Dla Rodziców.
I dla Pabla i Ani.

Saudade.

Trudno znaleźć w języku polskim odpowiednie tłumaczenie tego portugalskiego słowa. Smutek, melancholia, tęsknota za czymś utraconym? Tak. Uczucie niekompletności? Też. Ale również wdzięczność za to, co udało się przeżyć. I pogodzenie się z tym, co bezpowrotnie mija.

To uczucie, które towarzyszy każdemu, kto – podróżując – chce być nie tylko turystą, ale choć przez chwilę stać się częścią nowego, nieznanego świata.

Saudade przychodzi do mnie często. Po przebudzeniu wciąż zdarza mi się słyszeć w głowie dźwięk otwieranych metalowych żaluzji. Nieznośny, ale jakże bliski. Do tego charakterystyczne dttttrrrr – turkot plastikowych kółek od walizek. Śmiech, krzyki, rozmowy we wszystkich językach świata. I uczucie niedowierzania, które nawiedzało mnie co noc: że ktoś w tym szalonym i dusznym mieście wpadł na pomysł, by uliczne kubły na śmieci, także te ze szkłem, opróżniać o trzeciej nad ranem.

Jak na kliszy przewijają się kolejne wspomnienia z nie-mojego-już-życia. Wśród nich codzienny, poranny gwar Poble Sec, barcelońskiej dzielnicy położonej u stóp wzgórza Montjuïc. Jest godzina dziewiąta: Li, znajomy z Chin, otwiera właśnie najtańszy w okolicy bar, kobiety w burkach wystawiają na ulice skrzynki z owocami, a swobodne, młode Katalonki leniwie spacerują w stronę plaży. W supermarkecie, do którego po śniadanie wyskakiwałam w piżamie i japonkach, ekspedientka rzucała na powitanie: Hola, guapísima! Cześć, ślicznotko! A w przedszkolu, do którego odprowadzałam trzyletniego Gabrysia, dzieci rozpoczynały dzień od jogi. Taksówkarz trąbi, ktoś inny jedzie rowerem pod prąd. I te zapachy: mydlin po nocnej kąpieli ulic, oliwy i świeżo wypiekanych bagietek.

Do Barcelony, by żyć, powracałam kilkukrotnie. Dziś zostały mi wspomnienia, spontaniczne wypady i saudade.

Zakochana byłam szczególnie w jej obliczu sprzed lat. Z czasów, gdy miasta jeszcze nie zadeptali turyści. Na własne oczy widziałam, jak przez tanie loty stolica Katalonii zmienia się nie do poznania. Jak z jednej strony łaknie turystów, bo zostawiają w niej pieniądze. A z drugiej – jak nie może ich znieść. I jak bardzo nie spodziewała się konsekwencji, które wraz z nimi przyszły.

Pomysł na książkę, którą trzymacie w dłoniach, przyszedł do mnie po ponad roku od mojego powrotu do Warszawy. Z Hiszpanii przywiozłam pewność, że tego właśnie chcę – znów pomieszkać w Polsce. Tyle że byłam nieco zagubiona. Bez makijażu, z kitką na głowie, nie potrafiłam zwracać się do ludzi per „pan” i „pani”. Do tej pory przecież do każdego mówiłam na „ty”, także w banku czy na poczcie. A na powitanie najczęściej dawałam i dostawałam dwa buziaki.

Wróciłam z życia, które dla części znajomych wydawało się nieodpowiedzialne czy szalone, ale bohaterów mojej książki wcale nie dziwiło. A mnie nie zaskoczyły ich życiowe wybory. Wiedziałam natomiast, że decyzje, które podjęli, mają swoją cenę. A codzienności nie oddają jedynie zdjęcia na Facebooku.

Byłam ciekawa, dlaczego niektórzy ludzie decydują się wyjechać w świat. Czy czegoś szukają? A może przed czymś uciekają? Zastanawiałam się, jak radzą sobie z brakiem stałego miejsca, własnego łóżka. A co z tęsknotą za rodziną i przyjaciółmi? I jakie to uczucie, gdy twoi znajomi inaczej układają sobie życie, biorą kredyt, planują dziecko, kiedy w tym czasie ty pakujesz plecak i jedziesz w nieznane?

Odpowiedzi są różne.

Jedni czuli, że życie przecieka im przez palce. Inni zawsze o tym marzyli, ale blokowały ich finanse, aż w końcu uwierzyli, że jakoś to będzie. Kolejni od dawna wszystko zaplanowali, łącznie z budżetem. Są tacy, którzy swoje nowe ojczyzny znaleźli poza Polską, i tacy, którzy co chwilę wracają, bo tutaj jest ich baza.

Są poniekąd podróżnikami, choć ci często jadą w świat z zadaniem do wykonania, a podróż jest dla nich tymczasowa. Współcześni nomadzi w podróży, która jest ich codziennością, najczęściej szukają swojego miejsca na ziemi oraz sensu życia tu i teraz. W nowych miejscach zostają tygodniami lub miesiącami, czerpią z nich energię i inspiracje. Zaprzyjaźniają się z lokalnymi mieszkańcami i hostami: u nich śpią, u ich sąsiadów robią zakupy.

Choć na pierwszy rzut oka mogą być myleni z turystami, bardzo się od nich różnią. Nie czekają na coroczne wakacje, by z dziećmi wybrać się do kurortu, nie wydają pieniędzy na najmodniejsze drinki i nie chodzą jedynie do knajp polecanych przez TripAdvisor. Nie oceniają też wyborów innych. Od podróży chcą czegoś więcej.

To tacy wędrowcy, tyle że w nowoczesnym wydaniu: z laptopem w plecaku i smartfonem w ręku.

Styl życia, który prezentują moi bohaterowie, towarzyszy ludziom od zawsze. Wywodzi się od pierwotnych koczowników: ludzi, którzy osiedlali się w konkretnym miejscu, a gdy już je wyeksploatowali – opuszczali dane terytorium i szukali kolejnego. Jest charakterystyczny dla pasterskich i łowieckich ludów Afryki, Azji, Australii i Ameryki Południowej. Do dziś kultywują go Beduini z krajów arabskich, Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu, Tuaregowie z Sahary oraz Romowie.

Samo słowo „nomada” pochodzi od greckiego nomás i łacińskiego nomas, które oznaczają „wędrujący w poszukiwaniu pastwisk”. Bo nomadzi nigdy nie trudnili się rolnictwem: korzystali z ziemi, dopóki nie wyczerpali wszystkich jej zasobów. I wtedy ruszali w dalszą drogę.

W przypadku współczesnych nomadów wygląda to nieco inaczej, choć można znaleźć podobieństwa. Oni także wędrują po kraju lub świecie, często nie mają stałego adresu. Tyle że wynika to z ich własnych, indywidualnych decyzji.

Jedna z bohaterek mojej książki mówi, że gdy czuje, że już z danego miejsca nic więcej nie wyciśnie, pakuje się i jedzie dalej.

Zarówno nomadzi tradycyjni, jak i ci współcześni są w ciągłym ruchu. Mają charakterystyczne, nomadyczne przedmioty: pierwsi namiot, drudzy smartfon. Łączy ich także podejście do życia i sposób myślenia: o wolności, elastyczności, potrzebie niezależności i życiu na własnych zasadach.

Te, jak i inne zagadnienia związane ze współczesnymi nomadami kompleksowo opisała Natalia Hatalska. W swoim raporcie o dzisiejszym nomadyzmie dowodzi, że osoby, które same uważają się za współczesnych, cyfrowych nomadów (digital nomads), definiują to pojęcie bardzo różnie.

„Część z nich skupia się na cyfrowości i wskazuje na współczesne możliwości wynikające z rozwoju technologicznego czy dostępu do tanich lotów, a także na szanse związane z pracą zdalną, możliwą dzięki pojawianiu się zawodów, które można wykonywać z każdego miejsca na świecie, o ile tylko ma się dostęp do internetu. Inne osoby twierdzą zaś, że cyfrowy nomadyzm to coś więcej niż praca zdalna i podróże. To styl życia, możliwość realizacji swoich marzeń, rozwijania swoich pasji i zainteresowań, ciągła nauka, doświadczanie świata, poznawanie nowych kultur, ludzi, dokonywanie własnych wyborów”.

Hatalska ma rację – współczesnego nomadę trudno zamknąć w ramy. Jedno jest za to pewne: cyfrowy nomadyzm to jeden z najszybciej rosnących globalnych trendów – szacuje się, że do 2035 roku na świecie będzie nawet miliard osób, których można zaliczyć do tej grupy. Pokazuje to, jak do wartości takich jak wolność i niezależność podchodzą (i będą podchodzić) kolejne pokolenia.

Ale wolność nie oznacza samotności: wielu nomadów w podróży łączy się w pary lub wędruje w grupie przyjaciół lub z psem. Internet – oprócz pracy – wykorzystują do częstych, choć zdalnych, kontaktów z rodziną. Tworzą się też nomadzkie enklawy, takie jak popularne balijskie Canggu czy Hubud, przestrzeń coworkingowa, którą w Ubud (także na Bali) założyło australijskie małżeństwo.

Z jakich zawodów rekrutują się cyfrowi nomadzi? Bardzo wielu! Często to freelancerzy, ale także osoby zatrudnione w firmach, dla których praca zdalna nie jest problemem. Są wśród nich także właściciele start-upów i przedsiębiorcy. Wielu z nich pracuje online – zatrudnieni przez korporacje codziennie meldują się na Skypie. W klawiaturę często uderzają, patrząc na morze. Rozkręcają Instagram i blogi, ale także szukają zatrudnienia tam, gdzie rzuci ich los.

Jedni przygodę życia łączą z zarabianiem pieniędzy, innym wystarczy, by po prostu przeżyć od pierwszego do pierwszego. W podróżach znajdują swoje tymczasowe miejsca do życia. Wynajmują mieszkanie lub dom, śpią w kamperze lub na farmie.

Tacy są też bohaterowie mojej książki: tak różni, jak różny i ciekawy jest świat.

Tomek, prawnik, który warszawską kancelarię prowadzi z Bali. Asia, mama ośmioletniej Gajki, od prawie siedmiu lat w podróży żyje za dwadzieścia trzy złote dziennie. Ania, organizatorka marszu z Berlina do Aleppo. Esio i Agata, zakochani w Hiszpanii i zachwyceni tym, że nie wiedzą, gdzie będą mieszkać za chwilę. Olga, aktywistka, która w podróży pomaga całemu światu – i nie ma w tym ani krzty przesady. Helena, joginka z Warszawy, która odnalazła swoje miejsce aż pod Sydney. Marga, dziewczyna z wiatrem we włosach, która nigdy nie wie, w jakim języku będą mówili jej sąsiedzi. Mitale, siedmioosobowa rodzina, dream team w podróży, którzy choć uważają, że nomadami nie są, mają do tego wszelkie predyspozycje.

Współczesnych nomadów łączy jedno. Kochają świat, uwielbiają zmianę, szanują inność, czerpią garściami z tego, co spotykają na swojej drodze. Inspirują. I wsłuchują się w siebie.

Ze współczesnym nomadą nie jest łatwo się umówić. A spotkać to już w ogóle!

Gdy oczy same zamykały mi się ze zmęczenia, a głowę podtrzymywałam rękoma, by nie zasnąć, Asia dopijała poranną kawę. Gdy przedmieścia Sydney budziły się do życia, a wraz z nimi Helena, ja już dawno leżałam pod kołdrą. Za to gdy w Warszawie zaczynał się dzień, Tomek z rodziną siadali do kolacji.

Moi bohaterowie potrafili też nieźle zaskakiwać. Przykład? Zdarzyło się, że napisałam do jednej ze swoich bohaterek z pytaniem, jak tam życie w Lizbonie, a ona po kilku dniach odpisuje: „Jaka Lizbona?! Przecież po drodze wszystko się zmieniło! Całuję z Karaibów!”.

Trudno za nimi nadążyć. Ale może właśnie dlatego postanowiłam za nimi pobiec? Chciałam znowu poczuć to, co sama czułam pięć, siedem lat temu.

W pogoń za moimi bohaterami ruszyłam tak, jak na XXI wiek przystało. Wszystkimi możliwymi drogami. Po pierwsze: online. Rozmawialiśmy przez komunikatory lub telefon, wysyłaliśmy sobie zdjęcia, dłuższe i krótsze wiadomości. Helena opowiadała mi o jodze ze swojego domu pod Sydney. Asię z Somos Dos złapałam, gdy razem z Gajką odrabiała lekcje w bambusowej chatce na Sri Lance, a Tomka, gdy z żoną i córeczką przygotowywali kolację w swoim balijskim domu.

Po drugie: samolotem. Esio i Agata ugościli mnie u siebie, w Bei na południu Portugalii. Planowałam nawet, że tam wrócę, ale jak to z nomadami bywa: kilka tygodni później, niespodziewanie, wyjechali do Hiszpanii.

Po trzecie: pociągiem. Odległość Warszawa–Berlin być może nie robi wrażenia, ale historia Ani, u której nocowałam, już tak. To ona, choć nie lubi chodzić, przeszła pieszo pół Europy i zorganizowała słynny marsz do Aleppo. A z mężem i dwiema córeczkami przejechała Amerykę Środkową.

No i oczywiście: rowerem. Nie mogło być inaczej, szczególnie, że na warszawską Pragę jechałam, by spotkać się z Margą. To cud, że akurat tam była. I szczerze mówiąc, nie pamiętam, skąd w tamtym czasie wróciła i dokąd za chwilę jechała.

Jedyną stałą w życiu moich bohaterów jest zmiana. Ruch, podróżowanie, odkrywanie, włóczenie się, szukanie, bycie poza. Odwrotność siedzenia w miejscu i zamknięcia w czterech ścianach. A jednak to, co było niewyobrażalne dla nomadów: zamknięcie granic, puste lotniska, zakaz podróżowania, stało się faktem.

Ostatnie rozdziały książki oddałam do redakcji w lutym 2020 roku. Co było w marcu, wszyscy wiemy. Koronawirus i lockdown. Pierwsza myśl: co teraz? Czy moja książka ma w ogóle sens? I co z moimi bohaterami?

Tomek z rodziną wrócili z Bali na warszawskie Powiśle. Kasia z Kubą z Podróży Odbytej, zamiast podróżować tuk-tukiem po Indiach, zamknęli się w pokoju i szyli maseczki. Asia z Somos Dos nigdy nie odpowiedziała na moje pytanie, czy kiedykolwiek wróci do Polski. Po wybuchu pandemii, po raz pierwszy od sześciu lat, razem ze swoją córką Gają obudziły się w polskim łóżku, w polskim domu, z polskim widokiem za oknem.

Przyjaciele, znajomi, redaktorzy i sami bohaterowie ogłosili chórem: ta książka ma sens! Być może jeszcze większy niż wcześniej. Wszyscy jesteśmy stęsknieni za światem, potrzebujemy inspiracji oraz drogowskazu, by nauczyć się, jak podróżować na nowo. Wolniej i świadomie.

A jeśli szukacie praktycznych rad, jak zostać współczesnym nomadą i wyruszyć w podróż życia, znajdziecie je w tej książce. Moi bohaterowie mówią, jak to zrobić: rzucić wszystko i żyć na własnych zasadach.

fot. Tomasz Gwara

Godzina jedenasta, Mokotów, Warszawa. Jestem po drugiej kawie, słychać dziecięce krzyki z pobliskiego przedszkola. Wrzesień czuć w powietrzu: moje ulubione drzewo za oknem powoli traci liście. Wiatr jest już zimny i nieprzyjemny.

Łyk kawy, próba mikrofonu. Ustawiam laptop, włączam kamerkę, dzwonię.

Ze szklanego ekranu szerokim uśmiechem wita mnie trzydziestoparoletni blondyn.

– Tomek? Hej!

– Hej, Zuza! – Nie przestaje się uśmiechać.

Siedzi w jasnej kuchni nad miską pełną owoców. Na ekranie pojawiają się jego żona Asia i czteroletnia córka Helenka.

Zanim się rozłączy, wstaje od stołu i pokazuje przez kamerkę swój balijski guest house. Z okna roztacza się widok na pola ryżowe i bananowce, w oddali stoi kilka domów. Jest też basen, a w środku mieszkania znajdują się duży salon, kuchnia i schody prowadzące na kolejne piętro.

– To jest teraz nasz dom. – Tomek nie kryje zadowolenia. – No to za chwilę zadzwonię ponownie. Pa!

Tomek ma marzenie

Historia wyjazdu Tomka i jego rodziny na Bali zaczyna się dość prozaicznie: Tomek ma marzenie. Mieszka w Berlinie, ale czuje, że nie jest to najlepsze miejsce, żeby je spełnić. Bo marzenie wiąże się z deską surfingową i wysokimi falami.

– Zawsze chciałem nauczyć się lepiej surfować. Pierwszy raz spróbowałem tego sportu w wieku trzydziestu lat i nie ma co ukrywać: zwyczajnie mnie to pochłonęło – opowiada.

Pierwsze wyjazdy na deskę do Maroka, Portugalii czy na Kanary trwają po tydzień, dwa, ale okazuje się, że to nie wystarcza.

Tomek: Wtedy przeszło mi przez myśl: chyba trzeba zamieszkać nad oceanem!

Decyzja nie jest łatwa. Tomek z Asią od dwóch lat mieszkają w Berlinie, tutaj do żłobka chodzi ich córeczka. Asia ma pracę, którą lubi. Tomek od sześciu lat zdalnie prowadzi własną firmę z siedzibą w Warszawie.

– No i tu jest ten moment, w którym zaczynają się problemy. – Śmieje się. – Firmę prowadzę od sześciu–siedmiu lat, ale pracuję od piętnastu, czyli odkąd pamiętam. W Berlinie byłem już tym wszystkim zestresowany, miałem problemy ze snem, czułem się wypalony zawodowo i zmęczony. A przede wszystkim czułem, że chcę wyjechać.

Zimą 2018 roku decyduje się na samotną wyprawę na Bali. Dogadują się z Asią: Tomek poleci na trzy miesiące i w tym czasie zrobi kurs instruktora.

– Tak naprawdę, jakkolwiek dziwnie to zabrzmi, kurs na Bali był najtańszą z możliwych opcji – opowiada. – Podróż do RPA czy Australii kosztowałaby dwu- czy nawet trzykrotnie więcej.

Vitaly Rubtsov / Unsplash.com

Podczas pierwszego wyjazdu Tomek ma wypadek na skuterze. Szczęśliwie – bez większych urazów czy złamań, ale z pozdzieraną skórą nie ma sensu wchodzić do oceanu. Rany goją się miesiącami. Tropikalna woda roi się od bakterii, łatwo o infekcje. Tomek musi wracać do Berlina. Ale ten powrót jest inny niż te dotychczas: wraca z myślą, że na Bali chce zamieszkać. Tyle że z całą rodziną, aby rozłąka nie trwała zbyt długo.

Misja nie jest łatwa. Po pierwsze: trzeba namówić Asię, żeby się zgodziła. Po drugie: muszą zlikwidować życie w Berlinie, które układali przez ostatnie lata. W tym ostatnim pomaga im los: ich landlord niespodziewanie stwierdza, że mają się wyprowadzić, a Asia zostaje zwolniona z pracy. Dochodzą do wniosku, że nic ich już w Berlinie nie trzyma.

Tomek: Mam trzydzieści osiem lat i zdałem sobie sprawę z tego, że jeśli chcę zacząć na serio uprawiać jakiś sport, to jest to ostatni dzwonek.

To nie pierwsza rodzinna podróż do Azji (z roczną Heleną podróżowali półtora miesiąca po Tajlandii), ale Tomek obawia się, czy podoła kondycyjnie, czy pogodzi surfing z pracą i czy Helena zaadaptuje się w balijskim przedszkolu. Podejmują jednak decyzję: wyjeżdżamy!

Skądkolwiek

O życiu wypełnionym podróżami Tomek marzy od zawsze. Szczególnie odkąd dziesięć lat temu w jego ręce trafiła kultowa książka cyfrowych nomadów The 4-Hour Workweek (4-godzinny tydzień pracy) Timothy’ego Ferrissa.

– To dobrze lansujący się guru produktywności. – Tomek się śmieje.

Ferriss jest „aniołem biznesu”, inwestorem, który angażował się w rozwój takich firm jak Facebook, Twitter czy Uber. W swojej książce pisze:

Trzy razy odszedłem z pracy, a z wszystkich pozostałych firm zostałem wyrzucony. Zwolnienie, mimo że czasami przychodzi niespodziewanie i trudno się po nim pozbierać, często jest darem niebios; ktoś inny podejmuje za ciebie decyzję i już nie musisz tkwić w nieodpowiedniej pracy przez resztę życia. Większość ludzi nie ma takiego szczęścia – nikt ich nie zwalnia i umierają powolną śmiercią duchową przez trzydzieści do czterdziestu lat tolerowania miernoty.

Tomka to inspiruje.

– Teraz, po latach prowadzenia własnej firmy, patrzę na tę książkę dużo bardziej krytycznie. Ale wtedy otworzyła mi oczy. Zobaczyłem, że można żyć inaczej niż w formule pracy na etacie. Stabilne zatrudnienie i korporacyjna posługa dla niektórych jest pełnią szczęścia; dla mnie to synonim udręki. Życie jest szansą do wykorzystania. Czy doprawdy trzeba żyć pod dyktando systemu?

(góra) Austin Neill, (dół) tatonomusic / Unsplash.com

Zanim jednak Tomek porzuci to, co zna, będzie poznawał: narzędzia, które umożliwiają zdalną pracę, i osoby, które jako pierwsze przecierały w niej szlaki.

– Z tego, co udało mi się zaobserwować, na początku trendu nomadzi rekrutowali się ze środowisk związanych z IT czy marketingiem online. Większość z nich to zwykli pracownicy. Teraz jest to dużo szerszy wachlarz osób. Spotykam na swojej drodze ludzi przeróżnych zawodów. Choć oczywiście programistów jest najwięcej.

Tomek czyta książkę Ferrissa i myśli o tym, ile musi się nauczyć, a także jak wiele oduczyć – przyzwyczajenia robią swoje. Jednego jest jednak pewien: chce rozpocząć własny biznes i prowadzić go zdalnie.

Rzuca pracę prawnika w międzynarodowej kancelarii i zatrudnia się jako doradca zarządu w spółce giełdowej, aby nauczyć się biznesowego podejścia. Pierwszy pomysł na firmę: stworzyć oprogramowanie, które zbiera dane o sprzedaży z Allegro. A potem sprzedawać dane bankom, by finansowały e-commerce. Pomysł podpatrzył w Stanach Zjednoczonych.

– To był 2008 rok, nikt w Polsce jeszcze nie był na to gotowy. Było za wcześnie. Dziś na polskim rynku jest już kilka takich firm – tłumaczy.

Tomek zwija biznes. Ale się nie załamuje. Chwilowo wraca do zawodu prawnika, aby odłożyć trochę pieniędzy, po czym zakłada kolejną firmę. Tym razem zaczyna od małych kroków: początkowo nikogo nie zatrudnia, sam doradza firmom w zakresie ochrony danych osobowych. Innymi słowy: oferuje im usługę-poradę, co mają robić, aby ich działania były zgodne z ówczesnymi przepisami. Po pewnym czasie wymyśla aplikację, która automatyzuje część jego pracy. Mijają dwa lata, ma około trzydziestu klientów, którzy płacą mu miesięczne abonamenty. Wynajmuje małe biuro na tyłach Nowego Światu w Warszawie. I staje się wolny.

Klienci nawet nie podejrzewali, że fizycznie nie ma mnie w biurze. Że odpisuję im na e-maile z Mozambiku czy z Indii.

– Interesy prowadzi się dzisiaj głównie przez e-mail. Zacząłem od krótszych wyjazdów na dwa–trzy tygodnie. Klienci nawet nie podejrzewali, że fizycznie nie ma mnie w biurze. Że odpisuję im na e-maile z Mozambiku czy z Indii.

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

fot. Sara Lopez

Dostępne w wersji pełnej

Instagram @podrozodbyta

Dostępne w wersji pełnej

fot. Hilda Bezuidenhout

Dostępne w wersji pełnej

fot. Thomas Alboth

Dostępne w wersji pełnej

fot. Agata Szlufcik

Dostępne w wersji pełnej

fot. Grzegorz Ryczywolski

Dostępne w wersji pełnej

fot. Agata Ostasz

Dostępne w wersji pełnej

fot. Krzysztof Mital

Dostępne w wersji pełnej

Źródła cytatów i bibliografia

Wstęp

https://pl.wikipedia.org/wiki/Koczownik.

Natalia Hatalska, Nomads, https://hatalska.com/wp-content/uploads/2017/02/Wedrowcy_RaportOWspolczesnychNomadach.pdf.

Urszula Jabłońska, Cyfrowi nomadzi. Na plażę to możesz sobie pojechać w weekend. Jak to się robi w praktyce?, www.wysokieobcasy.pl/akcje-specjalne/7,158911,22428471,cyfrowi-nomadzi-na-plaze-to-mozesz-sobie-pojechac-w-weekend.html.

Tomek. Cyfrowy obywatel świata

T. Ferriss, 4-godzinny tydzień pracy, Warszawa 2007, s. 325.

Copyright © by Zuzanna Bukłaha

Projekt okładki: Katarzyna Bućko

Fotografia na okładce: © Akela – from alp to alp / Stocksy.com

Elementy graficzne w bloku książki: © Freepik

Redaktorzy nabywający: Monika Kucab, Monika Janota

Redaktor prowadzący: Monika Kucab

Redakcja: Monika Kucab

Adiustacja: Agnieszka Krawczyk

Korekta: Anna Gądek, Pracownia Mole

Projekt typograficzny: Pracownia Mole

ISBN 978-83-240-7339-9

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Błaszczyk