Dominika Kozłowska

Zdrowie psychiczne i duchowe

Wątek zdrowia psychicznego, który podejmujemy w najnowszym Temacie Miesiąca, jest bliski wielu z nas. Coraz częściej korzystamy z pomocy psychoterapeuty lub psychiatry, sięgamy po książki poradnikowe dotyczące samorozwoju. Umiemy bardziej świadomie mówić o naszych problemach, przeżywać kryzysy i szukać przestrzeni rozwoju. Z pewnością pomocny jest w tym procesie język, który poszerza się o nowe słowa i pojęcia pozwalające precyzyjniej opisać samych siebie i określić uwarunkowania, definiujące naszą osobę.

Oceniam to zjawisko pozytywnie, bo choć coraz bardziej zniuansowane, diagnozy mogą nieraz służyć za usprawiedliwienie dla wad charakteru, pozwalają jednak lepiej zrozumieć siebie, w tym swoje ograniczenia. Iluż to moich dorosłych znajomych z ulgą przyjęło diagnozę, która po latach cierpień i obwiniania siebie o nie dość dobry charakter umożliwiła wyjaśnienie specyficznych trudności. Pisała o tym kiedyś na łamach miesięcznika „Znak” m.in. Ewa Furgał w artykule Neuroróżnorodni. Jak zmieniało się myślenie o autyzmie (marzec 2019), u której spektrum autyzmu rozpoznano, dopiero gdy była dorosłą kobietą.

Zdrowie psychiczne naznaczone jest, niestety, piętnem nierówności społecznych. Na psychoterapię najczęściej pozwalają sobie osoby, które mogą zapłacić za sesję lub dojechać do ośrodków z dostępem do odpowiednich usług medycznych. U osób o większym kapitale społecznym i ekonomicznym droga do zdrowia bywa krótsza i mniej wyboista.

Ta droga zależy również od kultury i płci. W numerze pt. Islamofobie (luty 2017) pisaliśmy o tym, że w krajach muzułmańskich nowoczesna psychiatria i psychologia, znane z naszego kręgu kulturowego, są słabo obecne, a osoba poddająca się psychoterapii lub leczeniu psychiatrycznemu naraża się na ostracyzm społeczny. Podobnie do niedawna kryzys psychiczny pozostawał w sprzeczności z kulturowymi wzorcami męskości, czemu przyglądaliśmy się w zeszłym miesiącu.

Mój znajomy napisał kiedyś na jednym z portali społecznościowych: „Nie mam ani jednej książki o »samorozwoju«, ale sporo takich, które pomogły mi się rozwinąć”. To skierowało moją uwagę w jeszcze jeden, może nawet słabiej rozpoznany, kierunek. Ku zdrowiu duchowemu. W czasach kiedy wiele mówi się o zranieniach, których doznają osoby w Kościele lub we wspólnotach religijnych, pytanie o to, jak budować zdrową duchowość, nabiera nowego wymiaru. Zarazem jednak naglące jest zastanowienie się, jak w ogóle kształtować własną ojczyznę duchową, która daje nam zakorzenienie i chroni w chwilach kryzysów. To jednak wątek, który domaga się odrębnego Tematu Miesiąca. — Z

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków
tel. (12) 61 99 530, fax (12) 61 99 502
e-mail: miesiecznik@znak.com.pl
www.miesiecznik.znak.com.pl

redakcja: Mateusz Burzyk (sekretarz redakcji), Michał Jędrzejek, Karol Kleczka, Ilona Klimek-Gabryś, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Barbara Małecka, Janusz Poniewierski, Henryk Woźniakowski

zespół: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Halina Bortnowska, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Maria Makuch, Janina Ochojska-Okońska, abp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner

współpraca: Ewa Bolińska- Gostkowska, Karolina Broda, Andrzej Brzeziecki, Marta Duch-Dyngosz, Monika Gałka, Krzysztof Kornas, Dobrosław Kot, Elżbieta Kot, Artur Madaliński, Marek Maraszek, Anna Marchewka, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Małgorzata Nocuń, Urszula Pieczek, ks. Eligiusz Piotrowski, Agnieszka Rzonca, Martyna Słowik, Marcin Wilk, Marcin Żyła

projekt graficzny pisma: Władysław Buchner, Rafał Buchner

dyrektor artystyczny: Władysław Buchner

fotoedycja: Marcin Kapica

korekta: Barbara Gąsiorowska, Magdalena Wołoszyn-Cępa

ilustracje portretowe: Patrycja Podkościelny

promocja i reklama:
tel. (12) 61 99 530
e-mail: miesiecznik@znak.com.pl

prenumerata:
tel. (12) 61 99 561
e-mail: prenumerata@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotował Karol Ossowski

Temat Miesiąca

Psychologia w wersji pop

■ Nastoletni bohater serialu Sex Education Otis (po prawej) naśladuje swoją mamę, która jest seksuologiem, i wspólnie ze zbuntowaną Maeve zaczyna udzielać w szkole porad swoim rówieśnikom. Na zdjęciu jedna z takich sesji fot. Jon Hall/Netflix

Poradnikowe książki na topkach Empiku, Psychologia, którą warto znać na listach najczęściej słuchanych podcastów w 2023 r., ogromna popularność psychologizujących kont na Instagramie i TikToku. Trudno zaprzeczyć, że psychologia jest coraz bardziej „pop”.

To zjawisko z jednej strony przyczynia się do usuwania tabu, jakim do niedawna było otoczone zdrowie psychiczne, sprawia, że stajemy się wrażliwsi na kryzysowe sytuacje i potrafimy na nie szybciej reagować, lepiej wiemy, jak dbać o swój dobrostan. Z drugiej jednak strony prowadzi do nadużywania diagnoz, szerzenia uproszczeń na temat funkcjonowania ludzkiej psychiki i popularności rzekomych specjalistów i specjalistek, którzy dają szybkie i proste odpowiedzi, korzystając z luk w regulacji zawodu i kapitalistycznych mechanizmów.

Jak uniknąć pułapek poppsychologii? Czy każdy potrzebuje terapii? Do czego służą nam diagnozy psychiatryczne? W jaki sposób prowadzić mądrą psychoedukację?

Odpowiadają:
Michał Cichy, Bogdan de Barbaro, Kamil Fejfer oraz Katarzyna Prot-Klinger

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Jak nie zabiłem Putina

Michał Cichy

Samo branie leków to tylko połowa. Połowa, bez której nic się nie uda. Drugą połową jest nauka życia. Jeżeli mnie, z takimi jazdami na koncie, się to udało, to może się udać każdemu

Pop-psychologia” to słowo wyzwisko. Jak „neoliberalizm”, „kabotyn” albo „lewak”. Nikt nie powie o sobie „jestem pop-psychologiem”. Kogo możemy wyzwać za pomocą tego słowa? Psychologów, którzy dają rady w kolorowych pismach dla kobiet? Wojciech Eichelberger miał nawet kiedyś program w telewizji. Na pewno jest sławnym psychoterapeutą, jednak czy to czyni z niego pop-psychoterapeutę?

Może więc w tym słowie zarzucie chodzi o dawanie rad zbyt prostych? O sformułowania, które zamieniły się w liczmany, o „żyj tu i teraz”, o „kultywuj poczucie własnej wartości”, o „uważność”. Słowa, które mają swoje miejsce w tradycjach medytacyjnych, pozbawione zaś tego kontekstu, stają się puste jak grzechotki.

A poza tym przecież psychoterapia nie polega na dawaniu rad.

Arcypasterz krakowski Marek Jędraszewski powiedział, że „jedną z przyczyn, dla których kościoły w zachodniej Europie opustoszały, jest to, że uwierzono w psychoanalizę, a nie w łaskę odpuszczenia grzechów i pojednania z Panem Bogiem. Dla mnie – stwierdził – paradoksem jest to, że człowiek [z jednej strony] gotów jest odsłaniać przed psychoterapeutą najbardziej nieraz mroczne pokłady swojej osobowości, a z drugiej strony uważa, że skorzystanie z sakramentu pokuty i pojednania jest dużo trudniejsze, a przede wszystkim uwłacza jego godności”.

W istocie spowiedź – o której nie ma ani słowa w ewangeliach – grała w tradycji katolickiej rolę terapii na długo przed tym, zanim wynaleziono psychoanalizę. Spowiedź różni się od terapii tym, że skupia się na złu. Penitent nie opowiada o swoich uczuciach, ma wyznać „obiektywne” grzechy i pragnąć poprawy. Wielu spowiedników przyprawiają o nerwowe zainteresowanie zwłaszcza te grzechy, które przypadają na południe od pępka. Podstawowym uczuciem, które rządzi w konfesjonale, jest poczucie winy.

A poczucie winy jest najbardziej destrukcyjną emocją na świecie.

Abp Jędraszewski nie za dobrze zna się na psychoterapii. Psychoterapia nie polega na „odsłanianiu najbardziej mrocznych pokładów osobowości”. Polega na holistycznej pracy nad uczuciami i myślami. Psychoterapia, w odróżnieniu od spowiedzi, nie skupia się na złu. Skupia się na cierpieniu. I polega na wywoływaniu tego, co świetliste, co daje nadzieję.

Tak, psychoterapeuta jest wywoływaczem. Jego rolą nie jest dawanie rad, tylko umiejętne podsuwanie człowiekowi lustra, w którym może się przejrzeć taki, jaki jest. Dzięki któremu człowiek może przejrzeć na oczy. „Ach, to dlatego… Wreszcie to zrozumiałem”.

Psychoterapia jest nauką zrozumienia. A zrozumienie jest matką akceptacji.

Wielka zgoda była przez dziesiątki wieków celem mistycznych szkół w obrębie wszystkich religii. Taoizm, medytacyjny nurt buddyjski czan / zen, joga w hinduizmie, stoicyzm w filozofii grecko-rzymskiej, Ojcowie Pustyni i Mistrz Eckhart w chrześcijaństwie, sufizm w islamie. Były to szkoły wewnętrznej iluminacji, znajdowania boskości w sobie.

Nie jest przypadkiem, że psychoterapia powstała w kulturze zachodniej w czasie, kiedy ta kultura zaczęła się gwałtownie sekularyzować. Grzebanie w duszy przestało być wyłącznym przywilejem duchownych. W Wiedniu przed I wojną światową pojawiło się coś, co następnie eksplodowało w prawdziwym Big Bangu. Szkół psychoterapeutycznych są już setki.

Jest kwestią przypadku, na którą trafimy.

Faza lajtowa

W roku 2000, kiedy miałem chrystusowe 33 lata, doznałem kilkumiesięcznego epizodu depresyjnego. Pracowałem wtedy w „Gazecie Wyborczej”. Odeszły ode mnie pomysły na teksty. Słabo szło mi wstawanie z łóżka. Tyle, żeby wyjść z psem Ziutkiem na spacer i do spożywczego po podstawowe zakupy. Wziąłem zwolnienie z pracy. I postanowiłem szukać pomocy.

Szukałem na oślep, szukałem jej i w psychiatrii, i w psychoterapii. Różnicą między nimi jest kwestia leków. Psychiatrzy mają do ludzkiej psychiki stosunek inżynierski. Śruba – klucz. Objawy – lekarstwo. A psychoterapeuci wprowadzają klienta w proces, długotrwały proces oparty na cierpliwej rozmowie.

Od psychiatry dostałem receptę na lek antydepresyjny, fluoksetynę, a później też wenlafaksynę. Nie poczułem, żeby działały.

Na psychoterapię poszedłem do pierwszej w Polsce przychodni terapeutycznej, sławnego Laboratorium Psychoedukacji. Chciałem zapisać się do Wojciecha Eichelbergera albo do Zofii Milskiej-Wrzosińskiej, ale mieli kolejkę na dwa lata naprzód. Przydzielono mi młodą terapeutkę, panią Ewę Kowalewską (nazwisko zmienione). Przez jakieś dwa miesiące spotykaliśmy się w willi Laboratorium przy Katowickiej na Saskiej Kępie. Ona zadawała mi podstawowe pytanie z arsenału terapii.

Tym pytaniem jest: „Co pan czuje?”.

Denerwowało mnie to wtedy. Nie potrafiłem na nie odpowiedzieć. Łatwiej było mi powiedzieć, co myślę. Że odeszła ode mnie wena. Że nie mam energii na codzienne życie i pracę.

Nie wiedziałem wtedy, czym są emocje. Że nie znam swoich uczuć. Że jestem zatrzaśnięty w głowie, jak miliony innych ludzi, przede wszystkim mężczyzn. Przeciętny facet zna dwie emocje: pożądanie i złość. Kobiety są pod tym względem o wiele subtelniejsze i wnikliwsze.

Miałem poczucie, że ta terapia donikąd nie prowadzi, i kiedy pani Kowalewska pojechała na urlop, zakończyłem ją z ulgą.

Wtedy przypadek skierował mnie do masażysty Jacka Żmichowskiego (dane zmienione). Człowiek ten miał w mieście reputację cudotwórcy, który leczy zarówno ciało, jak i duszę. Pojechałem do niego. Żmichowski wynajmował mieszkanie w przedwojennej willi na Mokotowie. Ściany były pomalowane na morski lazur. W poczekalni słyszałem zza drzwi muzykę, Stabat Mater Vivaldiego. Od razu pomyślałem: „O, to musi być ciekawy człowiek”. Z gabinetu wyszedł klient, znany reżyser operowy. Żmichowski zaprosił mnie do środka.

Zaczął od wywiadu. Jego pytania były głęboko drążące, od razu poczułem, że to zupełnie inna terapia niż ta w Laboratorium. Jednym z tych pytań było: „Jak tam seksik?”. Było to obcesowe, ale mnie nie przestraszyło. Odpowiedziałem. Seksik w depresji był jak wszystko w depresji.

Położył mnie na stole i zaczął manipulacje na kręgosłupie, przede wszystkim u podstawy i na potylicy. Powiedział, że w ten sposób bada energie. I że moja energia jest słaba.

Zacząłem do niego regularnie chodzić. Po paru miesiącach energia gwałtownie wzrosła. Rozstałem się z dziewczyną, z którą byłem przez trzy lata, i znalazłem sobie następną. Zacząłem znowu mieć pomysły na teksty. Spałem krótko. Z łóżka wstawałem bez wysiłku. Żmichowski był ze mnie zadowolony. Ja też.

Po paru miesiącach energia znowu spadła. Wtedy psychiatra powiedział mi, że moja depresja ma charakter dwubiegunowy.

Choroba dwubiegunowa, czyli depresja maniakalna, charakteryzuje się tym, że naprzemiennie występują okresy energii wysokiej i niskiej, okresy ponadnormatywnie dobrego i ponadnormatywnie złego samopoczucia.

Diagnozę przyjąłem pełen wątpliwości. Uważałem, że problemem jest depresja, a okresy wzrostu energii są najzwyczajniej okresami normalnego samopoczucia. Że taki po prostu jestem, hiperinteligentny, rozdyskutowany, szampański, z bąbelkami, pełen pomysłów.

Patrząc na to z perspektywy prawie ćwierci wieku, mogę skomentować to w ten sposób: tak z reguły jest z maniakami. Czują się chorzy, kiedy mają depresję. Kiedy mają manię, czują się zdrowi jak nigdy w życiu. Czują, że nigdy nie byli chorzy.

Choroba dwubiegunowa na początku jest lajtowa. Po prostu masz przypływ sił fizycznych i psychicznych. Jesteś twórczy, odnosisz sukcesy w pracy, zmieniasz dziewczyny, wydajesz dużo pieniędzy, masz pomysły na fantastyczne biznesy. Ale jeszcze jesteś obliczalny.

To się z biegiem czasu zmienia na gorsze.

■ Michał Cichy fot. Mateusz Skwarczek / Agencja Wyborcza.pl

Wyposażony w diagnozę, nadal chodziłem na masaże do Żmichowskiego. Nie przestraszył się. Powiedział, że z dwubiegunówką jak najbardziej sobie poradzi. Zbliżyliśmy się. Zaczął mi opowiadać o „seksiku” różnych swoich pacjentów. O ich romansach. Przeszło mi przez myśl pytanie, czy o mnie też komuś opowiada. Normalnie byłby to głośny dzwonek alarmowy, lecz przecież u mnie nic wtedy nie wyglądało normalnie. Znów miałem fazę szampańską. Pożyczyłem Żmichowskiemu 30 tys. na nowy komputer. Chociaż opływał w pieniądze. Jego sesje były drogie, a kalendarz wypełniony. Może po prostu dużo wydawał. Jeździł zabytkowym mercedesem z chromowanymi zderzakami. Dbał o to, żeby nie dostać się pod radar urzędu skarbowego. Nigdy nie zostawił po sobie żadnego śladu w internecie.

Dalsza część miesięcznika dostępna w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

RYSUNKI

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Społeczeństwo ♦ Świat

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

PUBLICYSTYKA

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

FELIETON

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Idee

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

PRZEBŁYSKI

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

STACJA: LITERATURA

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Ludzie ♦ Książki ♦ Zdarzenia

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI