Rodzinie

Miriam w szczególny sposób przekazuje istotę judaizmu i żydowskiego życia. Jej spostrzeżenia i uwagi wzbogacają i podnoszą na duchu każdego, kto czyta tę książkę. Miriam wnosi wrażliwość, świadomość, a przede wszystkim szczerość, która jest jej wyjątkowym darem dla nas wszystkich. Wpuszcza nas do swojego świata, zmartwień, trosk, wzlotów i upadków. Czytanie tej książki pogłębi i poszerzy twoje rozumienie tradycyjnego żydowskiego życia, jednocześnie inspirując i motywując.

Dziękuję, Miriam. Otwierasz nam oczy i serca na bogactwo tradycji i obrzędów żydowskich. Nie mogę doczekać się twojej następnej książki.

Michael Schudrich,
naczelny rabin Polski

1 września / 24 elul, środa

Koniec wakacji. Znowu rozpoczęcie roku szkolnego. W zasadzie nie ma się co dziwić. Jestem matką od ponad dekady, więc 1 września nie mogłam się spodziewać niczego innego.

Starszaki w eleganckich strojach poszły na Wawel. Tam dołączyły do kolegów i koleżanek, którzy też przyszli posłuchać przemów dyrekcji.

Starszy Syn, pierworodny, lat trzynaście, właśnie poszedł do siódmej klasy, potem jest Najstarsza Córka, lat dziesięć, w klasie piątej, i rok niżej Środkowa Córka, lat osiem.

Jeszcze rok temu podczas podobnej uroczystości byłam z nimi. Rozglądałam się niepewnie po sali. Kurczowo trzymałam Męża za rękę. Zastanawiałam się z drżącym sercem, czy przeprowadzka z Łodzi do Krakowa to był na pewno dobry pomysł. Czy przenoszenie ich z ukochanej szkoły wyjdzie im na dobre. Patrzyłam na moją szkolną trójeczkę ukradkiem. Moje zerkanie szybko przerodziło się w oczopląs. Każde siedziało w innym miejscu, więc biegałam oczami w tę i we w tę, aż zakręciło mi się w głowie. Nie dostrzegłam żadnego dramatu, nie było na ich twarzach rozpaczy.

Ale pierwsze miesiące w nowej szkole mnie nie uspokajały. Inny system nauki niż ten, który znali do tej pory, dał się we znaki. Sprawdziany, kartkówki, zadania domowe i oceny były dla całej trójki czymś nowym. Dla mnie jako dziecka oraz większości dzisiejszych dzieciaków to codzienna oczywistość. Oni jednak chodzili do szkoły demokratycznej, w której lekcje odbywały się trochę inaczej niż w szkole systemowej. Tam była edukacja poprzez zabawę. Celem było obudzenie w uczniach chęci do nauki nie ze strachu przed karą w postaci jedynki, lecz przez wzgląd na nagrodę, którą jest nabyta wiedza.

Przeszliśmy przez bóle brzucha, bo pani będzie zła, że jakaś makieta nie została skończona. I stres, bo sprawdzian. I symulowane przeziębienie, bo zadanie nieodrobione. Zostałam parę razy wezwana przez nauczycieli, bo dzieci mają braki i za mało się uczą, a wiadomo – podstawa programowa.

Jakoś z czasem nauczyły się, że kartkówka to nie koniec świata, ocena dostateczna nie parzy, systematyczność w nauce pomaga zdobyć piątkę, a unikanie zajęć nie popłaca. Ich świadectwa nie świeciły celującymi, a ja nadal nie zostałam matką prymusów. Ale na zakończeniu roku, dwa miesiące temu, widziałam trójkę dzieciaków zadowolonych ze szkolnego życia. Wszyscy wzięli udział w przedstawieniach, recytowali wiersze. Nie zerkali w moim kierunku, co odczytałam jako dobry znak. Nie szukali w moich oczach otuchy, a to znaczy, że czuli się pewnie. A skoro nie próbowali na mojej twarzy wychwycić uśmiechu zadowolenia, zapewne wiedzieli, że idzie im dobrze.

Bogatsza o doświadczenie uznałam, że misja zakończona, i na rozpoczęcie roku nie poszłam, co też moich dzieci specjalnie nie przejęło. Prawda jest taka, że nawet bym się i przeszła na ten Wawel popatrzeć, jak słuchają przemów, szepcząc coś z koleżankami. Ale w tym samym czasie siedziałam z Najmłodszą Córką i Młodszym Synem na placu zabaw wśród innych dzieci z przedszkola i żłobka. Wyczekany od dawna dzień, w którym moje piąte, najmłodsze i ostatnie dziecko – błogosławiony niech będzie judaizm za możliwość antykoncepcji – przechodzi z rodzicielskich rąk pod wyspecjalizowaną opiekę odpowiedniej placówki.

Pierwszy dzień półtorarocznego Młodszego Syna w żłobku był taki, jak powinien. On się świetnie bawił, a ja dumałam nad mijającym czasem. Trochę byłam wzruszona, widząc, jak Najmłodsza Córka, pięciolatka, czwarte z kolei dziecko, opiekuje się młodszym bratem, czule prowadząc go za rękę. Dumna pokazywała mu różne zakamarki placu zabaw, który dobrze zna, bo bywa tu od roku. Trochę mnie uspokajało, że oboje są w żydowskim przedszkolu i żłobku. Dzięki temu ominie nas tłumaczenie, że jesteśmy Żydami i że w związku z tym nasze dzieci różnią się tradycją i religią od większości dzieciaków.

Z Młodszym Synem i Najmłodszą Córką mógłby być Mąż. Wtedy ja bym poszła na Wawel ze Starszakami. Ale akurat był w pracy poza Krakowem.

2 września / 25 elul, czwartek

Kupiłam sobie nowy kalendarz, papierowy. Nawet zamieniłam kotki z okładki na własnoręczny kolaż z różnych gazet. Od lat używam takiego samego. Jest bardzo tani, ma tyle miejsca na notatki, ile potrzebuję. I – co jest dla mnie najistotniejsze – zaczyna się we wrześniu, ponieważ jest kalendarzem studenckim. Nigdy nie rozumiałam, jak można rozpoczynać rok w styczniu. Odkąd pamiętam, czas wakacji był dla mnie oddechem po intensywnym roku, a zarazem momentem na zatrzymanie się, zdystansowanie do siebie i tego, co robię, podsumowania, podejmowanie decyzji, robienie planów. Tak jest nieprzerwanie od czasów podstawówki, która płynnie przeszła w liceum, a zaraz po nim w studia. Piąty rok na obu kierunkach – socjologii i stosunkach etnicznych – zszedł się z pierwszą ciążą, poród z wakacjami, studia doktoranckie i podyplomowe ze wczesnym dzieciństwem Starszego Syna. Kiedy zdecydowałam, że studiów kontynuować nie chcę, i podjęłam pracę na pełen etat, Syn poszedł do żłobka, w którym czas również dzielił się na rok szkolny i wakacje.

Kilkanaście lat temu, odkąd jestem religijna, taki rytm nabrał jeszcze większego sensu. Pierwszego i drugiego dnia żydowskiego miesiąca tiszri, czyli najczęściej we wrześniu lub na początku października, przypada bowiem Rosz ha-Szana, czyli żydowski Nowy Rok.

Na biurku leży świeżutki, jeszcze pachnący drukarnią kalendarz, w którym starannie zapisałam najważniejsze wydarzenia w roku, takie jak urodziny bliskich czy święta żydowskie. Jest jeszcze pusty, jeszcze niepopisany, niepopodkreślany, jeszcze niewymięty moim wiecznym używaniem go. Za kilka dni pożegnamy 5781, a przywitamy 5782 rok. Jestem gotowa na mój nowy, mały początek, cokolwiek złego czy dobrego mi przyniesie.

3 września / 26 elul, piątek

Wysłałam do dyrekcji szkoły moich dzieci e-mail z informacją o dniach, w których ze względu na święta nie przyjdą do szkoły. I tak będę na bieżąco usprawiedliwiała ich nieobecności. Ale skoro już teraz wiem, kiedy ich nie będzie, mogę o tym uprzedzić. Co roku są to: dwa dni Rosz ha-Szana, Jom Kippur, dwa pierwsze i dwa ostatnie dni Sukot, dwa pierwsze i dwa ostatnie dni Pesach oraz dwa dni Szawuot. Czasem święta pokrywają się z weekendem. Raz na kilka lat Pesach nachodzi na Wielkanoc. Wtedy wszyscy się cieszymy, bo Starszaki opuszczają mniej lekcji.

4 września / 27 elul, sobota

Byliśmy dzisiaj całą gromadą na spacerze. Często w sobotę, podczas szabatu, naszego dnia odpoczynku, wychodzimy na godzinę lub dwie. Przechadzając się alejkami, spotkaliśmy moich od bardzo dawna niewidzianych znajomych. Chociaż mieszkamy w Krakowie od półtora roku, nadal nie odświeżyłam wszystkich przyjaźni sprzed dziesięciu lat. Winą obarczam pandemię, ale też pędzące błyskawicznie życie.

Wychowałam się w Krakowie. Tutaj chodziłam do szkoły i studiowałam. W tym mieście poznałam przyszłego męża. I Starszy Syn, i Najstarsza córka urodzili się w krakowskim szpitalu. Po kilku latach wyjechaliśmy czteroosobową rodziną do Izraela. Dwa lata mieszkaliśmy w Jerozolimie, gdzie na świat przyszła Środkowa Córka. Potem kolejne dwa w miasteczku oddalonym od Jerozolimy o dwadzieścia kilometrów. Po tych czterech latach wróciliśmy do Polski i zamieszkaliśmy w Łodzi. Tam urodziło się kolejne dziecko, Najmłodsza Córka. Tam też się rozwiodłam i poznałam obecnego Męża. Również w Łodzi na świat przyszedł Młodszy Syn, moje piąte dziecko. Na początku pandemii przyjechaliśmy do Krakowa, żeby przeczekać w mieszkaniu mojej Mamy najgorszy czas. Przedłużające się zamknięcie pomogło nam podjąć decyzję o przeprowadzce do tego miasta. I dla mnie, i dla Męża, który tutaj spędził studia, był to trochę powrót do przeszłości. Po czterech latach w Izraelu i pięciu w Łodzi, skąd pochodzi Mąż, gdzie mieszkają Teściowie oraz mój były mąż i gdzie została część naszego życia, zaczęliśmy wić gniazdko w Krakowie – blisko Mamy, Babci, Szwagierki i jej rodziny oraz licznych przyjaciół z dawnych lat.

No i nadal zdarza mi się spotkać kogoś dziesięć lat niewidzianego. Zawsze to szalenie miłe. Jedyne, co mnie dziwi, to że każda z tych osób wydaje się o dekadę starsza, niż ją zapamiętałam.

5 września / 28 elul, niedziela

Korzystając z niedzieli, pospałabym dłużej. Ale mój szanowny Małżonek postanowił zadąć w szofar. Robi to codziennie od prawie miesiąca. Niemniej jednak dzisiaj mógł sobie odpuścić. Albo poczekać z tym do późniejszej godziny.

Szofar wykonuje się z rogu zwierzęcia z rodziny wołowatych, które jest najbardziej powszechne w danym regionie. Jedynie z krowy się go nie robi. O instrumencie jest mowa w Torze – to właśnie jego dźwięk usłyszeli zebrani pod górą Synaj, kiedy Mojżesz otrzymywał przykazania. Dawno temu dęto w szofar na znak wojny, ale przede wszystkim aby oznajmić początek nowego miesiąca, w dwa pierwsze dni tiszri – dzisiaj obchodzone jako żydowski Nowy Rok – oraz na rok jubileuszowy. Ten przypadał raz na półwiecze, czyli kiedy się siedmiokrotnie dopełnił siedmioletni cykl zamykany przez rok szabatowy, czyli szmitę. Świadomość nastania szmity i roku jubileuszowego współcześnie ma mniejsze znaczenie niż kiedyś, kiedy czekano na ten moment, bo co siedem lat umarzano długi, a co pięćdziesiąt uwalniano wszystkich więźniów i niewolników, nieruchomości zaś wracały do pierwotnych właścicieli. Za to nadal przestrzega się w Izraelu nakazów związanych z rokiem szabatowym. Według Tory po sześciu latach użytkowania w roku siódmym ziemia ma być pozostawiona odłogiem, a wszelka działalność rolnicza, w tym orka, sadzenie, przycinanie i żniwa, jest zabroniona. Ponieważ te prawa są stare jak świat, współczesne państwo nauczyło się radzić sobie z nimi tak, by rolnicy w tym czasie nie zbankrutowali, a obywatele nie pomarli z głodu z braku oliwek i mąki. Święto wypadnie akurat za kilka dni. Podczas zeszłej szmity mieszkałam w Izraelu. Nie pamiętam wielu szczegółów, z wyjątkiem tego, że wszystko z dnia na dzień stało się znacznie bardziej skomplikowane – i zakupy w warzywniaku, i gotowanie.

Wysłuchanie dźwięku dobywającego się z rogu podczas Rosz ha-Szana traktuje się jako wypełnienie przykazania. Zwyczajowo dźwięk ten słychać przez cały miesiąc poprzedzający nadejście nowego roku, a także na Jom Kippur. Szofar ma budzić z całorocznego letargu, poderwać ciało do działania, a duszę skłonić do refleksji nad bilansem dobra i zła, które się uczyniło w ubiegłym roku. I pewnie nie bez powodu przypisuje mu się taką moc. Niezależnie bowiem od zaangażowania dmącego – odgłos dobywający się z instrumentu przyprawia o ciarki, przypominając zawodzenie zjawy, ewentualnie nieszczęśnika poddawanego najgorszym torturom.

I taki oto dźwięk wyrwał mnie brutalnie ze snu. W jednej chwili wstałam, chwyciłam hantle i zaczęłam ćwiczyć.

6 września / 29 elul, poniedziałek

Dzisiaj wieczorem jest Rosz ha-Szana. Tym samym zaczyna się kilkutygodniowa jazda bez trzymanki, czyli Wielkie Święta czy też Święta Wysokie. Najpierw Nowy Rok żydowski, który trwa dwa dni. Chałka z miodem, głowa ryby, dęcie w szofar i symboliczne wyrzucanie grzechów. Potem dziesięć „strasznych dni” i dwudziestopięciogodzinny post – Jom Kippur. Dosyć szybko nadejdzie pora na ponadtygodniowe święto Sukot i siedzenie w szałasie. Tak. To intensywny czas.

Pierwszy z dwóch roszhaszanowych sederów spędzimy w domu, drugi zjemy w gronie kilkudziesięciu osób z żydowskiej społeczności, która mieszka w Krakowie. Seder to po hebrajsku ‘porządek’ – tym mianem określa się kolacje spożywane podczas trzech świąt: Pesach, Tu bi-Szwat i Rosz ha-Szana, a to dlatego, że zanim wejdą zupa i drugie danie, je się konkretne potrawy w określonej kolejności. W Pesach gorzkie zioła, warzywa maczane w słonej wodzie, słodki charoset, jajko na twardo, macę i wino. W Tu bi-Szwat suszone owoce, oliwki oraz produkty z pszennej i żytniej mąki. W Rosz ha-Szana sięga się między innymi po okrągłą chałkę, jako symbol ciągłości rocznego cyklu, po jabłka w miodzie, by cały rok był słodki, oraz po głowę ryby, żeby posiąść przymioty tej części ciała, a nie ogona.

W ciągu dnia pójdziemy do synagogi. Poza tym będziemy robić to, co zawsze podczas szabatów i świąt, czyli jeść, grać, czytać i odpoczywać z dala od telefonów i wszelkiej elektroniki.

W piekarniku pieką się łosoś, zapiekanka makaronowa i warzywa. Potem wstawię resztkowiec z rodzynkami i cynamonem. To moje ulubione ciasto. W ciągu tygodnia zbieram niezjedzony chleb – suchą piętkę, pół bułki, której nikt już nie chce. Przechowuję w lodówce. Kiedy się uzbiera większa ilość, wyciągam, zalewam mlekiem, żeby pieczywo zmiękło. Dodaję jajka, proszek do pieczenia i cukier. Blenduję na gładką masę. Wrzucam kawałki jabłek albo rodzynki, czasem wiórki kokosowe lub daktyle. I piekę tyle, ile trzeba. Najczęściej resztkowiec wychodzi smaczny, a chleb się nie marnuje. Poza tym będą humus i sałatka z tuńczykiem, oba dania zrobione przez Męża, i obowiązkowo jakaś sałatka z rukolą czy roszponką oraz izraelska z drobno pokrojonym ogórkiem, pomidorem, papryką, cebulą i świeżą kolendrą. Całą kolację zaczniemy od tradycyjnych potraw roszhaszanowych, które trzeba jeszcze tylko porozkładać na talerzach.

8 września / 2 tiszri, środa

Świętowanie za nami. No nie do końca, bo świąteczna karuzela nadal się będzie kręcić przez następny miesiąc. Ale teraz mała przerwa na odsapnięcie od jedzenia i odpoczywania, czas na odpisanie na e-maile, sprawdzenie, co się wydarzyło w świecie przez ostatnie dwa dni, zajrzenie na fejsa i insta. Jak to mamy w zwyczaju – podobnie do innych religijnych Żydów na całym świecie – w określone dni świąteczne i co szabat, czyli raz w tygodniu, nie używamy elektroniki, samochodów, nie chodzimy na zakupy, do pracy ani do szkoły i przedszkola. Jeżeli święto wypadnie w weekend, pozostajemy w trybach kalendarza obowiązującego w Polsce – wszyscy mają wolne. Jeżeli w środku tygodnia, trochę trzeba się nagimnastykować, żeby ułożyć grafik, w którym żadne obowiązki nie kolidują ze świętami. W naszej rodzinie to nie takie trudne. Oboje z Mężem pracujemy po części dla żydowskich organizacji, a po części jako wolni strzelcy. Czyli albo mamy szefów Żydów, albo sami sobie jesteśmy szefami. Żadnego zwolnienia brać nie musimy. Ale warto pamiętać, aby na te dni z nikim się nie umawiać, nie podejmować zobowiązań.

Właśnie obliczyłam, że to w sumie z sobotami sześćdziesiąt siedem dni. Tyle czasu mniej możliwości siedzenia przed Netflixem, co jest miłą czynnością, ale też o tyle krócej narażamy się na promieniowanie światła niebieskiego, które dla naszego mózgu już jest mniej dobre. 18 procent roku. Chociaż może nie mam racji i te obliczenia są zupełnie nieprawdziwe. Ktoś lepszy w matematyce może sam to sprawdzić. Tylko gdyby robił tę rachubę dla Żydów w Izraelu, trzeba odjąć pięć dni świątecznych, ponieważ zarówno Pesach, jak i Sukot oraz Szawuot trwają tam krócej.

W diasporze, czyli poza Izraelem, święta wydłużono w czasach, kiedy stała jeszcze Świątynia Jerozolimska. Wtedy nowy miesiąc żydowski ustanawiano na podstawie świadectw osób, które widziały Księżyc w nowiu. Wieść o tym wydarzeniu rozsyłano do wszystkich społeczności żydowskich. Jeśli nie było świadków – na przykład ze względu na zachmurzenie – wychodzono z założenia, że nowy miesiąc jeszcze się nie zaczął, i czekano do następnego dnia.

Przez to poza Izraelem jeszcze trudniej było pilnować czasu rozpoczęcia świąt. Dodatkowy dzień minimalizował błąd rachuby. Dzisiaj żydowski kalendarz jest ustalony. To eliminuje niepewność mieszkających daleko od Jerozolimy i poza Izraelem co do dat świąt. Władze rabiniczne ustanowiły jednak, że należy podtrzymywać tradycje przodków. Dlatego społeczności diaspory nadal przestrzegają starych praw.

9 września / 3 tiszri, czwartek

I co mi przyszło z taszlichu, skoro znowu się wkurzyłam? Zwykła drobnostka. A nie wytrzymałam i podniosłam głos. Bo dzieci znowu rzuciły plecaki i buty pod drzwiami, tarasując całe przejście. Potknęłam się raz. Poprosiłam o zabranie swoich rzeczy. Usłyszałam, że zaraz. Potknęłam się drugi raz. Zawołałam, żeby wzięły bambetle. Cisza. Jakby to nie ich trampki. Odetchnęłam. Policzyłam do trzech. Wysiliłam się na żart. Cisza. Jakby to nie ich tornistry wyładowane zeszytami, podręcznikami i obiadówkami, które przecież mają wyciągać od razu po przyjściu. No to krzyknęłam. Nie lubię krzyczeć. Nie przepadam za sobą zdenerwowaną. No, ale – do jasnej cholery – ile razy można powtarzać to samo! Wyszły z pokojów. Ustawiły buty. Wyłożyły pojemniki z resztkami obiadu na stół. Zabrały plecaki. Zostawiły na mnie swoje wyniosłe spojrzenie. Wróciły do siebie.

Banda nieokrzesanych troglodytów.

Miałam też nie psioczyć w myślach. Kolejne noworoczne postanowienie. I co? Jajco.

Jednym ze zwyczajów roszhaszanowych jest symboliczne wyrzucenie do wody swoich występków. To właśnie taszlich, który na nic mi się zdał. Żydzi gromadzą się nad rzeką albo strumieniem. Jeśli nie mają takowego w okolicy, radzą sobie inaczej. Może być studnia. Jeżeli żyją na pustyni albo jest koniec świata i nie ma możliwości wyjścia na zewnątrz, używają miski z wodą lub po prostu pomijają ten zwyczaj. Ale kto może, odmawia odpowiednie błogosławieństwo i wrzuca do wody okruszki chleba czy krakersów. W Łodzi chodziliśmy do jednego z pobliskich parków, a nasze złe uczynki zjadały kaczki lub ryby. W Krakowie wybieramy Wisłę. W jej mętnym nurcie postanowienia poprawy znikają jeszcze szybciej. Czasem towarzyszy nam deszcz, o który w Polsce o tej porze roku nietrudno. Czasem słońce, które we wrześniu próbuje się przebić przez jesienne chmury. Ale do taszlichu pasuje każda pogoda. Mżawka potęguje powagę chwili. Kiedy niebo jest szare, postanowienia ciążą bardziej. Za to ciepłe promienie i świeży zapach podkreślają lekkość, jaką daje wyzwolenie od własnych przeskrobań. A planom poprawy pomagają zakwitnąć.

W tym roku pogoda była jaka taka. Całą gromadą poszliśmy nad Wisłę. Przyznam, że bardziej niż na rachunku sumienia skupiłam się na tym, żeby młodsi nie powpadali do wody. Ale kiedy Mąż przejął pilnowanie gawiedzi, zadumałam się nad sobą. Chciałabym się mniej denerwować. Być bardziej cierpliwa. Mieć w sobie więcej wyrozumiałości, przede wszystkim wobec dzieci, wobec Męża. Nie gadać tyle, bo bywam męcząca. Nie mleć w kółko tego samego tematu, bo to z kolei męczy mnie. Nie przejmować się tym, co mówią inni. Popracować nad wewnętrzną pewnością siebie… Lista długa. Mogłabym tak w nieskończoność stać nad wodą i wrzucać do niej okruszki, wizualizując sobie, że oto właśnie fale pochłaniają moje frustracje, trudności i wszelkie przewinienia wobec siebie, ludzi i Boga. Ale dzieci szybciej ode mnie opróżniły kieszenie, pozbywając się swojego życiowego bagażu, i gotowe były wrócić do domu. Więc wróciliśmy ciutkę oczyszczeni.

Taaa. Może i się oczyściłam duchowo. Ale rzucone na ziemię buty i plecaki niezmiennie doprowadzają mnie do szału.

10 września / 4 tiszri, piątek

Zaraz zaczyna się szabat. Obchodzimy go raz w tygodniu na pamiątkę boskiego odpoczynku po siedmiodniowym tworzeniu świata.

Mąż pojechał szybko coś jeszcze załatwić, więc sprawdzam, czy wszystko mamy.

Świeczki? Są. Ale przydałoby się kilka pudełek zapałek. Co tydzień w piątek, zanim się ściemni, zapalam siedem tilajtów, czym symbolicznie rozpoczynam w naszym domu szabat.

Wino na kidusz? Jest. Sok z winogron? Trzeba przynieść z piwnicy, gdzie leży go pełna skrzynia. Kiduszem, czyli odpowiednimi błogosławieństwami, podczas piątkowej kolacji wita się szabat. Napoju z winogron powinno być tyle, by starczyło jeszcze na kidusz podczas sobotniego posiłku oraz na hawdalę – ceremonię zakończenia szabatu, na którą przychodzi czas w sobotę po zapadnięciu zmroku.

Chałki? Właśnie wsadziłam do piekarnika cztery duże i kilka bułeczek, po tym jak Mąż zrobił ciasto i je zaplótł w warkocz. Obok leży mała kulka, którą wcześniej oddzieliłam od masy – to symbol ciasta, które darowano kapłanom w czasach, kiedy stała jeszcze Świątynia Jerozolimska. Pieczywo jest bardzo ważnym elementem kuchni żydowskiej. Zarówno na kolację, jak i na lunch kolejnego dnia powinno się przeznaczyć dwa pełne bochenki. Przypominają o podwójnej porcji manny, która przed szabatem spadała wędrującym przez pustynię Izraelitom z nieba. Ponadto według żydowskiej tradycji w szabat dostajemy dodatkową duszę, którą również trzeba nakarmić. Sprawdziłam w lodówce stan masła. Z nim chałka smakuje nam najlepiej. Mało. Warto dokupić kostkę lub dwie.

Niezwietrzałe wonności na hawdalę? Goździki, które choć leżą w pudełku kilka miesięcy, nadal roztaczają przyjemną woń, więc jeszcze się nadadzą na besamim. Podczas tej ceremonii używa się również ładnie pachnących ziół.

Mąż, wybiegając z torbą na zakupy, krzyknął jeszcze, żebym nastawiła szaony i wyłączyła warnik szabatowy, gdy tylko się woda zagotuje. Tak jak powiedział, najpierw w naszym pokoju przy łóżku, a potem u dzieci ustawiłam na odpowiednią godzinę szaony, które w Polsce fachowo nazywają się programatorami czasowymi. Kiedy weszłam do kuchni, warnik akurat zaczął wydawać z siebie charakterystyczne bulgotanie, co oznaczało, że można go przestawić na tryb szabatowy. Dzięki temu sporemu sprzętowi przez cały następny dzień będziemy mieć gorącą wodę i nie będziemy musieli używać czajnika.

Przechodząc koło łazienki, zorientowałam się, że brakuje papieru, więc wysłałam do Małżonka esemes z prośbą o uzupełnienie zapasów.

11 września / 5 tiszri, sobota

Powoli zaczyna mi się mieszać, kiedy jest szabat, kiedy święto. Trochę nie ma to znaczenia, bo te dni wyglądają podobnie. Z dala od świata zewnętrznego, a blisko siebie. Ale potem nie wiem, czy obudziłam się w niedzielę, czy w środę. Chociaż raz do roku można sobie pozwolić na taką czasową karuzelę. Oderwać się od daty i konkretnego dnia w tygodniu, polecieć w kosmos i wrócić, lądując o nieokreślonej godzinie między południem a osiemnastą, gdzieś pomiędzy czwartkiem a poniedziałkiem. Albo poniedziałkiem i czwartkiem.

12 września / 6 tiszri, niedziela

Byliśmy całą brygadą na pikniku rodzinnym z okazji żydowskiego Nowego Roku. Część gier i zabaw przygotowywałam ja. To jedno z kilku zajęć, jakimi się zawodowo zajmuję. Do tego dobre jedzenie, coś do picia i super spędzone chwile.

Wśród zadań dla dzieciaków biorących udział w spotkaniu były pytania o to, który mamy rok. Niektórzy poradzili sobie świetnie, mówiąc, że 5782, inni mylili się o kilka lat, a ja wzdychałam, że przecież niedawno był 5774 i jak ten czas szybko leci. Na co dzień, tak jak i reszta świata, używamy kalendarza gregoriańskiego. Inaczej trudno byłoby się porozumieć i umawiać na spotkania. W zapowiedziach żydowskich imprez podaje się najczęściej obie daty, żeby nikt się nie pogubił. A i tak często trudno jest zrozumieć, że w środku 2021 nagle jest 5782 rok.

No bo w kalendarzu gregoriańskim jest rok 2021, liczony od narodzin Jezusa. W judaizmie jednak Jezus nie odgrywa istotnej roli, więc żydowski czas biegnie nieprzerwanie od ustalonej daty początku świata. Zgodnie z rachubą zawartą w Torze 5782 lata temu Bóg stworzył to, co mamy dzisiaj. Nie musi się to kłócić z teorią Wielkiego Wybuchu, który wydarzył się około 13,8 miliarda lat temu. Słowo „dzień” zawarte w Pięcioksięgu Mojżeszowym nie musi być rozumiane dosłownie i niekoniecznie oznacza dokładnie dobę. Religijni Żydzi są jednak zgodni, że jakiś początek wydarzył się około 6 tysięcy lat temu i ma związek z dzisiejszą cywilizacją, której rozwój właśnie wtedy nabrał tempa. Tu też pojawiają się głosy, że hola, hola, ale tu i tam są ślady świadczące o tym, że cywilizacje były wcześniej. Kluczem muszą zatem pozostać słowa „umowny” oraz „według tradycji”.

13 września / 7 tiszri, poniedziałek

Dzisiaj podczas kolacji w pewnym momencie zorientowałam się, że z siedmiu osób cztery miały w ręce telefony i zamiast patrzeć na innych domowników, wślepiały się w ekran. Przy posiłkach staramy się pilnować, by elektronika leżała z boku. Chcemy, żeby to był moment na rozmowę, opowiedzenie, co się wydarzyło w ciągu dnia, wymienienie się uwagami. Ale i tak zawsze ktoś wpadnie na kolację w biegu, bo właśnie wrócił z zajęć albo na jakieś się spieszy. W trakcie czasem któreś z dzieci bierze prysznic, bo akurat łazienka, jedyna, jaką mamy, jest wolna i trzeba wykorzystać moment. Więc przy tych codziennych kolacjach jest miło, rodzinnie, ale bez szczególnego celebrowania chwili. Dlatego zdarza się, że ktoś z czwórki posiadającej u nas w domu telefon go wyciągnie. Najstarsza Córka musi odpisać koleżance w sprawie zadania domowego, Starszy Syn właśnie umawia się z kolegą na spotkanie, ja odpowiadam na komentarz pod postem, a Mąż kontaktuje się z mechanikiem, zanim ten zamknie warsztat. No jakoś żadna z tych spraw nie może zaczekać.

Troje młodszych dzieci smacznie zajadało się jajkami sadzonymi i ogórkami. Czasem na nas zerkało. Ale nie dostrzegało naszych oczu, bo przesłaniał je ekran. Jedno się uśmiechnęło, lecz uśmiech pozostał nieodwzajemniony, bo go nie zobaczyliśmy. Inne o coś zapytało, nie doczekało się jednak odpowiedzi, bo nie usłyszeliśmy pytania.

Kiedy zwróciłam uwagę, że hej, czemu tak właśnie się dzieje, każde z nas lekko się speszyło i od razu schowało komórkę do kieszeni. Przez resztę kolacji nikt jej nie wyciągnął, choć dobrze wiem, że powstrzymanie się od zerkania na ekran było bardzo trudne.

Sprzątając ze stołu, ze smutkiem myślałam nad tym nowym życiem, jakie funduje nam technologia. Zgarbieni, wpatrzeni w migające i zmieniające się cały czas kolory. W dwóch słowach z pomocą trzech emotek jesteśmy w stanie wyrazić wszystkie emocje. Ale trudno by było o nich powiedzieć na żywo. Relacje buduje się za pomocą klawiszy, a nie poprzez wspólnie spędzone chwile. No kicha, klapa, dno. W zasadzie koniec.

Zanim w pełni dałam się pochłonąć rozpaczy, uświadomiłam sobie, że może nie jest tak źle. Przynajmniej w naszym domu. W końcu raz w tygodniu na dwadzieścia pięć godzin wyłączamy się całkiem z wirtualnego świata. Na ten jeden dzień przestaje on dla nas istnieć. Świat realny, tu i teraz, staje się dla nas sprawą ważniejszą. Nie ma żadnego „czekaj, tylko odpiszę”, „zaraz, muszę coś sprawdzić” ani „nie mogę teraz, bo internet mnie wzywa”. W piątki podczas kolacji skupieni jesteśmy na sobie znacznie bardziej niż w przypadkowy poniedziałek czy czwartek.

Przypomniała mi się podobna sytuacja. Przeczytałam artykuł o tym, jak gnając bezustannie przed siebie, zapominamy o sobie. Wtedy też poznałam technikę mindfulness – ćwiczenie uważności. Zaczęłam sobie powtarzać jej podstawowe założenia, by je wprowadzić w moje pędzące życie. I dopiero po chwili zorientowałam się, że mindfulness praktykujemy regularnie. Podczas szabatów jesteśmy jednozadaniowi: zjeść, zebrać ze stołu, zagrać, poczytać, pogadać. W zasadzie lista jest dosyć krótka. Akceptujemy to, czego nie możemy zmienić. Nie idziemy do sklepu, nawet jeżeli bardzo zapragniemy czekolady czy zabraknie nam mleka. Nie rzucamy się do telefonów, nawet jeżeli słyszymy bzyczące powiadomienia. Jesteśmy świadomie obecni, bo niewiele może nas rozproszyć. Kiedy jedno mówi coś do drugiego, przeszkodzić w tym może ewentualnie inny członek rodziny, który w tym czasie postanowi zaśpiewać, zatańczyć czy pokłócić się z kolejną osobą. Ale nikt nie włączy telewizora (nie tylko dlatego, że go nie mamy). Nie zacznie nerwowo szukać kluczyków do auta czy w pośpiechu pytać, kto ma pożyczyć dychę.

I na koniec dnia okazuje się, że zwolniliśmy, żeby przyspieszyć. Dzięki przyhamowaniu mamy siłę, by znowu pędzić. Ale zanim nabierzemy niebezpiecznej prędkości, minie tydzień i znowu trzeba będzie zwolnić.

14 września / 8 tiszri, wtorek

Jutro wieczorem zaczyna się Jom Kippur. Niektórzy Żydzi tego dnia w roku boją się najbardziej. Inni wyczekują go niecierpliwie. Ponieważ nie ma w judaizmie spowiedzi, wszelkie błędy cały czas nosimy ze sobą. Możemy pójść po radę do rabina czy zwierzyć się przyjacielowi. Albo na odwrót. Rabinowi się pożalić, a bliską osobę zapytać, co robić. Ale nikt nie wyznaczy żadnej pokuty. Z Bogiem jesteśmy jeden na jeden, a nad relacją pracujemy indywidualnie.

Moment, w którym możemy zrzucić z siebie nieco tego ciężaru, zaczyna się w Rosz ha-Szana. Wtedy wedle żydowskiej tradycji Bóg otwiera swoje wielkie księgi, do których trafi nasze imię. Potem następuje dziesięć dni nazywanych „strasznymi”. Według tradycji właśnie wtedy Bóg najbaczniej się przygląda człowiekowi i jego uczynkom. To czas, w którym warto pomyśleć nad sobą i swoim zachowaniem. Stanąć przed lustrem i zastanowić się, czy traktowaliśmy siebie z szacunkiem, czy byliśmy dla siebie dobrzy – cokolwiek to dla nas oznacza. Potem powinniśmy się przyjrzeć relacjom z bliskimi. Czy szanowaliśmy ich i czy byliśmy dla nich dobrzy. A na koniec przyjrzeć się naszej więzi z Bogiem, czymkolwiek ona dla nas jest.

Kulminacją „strasznych dni” jest Jom Kippur. Dwudziestopięciogodzinny post, podczas którego obowiązują zakazy jedzenia i picia, mycia się, namaszczania ciała, odbywania stosunków seksualnych oraz noszenia butów z nawet najmniejszym elementem skóry. Dlatego w ten dzień nie ma żadnych pryszniców i wylegiwania się w wannie, zero kremów i dezodorantów. Za to widok poważnych rabinów i brodatych jegomości w crocsach nikogo nie dziwi.

W Jom Kippur księgi się zamykają, a nasze imię zostaje zapisane w jednej z nich. Jeżeli w Księdze Życia, czyli Sefer ha-Chajim (ספר החיים), dobra nasza. Jeżeli w Księdze Śmierci, Sefer ha-Metim (ספר המתים), można się szykować na tamten świat. Jeżeli zaś trafimy do trzeciej księgi, tak zwanej średnich, czyli Sefer Beinonim (ספר בינונים), nasz los dopiero się przesądzi.

W codziennych modlitwach Żydzi powtarzają słowa mówiące o tym, jak traktować innych. Należy wspierać ubogich, przyjmować gości, odwiedzać chorych, iść z konduktem żałobnym i wprowadzać pokój między ludźmi. To wszystko należy robić niezależnie od pory roku ani tego, jakie święto się zbliża. Ale czas między Nowym Rokiem a Jom Kippur jest wyjątkowo intensywny.

Mam jeszcze dwa dni, żeby zatelefonować do byłego męża i przeprosić za kilka rzeczy. Oboje ciężko pracujemy nad dobrymi relacjami. Ale zdarzają się czasem jakieś potknięcia. Warto się im przyjrzeć, by komunikacja w przyszłym roku była lepsza. To samo dotyczy relacji z moją Mamą i z Babcią. No i przede wszystkim z Mężem i z Dziećmi.

15 września / 9 tiszri, środa

Dzisiaj wieczorem Jom Kippur. Mam za sobą kilka poważnych rozmów, trochę łez wzruszenia, sporo uścisków fizycznych i słownych. Za samym świętem nie przepadam. Jest dostojne, zgromadzeni w synagodze mają poważne twarze, śpiewy chwytają za serce. A po wszystkim przychodzi wielkie poczucie ulgi. Wszystko cudowne. Lecz sam post mnie wykańcza. To dosyć przyziemne, ale bardzo nie lubię nie jeść.

16 września / 10 tiszri, czwartek

Mamy za sobą najtrudniejszy dla mnie dzień w żydowskim roku. Za każdym razem oddycham z ulgą, że minął. Czuję się zarazem oczyszczona i jakby nowo narodzona. Do dzisiejszej kolacji z okazji szabatu siądę z mniejszym ciężarem egzystencjalnym na sercu.

17 września / 11 tiszri, piątek

Od kilku dni w mediach społecznościowych mówię, że Jom Kippur to, a że podczas Jom Kippur tamto. Wydawać by się mogło, że wyjaśniłam tym samym, jak Żydzi radzą sobie ze swoimi złymi uczynkami. A jednak dostałam dzisiaj pytanie o spowiedź, no taką „żydowską spowiedź”, jakby absolutnie podstawowym elementem każdej religii był sakrament pokuty i pojednania.

Kiedy jestem pytana o Żydów, to – co oczywiste – przez pryzmat doświadczeń osoby pytającej. Zasób wiedzy przestaje mieć znaczenie nawet u tych najbardziej wyedukowanych. To, co jest im znane, czego doświadczają na co dzień, staje się punktem wyjścia do pogłębiania wiedzy na temat innych.

Padają więc pytania o to, jaką funkcję pełni żydowski ksiądz, jak wygląda żydowski kościół, jak przebiega żydowska msza, jak się odmawia żydowski różaniec, kiedy się organizuje żydowski chrzest, jak się obchodzi żydowską Gwiazdkę. Najpierw trzeba wyjaśniać, że te pojęcia zarezerwowane są dla innej religii. Tak jak nie ma katolickiego imama, prawosławnej kuchni koszernej czy protestanckiej cerkwi. Każde z tych zdań zawiera na wstępie błąd. Kiedy staramy się poznać drugiego człowieka, może warto zacząć od zastanowienia się, czy to, co nasze, jest automatycznie uniwersalne. Okaże się, że nie. Rozumiem, że grupa dominująca z czasem utwierdza się w przekonaniu, że jest jedyna, że wyznacza właściwą drogę. A cała reszta to odstępstwa. W szkołach jest religia prowadzona przez księży czy katechetów. Jedyną religią wykładaną na tej religii jest katolicyzm. Oto skrót myślowy, którym potem się wszyscy posługujemy. A posługując się tym błędnym określeniem, zabieramy miejsce innym. Prawidłowa nazwa przedmiotu w planie lekcji czy na świadectwie powinna przecież brzmieć: „religia katolicka”. Bo przez pozostawioną bez dookreślenia „religię” pojawiają się na YouTubie filmy „religia a seks”, „religia a małżeństwo”. I nawet jeżeli w opisie znajduje się uwaga, że dyskusja poświęcona jest katolicyzmowi, a w pierwszych słowach pada, że o tej konkretnie religii będzie mowa, nikomu nie przychodzi do głowy, żeby zatytułować nagranie „religia katolicka a seks” lub „katolicyzm a seks”. Schematy myślowe są wygodne, bo zajmują mniej miejsca niż cała struktura, ale sprawiają, że zaczynamy myśleć na skróty. A to zawsze odbiera treści pełnię.

Można zatem zapytać, jaką funkcję pełni żydowski duchowy przywódca, a jeszcze lepiej: czy wyznawcy judaizmu w ogóle takowego posiadają. Albo jak wygląda miejsce, w którym Żydzi się modlą, a właściwiej: czy Żydzi mają jakieś miejsce, w którym się modlą. A jeżeli tak, to jak ono wygląda.

Na pytanie o „żydowską spowiedź” odpowiedziałam zgodnie z prawdą, że takowej nie ma. Judaizm zakłada, że przed Bogiem wszyscy są równi, więc łącznicy nie są potrzebni. Niezależnie od narodowości, koloru skóry, ubioru, zdobytej wiedzy, życiowego doświadczenia. Nie ma kogoś, kto jest bliżej Boga. Epoka proroków, którzy przemawiali w jego imieniu, dawno minęła. Jak powiedział rabin, z którym miałam zajęcia w mojej szkole w Jerozolimie: jeżeli ktoś uważa, że nawiązał z Bogiem kontakt za pośrednictwem ludzkich zmysłów, warto, by się zwrócił o pomoc psychiatryczną, ponieważ współcześnie nie jest to możliwe. To podejście żydowskie. Może w innych religiach jest inaczej.

Tak jak się spodziewałam, mój rozmówca zagadnął mnie o to, w jaki sposób Żyd otrzymuje rozgrzeszenie w imieniu Boga i Kościoła, no, tego żydowskiego. Synagodze czy społeczności jako grupie nic do tego, co dana jednostka robi ze swoim życiem. Więc żadne rozgrzeszenie nie jest potrzebne. A w imieniu Boga? No właśnie, nikt nie ma prawa w jego imieniu decydować, co jest złe, a co dobre. Każdy ma dojść do tego indywidualnie. Sama nieraz marzyłam o jakimś cudownym zaklęciu, które zneutralizuje lub całkiem wymaże to, co nabroiłam. Tyle że takie magiczne słowa już istnieją. To najprostsze „przepraszam”. Jeżeli naprawdę nam przykro, to jest szansa, że druga osoba nam wybaczy, da „rozgrzeszenie”, choć słowa „grzech” nie znoszę całą sobą. Jest dla mnie stygmatyzujące, jak kawałek kupy, który przyczepił się do buta; choć wytarliśmy obuwie o trawę, smród nadal się za nami unosi. Z „przepraszam” wobec Boga jest trudniej, bo nie będziemy mieć pewności, czy zostało usłyszane. Kiedy w jakiejś kłótni przekraczam granicę i potem tego żałuję, najgorsze, co może mnie spotkać, to cisza. Już wolę zostać odrzucona. Ale kamienna twarz, zero odzewu? Tylko nie to!

Nikt nie mówił, że wiara – jakakolwiek – jest łatwa. A ta żydowska bywa nawet jeszcze trudniejsza. Pozostanie trochę dłużej z tym, co zrobiliśmy, zamiast natychmiastowego „już dobrze”, jest jednak cennym doświadczeniem w naszym rozwoju. Więc może ta trudność wychodzi nam na zdrowie.

Widziałam, że rozmówca jest bardzo zafrasowany tym, jak sobie jako Żydzi z naszymi występkami poczynamy. Dopowiedziałam, że raz do roku, w święto Jom Kippur wszystkie przewinienia są automatycznie kasowane z rejestru. Coś jak wyczyszczenie kryminalnej kartoteki. No, chyba że akurat były za ciężkie.

Żeby pytającemu nie mieszać, już nie dodałam, że opinie są podzielone. Niektórzy żydowscy mędrcy uważają, że sąd nad nami odbywa się częściej niż raz do roku, bo z każdym początkiem miesiąca, inni – że przed każdym szabatem, a są i tacy, którzy w każdej minucie upatrują możliwości boskiego sądu.

18 września / 12 tiszri, sobota

Najmłodsza Córka zapytała, czy to, co ma w ręce, jest odpornowodne. Było nie tylko odpornowodne, ale też wodoodporne.

19 września / 13 tiszri, niedziela

Kiedy tylko kończy się Jom Kippur, zaczyna się budowanie szałasów, zwanych też kuczkami albo sukami. U nas też. Choć trochę z opóźnieniem. Nie rzuciliśmy się do młotków w czwartek wieczorem, tylko dopiero dzisiaj rano. Ale mamy czas do jutra. Zdążymy ze wszystkim.

To drugi rok z rzędu, kiedy mamy możliwość zbudowania własnej suki. Kiedy mieszkaliśmy w Łodzi, korzystaliśmy z tej stojącej w gminie wyznaniowej. Teraz rozkładamy się w ogródku przy domu, gdzie wystarcza miejsca, by postawić na kilka dni szałas. Nikomu nie wadzi. Ewentualnie co poniektórych dziwi. Używamy altanki, którą kiedyś podarowali nam Teściowie. Miała trafić do domku na wsi, ale została w Krakowie. Jest to solidna metalowa konstrukcja z grubymi płachtami. Złożenie jej zajęło Mężowi, z pomocą dzieci, kilka godzin. Od razu zrobiło się ciepło i przytulnie. Trudności zaczęły się piętrzyć, dokładnie tak jak rok temu, podczas kładzenia dachu. O ile ściany mogą być zrobione z dowolnego materiału, o tyle schach, bo tak brzmi fachowa nazwa przekrycia w suce, musi powstać z roślinności. To komplikuje sprawę. Moglibyśmy użyć materiału, który był w zestawie. Ale nie. Muszą być liście. Co więcej, trzeba je położyć tak, by z dołu widać było przez nie kawałki nieba, a z góry mogły się do środka przedostać promienie słońca. Szałas musi stać pod gołym niebem i nie można go budować na balkonie, jeśli znajduje się nad nim kolejny balkon, ani pod drzewem czy pod gałęziami. Pod wieczór okazało się, że mamy za mało materiałów, na których można by ułożyć liście. Wszystkie od razu spadały. Mąż porzucił więc prace i wrócił do domu.

Było mi to bardzo na rękę. Zostawiłam go z głodnymi dziećmi i przygotowaniem kolacji, a sama wymknęłam się ukradkiem pod prysznic. Ostatnio to jedyne miejsce, w którym przez chwilę mam spokój. Ledwie Młodszy Syn poszedł do żłobka, zaczął się festiwal świąt. Zanim zdążyłam się ucieszyć odzyskaną wolnością, znowu ją na chwilę utraciłam. Już zaczęłam poruszać się po mieszkaniu swobodnie, bez obawy, że hałasem obudzę malucha ani że ta cisza, kiedy on nie śpi, oznacza coś niedobrego. A tu znowu gałgaństwo wychodzi z każdego kąta. Z dziesięciu minut pod prysznicem zrobiło się pół godziny. Przecież musiałam jeszcze wyszczotkować ciało, nałożyć maseczkę, porządnie rozczesać włosy i koniecznie przeciągle popatrzeć na swoje odbicie w lustrze.

20 września / 14 tiszri, poniedziałek

Z samego rana Mąż dokupił w budowlanym długie kawałki drewna, masę trytytek i dodatkowe przedłużacze. Wrócił obładowany, jakby miał stawiać wieżowiec. Zaczął od zniknięcia u sąsiadów, do których poszedł po gałęzie. Przydałyby się palmowe. Najlepiej nadają się na dach. I to one w Izraelu służą jako główny budulec. U sąsiadów jednak tak jak rok temu, tak i w tym roku palma nie rośnie. Więc będzie jakiś polski krzew.

Kiedy Mąż wiercił, przewiercał, układał liście, podpinał się pod prąd w kamienicy, wieszał lampki i wkręcał żarówki, ja gotowałam. Zerkałam na niego czasem przez okno z wielką miłością i wdzięcznością za to, co mam.

Obierając warzywa na czulent, myślałam nad tym, jak automatycznie podzieliliśmy się rolami. On do młotka, ja do garnków. Nie dlatego, że naszym zdaniem właśnie tak powinien wyglądać „prawdziwy dom”. Wiele lat mieszkałam sama. Umiem wykonać podstawowe rzeczy w mieszkaniu. Sprawnie posługuję się wiertarką. Mam dość siły, by wbić największy gwóźdź. Majsterkowanie zawsze sprawiało mi przyjemność. Z kolei Mąż potrafi świetnie gotować. I robi to bardzo często. Ale jakoś tak wyszło, że to on jeździ po castoramach, a ja smażę cebulę. Może dlatego, że Mąż uwielbia poruszać się samochodem, a ja wolę rower. Duże pojazdy mechaniczne są jednak wygodniejsze podczas zakupów, zwłaszcza wielkogabarytowych. Poza tym Mąż jest ode mnie nie tylko znacznie silniejszy, ale też o wiele wyższy. To nietrudne, bo jestem niska. Tyle że on rzeczywiście mierzy sporo. Znacznie łatwiej mu dosięgnąć tu i tam. No i zna się lepiej na elektryce. Ja nie odróżniam na opakowaniu informacji o mocy od tej o wielkości gwintu.

No tak się dobraliśmy – bez żadnych ideologii. On zatem piłuje drewno, a z ogrodu niesie się hałas ciętych desek. Ja kroję ziemniaki i moczę fasolę, a z domu dobiega zapach czulentu.

23 września / 17 tiszri, czwartek

Pierwszy dzień jesieni. Kolejny dzień Sukot. Trochę byliśmy w domu, trochę na uroczystych posiłkach w sukach zbudowanych przez żydowskie organizacje w Krakowie. Obchodzenie święta zostało nakazane bezpośrednio w Torze. Upamiętnia wędrówkę Izraelitów przez pustynię. Zaraz po tym, jak wyszli z Egiptu, a zanim dotarli z powrotem na swoje ziemie, szwendali się po świecie. Mogli pójść bezpośrednio z punktu A do punktu B, co zajęłoby im znacznie mniej czasu niż czterdzieści lat. Dlaczego szli tak długo? Jedni mówią, że czas był potrzebny, aby zdążyło wymrzeć pokolenie, które było niewolone, aby państwo budować z ludźmi wolnymi, także od wewnętrznych kajdan i wspomnienia bycia uciemiężonym. Inni twierdzą, że Izraelici nie bardzo potrafili używać Google Maps. Można by westchnąć: „O ironio”, bo dziś Izrael stoi dosyć wysoko, jeżeli chodzi o zaawansowane technologie, i ma tam swój początek sporo wyznaczających trendy start-upów.

Można szukać kolejnych powodów wydłużonej wędrówki, ale dla współczesnych Żydów nie ma to większego znaczenia. Wszyscy na całym świecie budują szałasy, a potem w nich jedzą, siedzą, niektórzy śpią. Jest jasny zestaw praw instruujących, jak dokładnie ma być zbudowany namiot, co zrobić, jeżeli w trakcie posiłku się rozpada, ile czasu w budowli należy przebywać, a do tego mnóstwo praktycznych wskazówek dotyczących obsługi i zasad użytkowania suki.

Wygląd kuczek zależy od ich właścicieli – łączy je to, że wszystkie mają proste dachy. Z resztą jest podobnie jak z metrażem domu, kolorem ścian i wystrojem, których wybór ograniczają jedynie możliwości przestrzenne i finansowe. W Izraelu mieszkaliśmy obok rodziny, której tradycją było wznoszenie niemal drugiego lokum. Dla naszej sąsiadki było to ulubione święto. Jej mąż stawiał solidną konstrukcję, a ona równie solidnie ją przyozdabiała. Mieli specjalne dodatkowe łóżko na tę okazję – i dla siebie, i dla synka. W jednym kącie krzesła, fotele i poduszki, w drugim miejsce z warnikiem, filiżankami, kawą i herbatą. Przez całe Sukot z przyjemnością podejmowali gości. Nigdy nie zapomnę mojego pierwszego wrażenia, kiedy weszłam do środka. Klimat był mocno marokański. Wszędzie grube, kolorowe dywany. Na kanapie narzuta z frędzlami i mnóstwo poduszek. Na ścianach obrazki kwiatów i mandale. Na stole aromatyczne ciasteczka korzenne i herbata z kardamonem. A po ośmiu dniach sąsiedzi złożyli namiot i z powrotem przenieśli się do mieszkania z cegieł.

Pozostałe suki były skromniejsze. Część powstała z gotowców, które w Izraelu można kupić z łatwością. Jedne mniejsze, na stół i sześć krzeseł. Inne większe, mogące pomieścić nawet dwadzieścia osób. Do niektórych po wieczornym posiłku przenosili się z materacem mężczyźni, podczas gdy kobiety zostawały z dziećmi w domu. Czasem w szałasie nocowali wszyscy, o ile miejsce na to pozwalało. Jeżeli nie było możliwości wciśnięcia materaca lub pogoda nie sprzyjała, stały puste. Były też malutkie kuczki, takie, żeby tylko wejść, zjeść i wyjść. Ewentualnie usiąść z książką.

Podczas Sukot w Izraelu i w większych żydowskich skupiskach przydomowe ogródki zapełnione są szałasami. Ludzie rozbijają się też na balkonach. W budownictwie wielorodzinnym, na przykład w Jerozolimie, nie dziwi zatem widok balkonów ułożonych w kratkę, a nie jak w Polsce jeden pod drugim. Dzięki temu lokatorzy zyskują przestrzeń użyteczną na Sukot.

24 września / 18 tiszri, piątek

W tych wszystkich świątecznych rozważaniach przychodzi mi często wyjaśniać, na czym polega praca, której wykonywania w szabat i święta zakazuje judaizm ortodoksyjny. Kiedy mówię, że przez dwadzieścia pięć godzin nie używamy telefonów i komputerów, nie dotykamy pieniędzy i nie jeździmy autem, narasta zdziwienie. Skoro mamy odpoczywać, to zrozumiałe, że nie pojedziemy do pracy i powstrzymamy się od odbierania służbowych telefonów i odpisywania na zawodowe e-maile. Ale telefon to również śmieszne filmiki na Instagramie i YouTubie, komputer to Netflix, za pieniądze można kupić bilet do kina, a autem pojechać na wycieczkę. No i to wszystko przecież pracą nie jest, więc czemu również jest zakazane?

Żeby to zrozumieć, trzeba wyjść poza nasze współczesne kategorie. Dzisiaj praca to bycie kierowcą autobusu, dyrektorką wielkiej firmy, sprzedawcą kafelków czy kasjerem na stacji benzynowej. Wszystko, czego potrzebujemy, mamy ze sklepu, począwszy od jedzenia, poprzez ubrania, skończywszy na narzędziach i wszystkim, co nam niezbędne.

Gdybyśmy cofnęli się w czasie o dwadzieścia lat, zobaczylibyśmy inny świat. Sama pamiętam wieś, dokąd jeździłam w każde wakacje, kury biegające po podwórku i smak znoszonych przez nie jajek. Każdego ranka szłam do domu obok po mleko od krowy. Po drodze połowę rozlewałam, drugą połowę wypijałam duszkiem. Sąsiedzi uprawiali wszelkiego rodzaju warzywa. Mieli oborę, a w niej zwierzęta, więc nie brakowało mięsa. Poduszki wypełniało pierze skubane przez sąsiadkę. A pola, wielkie pola obrastały w zboża. W czasie żniw nie miałam się z kim bawić, bo wszyscy, włącznie z dziećmi, zaangażowani byli do pomocy. A potem przyjeżdżała młockarnia i w stodole jeszcze innej zagrody młóciła dzień i noc. Nigdy nie zapomnę nocowania na sianie i odgłosów rozmaitej domowej zwierzyny, które dochodziły z każdego kąta. Codzienną pracą, przynajmniej dla mieszkańców wsi, było dojenie, skubanie, sadzenie, podlewanie, młócenie, koszenie. Do tego budowanie. I robienie przetworów oraz gotowanie, bo o mrożonych pierogach czy dowozie sajgonek nikomu się nie śniło.

Jeszcze wcześniej znaleźlibyśmy się w świecie, w którym trzeba było ostrzyc owcę i wygarbować skórę, żeby się odziać. I właśnie sprzed tysięcy lat pochodzą zakazane w szabat i święta prace, które nazywane są melachami. Jest ich dokładnie trzydzieści dziewięć. Są to czynności wykonywane podczas budowania Miszkanu, czyli przenośnej świątyni zwanej Namiotem Spotkań. Kiedy Izraelici szli pustynią po tym, jak opuścili Egipt, chronili w niej tablice z Dekalogiem. Wśród pierwotnych melach mamy więc: mielenie, farbowanie, pisanie, tkanie, przędzenie czy rozpalanie ognia. Poza nimi w szabat zakazane są również ich pochodne takie jak: malowanie i rysowanie, cerowanie, klejenie, podlewanie roślin, zrywanie kwiatów, gotowanie, a także włączanie i wyłączanie elektryczności.

Zakaz ich wykonywania nie obowiązuje, kiedy zagrożone jest ludzkie życie. Zastosowanie znajduje tutaj bowiem nadrzędna zasada pikuach nefesz, która nakazuje zawiesić prawa Tory, aby kogoś ratować.

Dodatkowo różnica między szabatem a każdym innym dniem niekoniecznie musi się dosłownie przekładać na opozycję odpoczynek kontra praca. Ale mają się od siebie znacząco różnić. Stąd też zakaz używania telefonu, którym się posługujemy cały czas. Czy korzystania z samochodu, którym codziennie się poruszamy.

25 września / 19 tiszri, sobota

Wychodząc w szabat całą rodziną na spacer, utworzyliśmy w drzwiach korek. Jedni byli w drodze na zewnątrz, inni szybko wracali do domu, bo czegoś zapomnieli. Kiedy stanęłam w progu z Młodszym Synem na rękach, powiedziałam do Najmłodszej Córki: „Nu, w tę albo we w tę”, z nadzieją, że się ruszy w którąś stronę, żeby i mnie umożliwić ruch. Zatrzymała się, popatrzyła na mnie poważnie i odpowiedziała: „A gdzie jest wewte?”.

26 września / 20 tiszri, niedziela

Dzisiaj byliśmy na warsztatach dla rodzin w jednej z krakowskich suk. Była dosyć duża, więc mogła pomieścić sporo osób, tak by w kilku jej miejscach mogły się oddawać innym aktywnościom. Ja z pomocą Męża pokazywałam, z czego się składa arba minim i jak nim trząść. Mieliśmy przy sobie wszystkie cztery składniki bukietu, który wspomniany jest bezpośrednio w Torze. Etrog, lulaw, hadas i arawa. Część trzeba było za pośrednictwem żydowskich instytucji sprowadzić z Izraela, co znacznie zwiększyło koszta. Etrog, czyli cytrus przypominający dorodną cytrynę, sam w sobie jak na owoc kosztuje sporo. Może dlatego, że jest specjalnie na tę okazję hodowany. A może ze względu na swoje zastosowanie – wszak to dzięki niemu wypełnia się nakaz z Tory. Zdarza się nawet kilka stów za najlepszy okaz. Jedni wydają na drogie zegarki, dzieła sztuki czy skórzaną kanapę. Inni kupują sobie owoc, którym potem przez tydzień trzęsą. Za dodatkowe pieniądze Mąż nabył lulaw, czyli długi, solidny liść palmy daktylowej, a także delikatne gałązki mirtu, które nazywają się hadas. Ostatni składnik – arawa, czyli gałęzie wierzby – zdobył sam, zrywając je za pozwoleniem sąsiadów w ich ogrodzie. Podczas Sukot każdego dnia z wyjątkiem szabatu religijni Żydzi w jednej ręce trzymają etrog, a w drugiej pozostałe trzy atrybuty tego święta, wypowiadają odpowiednie błogosławieństwo, po czym unoszą je do góry i w dół, w przód i w tył oraz na boki. Kolejność stron jest ściśle określona i zależy od zwyczaju w danej społeczności.

Chcąc zainteresować zgromadzone dzieci i rodziców, porównałam czworaki bukiet do narodu żydowskiego. Kiedyś przeczytałam tę analogię i bardzo mi się spodobała. Uznałam, że to idealny moment, by ją przytoczyć. Nieświadoma, że wywołam oburzenie wśród obecnych Izraelczyków.

Powiedziałam, że każdy z elementów bukietu symbolizuje inny rodzaj Żyda. Etrog i smakuje, i pachnie – jest niczym Żydzi, którzy studiują Torę i są dobrymi ludźmi. Lulaw pochodzi z palmy daktylowej, a to owoce o intensywnym smaku, lecz niemal bezwonne. Są jak ci, którzy poświęcają Torze czas, ale nie mają na koncie dobrych uczynków. Mirt za to ładnie pachnie, ale nie smakuje, symbolizuje zatem ludzi, którzy Torę mają w nosie, ale czynią dobro. A wierzba nie ma ani smaku, ani zapachu. Ona jest niczym ci Żydzi, którzy ani się nie uczą, ani nie są dobrzy. I oni wszyscy składają się na naród żydowski, który nikogo nie wyklucza. „Piękne” – pomyślałam w duchu.

Zajęcia się skończyły, każdy poszedł w inny kąt ogrodu. Kiedy poiłam dzieci sokiem i starałam się je przekonać, że jedzenie piątego cukierka nie jest dobrym pomysłem, zostałam poproszona na stronę. Okazało się, że dwóch ojców, niereligijnych Izraelczyków, zrozumiało mnie zupełnie opacznie. Ludzi niereligijnych pozbawiłam smaku. Jakby bycie religijnym było jednak lepsze od wybrania drogi bez religii. Broniłam się, mówiąc, że smaki są różne. Daktyl akurat jest słodki. Ale etrog kwaśny. Gdzie jest powiedziane, że zapach to zaleta, a jego brak to wada. Przecież niektóre rzeczy śmierdzą, a ich woń raczej oddala od pozytywnych skojarzeń. Oni nadal upierali się przy tym, że absolutnie nie chcą, by ich dzieci słuchały takich bredni. Ja na to, że właśnie dla ich dzieci te porównania są cenne. Żeby nikt im nigdy nie wmawiał, że czegoś im brakuje, bo jedzą niekoszernie czy nie chodzą do synagogi. Na to ojcowie, że właśnie to zasugerowałam.

Kiedy ktoś widzi mnie zupełnie inaczej, niż ja siebie widzę, robi mi się strasznie nieprzyjemnie. Mam mnóstwo wad. Można o nich mówić głośno. Ale czuję, jakby mi ktoś wbił nóż w serce, kiedy rozmijają mi się rzeczywistości – mój obraz mnie kontra mój obraz w oczach innych. Tak było i tym razem.

Miałam ochotę krzyczeć, że nie jestem tępą religijną fanatyczką, że moja Mama nie jest religijna, a jest super, że ja kiedyś nie byłam religijna i też byłam okej. I że możemy szanować siebie nawzajem, bo ja szanuję ich i ich dzieci, i tak dalej. Nie wykrzyczałam jednak tego wszystkiego, tylko spokojnie tłumaczyłam. W końcu po dłuższej rozmowie, w której mieszałam ze zdenerwowania polski, hebrajski i angielski, doszliśmy do porozumienia. Wyjaśniłam moje intencje. Obiecałam, że następnym razem będę uważała na to, co mówię. I się zobaczy. Miłe było to, że w trakcie tej dyskusji dołączyła do nas żona jednego z moich rozmówców, Polka. Stanęła po mojej stronie, poskramiając męża. Jako nie-Żydówka mogłaby mieć do mnie jeszcze większe pretensje niż on. Ale uśmiechnęła się szalenie życzliwie, a mnie trochę spadł kamień z serca.

27 września / 21 tiszri, poniedziałek

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

Copyright © by Maria Synger

Projekt okładki
Katarzyna Bućko

Fotografia na okładce
© Agnieszka Tekiela

Ilustracje w książce
© Ada Wanda Bystrzycka

Ilustracje na okładce
© shevalierar / Adobe Stock

Redaktorka inicjująca
Agnieszka Narębska

Redaktorka prowadząca
Agnieszka Narębska

Opieka redakcyjna
Natalia Hipnarowicz

Konsultacja merytoryczna
Boaz Pash, rabin

Redakcja
Magdalena Matyja-Pietrzyk

Adiustacja
Anastazja Oleśkiewicz

Korekta
Alhelí Málaga, Patrycjusz Pilawski

ISBN 978-83-240-9430-1

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Anna Jakubowska