Projekt okładki

Jacek Świdziński

Paweł Panczakiewicz

PANCZAKIEWICZ

ART.DESIGN

panczakiewicz.pl

Zdjęcie autora

Grażyna Makara

Ilustracje

Jacek Świdziński

Redaktorka inicjująca

Dorota Gruszka

Redaktorka prowadząca

Aleksandra Pietrzyńska

Opieka redakcyjna

Anna Szulczyńska

Promotorka

Emilia Rydel

Adiustacja

Anastazja Oleśkiewicz

Korekta

Aleksandra Kiełczykowska

Maria Zając

Copyright © by Ryszard Koziołek

Copyright © for this edition by SIW Znak sp. z o.o., 2025

ISBN 978-83-8427-087-5

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak

ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Wydanie I, Kraków 2025

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotował Jan Żaborowski

Krystynie – która wie

Jak dobrze mieć sąsiadkę

Nie ma rady, jeśli chce się być mądrzejszym, trzeba być i mężczyzną, i kobietą. To, co nazywamy myśleniem, a zwłaszcza myślącym odczuwaniem, jest dziełem cielesnych istot ludzkich, z grubsza na dwie płcie podzielonych, w których żaden człowiek w całości się nie mieści. Za to możliwości ludzkiego rozumu są większe niż kobiety i mężczyzny z osobna. Połączenie uczyniłoby z nas „strasznie […] silne istoty i okropnie wolnomyślne” – spekulował Platon.

Przeczuwając tę moc, używamy wyobraźni i jej cudownego dziecka, czyli fikcji literackiej, aby przekraczać granice płci i inne ograniczenia bytu przyrodzonego pojedynczemu człowiekowi. Uwięziony w sobie pojedynczym, skończonym i wielowymiarowo pozamykanym, mogę sobie wyobrażać siebie najrozmaiciej innego. A jeśli sam nie umiem, artyści mi pomagają i wehikuły swojej wyobraźni odstępują. Nie do zabawy mamy ten dar, ale dla większej mądrości, która płynie z prób przeżywania życia na sposób niedostępny każdemu z osobna. Sam nie mam ambicji być wszystkim, ale poczucie wykluczenia z macierzyństwa i jego płciowych uwarunkowań mi nie mija. Wiem i czuję, że nie mam do tego dostępu na zawsze. Nie tylko wprawia mnie to w podziw i zazdrość, ale przeczuwam, a nawet wiem, że płynie stamtąd wiedza o życiu, której nie znajdę nigdzie indziej.

Upewnia mnie o tym trzech mężczyzn, których od lat podziwiam. Każdy z nich utknął kiedyś w miejscu, skąd wydobyła go mądrość kobiet. Najpierw Gilgamesz – mityczny sumeryjski bohater, znany z eposu spisanego cztery tysiące lat temu. Ten literacki supermen uchodzi za odkrywcę egzystencji, czyli świadomości własnej (zawsze własnej!) śmiertelności. Kiedy jego przyjaciel Enkidu umiera na niewiadomą chorobę, ów siejący śmierć i zniszczenie osiłek zaczyna bać się śmierci. Pierwszą, zaświadczoną przez literaturę, terapię lęku przeprowadza barmanka o imieniu Siduri:

Kiedy bogowie stwarzali człowieka, śmierć jemu przeznaczyli, życie zachowali we własnym ręku. Ty, Gilgameszu, napełniaj żołądek, dniem i nocą obyś wciąż był wesół. Codziennie sprawiaj sobie święto. Dnie i noce spędzaj na grach i pląsach. Niech jasne będą twe szaty, włosy czyste. Patrz, jak dziecię twej ręki się trzyma. Kobiecą sprawę czyń z chętną niewiastą. Tylko takie są sprawy człowieka.

Epos o Gilgameszu, przeł. Robert Stiller

Jakieś tysiąc pięćset lat później Platon opisał męską imprezę, podczas której uczestnicy dyskutują o miłości. Skąd jest i po co? Spośród pięciu teorii najciekawsza jest ta, którą przedstawia Sokrates – według wyroczni delfickiej najmądrzejszy człowiek świata. Ale – jak wyznaje – nie on jest jej autorem, tylko niejaka Diotyma, która „się na tych sprawach doskonale rozumiała, a na wielu innych także”. Jej zdaniem bycie zakochanym to szczytowy stan ducha ludzkiego; ekstremum naszej wydolności intelektualno-emocjonalnej. Miłość nie tylko nie zakłóca rozumu, ale czyni go zdolnym do największych osiągnięć; jest energią niezbędną do tworzenia rzeczy pięknych. Aby jednak „myśleć z miłości”, trzeba dokonać prawie niemożliwego – wyrzec się chęci posiadania tego, co kochamy. Jak to zrobić, Sokrates nie zdąży powiedzieć, bo w pół zdania przerywają mu pijani kumple i wszyscy ruszają na miasto. Diotyma wiedziała.

Najbliższy mi patron rozszerzonej o kobiecą wyobraźni nauczył nas, Polaków, myśleć i mówić po polsku o sprawach, o których mówić się nie da, a i myśleć niełatwo – o niesprawiedliwej śmierci ukochanej istoty. Cała mądrość świata idzie wtedy na śmietnik. Kiedy Kochanowski już ją tam umieścił po śmierci córki, próbował jednak ruszyć z miejsca grożącego depresją. W literackim śnie wyobraża sobie, co powiedziałaby mu jego matka. Przywołuje ją jego płacz, co zrozumiałe, bo jak jest naprawdę ciężko, to chce się do mamy. Rada brzmi mniej więcej tak:

Albo uwierzysz jak dziecko, że twoja córka żyje w innym świecie, albo będziesz cierpiał. Jesteś dorosły i myślący, więc będziesz. Niech ci się jednak nie wydaje, że da się tego uniknąć. Nieszczęście jest normą, a to, co zwiemy niemądrze „zwykłym życiem”, powinno być powodem radosnej ekstazy – względnie dobre zdrowie, praca bez mobbingu i z godziwym zarobkiem, jeden lub dwu przyjaciół, życie w pokoju i demokracji. A jeśli jeszcze komuś zdarzył się cud odwzajemnionej miłości, powinien zaczynać każdy dzień od hymnu wdzięczności do Boga, natury, przypadku, siebie samego – czy kogo tam uważa za sprawcę cudu „normalnego życia”. W świetle statystyk to się nie miało prawa udać, więc „dziękować trzeba, że wżdam co zostało/ Bo to wszytko nieszczęście w ręku swoim miało”. A poza tym – tłumaczy mu – całe życie zajmowałeś się książkami, a nie życiem, dlatego ciesz się, że masz dom, rodzinę, przyjaciół. No i przede wszystkim nie pogardzaj tym, jak zwykli ludzie radzą sobie z nieszczęściem, pozwalając, aby czas wyleczył rany. Że niby mędrcowi nie godzi się tym pocieszać? No to „Mistrzu, sam się lecz; [ale] czas doktór każdemu”. Tak działa czas żałoby – „Dawniejsze świeżemi/ Przypadkami wybija, czasem weselszemi,/ Czasem też z tejże miary”. Nic mądrzejszego w książkach nie znajdziesz. „Tego się, synu, trzymaj, a ludzkie przygody znoś po ludzku”.

Chciałem tak jak oni. Przekroczyć siebie i mówić prosto i bezpośrednio, ale nie tylko w swoim imieniu. Bo są rzeczy, o których mężczyznom się nie śni, ale wiedzą o nich dużo (tak się tym mężczyznom wydaje) kobiety.

I tak narodziła się sąsiadka. W pewnym sensie dwukrotnie. Pierwszy raz, tuż po przedostatniej przeprowadzce. Jako nowi postanowiliśmy przypodobać się sąsiadom, więc kupiliśmy dwa okazałe fikusy, które ustawiłem na półpiętrze. Wyglądały bardzo dobrze.

– Nie ma sensu – odezwał się za moimi plecami kobiecy głos.

Odwróciłem się. Jego właścicielka wyglądała jak klon Frances McDormand w filmie Trzy billboardy za Ebbing, Missouri.

– Dzień dobry, jestem nowym sąsiadem – przedstawiłem się. – Dlaczego nie ma sensu stawiać kwiatów na korytarzu? – zapytałem, kiedy nie odwzajemniła prezentacji.

– Ukradną – odparła krótko, minęła mnie i weszła do mieszkania piętro wyżej.

Prawie miała rację. Jakieś dwa lata później, wychodząc rano do pracy, zauważyłem, że jednej rośliny brakuje. Stała na dole przy wejściu, widać złodziej nie zmieścił się z nią w drzwiach. Po tym epizodzie trochę się tej pani bałem, ale nic więcej się nie wydarzyło. Mijaliśmy się przez lata, wymieniając pozdrowienia i nieznaczące uwagi. Że wreszcie pomalowali klatkę; że nie będzie ciepłej wody; że zalało piwnice i że za dużo jest polityki między ludźmi. Mówiła niewiele, ale obok niej rosła już jej wyobrażona bliźniaczka, która wkrótce uwolniła się od nas obojga i żyje własnym felietonowym życiem. Nie da się jej kontrolować. Jedyne, do czego udaje mi się ją nakłonić, to żeby była świadectwem, jak pożytecznie jest rozmawiać z innym od siebie. No i jeszcze jest kimś, komu próbuję się wytłumaczyć, „w co się praca i moje obróciły lata, którem ja niemal wszystkie strawił nad księgami” (prawie Tren XIX).

Zjedzmy ich

– I jak jest? – zapytałem nieśmiało.

– Wciąż tu są, chociaż już dawno się skończyło – odparła sąsiadka, wskazując wiszące plakaty. – Nie wiadomo, co z nimi zrobić.

– Widziałem takie torby zrobione z banerów reklamowych. Ale kto by chciał nosić przegranych. A i z niektórymi wygranymi też nie wszędzie można się pokazać – odpowiedziałem.

– Podobno naukowcy wyhodowali bakterie, które potrafią jeść plastik. Może i z nimi sobie poradzą – nie ustępowała.

– Co roku przybywa trzysta pięćdziesiąt milionów ton tworzyw sztucznych. Nie zdążą ich zjeść, a już na pewno nie do kolejnych wyborów. Ale może niektórych da się użyć ponownie – zasugerowałem koncyliacyjnie.

Spojrzała na mnie tak, że zerwałem ten, co się trzymał na jednym rogu, wsadziłem do kosza, wsiadłem na rower i pojechałem do pracy.

Po ataku na WTC Umberto Eco napisał esej, w którym rozważał, jak bronić się przed fundamentalistami wykorzystującymi demokratyczne państwa i społeczeństwa do uprawiania w ich obrębie działalności antydemokratycznej, a nawet terrorystycznej. A co najważniejsze, jak to uczynić, nie rezygnując z kluczowych wartości Zachodu, w tym zwłaszcza z przyjaznej polityki migracyjnej i tolerancji kulturowej. Dla zilustrowania pułapki, w której się znaleźliśmy, Eco użył mikropowiastki filozoficznej. Otóż wyobraźmy sobie, że w naszym sąsiedztwie osiedla się rodzina imigrantów-ludożerców, którzy co niedziela, zgodnie ze swoimi przekonaniami religijnymi, zjadają na obiad człowieka. Jako społeczność tolerancyjna i szanująca przekonania religijne innych jesteśmy w kropce. Według Eco mamy trzy możliwości. Pierwsza to uzasadniona zemsta. Aby jej dopełnić, należy wybrać się do kraju, z którego przybyli ludożercy, i także zjeść stosowną liczbę ich współobywateli. Korzystamy z tej opcji nieprzerwanie… Najnowsze przykłady to: Bałkany, Irak, Afganistan, Syria, Gaza… Drugą możliwość stanowi edukacja. Trzeba za jej sprawą skłonić naszych ludożerców, aby dowiedzieli się, na czym polega zachodnia demokracja liberalna, i nauczyli się cenić jej prawa i wartości, tym bardziej jeśli uznają Zachód za upragnione miejsce do życia. Ten wariant polityki asymilacyjnej ma jednak istotną słabość, zakłada bowiem szczerą chęć poznania kultury innej niż własna oraz – co jest daleko trudniejsze – gotowość do przeprowadzenia krytyki własnych przekonań. Zaostrzona polityka migracyjna, handel wizami, płoty i mury na granicach jasno dowodzą naszej niewiary w edukację międzykulturową. Trzecia wreszcie opcja polega na niekończących się negocjacjach, podczas których obie strony korygują swoją tożsamość kulturową lub polityczną oraz naruszają swoje „niewzruszone” przekonania. A zatem, owszem, akceptujemy rytuał zjadania człowieka, ale niech będzie on wykonany z ciasta. Takie negocjacje są nużące, najczęściej nie zadowalają w pełni żadnej ze stron, podsycają nostalgię za znikającą tożsamością, owocują ruchami nacjonalistycznymi i szowinistycznymi. Tak, to wszystko prawda. Niemniej alternatywą, której ani na chwilę nie powinniśmy tracić z oczu, jest konflikt między Żydami i Palestyńczykami w Gazie. Nikt na świecie nie potrafi dziś wymyślić innej relacji między nimi niż chęć wzajemnego pożarcia się.

Nie tylko dlatego uważam przypowieść Eco za niezmiennie aktualną. Rozszerzam tę aktualność na bieżące problemy demokracji wywołane wewnętrznymi wojnami kulturowymi. Naszym dylematem jest, jak pokojowo i życzliwie żyć ze sobą po każdych kolejnych wyborach, w których strony robiły wszystko, aby krańcowo spolaryzować społeczeństwo na nas i ludożerców. Zapowiedziane już zostały pierwsze dwie opcje, czyli słuszne rozliczenia przestępstw tam, gdzie je popełniono, oraz zmiany w edukacji i w mediach publicznych. O tym, że można by negocjować Polskę dogodną dla wszystkich obywateli, nikt się na razie nie zająknął. Ale też nie widzę nikogo, poza autorami projektu Umówmy się na Polskę, kto byłby przygotowany do takich negocjacji. Jeśli więc jedynym pomysłem zwycięzcy będzie przykładne zjedzenie wrogów, to z pewnością liberalni demokraci staną się ludożercami w oczach przegranego elektoratu.

„Nie to mnie mierzi, iż odczuwamy całą barbarzyńską ohydę tego postępowania, ale to, iż, oceniając trafnie ich błędy, tak ślepi jesteśmy na własne” – pisał pięćset lat temu Michel de Montaigne w rozdziale O kanibalach. Przypominał o aktach nienawiści, któreśmy „widzieli za świeżej pamięci nie między odwiecznymi wrogami, ale między sąsiadami i ziomkami, co gorsza pod sztandarem pobożności i religii” (przeł. Tadeusz Żeleński Boy).

Jak więc zachować nadzieję, tracąc resztki optymizmu, że możliwe jest pokojowe życie wszystkich ze wszystkimi? Jak pomyśleć o takim niemożliwym, żeby podobna myśl nie obrażała naszej inteligencji i wiedzy? Nadzieja w literaturze – tej sztuce myślącej i mówiącej wyobraźni. Ona może mnie nazwać imieniem, którego w gniewie nie odrzucę, nie wyprę się, ale zachowam choć na chwilę lektury, ćwicząc się w trudnej mądrości każącej mi założyć, że wszyscy jesteśmy ludożercami. Lub bez trudu możemy się nimi stać.

zrozumcie

ludzi jest dużo będzie jeszcze

więcej więc posuńcie się trochę

ustąpcie

kochani ludożercy

[…]

Nie zjadajmy się Dobrze

Tadeusz Różewicz, List do ludożerców (fragment)

W trybie adhokowym

– Dżerzi szop! Czy pan to widział?! – zawołała mnie wzburzona sąsiadka, wskazując oskarżycielskim palcem ścianę budynku po drugiej stronie ulicy.

– Ale tam jest napisane „Jerzy Shop” – zaoponowałem.

– Teraz pan widzi, co oni robią mi w głowie! – krzyknęła niestropiona.

– Jacy „oni”? – zapytałem zaniepokojony o jej słynny rozsądek.

– Ci, co nie chcą, żebyśmy mówili po naszemu – ciągnęła gniewnie. – Mogło być po polsku, po śląsku, nawet po ukraińsku, ale widział pan jakichś Amerykanów w tej dzielnicy? Idę mu powiedzieć, że jak tego nie zmieni, to nic u niego nie kupię.

Niedawno wziąłem udział w szkoleniu na temat elektronicznego systemu obsługi. Było świetne. Dobra prezentacja, jasny komentarz, konkluzje pomocne do podjęcia decyzji. Ale ja mniej więcej od połowy wykładu nie potrafiłem się skupić. A konkretnie od chwili, kiedy prowadzący powiedział, że ten system „umożliwia fidbekowanie w trybie adhokowym”.

„Czy to w porządku tak mówić?” – myślałem. Czy nie powinienem jako polonista zareagować i rzucić się rejtanem w poprzek jawnej zdrady polszczyzny naszej? Wszak mogłem panu prowadzącemu szkolenie zwrócić uwagę, że zamiast używać tego potworstwa anglopodobnego, może po prostu powiedzieć, że program pozwala uzyskiwać od razu informację zwrotną. Tymczasem ja nic. Nie zaprotestowałem, a jedynie zanotowałem dla was to kuriozum.

Powstrzymała mnie melancholijna myśl o ciągnącym się przez wieki podboju języków mniejszych przez wielkie – grekę, łacinę, francuski, hiszpański, mandaryński, rosyjski, angielski. Źródłem melancholii była refleksja, że podobnie jak ja na szkoleniu tak samo mogli czuć się Jaćwingowie, Litwini, Prusowie, Pomorzanie, Burgundowie, Longobardowie, Sasi, Anglowie, Galowie, Celtowie, Polanie (i inni niepoliczeni), kiedy ich języki najechała łacina. Potężna, wyspecjalizowana technologia – słownik, gramatyka, retoryka i pismo – w służbie liturgii, prawa, administracji i przede wszystkim szkoły. Była to moc nie do odparcia. Do dziś potykamy się o słowa będące pozostałością tego podboju: matura, digitalny, kościół, globalny, uniwersytet, i wiele, wiele więcej. Na skutek tej pierwszej globalizacji nigdy nie poznamy, nie usłyszymy, nie przeczytamy opowieści, wierszy, pieśni, plotek, rozmów – wypowiadanych przez wieki w językach podbitych. Bo przecież te wszystkie ludy musiały mówić, śpiewać, modlić się i przeklinać. Nie zostawiły słowników, gramatyk ani piśmiennictwa. Czy to oznacza, że nie mówiły prozą? Nie śpiewały poezji? To okazało się nieistotne dla naszej aroganckiej definicji języka. Za to pasuje do niej łacina, która po upadku Rzymu była językiem niczyim, a mimo to podbiła na wieki wszystkie języki zachodniego chrześcijaństwa.

Pozostawały dwie opcje. Albo zejście ze swoją mową do kulturowego podziemia i życie w dwujęzyczności, ze świadomością poniżenia i marginalizacji każdego, kto nie mówi w języku elity. Albo sypianie z wrogiem i wydawanie na świat mieszanego potomstwa. Z pomieszania łaciny i języków plemiennych zrodziły się romańskie języki narodowe – mściwe dzieci podboju dokonanego przez łacinę. Bez tego miłosno-nienawistnego splotu nie byłoby Boskiej komedii, Prób, Don Kichota. Ale pewnie też ani Hamleta, ani Trenów.

Wojna języków nigdy się nie kończy. Wokulski w 1878 roku zrozumiał, że trzeba uczyć się angielskiego nie tylko, aby podsłuchiwać Izabelę, ale dlatego, że stolica świata przenosi się do Ameryki. Dziś inwazja angielszczyzny jest wyposażona w technologię, o której nie śniło się grece, łacinie ani francuskiemu – w tłumaczenie automatyczne. Możesz izolować się w wyniosłym francuskim lub w niewypowiadalnym węgierskim; możesz bojkotować lekcje angielskiego – to bez znaczenia. Nie trzeba uczyć się żadnych języków – kusi sztucznointeligentny diabeł – AI przetłumaczy każdą i każdego. We wszystkie strony. Ale zawsze na angielski i z angielskiego. Kto w tej sytuacji potrafi powiedzieć, jaki będzie los polskiego, czeskiego, fińskiego czy węgierskiego za tysiąc lat? Ja nie.

Myślę jednak, że podobnie jak tysiąc lat temu kluczowe okaże się, po jakiemu ludzie będą mówić w domu. Bo to właśnie wspólna mowa plemienna – udomowiona w językach regionalnych, dialektach i gwarach – dała siłę językom narodowym, aby te w końcu rzuciły wyzwanie Iliadzie i Eneidzie – jak dialekt florencki w Boskiej komedii czy górnosaski w Biblii Lutra.

Wyobraźmy sobie polszczyznę jako rzekę. Albo nawet trzy rzeki: Odrę, Wisłę i Bug. Każda z nich toczy główny nurt języka polskiego. Do każdej dopływa mowa ludzi znad brzegów; rzekami, strumieniami i potokami języków etnicznych, regionalnych, dialektów, gwar, socjolektów, a wreszcie strumykami języków domowych – tych najmniejszych społecznych odmian języka. To są życiodajne, dobroczynne dopływy polszczyzny. Bez nich byłaby jałowa i bezbronna; czysta czystością destylatu; narodowe esperanto – język, który jest wszystkich i którym nie mówi nikt.

Oto jesteśmy świadkami, jak polska mowa odzyskuje wschodni dopływ (od stu lat wyschnięty), bez którego nie byłoby Mickiewicza ani Leśmiana. Na naszych uszach zmienia się melodia polszczyzny codziennej. Dzięki dialogom w Żabce, u fryzjera, w taksówce, w schronisku górskim, na ulicy ukraińska wymowa polskich słów i zdań rozciąga nam zaciśnięte samogłoski; roztańcza sztywne stopy rytmiczne polskiej prozy potocznej; ożywia i energetyzuje nasz wspólny język. Podobnie jak czyni to mowa Kaszubów, Podhalan, Ślązaków; jak robili to mówiący Żydzi, Łemkowie czy Białorusini, i wszystkie ludy, które żyły i żyją w polszczyźnie.

Co uprzejmie fidbekuję Panu Prezydentowi w trybie adhokowym.

Dalsza część w wersji pełnej