Jonowi

Nota o źródłach

Ta książka opiera się na dokumentach historycznych, w większości chińskich. Są wśród nich dekrety cesarskie, dworskie materiały archiwalne, oficjalne komunikaty, korespondencja prywatna, dzienniki i relacje naocznych świadków. Większość z nich ujrzała światło dzienne dopiero po śmierci Mao w 1976 roku, gdy historycy ponownie mogli podjąć pracę nad archiwami. Dzięki ich usilnym staraniom uporządkowano, przestudiowano, opublikowano, a nawet zdigitalizowano olbrzymią ilość akt. Ponownie wydano wcześniejsze publikacje poświęcone materiałom archiwalnym i dziełom naukowym. Miałam zatem szczęście, że mogłam skorzystać z tak olbrzymich zasobów, a także zajrzeć do liczącego dwanaście milionów dokumentów Pierwszego Archiwum Historycznego Chin, gdzie przechowuje się najwięcej materiałów archiwalnych związanych z cesarzową wdową Cixi. Ogromnej większości cytowanych w tej książce źródeł nie widział i nie używał nikt spoza chińskojęzycznego świata.

Żyjący w czasach Cixi cudzoziemcy pozostawili cenne dzienniki, listy i pamiętniki. Dziennik królowej Wiktorii, oficjalne sprawozdania z obrad brytyjskiego parlamentu i obszerna międzynarodowa korespondencja dyplomatyczna to przepastne kopalnie informacji. Natomiast w archiwach Freer Gallery of Art i Arthur M. Sackler Gallery w Waszyngtonie można znaleźć jedyne oryginalne negatywy zdjęć Cixi.

Od autorki

Za panowania Cixi walutą chińską był tael. Jeden tael ważył około trzydziestu ośmiu gramów i wyceniano go mniej więcej na jedną trzecią funta szterlinga (1 funt = 3 taele).

Chińskie (i japońskie) nazwiska podaję przed imionami – z wyjątkiem sytuacji, w których ich posiadacze woleli inną formę.

Gdy konieczna jest transkrypcja, stosuję system hanyu pinyin. W książce występują jednak także nazwy niestosujące tego zapisu, np. Kanton, Tsinghua (uniwersytet).

Daty i wiek osób podaję zgodnie z zachodnim systemem (używanym dziś w Chinach); wyjątki zostały zaznaczone.

W bibliografii daty publikacji odnoszą się do wydań, z których korzystałam. Może się zatem wydawać, że wiele bardzo starych dzieł ukazało się dość niedawno.

Część pierwsza

Cesarska konkubina w burzliwych czasach

(1835–1861)

1

Konkubina cesarza

(1835–1856)

Wiosną 1852 roku podczas cyklicznych ogólnokrajowych wyborów cesarskich nałożnic władca zwrócił uwagę na pewną szesnastolatkę i została ona jego konkubiną. Chiński cesarz miał prawo do jednej cesarzowej i tylu konkubin, ilu zapragnął. W dworskim rejestrze zapisano ją po prostu jako „kobietę z rodziny Nala”[1], nie podając imienia. Imiona kobiet uznawano za zbyt mało ważne, by je rejestrować. Imię tej dziewczyny prawdopodobnie na zawsze zginęło w mrokach historii[I], lecz ona sama w ciągu niespełna dziesięciu lat wywalczyła sobie status władczyni Chin i przez dekady – aż do śmierci w 1908 roku – w jej rękach spoczywał los blisko jednej trzeciej populacji świata. Nazywano ją cesarzową wdową Cixi (alternatywny zapis: Tzu Hsi). Było to jej imię honorowe, znaczące tyle co „życzliwa i radosna”.

Przyszła cesarzowa pochodziła z jednej z najstarszych i najznamienitszych mandżurskich rodzin. Początkowo Mandżurowie żyli w Mandżurii, za Wielkim Murem, na północny wschód od Chin. W 1644 roku dynastię Ming w Chinach obalili zbuntowani chłopi i ostatni cesarz z tej dynastii powiesił się na drzewie w ogrodzie za swoim pałacem. Mandżurowie skorzystali z okazji i przedarli się przez Wielki Mur. Pokonali zbuntowanych chłopów, zajęli całe Chiny i stworzyli nową dynastię zwaną Qing Chao – „Wielka Czystość”. Zwycięzcy Mandżurowie przejęli stolicę dynastii Ming, Pekin, i zbudowali cesarstwo trzykrotnie większe od dotychczasowego imperium, zajmujące w okresie największego rozkwitu obszar wielkości blisko trzynastu milionów kilometrów kwadratowych (dla porównania dzisiejsze Chiny zajmują 9,6 miliona kilometrów kwadratowych).

Mandżurscy zdobywcy, ustępując liczebnie autochtonicznym Chińczykom, czyli Hanom, których było około stu razy więcej, początkowo brutalnie narzucali swoją dominację. Zmuszali mężczyzn do noszenia mandżurskich fryzur, będących najbardziej widoczną oznaką poddaństwa. Tradycyjnie Hanowie zapuszczali włosy i wiązali je w kok, Mandżurowie zaś golili włosy wokół głowy, a te na czubku zaplatali w długi warkocz. Każdemu, kto odmówił noszenia warkocza, natychmiast ścinano głowę. W stolicy zdobywcy wyparli Hanów z Miasta Wewnętrznego do Miasta Zewnętrznego oraz oddzielili się od nich murami i bramami[II]. Z upływem lat represje złagodzono i ogólnie rzecz biorąc, Hanom żyło się nie gorzej niż Mandżurom. Zmalała wzajemna wrogość etniczna – aczkolwiek najważniejsze stanowiska pozostały w rękach Mandżurów. Zakazywano też mieszanych małżeństw, co w społeczeństwie zorientowanym na rodzinę znacznie ograniczało stosunki społeczne między obiema grupami. Mimo to Mandżurowie przyjęli większość kultury i systemu politycznego Hanów, a administrację ich imperium, sięgającą do wszystkich zakątków kraju niczym olbrzymia ośmiornica, tworzyli w przeważającej mierze Hanowie wybierani spośród intelektualnej elity w toku tradycyjnych egzaminów cesarskich skupionych na klasycznych dziełach Konfucjusza. Sami mandżurscy cesarze także byli kształceni na sposób konfucjański i niektórzy z nich zgłębili nauki tego filozofa bardziej niż najlepsi znawcy pośród Hanów. Mandżurowie uważali się zatem za Chińczyków, a swoje imperium nazywali cesarstwem chińskim, Chinami lub cesarstwem Qing.

Rodzina rządząca, Aisin-Gioro, wydała wielu zdolnych i pracowitych cesarzy, którzy jako monarchowie absolutni osobiście podejmowali wszystkie ważne decyzje. W kraju nie było nawet premiera, lecz tylko krąg doradców zwany Radą Najwyższą. Cesarze wstawali o brzasku i czytali raporty, zwoływali zebrania, przyjmowali urzędników i wydawali dekrety. Raportami z całych Chin zajmowano się bezzwłocznie i rzadko się zdarzało, by jakaś sprawa pozostawała niezałatwiona dłużej niż kilka dni. Siedzibą władcy było Zakazane Miasto. To prawdopodobnie największy kompleks cesarskich pałaców na świecie: ich prostokątna zabudowa zajmuje obszar siedmiuset dwudziestu tysięcy metrów kwadratowych i otacza ją proporcjonalnej wielkości fosa. Dawniej biegł wokół jeszcze majestatyczny mur mający dziesięć metrów wysokości i dziewięć metrów grubości u podstawy, wyposażony we wspaniałe bramy z czterech stron i w imponujące wieże strażnicze w rogach. Prawie wszystkie budynki ozdobiono lśniącymi płytkami w odcieniu żółci zarezerwowanym dla cesarskiego dworu. W świetle słońca rozłożyste dachy emanowały złotym blaskiem.

Dzielnica położona na zachód od Zakazanego Miasta tworzyła węzeł transportowy, którym do stolicy dostarczano węgiel. Z kopalń leżących na zachód od Pekinu przywoziły go karawany wielbłądów i mułów obwieszonych brzęczącymi dzwoneczkami. Ponoć codziennie do Pekinu wchodziło około pięciu tysięcy wielbłądów. Po dotarciu do celu karawany robiły postój, a tragarze udawali się na zakupy do sklepów o nazwach wyhaftowanych na kolorowych kawałkach materiału lub wypisanych pozłacanymi znakami na lakierowanych płytach. Ulice nie były utwardzone i miękki, drobny pył pokrywający nawierzchnię w porze suszy przeobrażał się po ulewnym deszczu w błotnistą rzekę. Z sieci kanalizacyjnej, równie starej jak samo miasto, wydobywał się wszechobecny fetor. Śmieci najzwyczajniej wyrzucano na pobocze, zostawiając je na pastwę ptaków i bezpańskich psów. Po takim posiłku ogromna ilość sępów i czarnowronów gromadziła się w Zakazanym Mieście i przysiadała na jego złotych dachach, barwiąc je na czarno.

Z dala od zgiełku rozciągała się sieć spokojnych, wąskich uliczek znanych jako hu-tong. To właśnie w tej części miasta dziesiątego dnia dziesiątego miesiąca księżycowego w 1835 roku urodziła się Cixi – przyszła cesarzowa wdowa Chin. Domy były tam przestronne, a starannie zaprojektowane dziedzińce utrzymywano w nieskazitelnej czystości, co mocno kontrastowało z chaosem brudnych ulic. Drzwi i okna najważniejszych pomieszczeń wychodziły na południe i wpuszczały słońce, natomiast zwarty mur na północy chronił przed burzami piaskowymi często nękającymi miasto. Dachy pokrywała szara dachówka. Kolor dachów w Pekinie był ściśle określony: żółty dla cesarza, zielony dla książąt, a dla reszty obywateli szary.

Rodzina Cixi od pokoleń pracowała dla cesarza[2]. Jej ojciec Huizheng[3] był sekretarzem, a następnie szefem działu w Ministerstwie Urzędników. Rodzinie dobrze się powodziło, Cixi miała beztroskie dzieciństwo. Dzięki mandżurskiemu pochodzeniu uniknęła wiązania stóp, praktyki stosowanej przez Hanów, którzy przez tysiąc lat torturowali swoje kobiety, łamiąc małym dziewczynkom stopy i ciasno je obwiązując, żeby zahamować ich wzrost. Większość innych zwyczajów, takich jak separowanie mężczyzn od kobiet, była wspólna Mandżurom i Hanom. Jako członkini wykształconej rodziny Cixi nauczyła się trochę czytać i pisać po chińsku, rysować, grać w szachy, haftować i szyć stroje – wszystkie te umiejętności uznawano za pożądane u młodej damy. Uczyła się szybko i z zapałem, miała rozległe zainteresowania. Po latach, gdy w pewnym pomyślnym dniu cesarzowej wdowie przypadł w udziale uroczysty obowiązek wykrojenia wzoru własnej sukni – symbolu kobiecości – Cixi wykonała to zadanie z ogromną wprawą.

Edukacja Cixi nie obejmowała nauki języka mandżurskiego, którym nie posługiwała się ona ani w mowie, ani w piśmie (po objęciu rządów w Chinach musiała wydać rozkaz, by przed pokazaniem jej raportów napisanych po mandżursku przetłumaczono je na chiński[4]). Większość Mandżurów, zanurzonych w chińskiej kulturze od dwustu lat, nie władała własnym językiem, mimo że był on oficjalnym językiem dynastii i różni cesarze dokładali starań, żeby przetrwał. Cixi posiadała jedynie podstawowe umiejętności w zakresie pisanego języka chińskiego i można uznać, że była półanalfabetką. Nie oznacza to jednak, że brakowało jej inteligencji. Opanowanie języka chińskiego jest niezwykle trudne. To jedyny ważny system lingwistyczny na świecie nieposiadający alfabetu. Składa się z licznych skomplikowanych znaków – ideogramów – których trzeba się uczyć po kolei na pamięć. Co więcej, nie są one w żaden sposób powiązane z dźwiękami. W czasach Cixi teksty pisane były całkowicie oderwane od formy mówionej i nie można było tak po prostu zapisać tego, co ktoś mówił albo myślał. Aby uchodzić za osobę „wykształconą”, należało zatem poświęcić około dziesięciu lat na przyswajanie klasycznych dzieł Konfucjusza, niezwykle mało urozmaiconych i stymulujących intelektualnie. Dlatego zaledwie niespełna jeden procent populacji był w stanie czytać albo pisać, i to w absolutnie minimalnym zakresie.

Cixi nadrabiała brak formalnego wykształcenia z nawiązką, dzięki intuicyjnej inteligencji, której lubiła używać już jako dziecko. W 1843 roku, gdy miała siedem lat, cesarstwo właśnie zakończyło swój pierwszy konflikt militarny z Zachodem, tak zwaną I wojnę opiumową, którą zaczęli Brytyjczycy w odpowiedzi na ograniczenie przez Pekin nielegalnego handlu opium prowadzonego przez brytyjskich kupców. Chiny zostały pokonane i musiały zapłacić olbrzymie odszkodowanie. Rozpaczliwie szukając środków finansowych, cesarz Daoguang (ojciec przyszłego męża Cixi) zniósł tradycyjne prezenty dla oblubienic synów – złote naszyjniki z koralami i perłami – i zawetował wymyślne przyjęcia z okazji ich ożenków. Okroił, a nawet odwoływał obchody z okazji Nowego Roku i urodzin, a mniej ważne cesarskie konkubiny musiały dorabiać do pomniejszonego uposażenia, sprzedając swoje hafty na targu za pośrednictwem eunuchów. Cesarz urządzał nawet niezapowiedziane kontrole w garderobach swoich konkubin, sprawdzając, czy wbrew jego rozkazom nie ukrywają tam jakichś drogich strojów[5]. W ramach zdecydowanych działań mających na celu wytrzebienie urzędniczych kradzieży przeprowadzono inspekcję państwowego skarbca, która ujawniła, że zaginęło ponad dziewięć milionów srebrnych taeli[6]. Rozwścieczony cesarz rozkazał, by wszyscy starsi strażnicy i nadzorcy rezerwy srebra z ostatnich czterdziestu czterech lat zapłacili kary mające pokryć straty – bez względu na to, czy byli winni, czy nie. Pradziadek Cixi służył jako jeden ze strażników i jego kara wyniosła czterdzieści trzy tysiące dwieście taeli – była to olbrzymia suma, przy której jego oficjalne uposażenie wyglądało jak nędzne grosze. Ponieważ ów człowiek dawno zmarł, jego syn, dziadek Cixi, musiał wpłacić połowę wspomnianej sumy, mimo że pracował w Urzędzie Karnym i nie miał nic wspólnego z państwowym skarbcem. Po trzech latach daremnych starań o zebranie pieniędzy udało mu się wpłacić nieco ponad tysiąc osiemset taeli i na mocy cesarskiego dekretu trafił do więzienia, skąd miano go wypuścić dopiero po wpłaceniu reszty kwoty przez jego syna, ojca Cixi.

Życie rodziny stanęło na głowie. Cixi miała wówczas jedenaście lat. Musiała szyć, by zarobić dodatkowe pieniądze – zapamiętała to do końca życia i później opowiadała o tym swoim damom dworu. Ponieważ była najstarsza z dwóch córek i trzech synów, ojciec przedstawił problem właśnie jej. Stanęła na wysokości zadania. Pomysły dziewczyny okazały się starannie rozważone i praktyczne: radziła, co sprzedać, jakie cenne przedmioty zastawić, do kogo zwrócić się o pożyczkę i jak z tym kimś rozmawiać. Wreszcie rodzina zgromadziła sześćdziesiąt procent sumy – kwotę wystarczającą, by wyciągnąć dziadka z więzienia. Wkład młodej Cixi w zażegnanie kryzysu stał się rodzinną legendą, a ojciec nagrodził dziewczynę największym komplementem: „Ta moja córka jest całkiem jak syn!”.

Cixi, traktowana jak syn, mogła rozmawiać z ojcem o sprawach, które normalnie były dla kobiet niedostępne. Ich dyskusje nieuchronnie ocierały się o sprawy urzędowe i państwowe, kształtując zainteresowania dziewczyny. Dzięki temu, że pytano ją o zdanie i realizowano jej pomysły, zdobyła pewność siebie i nigdy nie zaakceptowała powszechnego założenia, że mózgi kobiet są gorsze od mózgów mężczyzn. Kryzys wpłynął także na jej przyszłe metody rządzenia. Poznawszy gorzki smak arbitralnej kary, starała się być sprawiedliwa dla swoich urzędników.

Gdy ojciec Cixi, Huizheng, zebrał pokaźną sumę pieniędzy i zapłacił karę, w 1849 roku cesarz w nagrodę mianował go gubernatorem wielkiego mongolskiego regionu. Latem Huizheng pojechał tam z rodziną i osiadł w Hohhot, dzisiejszej stolicy prowincji w Mongolii Wewnętrznej. Cixi po raz pierwszy opuściła zatłoczony Pekin i wyruszyła poza niszczejący Wielki Mur kamienną trasą prowadzącą na mongolskie stepy, gdzie niczym niezmącone otwarte trawiaste obszary ciągnęły się aż po bardzo daleki horyzont. Cixi do końca życia uwielbiała świeże powietrze i otwartą przestrzeń.

Ojciec Cixi objął nowe stanowisko: odpowiadał za ściąganie podatków i zgodnie z powszechną, odwieczną praktyką oskubywał miejscową ludność, żeby wynagrodzić rodzinie niedawne straty. Takie postępowanie uważano wówczas za coś oczywistego. Urzędnicy pobierający niskie pensje uzupełniali swoje dochody na wszelkie możliwe sposoby – „w granicach rozsądku” – wykorzystując społeczeństwo. Gdy Cixi dorastała, tego rodzaju korupcja była stylem życia.

W lutym 1850 roku, kilka miesięcy po tym jak rodzina Cixi osiadła w Mongolii, zmarł cesarz Daoguang i na tronie zasiadł jego syn cesarz Xianfeng. Nowy władca, wówczas dziewiętnastoletni, urodził się jako wcześniak i od początku był chorowity. Miał szczupłą twarz i melancholijne spojrzenie, a do tego utykał wskutek upadku z konia podczas jednego z obowiązkowych dla książąt polowań. Ponieważ w Chinach cesarza nazywano „smokiem”, plotkarze z Pekinu przezwali Xianfenga Kulawym Smokiem[7].

Po koronacji rozpoczęto ogólnokrajową procedurę wybrania cesarskich nałożnic (dotąd Xianfeng miał tylko jedną: swoją konkubinę). Kandydatki musiały być nastoletnimi Mandżurkami albo Mongołkami, dziewcząt z rodzin Hanów nie brano pod uwagę. Ponadto powinny były pochodzić z rodzin o wyższym statusie społecznym, które zgodnie z prawem miały obowiązek rejestrować córki w okresie dojrzewania[8].

Cixi znajdowała się na tej liście i podobnie jak inne dziewczęta z całych Chin wyruszyła do Pekinu. Zatrzymała się w dawnym domu swojej rodziny i czekała na dzień, w którym wszystkie kandydatki zaprezentują się cesarzowi. Po dokonaniu wyboru przez władcę część pozostałych kobiet trafiała do książąt i innych mężczyzn z cesarskiej rodziny, zostając ich nałożnicami. Te, których nie wybrano, mogły wracać do domu i poślubić kogoś innego. Ceremonię w Zakazanym Mieście zaplanowano na marzec 1852 roku.

Procedura wyboru nałożnic pozostawała niezmienna od pokoleń. W przeddzień wyznaczonego terminu kandydatki wieziono do pałacu wozami zaprzęgniętymi w muły – ówczesnymi „taksówkami” – wynajętymi przez rodziny i opłaconymi przez dwór. Wozy te przypominały skrzynie na dwóch kołach. Górę osłaniano tkaniną z bambusa albo rattanu nasączoną olejem tungowym dla zapewnienia wodoodporności. Konstrukcję tę obwieszano błękitnymi zasłonami, a w środku piętrzyły się materace i poduszki z filcu i bawełny. Z takiego środka lokomocji korzystały nawet rodziny książąt, lecz w ich wypadku wnętrze wyściełano futrem lub atłasem, zależnie od pory roku, a na zewnątrz umieszczano znaki informujące o randze właściciela. Widząc, jak taki pojazd cicho przejeżdża obok i niknie w zapadającym mroku, Somerset Maugham rozmyślał:

[…] człowiek zastanawia się, kim jest osoba siedząca wewnątrz po turecku. Może to uczony […] zmierzający z wizytą do przyjaciela, z którym wymieni zawiłe komplementy i podyskutuje o bezpowrotnie zakończonym złotym wieku dynastii Tang i Sung; może to muzykalna dziewczyna we wspaniałych jedwabiach i w bogato haftowanym płaszczu, z nefrytem w czarnych włosach, wezwana na przyjęcie, by trochę pośpiewać i powymieniać błyskotliwe uwagi z młodzianami wystarczająco kulturalnymi, by docenili jej intelekt[9].

Maughamowi wydawało się, że ten chiński wóz skrywa „całą tajemnicę Wschodu”, lecz był to pojazd wyjątkowo niewygodny, gdyż jego wzmocnione drutem i gwoździami drewniane koła nie miały szprych. Pasażer podskakiwał na piaszczystych i kamienistych drogach, obijając się o wszystkie ściany. Dla Europejczyków, nieprzywykłych do siedzenia po turecku, było to szczególne wyzwanie. Dziadek sióstr Mitford, Algernon Freeman-Mitford, który wkrótce miał zostać attaché w brytyjskim poselstwie w Pekinie, stwierdził, że „po dziesięciu godzinach w chińskim wozie człowiek nadaje się najwyżej do tego, by sprzedano go w sklepie z tandetą”[10].

Jadąc niespiesznie, wozy z kandydatkami spotykały się przed tylną bramą Miasta Cesarskiego ciągnącego się wokół Zakazanego Miasta. Ponieważ Zakazane Miasto było olbrzymie, wielkie tereny wokół niego także otaczał szeroki karmazynowy mur zwieńczony dachówkami, które lśniły cesarską żółcią. Za nim mieściły się świątynie, biura, magazyny i warsztaty, a konie, wielbłądy i osły kursowały tam i z powrotem, zapewniając obsługę dworu. W przeddzień wyboru nałożnic wszelkie działania ustawały o zachodzie słońca i robiono miejsce dla wozów wiozących kandydatki, które wjeżdżały do Miasta Cesarskiego w ustalonej kolejności. Minąwszy sztuczne wzgórze w parku Jingshan i fosę, docierały do północnej bramy Zakazanego Miasta, zwanej Bramą Boskiej Mocy, zwieńczonej imponującym i bogato zdobionym dwupoziomowym dachem.

Było to tylne wejście do Zakazanego Miasta. Kobietom nie wolno było korzystać z głównego wejścia, czyli z bramy południowej. Cała przednia część kompleksu – podobnie jak centralna – służyła wyłącznie mężczyznom. Zbudowano ją z myślą o oficjalnych ceremoniach: składała się z wielkich korytarzy oraz z olbrzymich, pustych i wyłożonych kamieniem dziedzińców, na których od razu rzucał się w oczy brak roślinności. Prawie nic tam nie rosło. Był to zabieg celowy, gdyż uważano, że tworzona przez rośliny atmosfera łagodności zmniejszałaby odczucie trwogi w obliczu cesarza, Syna Nieba (Niebo było mistycznym, pozbawionym cielesnej postaci najwyższym bogiem Chińczyków). Kobiety mogły przebywać wyłącznie w głębi Zakazanego Miasta, w hou-gong, czyli w haremie, do którego nie wpuszczano żadnych mężczyzn z wyjątkiem cesarza i setek eunuchów.

Potencjalne mieszkanki haremu zatrzymywały się na noc przed tylnym wejściem. Po zapadnięciu mroku wozy parkowały pod wysoką bramą na olbrzymim wybrukowanym terenie i każda latarnia tworzyła własny krąg słabego światła. Kandydatki spędzały noc zamknięte w wozach, czekając, aż o świcie otworzy się brama. Wtedy wysiadały z pojazdów i prowadzone przez eunuchów szły na salę, gdzie uważnie oglądał je cesarz. Stojąc przed Jego Wysokością w szeregach liczących po kilka dziewcząt, miały wyraźny zakaz wykonywania czołobitnego ukłonu polegającego na uklęknięciu i zbliżeniu czoła do podłogi. Cesarz chciał im się dobrze przyjrzeć.

Oprócz nazwiska ważnym kryterium był „charakter”. Kandydatki musiały się wykazać dostojeństwem, uprzejmością, życzliwością, a także delikatnością i skromnością – a w dodatku powinny były wiedzieć, jak zachowywać się na dworze. Wygląd był sprawą drugorzędną, lecz musiał być przyjemny dla oka. Aby kandydatki pokazywały jedynie swoje „ja”, zabraniano im przybywania w bogato zdobionych strojach: wkładały proste suknie z niewielkim haftem wzdłuż krawędzi. Mandżurskie szaty były zazwyczaj bardzo ozdobne. Zwisały z ramion do podłogi i nosząc je, należało prostować plecy. Buty mandżurskich kobiet, delikatnie haftowane, miały wzniesienie pośrodku podeszwy, które mogło liczyć aż czternaście centymetrów i zmuszało do utrzymania wyprostowanej postawy ciała. Mandżurki nosiły ozdobne nakrycie głowy w kształcie czegoś pomiędzy koroną a wieżą wieńczącą bramę, przystrojone klejnotami i kwiatami stosownie do okazji. Aby utrzymać taką konstrukcję, należało usztywnić szyję.

Cixi nie była pięknością, lecz miała doskonałe maniery. Mimo niskiego wzrostu, ledwie przekraczającego półtora metra, wydawała się znacznie wyższa dzięki sukni, butom i nakryciu głowy. Siedziała prosto i poruszała się z wdziękiem, nawet gdy szybko szła w butach, nazywanych czasem szczudłami. Mogła się poszczycić piękną cerą i delikatnymi dłońmi, które nawet na starość pozostały miękkie jak u młodej dziewczyny. Katharine Carl, amerykańska artystka i autorka późniejszego portretu cesarzowej wdowy, opisała Cixi w następujący sposób: „wysoki nos […], bardzo wyraźnie zarysowana górna warga, dość duże, ale piękne usta z ruchliwymi czerwonymi wargami, które rozchylając się wokół mocnych białych zębów, nadawały uśmiechowi rzadki urok; podbródek dobrze zarysowany, lecz nie nazbyt sztywny, bez śladów nieustępliwości”[11]. Najbardziej frapującą cechą Cixi były lśniące, pełne wyrazu oczy, na które wielu zwracało uwagę. W późniejszych latach podczas audiencji, gdy spoglądała na swoich urzędników niezwykle łagodnym wzrokiem, w jej oczach nagle pojawiał się straszliwy, władczy błysk. Przyszły pierwszy prezydent Chin generał Yuan Shikai, który służył cesarzowej wdowie i miał opinię człowieka wojowniczego, wyznał, że spojrzenie Cixi było jedyną rzeczą zdolną go przestraszyć: „Nie wiem dlaczego, ale zwyczajnie zaczynałem się wtedy pocić. Tak bardzo się denerwowałem”[12].

W Zakazanym Mieście oczy Cixi wyraziły wszystko to, co należało wyrazić, i cesarz Xianfeng zwrócił na nią uwagę. Okazał jej zainteresowanie i dworscy urzędnicy zatrzymali jej dokument tożsamości. Znalazłszy się w gronie faworytek, Cixi została poddana kolejnym sprawdzianom i spędziła noc w kompleksie pałacowym. W końcu cesarz wybrał ją wraz z kilkoma innymi dziewczętami spośród setek kandydatek. Bez wątpienia pragnęła takiej przyszłości. Cixi interesowała się polityką i w domu nie czekał na nią żaden rycerz w lśniącej zbroi. Separowanie mężczyzn od kobiet wykluczało wszelkie romanse, a rodzinie, która pozwoliłaby się zaręczyć córce, zanim ta zostałaby odrzucona przez cesarza, groziła surowa kara polegająca na zakazie wydania córki za mąż. Choć po przyjęciu na dwór Cixi rzadko widywałaby się z rodziną, oficjalnie zastrzegano, że starzy rodzice cesarskich nałożnic mogą uzyskać specjalne zezwolenie na odwiedzanie córek, a nawet na spędzanie całych miesięcy w domach gościnnych na obrzeżach Zakazanego Miasta.

Wyznaczono termin wprowadzenia się Cixi do nowego domu: 26 czerwca 1852 roku. Najpierw musiało jednak nastąpić oficjalne zakończenie obowiązkowej dwuletniej żałoby po śmierci cesarza Daoguanga zasygnalizowane wizytą nowego cesarza w mauzoleum ojca w zachodniej części Pekinu. W okresie żałoby wymagano od nowego władcy powstrzymania się od seksu. Wprowadzając się do pałacu, Cixi otrzymała imię Lan, prawdopodobnie pochodzące od jej nazwiska – Nala, zapisywanego czasem jako Nalan. Lan oznaczało także „magnolię” albo „orchideę”. Nadawanie dziewczętom imion inspirowanych nazwami kwiatów było powszechną praktyką. Cixi nie lubiła jednak swojego nowego imienia i zmieniła je, gdy tylko osiągnęła pozycję pozwalającą na poproszenie cesarza o przysługę.

Harem, w którym zamieszkała tamtego letniego dnia, był światem złożonym z otoczonych murem dziedzińców i długich wąskich uliczek. Inaczej niż w męskiej, przedniej części Zakazanego Miasta brakowało tam wrażenia cesarskiej potęgi, za to rosło sporo drzew, kwiatów i ogródków skalnych. Cesarzowa zajmowała pałac, a każda z konkubin mały apartament. Pokoje ozdabiano haftowanym jedwabiem, rzeźbionymi meblami i ornamentami wysadzanymi drogimi kamieniami, lecz nie zezwalano na zbytnie wyrażanie osobowości. W haremie, podobnie jak w całym Zakazanym Mieście, obowiązywały sztywne zasady. Dokładnie określono, jakie przedmioty można mieć w pokojach, ustalono ilość i jakość tkanin przeznaczonych na szycie strojów i skrupulatnie przydzielono rodzaje pożywienia na każdy dzień, zgodnie z rangą danej kobiety. Cesarzowej codziennie przysługiwało trzynaście kilogramów mięsa, kurczak, kaczka, dziesięć torebek herbaty, dwanaście dzbanów specjalnej wody ze Wzgórz Nefrytowych Źródeł oraz ściśle określona ilość różnych warzyw, produktów zbożowych, przypraw i innych składników[13][III]. Dzienna racja cesarzowej obejmowała także mleko nie mniej niż dwudziestu pięciu krów. (W przeciwieństwie do większości Hanów Mandżurowie pili mleko i jedli nabiał).

Cixi nie została cesarzową. Była konkubiną, w dodatku niskiej rangi. Każda z cesarskich nałożnic zajmowała jeden z ośmiu szczebli w tej hierarchii, a Cixi znalazła się na szóstym – należała zatem do najniższej grupy (od szóstego do ósmego szczebla). Ranga ta nie dawała jej prawa do prywatnej krowy i zapewniała jedynie trzy kilogramy mięsa dziennie. Cixi miała cztery osobiste służące, podczas gdy cesarzowa miała ich dziesięć, nie licząc wielu eunuchów.

Nowa cesarzowa, dziewczyna o imieniu Zhen, oznaczającym „czystość”, „niewinność”, zamieszkała w pałacu w tym samym czasie co Cixi. Na początku także była konkubiną, lecz wyższej, piątej rangi. W ciągu czterech miesięcy, jeszcze przed końcem roku, awansowała jednak do pierwszej rangi – została cesarzową. Nie zawdzięczała tego urodzie, gdyż cesarzowa Zhen wyglądała dość przeciętnie. Poza tym była wątłej budowy ciała i plotkarze, którzy przezwali jej męża Kulawym Smokiem, okrzyknęli ją Słabowitym Feniksem (feniks był symbolem cesarzowej). Zhen posiadała jednak cechę najwyżej cenioną u cesarzowej – miała osobowość oraz potrafiła się porozumieć z nałożnicami i panować zarówno nad nimi, jak i nad służbą. Najważniejsza rola cesarzowej polegała na zarządzaniu haremem, a Zhen doskonale wywiązywała się z tego obowiązku. Za jej panowania w haremie było niezwykle mało powszechnych w takich miejscach plotek i złośliwości.

Nie ma żadnych dowodów na to, że mąż faworyzował Cixi. W Zakazanym Mieście jego życie seksualne było skrupulatnie rejestrowane[14]. Wybierał seksualną partnerkę na wieczór, zaznaczając jej imię na bambusowej tabliczce podsuwanej mu przez najwyższego rangą eunucha podczas kolacji, którą zazwyczaj jadał sam. Miał dwie sypialnie: jedną obwieszoną lustrami, a drugą z jedwabnymi parawanami. Łóżka przyozdabiano jedwabnymi zasłonami skrywającymi woreczki zapachowe. Gdy cesarz kładł się na jednym ze swoich łóżek, opuszczano zasłony w obu pomieszczeniach. Najprawdopodobniej robiono to ze względów bezpieczeństwa, by nawet najbliżsi słudzy nie mogli mieć pewności, w którym łóżku znajduje się władca. Dworskie zasady zabraniały cesarzowi spania w łóżkach jego kobiet. To kobiety zjawiały się u niego i jeśli wierzyć legendzie, nagą, owiniętą w jedwab wybrankę przynosił cesarzowi eunuch. Po seksie kobieta wychodziła. Nie wolno jej było zostać na noc.

Kulawy Smok uwielbiał seks. Istnieje więcej opowieści o jego aktywności seksualnej niż o tej sferze życia innych cesarzy z dynastii Qing. Niebawem liczba jego nałożnic wzrosła do dziewiętnastu. Niektóre z nich awansowały do tej rangi ze stanowisk pałacowych służek, także wybieranych w całych Chinach, przeważnie spośród mandżurskich rodzin z niższych klas społecznych. Ponadto do łóżka władcy trafiały kobiety spoza dworu. Plotkowano, że większość z nich to znane prostytutki. Hanki z wiązanymi stopami, do których cesarz najwyraźniej miał słabość. Ponieważ w Zakazanym Mieście obowiązywały surowe zasady, kobiety te przemycano ponoć do Ogrodu Doskonałości i Blasku w Starym Pałacu Letnim – Yuan-ming-yuan – olbrzymim sztucznie ukształtowanym kompleksie oddalonym o mniej więcej osiem kilometrów na zachód od Pekinu. Tam panowały luźniejsze zasady i cesarz mógł z większą swobodą oddawać się erotycznym uciechom.

Przez blisko dwa lata seksualnie – obsesyjnie wręcz – aktywny cesarz nie przejawiał szczególnego zainteresowania Cixi. Pozostawił ją w szóstej randze, podczas gdy kobiety z niższych rang awansował do jej poziomu. Coś go do niej zniechęcało. Zdaje się, że nastoletnia Cixi, pragnąc zadowolić męża, popełniła błąd i próbowała dzielić z nim jego troski.

Cesarz Xianfeng borykał się z olbrzymimi problemami. Gdy tylko wstąpił na tron, w 1850 roku, w nadmorskiej prowincji Kuangsi na południu wybuchł największy w historii Chin chłopski bunt: powstanie tajpingów. Głód doprowadził do ostateczności – czyli do zbrojnego wystąpienia – dziesiątki tysięcy chłopów, mimo że groziły im za to przerażające konsekwencje. Dla ich przywódców przewidziano karę ling-chi – śmierci od tysiąca ran. Skazanego na nią człowieka krojono na kawałki na oczach tłumu. Nawet to nie zdołało jednak zniechęcić chłopów, którym groziła powolna śmierć głodowa, i armia zbuntowanych tajpingów szybko rozrosła się do setek tysięcy. Pod koniec marca 1853 roku wdarła się do Nankinu, starej południowej stolicy, i utworzyła tam państwo zwane Niebiańskim Królestwem Wielkiego Pokoju. W dniu otrzymania raportu z tego zdarzenia cesarz Xianfeng płakał w obecności swoich urzędników[15].

Nie było to jedyne zmartwienie władcy. W większości z osiemnastu prowincji wewnątrz Wielkiego Muru zapanował zamęt wywołany wieloma innymi powstaniami. Zdewastowano niezliczone wsie, miasteczka i miasta. W imperium zapanował taki bałagan, że w 1852 roku Xianfeng poczuł się w obowiązku wystosować cesarskie przeprosiny[16]. Była to najwyższa forma pokajania się monarchy przed narodem.

Tuż po tych wydarzeniach na cesarskim dworze zamieszkała Cixi. Problemy jej męża odczuwało się nawet w głębi Zakazanego Miasta. Cesarska rezerwa srebra skurczyła się do rekordowo niskiego poziomu dwustu dziewięćdziesięciu tysięcy taeli[17]. Aby umożliwić wypłatę żołdu, cesarz Xianfeng sięgnął do funduszy przeznaczonych na utrzymanie cesarskiej posiadłości, zostawiając w skarbcu zaledwie czterdzieści jeden tysięcy taeli, które z trudem starczały na pokrycie codziennych wydatków. Przetopiono skarby zgromadzone w Zakazanym Mieście, między innymi trzy olbrzymie dzwony z czystego złota. Cesarz własnoręcznie napisał surowe ostrzeżenia, które skierował do swoich nałożnic[18]:

Żadnych dużych klipsów ani nefrytowych kolczyków.

Nie więcej niż dwa kwiaty z klejnotów we włosach; każda, która wepnie sobie trzy, zostanie ukarana.

Nie więcej niż jeden cun [około 2,5 cm] na obcas; każda, która będzie nosiła buty wyższe niż półtora cun, zostanie ukarana.

Katastrofy nawiedzające cesarstwo wpłynęły także bezpośrednio na rodzinę Cixi, z którą utrzymywała ona kontakt. Zanim Cixi znalazła się na cesarskim dworze, jej ojca przeniesiono do środkowo-wschodniej prowincji niedaleko Szanghaju zwanej Anhui, gdzie miał być gubernatorem regionu składającego się z dwudziestu ośmiu powiatów i mającego siedzibę w Wuhu, bogatym mieście nad rzeką Jangcy. Obszar ten leżał jednak blisko bitewnych pól tajpingów i po roku ojciec Cixi został zmuszony do ucieczki, gdyż rebelianci zaatakowali jego miasto. Wyczerpany ucieczką i przerażony gniewem cesarza – niektórzy urzędnicy po porzuceniu urzędu stracili głowy – Huizheng zachorował i zmarł latem 1853 roku[19].

Śmierć ojca, z którym Cixi była bardzo związana, wzbudziła w niej poczucie, że naprawdę powinna jakoś pomóc cesarstwu – i swojemu mężowi. Wszystko wskazuje na to, że próbowała mu podsunąć pewne sugestie związane z ewentualnym sposobem poradzenia sobie z wrzeniem w kraju. Pochodziła z rodziny, która zasięgała jej rad i postępowała zgodnie z nimi, więc Cixi najprawdopodobniej założyła, że Xianfeng także doceni jej pomoc. On jednak tylko się rozzłościł. Dwór dynastii Qing, zgodnie z prastarą chińską tradycją, surowo zabraniał nałożnicom mieszania się do spraw państwowych. Cesarz Xianfeng kazał cesarzowej Zhen zająć się Cixi, a jej rady skomentował obraźliwymi słowami, nazywając je „chytrymi i przebiegłymi”[20]. Cixi pogwałciła podstawową zasadę i naraziła się na najwyższą karę[[IV]. Znana historia głosi, że później cesarz Xianfeng przekazał cesarzowej Zhen prywatny dekret, wyrażając obawę, iż po jego śmierci Cixi będzie próbowała ingerować w sprawy państwowe, i dodając, że gdyby istotnie do tego doszło, cesarzowa Zhen ma pokazać dekret książętom i „wyeliminować” [21]. Tak się złożyło – a przynajmniej tak głosi ta historia – że po śmierci męża cesarzowa Zhen pokazała Cixi ten śmiercionośny dokument, a następnie go spaliła.

Cesarzowa Zhen była odważną kobietą, a jej współcześni chwalili ją także za życzliwość. Kiedy cesarz zezłościł się na którąś z konkubin, Zhen zawsze występowała w roli rozjemczyni[22]. Wygląda na to, że i tym razem wstawiła się za Cixi. Bardzo możliwe, że jej argumentacja skupiła się na tym, iż Cixi próbowała tylko – być może zbyt mocno – wyrazić miłość do Jego Wysokości i troskę o jego los. W chwili gdy Cixi była najbardziej zagrożona, cesarzowa ją ochroniła. Dało to początek dozgonnemu oddaniu Cixi cesarzowej. Sympatia była obustronna. Cixi nigdy nie knuła przeciwko Zhen. Z pewnością była niezadowolona ze swojej pozycji na dole hierarchii nałożnic, podczas gdy Zhen została cesarzową, lecz nigdy nie zrobiła niczego, co mogłoby zaszkodzić Zhen. Nawet najwięksi wrogowie nie oskarżali jej o podobne zakusy. Jeśli Cixi czuła jakąkolwiek zazdrość, co w jej wypadku wydaje się nieuniknione, doskonale nad nią panowała i nigdy nie dopuściła, by zatruło to jej relacje z cesarzową. Cixi nie była ładna, lecz była mądra. Zamiast rywalizować, te dwie kobiety zostały zatem bliskimi przyjaciółkami i cesarzowa zwracała się do Cixi poufale, nazywając ją „młodszą siostrą”[23]. W zasadzie była o rok młodsza od Cixi, lecz zaznaczała w ten sposób swoją wyższość.

Możliwe, że cesarzowa Zhen walnie przyczyniła się do przekonania cesarza, by w 1854 roku awansował Cixi z szóstej do piątej rangi konkubin, wynosząc ją z najniższej grupy nałożnic. By podkreślić ten awans, nadał jej nowe, starannie wybrane imię – Yi, które znaczy tyle co „wzorowa”[24]. Nowe imię wraz z awansem ogłosił publicznie w specjalnym dekrecie napisanym własnoręcznie karmazynowym atramentem sygnalizującym monarszą władzę. Zorganizowano specjalną ceremonię, by Cixi mogła oficjalnie dostąpić tego zaszczytu. Eunuchowie z dworskiego Wydziału Muzyki grali pochwalne utwory.

Opisany epizod nauczył Cixi, że aby przetrwać na dworze, musi się powstrzymać od komentowania spraw państwowych. Było to trudne, ponieważ widziała, że dynastia ma kłopoty. Zwycięscy tajpingowie nie tylko skonsolidowali swoje bazy w południowych Chinach, lecz także wysyłali zbrojne ekspedycje, szykując się do zaatakowania Pekinu. Cixi uważała, że jej pomysły są praktyczne – zresztą później pod jej rządami pokonano tajpingów. Nie mogła jednak powiedzieć ani słowa i z mężem wolno jej było dzielić wyłącznie zainteresowania niepolityczne, takie jak muzyka i sztuka. Xianfeng miał duszę artysty. Jego obrazy z młodości (postacie, pejzaże i konie z uroczymi oczami) były wyjątkowo udane. Cixi także umiała rysować. Jako młoda dziewczyna projektowała hafty, a na starość rozkwitły jej umiejętności malarskie i kaligraficzne. Na razie mogła rozmawiać z mężem o tych wspólnych zainteresowaniach. Opera jeszcze bardziej wzmocniła łączącą ich więź. Cesarz nie tylko uwielbiał słuchać opery, lecz także komponował melodie, pisał słowa i reżyserował występy. Robił sobie nawet makijaż i próbował gry aktorskiej. Chcąc rozwinąć swoje zdolności, kazał aktorom szkolić eunuchów, a sam się temu przyglądał i uczył się przez obserwację. Jego ulubionymi instrumentami muzycznymi były flet i bęben, na których umiał dobrze grać. Jeśli zaś chodzi o Cixi, jej nieprzerwany romans z operą zaowocował później stworzeniem pewnej wyszukanej formy sztuki.

27 kwietnia 1856 roku Cixi urodziła syna. To wydarzenie odmieniło jej los.

[I] Przypuszczano, że jej panieńskie imię brzmiało Lan, co znaczy „magnolia” albo „orchidea”. Tak naprawdę było to jednak imię nadane jej, gdy zjawiła się na cesarskim dworze. Potomkowie Cixi sugerują, że nosiła imię Xing, czyli „migdał”, co brzmi tak samo jak znak „sprzyjającego losu”. Profesor Wang przekonująco dowodził, że Lan nie było panieńskim imieniem Cixi; D. Wang, Cixi de jiazu, jiating he rugong zhichu de shenfen, „Qingshi yaniju ji” 1984, 3, s. 216–218; zob. też: G. Yehenala, X. Hao, Wosuo zhidaode Cixi taihou, Pekin 2007, s. 13.

[II] Hanów służących w mandżurskiej armii w Mandżurii traktowano jak Mandżurów.

[III] Nie marnowano resztek ze stołu. Poprzedni cesarz rozkazał dawać je służącym, którzy z kolei mieli karmić koty i psy tym, co im pozostało. Niczego nie wolno było wyrzucać: ostatnie resztki suszono i karmiono nimi ptaki; L. Jin, Qinggong shilue, 1933, s. 27.

[IV] Niektórzy twierdzą, że Cixi pomagała mężowi czytać oficjalne raporty i pisać polecenia. Nie ma jednak żadnych dowodów na to, że faktycznie tak było.

[1]Xianfeng Tongzhi liangchao shangyudang, red. Pierwsze Archiwum Historii Chin, Kuejlin 1998, t. 4, nr 164; D. Wang, Cixi de jiazu, jiating he rugong zhichu de shenfen, „Qingshi yanjiu ji” 1984, 3, s. 213; Xitaihou, red. B. Yu i in., Pekin 1985, s. 56.

[2]D. Wang, Cixi de jiazu…, dz. cyt., s. 195–208.

[3]Xitaihou, dz. cyt., s. 7–43.

[4]T. Weng, Weng Tonghe riji, Pekin 2006, t. 1, s. 148; L. Jin, Guangxuan xiaoji, Szanghaj 1998, s. 161.

[5]X. Xin, Laotaijian de huiyi, Pekin 1987, s. 1; Mingqing gongting quwen, red. Wydawnictwo Zakazane Miasto, Pekin 1995, s. 39.

[6]Xitaihou, dz. cyt., s. 13–31; G. Yehenala, X. Hao, Wosuo zhidaode Cixi taihou, dz. cyt., s. 17, 18.

[7]X. Xin, Laotaijian de huiyi, dz. cyt., s. 2.

[8]D. Wang, Cixi de jiazu…, dz. cyt.; Xitaihou, dz. cyt.; S. Shan, Gugong zhaji, Pekin 1990, s. 1–23; S. Wang, Qingdai houfei zhidu zhongde jige wenti, „Gugong bowuyuan yuankan” 1980, nr 1; G. Li, Qinggong dangan jiemi, Pekin 2004, s. 216–219.

[9]W. S. Maugham, On a Chinese Screen, London 2000, s. 2.

[10]A. B. Freeman-Mitford, The Attaché at Peking, http://www.elibron.com, 2005, s. 151, 152.

[11]K. A. Carl, With the Empress Dowager of China, London 1906, s. 19.

[12]X. Xin, Laotaijian de huiyi, dz. cyt., s. 14.

[13]S. Wang, Qingdai gongzhong shanshi, „Gugong bowuyuan yuankan” 1983, nr 3; D. Wang, Cixi de jiazu…, dz. cyt.

[14]D. Wang, Cixi de jiazu…, dz. cyt., s. 196; H. Mao, Kuming tianzi. Xianfeng huangdi yizhu, Pekin 2006, s. 148; por. Mingqing gongting quwen, dz. cyt., s. 22, 23; G. Li, Qinggong dangan jiemi, dz. cyt., s. 260, 261; Y. Tang, Qinggong taijian, Szenjang 1993, s. 23, 24.

[15]H. Mao, Kuming tianzi. Xianfeng huangdi yizhu, dz. cyt., s. 75.

[16]Qingshi biannian, red. Instytut Historii Dynastii Qing, Uniwersytet Renmin, Pekin 2004, t. 9, s. 69.

[17]Qingdai dangan shiliao congbian, red. Archiwum Dynastii Ming i Qing, Pekin 1979, t. 1, s. 1–80; H. Mao, Kuming tianzi. Xianfeng huangdi yizhu, dz. cyt., s. 106.

[18]Qingshi tudian, red. Ch. Zhu, Pekin 2002, t. 10, s. 276.

[19]Xitaihou, dz. cyt., s. 14–22.

[20]Z. Woqiu, Cixi chuanxinlu, Szanghaj 1918, s. 2.

[21]Y. Yun, Yun yuding chengzhai riji, Hangczou 2004, t. 2, s. 782.

[22]F. Xue, Yongan biji, Nankin 1983, s. 25.

[23]X. Xin, Laotaijian de huiyi, dz. cyt., s. 10.

[24]Xianfeng Tongzhi liangchao shangyudang, red. Pierwsze Archiwum Historii Chin, Kuejlin 1998, t. 4, nr 164; R. Ding, Qingdai neiting yanxi shihua, Pekin 1999, s. 229.

2

Od wojen opiumowych do spalenia Starego Pałacu Letniego

(1839–1860)

Narodziny syna Cixi, pierworodnego męskiego potomka cesarza, były na dworze wielkim wydarzeniem. Cesarz Xianfeng miał wówczas tylko jedną córkę, wielką księżniczkę urodzoną przez konkubinę, która zamieszkała na dworze w tym samym czasie co Cixi. Księżniczka, jako kobieta, nie miała jednak prawa kontynuować linii dynastycznej. Po narodzinach syna Cixi pałacowy rejestr otwarto tytułem: „Cesarska konkubina Yi radośnie powiła wielkiego księcia”[1]. Napisano tam także, że kilka miesięcy wcześniej, zgodnie z praktyczną zasadą obowiązującą w cesarskim domu, do Zakazanego Miasta zaproszono matkę Cixi, by zaopiekowała się córką. W wyznaczonym przez nadwornego astrologa pomyślnym dniu za apartamentem Cixi, podczas ceremonii, na której śpiewano „pieśni radości”, wykopano „dół radości”. W dole tym umieszczono pałeczki owinięte czerwonym jedwabiem i osiem skarbów, między innymi złoto i srebro. Pałeczki wymawia się po chińsku kuai-zi, tak samo jak wyrażenie „szybko urodzić syna”. W dole miano później zakopać łożysko i pępowinę.

Przygotowano najróżniejsze jedwabie, najdelikatniejszą bawełnę i muślin przeznaczone na ubranka i pościel dla dziecka. Przeprowadzono rozmowy kwalifikacyjne z mnóstwem kobiet mających doświadczenie w zakresie przyjmowania porodów. Razem z lekarzami z kliniki cesarskiej miały trwać u boku Cixi od rozpoczęcia siódmego miesiąca ciąży. W zasadzie dworski regulamin przewidywał taką procedurę od ósmego miesiąca, ale zaniepokojony cesarz Xianfeng zarządził specjalne traktowanie. Informowano go na bieżąco o postępach ciąży, a w chwili narodzin dziecka najwyższy rangą eunuch pobiegł mu zaraportować, że „cesarska konkubina Yi właśnie urodziła księcia” oraz że cesarscy lekarze określili „puls matki i syna jako spokojny” (puls uznaje się za ważny wskaźnik zdrowia). Wszyscy wołali: „O, wielka radość naszego Dziesięciotysiącletniego Władcy!”.

Szczęśliwy cesarz Xianfeng natychmiast awansował Cixi do wyższej rangi. Cały dwór ogarnęła gorączka świętowania narodzin dziecka, któremu dano na imię Zaichun. Trzeciego dnia dokładnie go umyto w wielkiej miednicy ze szczerego złota, czyniąc to w dniu, porze (w południe) i pozycji (twarzą do południa) wskazanych przez nadwornego astrologa. Wkrótce przy wtórze fanfar dziecko oficjalnie ułożono w kołysce. Gdy skończyło miesiąc, znów zorganizowano uroczystości, podczas których urządzono mu pierwsze postrzyżyny. W dniu pierwszych urodzin rozłożono przed nim różne przedmioty. Jego wybór miał określać przyszłe skłonności. Pierwszą rzeczą, którą chwycił, była książka – w rzeczywistości później książki stały się jednak obiektem jego fobii. Przy tych wszystkich i jeszcze innych okazjach otrzymywał drogie prezenty. Obdarowywanie się prezentami było wówczas praktykowane na nadzwyczaj szeroką skalę i żadna uroczystość nie mogła się bez niego obejść. Na dworze nie było dnia, żeby nie przynoszono albo nie posyłano prezentów lub się nimi nie wymieniano. Pod koniec pierwszego roku życia syn Cixi otrzymał około dziewięciuset przedmiotów ze złota, srebra, nefrytu i innych cennych kamieni, a także ponad pięćset elementów garderoby i pościeli uszytych z najwspanialszych tkanin.

Dzięki synowi Cixi szybko została niekwestionowaną nałożnicą numer dwa, ustępującą jedynie cesarzowej Zhen. Jej pozycja jeszcze bardziej się umocniła, kiedy drugi syn cesarza, urodzony dwa lata później przez inną konkubinę, przeżył zaledwie kilka godzin i zmarł, zanim nadano mu imię[2]. Dzięki mocnej pozycji Cixi zdołała nakłonić męża, by wydał jej osiemnastoletnią siostrę za jednego ze swoich młodszych przyrodnich braci, dziewiętnastoletniego księcia Chuna[3]. Wyboru małżonek dla książąt dokonywał sam cesarz spośród kandydatek, które zaproponowano mu jako nałożnice. Cixi często widywała księcia w operze. Choć przy takich okazjach mężczyźni byli oddzieleni od kobiet parawanem, ciekawscy zawsze znajdowali sposób, by przyjrzeć się przedstawicielowi przeciwnej płci. Kobiety z cesarskiego domu, siedząc w lożach po turecku, na poduszkach, mogły obserwować członków rodziny cesarskiej, nie będąc przez nich widziane. Amerykańska misjonarka i lekarka pani Isaacowa Headland, która później leczyła wiele dam arystokratycznego pochodzenia, w tym matkę Cixi, zanotowała: „Te łagodne małe damy także przejawiają ciekawość i potrafią znaleźć sposób, by się dowiedzieć, kto jest kim na dworze pełnym obwieszonych smokami filarów państwa. Zawsze bowiem mogłam liczyć na szybką odpowiedź, kiedy pytałam o nazwisko któregoś z przystojnych albo wytwornych gości”[4]. Cixi z pewnością postarała się o to, by poznać charakter księcia Chuna, który potem służył jej z ogromnym oddaniem.

Tymczasem poświęciła się synowi. Dworskie zasady zakazywały jej karmić go piersią i lekarze przepisali jej ziołowe medykamenty, żeby zatrzymać laktację. Zatrudniono spełniającą wymogi dworu mamkę z mandżurskiej rodziny należącej do niższej klasy społecznej[5]. Aby usprawnić laktację, w jednym z poleceń nakazywano jej jeść „codziennie pół kaczki albo golonkę wieprzową, albo przednią część wieprzowych płucek”. Ponadto cesarski dwór płacił mamce, by mogła zatrudnić mamkę dla własnego dziecka.

Oficjalnie matką dziecka była cesarzowa Zhen, mająca pierwszeństwo przed Cixi. Nie prowadziło to jednak do wrogości między tymi kobietami i dziecko dorastało z dwiema kochającymi matkami. Gdy chłopiec dorósł, bawił się ze starszą siostrą, wielką księżniczką. Nadworni malarze uwieczniali oboje dzieci bawiące się razem w pałacowych ogrodach: malec miał na sobie szatę w kolorze indygo przewiązaną w pasie czerwoną szarfą, a dziewczynka szatę zieloną z czerwoną kamizelką i kwiaty we włosach. Na jednym z obrazów łowią ryby w pawilonie pod wierzbą sąsiadującą z morzem kwitnących lotosów. Na innym, namalowanym wczesną wiosną, gdy obok sosny kwitły białe magnolie, obydwoje mają na głowach czapeczki, a szata księcia jest gruba dzięki błękitnej podszewce. Wyglądają, jakby szukali owadów, które być może właśnie budziły się z długiej hibernacji pośród mizernych korzeni starych drzew i skalniaków. Na obrazach młodszy chłopiec zawsze wydaje się dwukrotnie większy od starszej siostry.

Za tymi spokojnymi, sielankowymi scenami wczesnego dzieciństwa syna Cixi ukryte było wciąż trwające powstanie tajpingów na południu, a w reszcie kraju dochodziło do brutalnych zamieszek. Cesarstwo stanęło też przed kolejnym olbrzymim problemem: inwazją obcych sił.

Początki angielsko-francuskiej wojny z Chinami toczonej w latach 1856–1860 można znaleźć już sto lat wcześniej. W 1757 roku ówczesny cesarz Qianlong, który panował w Chinach przez sześćdziesiąt lat (1736–1795) i w uznaniu dla swoich zasług często bywa nazywany Qianlongiem Wspaniałym, zamknął wrota kraju, zezwalając na handel w zaledwie jednym porcie: w Kantonie. Najbardziej troszczył się o kontrolę nad swoim olbrzymim imperium, a zamknięcie drzwi znacznie ją ułatwiało. Wielka Brytania czuła jednak głód handlu. Przywoziła z Chin przede wszystkim jedwab i herbatę, którą wówczas uprawiano wyłącznie w Chinach. Co roku opłaty z tytułu ceł przywozowych za samą herbatę przynosiły skarbowi państwa ponad trzy miliony funtów, co wystarczało na pokrycie połowy wydatków Królewskiej Marynarki Wojennej. W 1793 roku do Pekinu przybyła brytyjska misja mająca przekonać cesarza Qianlonga, by otworzył dla handlu więcej portów. Jej przywódca lord Macartney robił wszystko, by spełnić żądania Chińczyków, i zgodził się, aby łodzie i wozy przewożące członków misji opatrzono tabliczkami pokrytymi chińskimi napisami: „Angielski ambasador składa hołd cesarzowi Chin”. Chcąc, by Qianlong udzielił mu audiencji, Macartney wykonał nawet obowiązkowe san-gui-jiu-kou – ukląkł trzy razy przed cesarzem i dziewięć razy dotknął czołem podłogi[6]. Zrobił to bardzo niechętnie i długo się opierał, lecz wiedział, że w przeciwnym razie cesarz Qianlong nie zechce się z nim zobaczyć[I].

Cesarz Qianlong okazywał lordowi Macartneyowi coś, co ów Anglik określił jako „wszelkie oznaki przychylności i poważania”, lecz o rozwoju handlu nie chciał nawet słyszeć. Aby pokazać, co Wielka Brytania ma do zaoferowania, lord Macartney przywiózł w podarunku między innymi dwa działa Mountain Howitzer w komplecie z wózkami, przodkami i amunicją. Cesarz pozostawił je nietknięte w magazynie Starego Pałacu Letniego. W odpowiedzi na pismo króla Jerzego III ostrożnie odrzucił, jedno po drugim, wszystkie prośby brytyjskiego władcy. Otwarcie większej liczby portów dla celów handlowych było „niemożliwe”; nie zezwalano na nabycie przez Wielką Brytanię wysepki przy wybrzeżach Chin, na której angielscy kupcy mogliby się zatrzymywać i przechowywać towary, a stacjonowanie wysłannika w stolicy, w Pekinie, było „absolutnie wykluczone”. Lord Macartney prosił również o wpuszczenie do Chin chrześcijańskich misjonarzy, na co cesarz odrzekł: „Chrześcijaństwo jest religią Zachodu, a tutejsza Niebiańska Dynastia ma własne wierzenia dane przez naszych uświęconych i mądrych monarchów, dzięki którym można sprawnie panować nad czterystoma milionami poddanych. Herezja nie będzie mąciła umysłów naszego ludu […] Należy całkowicie oddzielić Chińczyków od cudzoziemców”.

Cesarz twierdził, że jego „Niebiańska Dynastia posiada wszystko w wielkiej obfitości i w jej granicach nie brakuje żadnego produktu”, a zatem niczego nie potrzebuje od świata zewnętrznego. Stwierdził, że zezwolił na handel w jednym porcie wyłącznie przez łaskawy wzgląd na cudzoziemców, którzy nie mogliby się obyć bez chińskich towarów. Te dumne słowa nie były zgodne ani z prawdą, ani z tym, co faktycznie myślał cesarz. Cło z Kantonu zapewniało pokaźne wpływy do krajowego skarbca – w 1790 roku, trzy lata przed misją lorda Macartneya, było to ponad 1,1 miliona srebrnych taeli[7]. Ogromna część tych pieniędzy trafiała na cesarski dwór, który wydawał sześćset tysięcy taeli rocznie. Cesarz Qianlong doskonale zdawał sobie z tego sprawę, gdyż regularnie przeglądał księgi rachunkowe. Nie był też ignorantem, jeśli chodzi o postępy europejskiej nauki i technologii. Tak ważna rzecz jak chiński kalendarz, regulujący produkcję rolną w cesarstwie, został opracowany w XVII wieku przez jezuitów z Europy – przede wszystkim przez Ferdinanda Verbiesta – zatrudnionych przez cesarza Kangxiego (1661–1722), dziadka Qianlonga. Od tamtej pory jezuici z Europy nieustannie obsługiwali obserwatorium cesarskie w Pekinie, korzystając z europejskiego sprzętu. Obecnie pracowali dla samego cesarza Qianlonga. Nawet mapę Chin za panowania Qianlonga (a także cesarza Kangxiego) narysowali misjonarze, którzy badali obszar imperium, stosując europejskie metody.

Tym, co naprawdę skłoniło Qianlonga do stanowczego odrzucenia misji Macartneya – tak samo jak do zamknięcia wrót kraju – było poczucie zagrożenia. Kontrola cesarza nad ogromnym imperium zasadzała się na całkowitym i niekwestionowanym poddaństwie ludności. Wszelkie kontakty z zagranicą mogące osłabić to ślepe posłuszeństwo były niebezpieczne dla tronu. Z punktu widzenia Qianlonga cesarstwo mogło się wymknąć spod kontroli, gdyby nie zostało szczelnie zamknięte i gdyby zagraniczne elementy znalazły się w pobliżu ludności – zwłaszcza że najniższe warstwy społeczne już były niespokojne. Dynastia Qing, która cieszyła się stosunkowym dobrobytem, gdyż długo korzystała z błogosławieństwa dobrej pogody (około pięćdziesięciu lat za panowania cesarza Kangxiego[8]), pod koniec XVIII wieku zaczynała podupadać. Działo się tak przede wszystkim na skutek eksplozji demograficznej, a po części także w wyniku wprowadzenia do Chin wysokowydajnych produktów spożywczych, takich jak ziemniaki i kukurydza z Ameryki. W ciągu półwiecza poprzedzającego wizytę lorda Macartneya liczba ludności Chin wzrosła ponad dwukrotnie i przekroczyła trzysta milionów. Pięćdziesiąt lat później liczyła już grubo ponad czterysta milionów[9]. Tradycyjna gospodarka kraju nie była w stanie zaspokoić potrzeb tak szybko rosnącej populacji. Lord Macartney zauważył: „Nie ma bodaj roku, by w którejś z ich prowincji nie wybuchło powstanie. To prawda, władza szybko je tłumi, lecz ich częstotliwość to wyraźny objaw trawiącej ten kraj gorączki. Atak choroby zostaje odparty, lecz ona sama wciąż trwa”.

Cesarz Qianlong, po tym jak w zasadzie wyrzucił lorda Macartneya, napisał do króla Jerzego III agresywny list, grożąc, że jeśli brytyjskie statki towarowe podpłyną do jego wybrzeży, użyje siły, by je wyprzeć. List zakończył słowami: „Proszę potem nie mówić, że nie ostrzegałem!”. Zachowywał się jak zwierzę, które jeży się, wyczuwając niebezpieczeństwo. Wbrew temu, co twierdzi wiele osób, polityka zamkniętych wrót cesarza Qianlonga zrodziła się z niepokoju i kalkulacji, a nie z ignorancji i zarozumialstwa.

Następcy Qianlonga, jego syn i wnuk, trzymali się tej polityki, a cesarstwo coraz bardziej słabło. Pół wieku po nieudanej misji lorda Macartneya Wielka Brytania zdołała uchylić zamknięte wrota podczas I wojny opiumowej (1839–1942). Było to pierwsze militarne starcie Chin z Zachodem.

Opium produkowano w Indiach Brytyjskich i kupcy (przede wszystkim brytyjscy) przemycali je do Chin. W 1800 roku Pekin zakazał importu, uprawy i palenia opium, ponieważ doskonale wiedział, że ten narkotyk powoduje olbrzymie straty zarówno w gospodarce, jak i wśród ludności. Ówczesny opis uzależnionych to sugestywny obraz: „Przygarbieni, z załzawionymi oczami, cieknącym nosem i płytkim oddechem bardziej przypominają umarłych niż żywych”. Istniały wielkie obawy, że jeśli potrwa to dłużej, krajowi zabraknie żołnierzy i robotników, nie wspominając o srebrze, czyli jego walucie. W marcu 1839 roku cesarz Daoguang, ojciec przyszłego męża Cixi, wysłał do Kantonu, przy którym cumowały zagraniczne statki, zajadłego przeciwnika opium Lin Zexu w charakterze cesarskiego komisarza. Komisarz Lin rozkazał kupcom oddać całe opium, jakie posiadali, a gdy ci odmówili, odgrodził cudzoziemców kordonem i oznajmił, że zostaną wypuszczeni dopiero po przekazaniu całego opium znajdującego się na chińskich wodach. W końcu dostarczono mu 20 183 skrzynie opium – ponad milion kilogramów – a wtedy on zdjął kordon. Opium kazał zniszczyć poza Kantonem, najpierw je zatapiając, a potem wylewając do morza. Przed wylaniem odprawił ofiarny rytuał na cześć boga morza, błagając go, by „rozkazał rybom trzymać się przez jakiś czas z daleka, żeby uniknęły zatrucia”[10].

Komisarz Lin wiedział, że „Anglią włada kobieta, w dodatku bardzo młoda, lecz mimo to wszystkie rozkazy pochodzą od niej”. Napisał list do królowej Wiktorii, która zasiadała na tronie od 1837 roku, i poprosił ją o współpracę. „Słyszałem, że palenie opium jest w Anglii surowo wzbronione – napisał. – Anglia wie zatem, jakie szkody wyrządza ten narkotyk. Skoro nie pozwala, by zatruwał jej ludność, nie powinna pozwalać, by zatruwał ludność innych krajów”. Cesarz Daoguang zatwierdził list[11]. Nie jest jasne, komu komisarz go powierzył, lecz nie istnieje żaden ślad świadczący o tym, by królowa Wiktoria otrzymała tę korespondencję[II].

Najważniejsze przedsiębiorstwa handlowe, podobnie jak izby handlu z Londynu i Glasgow, były oburzone. Działanie Lina uznano za „szkodliwe” dla brytyjskiej własności i podniosły się głosy wzywające do wojny w celu uzyskania „satysfakcji i zadośćuczynienia”. Sekretarz do spraw zagranicznych lord Palmerston, zwolennik „polityki zastraszania”, opowiedział się za wojną. 8 kwietnia 1840 roku, kiedy w parlamencie debatowano nad tą sprawą, młody wówczas toryski poseł i przyszły premier William Gladstone z zaangażowaniem sprzeciwiał się jednak takiemu rozwiązaniu:

[…] nie słyszałem i nie czytałem o wojnie, która miałaby bardziej niesprawiedliwe źródło, byłaby bardziej obliczona na okrycie naszego kraju wieczną hańbą. Mój szanowny oponent mówił wczoraj z wielką swadą o brytyjskiej fladze chwalebnie powiewającej w Kantonie […], lecz teraz, pod auspicjami szlachetnego lorda, flagę tę wciągnięto na maszt, by chronić niesławny handel kontrabandą […] Nie, jestem pewny, że rząd Jej Wysokości nigdy nie zdoła przekonać Izby do poparcia tej niesprawiedliwej i niegodnej wojny[12].

Opozycja – torysi – doprowadziła do głosowania nad wotum nieufności, lecz przegrała stosunkiem dwustu siedemdziesięciu jeden do dwustu sześćdziesięciu dwóch głosów. W ciągu następnych dwóch lat mnóstwo brytyjskich okrętów i dwadzieścia tysięcy żołnierzy (w tym siedem tysięcy z Indii) atakowało południowe i wschodnie wybrzeża Chin, okupując Kanton i krótko także Szanghaj. Chiny, niedysponujące kanonierkami i mające słabo wyposażone wojsko, zostały pokonane i zmuszone do podpisania traktatu w Nankinie w 1842 roku, a także do zapłacenia odszkodowania w wysokości dwudziestu jeden milionów srebrnych dolarów amerykańskich[III].

Po takiej zachęcie przemyt opium rozkwitł. Dostawy tego narkotyku z Kalkuty i Bombaju natychmiast wzrosły prawie dwukrotnie, a do końca dziesięciolecia przeszło trzykrotnie – z 15 619 skrzyń w 1840 roku do 29 631 skrzyń w 1841 roku i 47 681 w 1860 roku. W październiku 1860 roku, widząc, że walka przeciwko opium jest daremna, Chiny ugięły się pod ciężarem rzeczywistości i zalegalizowały handel tą substancją. Opium, zwane wówczas „narkotykiem cudzoziemców” (yang-yao), kojarzyło się wyłącznie z Zachodem. Amerykańska misjonarka i lekarka pani Headland wspominała: „Podczas wizyt w chińskich domach często proponowano mi fajkę z opium, a gdy odmawiałam, panie wyrażały zdziwienie, mówiąc, że były przekonane, iż wszyscy cudzoziemcy zażywają ten narkotyk”.

Traktat nankiński zmusił Chiny do otwarcia na handel czterech kolejnych portów oprócz Kantonu. Porty te, zwane portami traktatowymi, stały się zachodnimi osadami i podlegały raczej prawu Zachodu niż Chin. Jednym z nich był Szanghaj. Osobny punkt traktatu „dawał” brytyjskim statkom i towarowcom wyspę Hongkong. Na tamtejszej spalonej słońcem, jałowej ziemi z nielicznymi drzewami rosnącymi wśród stromych pagórków stało wówczas zaledwie kilka rybackich chat, a cudzoziemska osada w Szanghaju była najwyżej skrawkiem moczarów sąsiadujących z polami. Dzięki ciężkiej pracy Chińczyków oraz zagranicznym (głównie brytyjskim) inwestycjom i rządom na tych niepozornych terenach miały powstać dwie wspaniałe międzynarodowe metropolie. Później, na początku XX wieku, Wu Tingfang, czołowy dyplomata podległy Cixi, tak napisał o Hongkongu:

Rząd Wielkiej Brytanii rok po roku wydawał ogromne sumy pieniędzy na udoskonalenie i rozwój tego terenu, a dzięki mądrej administracji lokalnego rządu we wszystkich obiektach obowiązywał wolny handel. Teraz to dobrze prosperująca brytyjska kolonia […], a jej dobrobyt zależy od Chińczyków, którzy – czego nie trzeba dodawać – korzystają z takich samych przywilejów jak brytyjscy rezydenci […] Muszę przyznać, że rząd Wielkiej Brytanii zrobił w Hongkongu wiele dobrego. Zaopatrzył Chińczyków w prawdziwy działający model zachodniego systemu rządów, który […] zdołał przemienić jałową wyspę w dobrze prosperujące miasto […] Bezstronne stosowanie prawa i humanitarne traktowanie przestępców siłą rzeczy budzi podziw i ufność autochtonów[13].

I wojna opiumowa zmusiła Chiny do przyjęcia zachodnich misjonarzy. Wcześniej przez ponad sto lat zakazywano im wstępu. Po wojnie Francuzi, którzy handlowali z Chinami na bardzo małą skalę i byli zainteresowani jedynie szerzeniem katolicyzmu, skorzystali ze zwycięstwa Europejczyków i mocno lobbowali za zniesieniem wspomnianego zakazu. Cesarz Daoguang odmówił. Później jednak, oszołomiony i z natury skłonny do rozterek, ustąpił pod niesłabnącym naciskiem Francuzów, o którym informował go jego komisarz Qiying, odpowiedzialny za kontakty z Zachodem, doradzając wyrażenie zgody. Historyczny edykt z 20 lutego 1846 roku zniósł zakaz wjazdu dla misji chrześcijańskich, lecz ustępstwo dotyczyło jedynie portów traktatowych. W pozostałych częściach Chin zakaz wciąż obowiązywał.

Misjonarzy jednak nie można już było powstrzymać. Znalazłszy punkt zaczepienia, natychmiast zaczęli przenikać w głąb wielkiego lądu, lekceważąc zakaz. W przeciwieństwie do pierwszych jezuitów, którzy byli zatrudniani przez cesarza i nigdy nie próbowali mu się sprzeciwić, nowi misjonarze okazali się odważni i aroganccy, ponieważ wspierały ich kanonierki. Rzucając się z zapałem na stary kraj, szerzyli zachodnie pomysły i metody oraz pomagali modernizować Chiny, doprowadzając przy okazji do upadku dynastii Qing, bez względu na to, czy mieli taki zamiar, czy nie. Odegrali ważną rolę w przekształceniu Chin, nawet jeśli udało im się nawrócić stosunkowo niewielu Chińczyków.

Może i cesarz Daoguang nie potrafił przewidywać przyszłości, ale na pewno zdawał sobie sprawę, że wyzwolił olbrzymie i złowrogie siły – ta świadomość go niepokoiła i była dla niego ciężarem. Nieskuteczne pertraktacje z Brytyjczykami już wcześniej doprowadzały go do żalu i rozpaczy. „Nękają mnie niewysłowienie, kłębi się we mnie tyle złości i nienawiści” – pisał. Później uznał: „Mogę mieć pretensje tylko do samego siebie i ogromnie się siebie wstydzę” oraz „Mam ochotę bez końca uderzać się w pierś pięściami”. Kilka miesięcy po wydaniu brzemiennego w skutki edyktu w prowincjach podniesiono alarm wywołany przybyciem misjonarzy i związanymi z tym problemami. Cesarz cierpiał jeszcze bardziej[14]. Spisał testament i wyznaczył swojego następcę[15]. Pozostawienie cesarstwa w rękach syna, który byłby bardziej zdeterminowany niż ojciec i umiałby stawić opór Zachodowi, wydawało się sprawą najwyżej wagi. Daoguang wybrał czwartego syna, późniejszego cesarza Xianfenga i męża Cixi. Xianfeng dorastał, pałając nienawiścią do mieszkańców Zachodu.

Dynastia Qing nie stosowała systemu automatycznego dziedziczenia tronu przez najstarszego syna. Rządzący cesarz spisywał w tajemnicy testament, wyznaczając swojego następcę. Cesarz Daoguang spisał swoją ostatnią wolę w prywatnej, lecz uroczystej atmosferze. Sporządził dwie wersje, chińską i mandżurską, gdyż wymagał tego oficjalny charakter tak ważnego dokumentu. Następnie złożył je, zawinął w dwie warstwy cesarskiego żółtego papieru, a potem opatrzył kopertę podpisem i datą. Całość umieścił w tekturowej teczce z białą wyściółką i żółtą okładką. Kolejnym kawałkiem żółtego papieru owinął tekturową teczkę, a na wierzchu ponownie umieścił podpis i dodał w języku mandżurskim „dziesięć tysięcy lat”, aby zasygnalizować ostateczny charakter testamentu. Na koniec umieścił go w pudełku z najcenniejszego drewna nan-mu wyściełanym żółtym jedwabiem i z żółtą wełnianą pokrywą. Pudełko to służyło poprzednim cesarzom do przechowywania testamentów. Na zamku i kluczu do pudełka wyrzeźbiono pomyślny wzór: nietoperze latające wśród chmur (nazwa tych zwierząt brzmi tak samo jak słowo oznaczające sprzyjający los). Cesarz Daoguang nie od razu zamknął pudełko: odczekał jeden dzień, dając sobie czas na zastanowienie, gdyż chciał być całkowicie pewny podjętej decyzji. Potem, także własnoręcznie, zamknął pudełko na klucz i zakleił je paskami papieru, podpisując każdy z nich i dodając z przodu datę. Następnie pudełko ostrożnie umieszczono za olbrzymią tablicą wiszącą nad wejściem do głównej sali w Zakazanym Mieście. Na tablicy widniały cztery olbrzymie znaki cesarskiego motta: zheng-da-gu-ang-ming – „prawy, wielkoduszny, honorowy i mądry”.

Daoguang miał dziewięciu synów urodzonych przez różne nałożnice, ale tylko czwarty i szósty byli w odpowiednim wieku, by móc objąć tron[IV]. Cesarz zdecydowanie wykluczył szóstego syna, wyjątkowo przyznając mu tytuł qin-wang, najwyższego ze wszystkich książąt. Szósty syn, czarujący i lubiany na dworze, nie pałał instynktowną nienawiścią do cudzoziemców tak jak jego przyrodni brat wyznaczony na następcę tronu. Władca obawiał się zatem, że mógłby on ulegać żądaniom cudzoziemców i dopuściłby do jeszcze szerszego otwarcia wrót kraju[V]. Ojciec dobrze znał swoich synów. W przyszłości zachowali się dokładnie tak, jak przewidział.

Następca tronu i przyszły mąż Cixi miał osiem lat, kiedy wybuchła I wojna opiumowa, i w następnych latach widział, jak konflikt z Brytyjczykami wyniszczał i nękał jego ojca. Gdy w 1850 roku wstąpił na tron, jednym z jego pierwszych aktów było napisanie długiego edyktu potępiającego Qiyinga, pojednawczego cesarskiego komisarza, który podpisał traktat nankiński i przekonał jego ojca, by zniósł zakaz wjazdu dla misji chrześcijańskich. W dokumencie tym cesarz Xianfeng skrytykował Qiyinga za „ciągłe ustępowanie cudzoziemcom ze szkodą dla kraju”, „skrajną niekompetencję” i „brak choćby odrobiny sumienia”. Qiying został zdegradowany i później rozkazano mu popełnić samobójstwo[16].

Pewnego razu zawiadomiono cesarza, że podczas burzy zapadł się dach kościoła w Szanghaju i doszło do zniszczenia dużego drewnianego krzyża z figurą Chrystusa. Cesarz uznał, że Niebiosa czynią coś, co powinien czynić on sam, i w raporcie napisał: „Jestem wielce zatrwożony i poruszony, i tym bardziej czuję wstyd”[17]. Jego nienawiść do chrześcijaństwa i Zachodu potęgowało to, że zbuntowani tajpingowie, którzy zagrażali jego tronowi, uznawali się za chrześcijan, a ich przywódca Hong Xiuquan oznajmił, że jest młodszym bratem Jezusa Chrystusa. Xianfeng postanowił zaciekle walczyć na wszystkich frontach, by wyprzeć z Chin ludzi Zachodu.

Tymczasem Brytyjczycy chcieli otworzyć na handel kolejne porty i umieścić w Pekinie swoich przedstawicieli. Człowiek, którego cesarz Xianfeng wyznaczył na swojego pośrednika w kontaktach z Brytyjczykami, namiestnik Ye Mingchen z Kantonu, był jego bratnią duszą i pozostawał głuchy na wszelkie żądania Zachodu. W końcu Brytyjczycy uznali, że „okręty wojenne są absolutnie konieczne”[18]. W 1856 roku – w roku narodzin syna Cixi – incydent z udziałem statku o nazwie Arrow (Strzała) doprowadził do wybuchu konfliktu nazywanego często II wojną opiumową. Rok później do Chin wysłano lorda Elgina (syna siódmego hrabiego Elgina, który wsławił się wywiezieniem marmurów partenońskich z Grecji do Londynu) na czele floty okrętów wojennych. Pomagali mu Francuzi chcący uzyskać nieograniczony dostęp do interioru dla swoich misjonarzy. Sojusznicy rozpoczęli okupację Kantonu, a namiestnika Ye wywieźli do Kalkuty, gdzie niebawem zmarł. Europejczycy popłynęli na północ. W maju 1858 roku zajęli forty Dagu leżące około stu pięćdziesięciu kilometrów na południowy wschód od Pekinu i wkroczyli do pobliskiego miasta Tiencin. Nawet gdy wrogie oddziały zbliżyły się do pałacu, Xianfeng kategorycznie odrzucił ich żądania. W końcu kiedy lord Elgin zagroził marszem na Pekin, cesarz został zmuszony do wysłania negocjatorów, którzy przyjęli wszystkie warunki: w Pekinie mieli stacjonować wysłannicy Wielkiej Brytanii, Chiny miały otworzyć kolejne porty, a misjonarze mogli się zapuszczać w głąb lądu. Po kilku niezwykle trudnych dniach cesarz Xianfeng uległ w obliczu czegoś, co wysłannik Francji baron Gros nazwał „pistoletem przystawionym do gardła”[19], i wyraził zgodę na ustępstwa. Europejscy sojusznicy, zadowoleni z takiego wyniku, odpłynęli kanonierkami z fortów Dagu.

Władca nienawidził nowego, narzuconego mu układu. Łamał sobie głowę, szukając rozwiązania problemu. Zaproponował nawet zwolnienie Wielkiej Brytanii i Francji ze wszystkich ceł przywozowych, jeśli kraje te zgodzą się anulować ugodę. Wielka Brytania i Francja odrzekły jednak, że choć chciałyby zostać zwolnione z ceł, wolą trzymać się poczynionych ustaleń. Cesarz nieustannie gromił swoich przedstawicieli, którzy w Szanghaju negocjowali z Europejczykami, a niczego nie wskórali.

Minął rok i zgodnie z ustaleniami nadszedł czas na ratyfikowanie umów w Pekinie. Młodszy brat lorda Elgina Frederick Bruce wyruszył do stolicy Chin w czerwcu 1859 roku w eskorcie brytyjskich oddziałów i niewielkich sił francuskich (Francja była wówczas zajęta kolonizowaniem Indochin). Cesarz Xianfeng stwarzał najróżniejsze przeszkody, próbując pokrzyżować plany Bruce’a i jego kolegów. Zażądał, by statki wysłannika zacumowały w małym nadmorskim mieście. Następnie cudzoziemiec musiał „zmierzać do Pekinu ze świtą liczącą nie więcej niż dziesięciu mężczyzn, bez broni […], bez palankinów i pochodów […], i opuścić stolicę tuż po ratyfikacji”[20]. Palankiny były prestiżowym środkiem transportu. Wysłannikom pozostawało zatem odbyć podróż po dziurawych wiejskich drogach w wyjątkowo niewygodnych wozach zaprzęgniętych w muły, co było niezwykle upokarzające. Bruce odmówił podporządkowania się cesarzowi i przypuścił atak na forty Dagu. Z wielkim zdziwieniem odkrył, że jego siły zostały odepchnięte – Chińczycy od roku umacniali forty. Po tym zajściu pewność siebie cesarza ogromnie wzrosła i natychmiast wydał rozkaz wycofania się z umów.

Anglicy i Francuzi wrócili jednak rok później, w 1860 roku, o wiele liczniejsi, pod wodzą lorda Elgina w charakterze brytyjskiego ambasadora nadzwyczajnego i barona Grosa jako ambasadora Francji. Ci dwaj mężczyźni najpierw dotarli do Hongkongu, potem do Szanghaju i drogą morską ruszyli na północ. Łącznie mieli dwadzieścia tysięcy żołnierzy sił lądowych, w tym kantońskie korpusy kulisów. Alianci zajęli forty Dagu, lecz obie strony poniosły wielkie straty. Podpułkownik Garnet Joseph Wolseley skomentował to tak: „Anglia jeszcze nigdy nie rozpoczęła kampanii, dysponując tak dobrze zorganizowaną i skuteczną armią”[21]. Natomiast większość chińskich oddziałów była „źle odziana, marnie uzbrojona i wyposażona, niektórzy mieli jedynie łuki, inni włócznie, a reszta stare zardzewiałe muszkiety”. Bojowy zapał Chińczyków wydał się Europejczykowi równie mizerny. „Gdyby Chińczycy zastosowali taką kampanię, jaką przeprowadził Wellington, broniąc Portugalii w 1809 roku, albo Rosjanie w 1812, broniąc Moskwy, nie zdołalibyśmy dotrzeć w 1860 roku do Pekinu. Wystarczyło zniszczyć kraj, spalić uprawy, zabrać całe bydło i zatopić łodzie w rzece Peiho[VI], by nas zaszachować”. Wolseley zauważył także, że gdy dotarł do Chin, „ludność była niezwykle uczynna i udzielała chyba wszelkich informacji, jakie posiadała”. Odnotował, że „najwyraźniej nienawidzono tam oddziałów tatarskich [kraju broniła mongolska armia], opisując je jako »okropną rasę, mówiącą nieznanym językiem i karmiącą się głównie surową baraniną« oraz »cuchnącą bardziej niż wy [Anglicy]«”. Podpułkownik dodał wesoło: „To wielki komplement dla naszych uczuć narodowych, zwłaszcza

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

3

Cesarz Xianfeng umiera

Dostępne w wersji pełnej.

4

Zamach stanu, który zmienił Chiny

Dostępne w wersji pełnej.

Część druga

Dostępne w wersji pełnej.

5

Pierwszy krok na długiej drodze do nowoczesności

Dostępne w wersji pełnej.

6

Dziewicze podróże na Zachód

Dostępne w wersji pełnej.

7

Nieszczęśliwa miłość

Dostępne w wersji pełnej.

8

Zemsta na Zachodzie

Dostępne w wersji pełnej.

9

Życie i śmierć cesarza Tongzhiego

Dostępne w wersji pełnej.

Część trzecia

Dostępne w wersji pełnej.

10

Trzylatek zostaje cesarzem

Dostępne w wersji pełnej.

11

Modernizacja przyspiesza

Dostępne w wersji pełnej.

12

Obrończyni cesarstwa

Dostępne w wersji pełnej.

Część czwarta

Dostępne w wersji pełnej.

13

Guangxu odsuwa się od Cixi

Dostępne w wersji pełnej.

14

Pałac Letni

Dostępne w wersji pełnej.

15

Emerytura i odpoczynek

Dostępne w wersji pełnej.

16

Wojna z Japonią

Dostępne w wersji pełnej.

17

Pokój, który zrujnował Chiny

Dostępne w wersji pełnej.

18

Walka o Chiny

Dostępne w wersji pełnej.

Część piąta

Dostępne w wersji pełnej.

19

Reformy 1898 roku

Dostępne w wersji pełnej.

20

Spisek na życie Cixi

Dostępne w wersji pełnej.

21

Rozpaczliwe dążenie do zdetronizowania adoptowanego syna

Dostępne w wersji pełnej.

22

Wojna przeciwko światowym mocarstwom – bokserzy

Dostępne w wersji pełnej.

23

Walka do upadłego

Dostępne w wersji pełnej.

24

Ucieczka

Dostępne w wersji pełnej.

25

Wyrzuty sumienia

Dostępne w wersji pełnej.

Część szósta

Dostępne w wersji pełnej.

26

Powrót do Pekinu

Dostępne w wersji pełnej.

27

Zaprzyjaźnianie się z Zachodem

Dostępne w wersji pełnej.

28

Rewolucja Cixi

Dostępne w wersji pełnej.

29

Głosowanie!

Dostępne w wersji pełnej.

30

Zmagania z buntownikami, zamachowcami i Japończykami

Dostępne w wersji pełnej.

31

Śmierć

Dostępne w wersji pełnej.

Epilog

Dostępne w wersji pełnej.

Konsultowane archiwa

Dostępne w wersji pełnej.

Bibliografia

Dostępne w wersji pełnej.

Podziękowania

Dostępne w wersji pełnej.

Tytuł oryginału

Empress Dowager Cixi: The Concubine Who Launched Modern China

Copyright © Globalflair Ltd, 2013

Copyright © for the translation by Anna Gralak

Projekt okładki

Zuzanna Weremiuk

Na okładce wykorzystano fragment obrazu Huberta Vosa

Grafika na okładce

© 32 pixels/shutterstock

Opieka redakcyjna

Aleksandra Kamińska

Ewa Polańska

Joanna Bernatowicz

Redakcja

Anastazja Oleśkiewicz

Opracowanie tekstu

d2d.pl

ISBN 978-83-240-7586-7

Wydanie II

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Rek