Projekt okładki
Eliza Luty

Grafika wykorzystana na okładce
James Lafayette / Domena publiczna

Redaktorka inicjująca i prowadząca
Marta Brzezińska-Waleszczyk

Opieka redakcyjna
Paulina Gwóźdź

Promocja
Kinga Wojnicka

Adiustacja
Anastazja Oleśkiewicz

Korekta
Katarzyna Onderka
Marta Tyczyńska-Lewicka

Copyright © by Dorota Ponińska
Copyright © for this edition by SIW Znak sp. z o.o., 2025

ISBN 978-83-8427-035-6

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak

ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Wydanie I, Kraków 2025

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Ossowska

Prolog

Czerwiec 1943, Wałbrzych*

Wszyscy żywimy nadzieję lub ułudę, że to, kim jesteśmy i co zrobiliśmy ma znaczenie. Pragniemy pozostawić po sobie pewien, jakkolwiek skromny, memoriał, który przetrwa próbę czasu i utrzyma o nas pamięć żywą i pachnącą jak kwiat, kiedy nie będzie już na ziemi tych, których znaliśmy i kochaliśmy.

Daisy von Pless, Lepiej przemilczeć. Prywatne pamiętniki księżnej Daisy von Pless z lat 1895–1914.

* Przed I wojną światową tereny dzisiejszego polskiego Śląska należały do Cesarstwa Niemieckiego, dlatego wymienione w książce miasta nosiły niemieckie nazwy: Wałbrzych – Waldenburg, Pszczyna – Pless, Wrocław – Breslau, Szczawno – Bad Salzbrunn, Zamek Książ – Fürstenstein, Świebodzice – Freiburg in Schlesien. W tekście używamy jednak tych nazw we współczesnym, polskim brzmieniu.

Księżna Daisy von Pless w dniu swoich siedemdziesiątych urodzin siedzi na wózku inwalidzkim na słonecznym tarasie willi, która dawniej, w innej epoce, była siedzibą zarządcy dóbr jej męża. Teraz księżna zajmuje parter, a na pierwszym piętrze mieszka oficer Gestapo, który nie chce mieć z nią nic wspólnego.

Daisy wie, że jej czas na ziemi dobiega końca. Paraliż, z którym zmaga się od lat, postępuje i unieruchamia jej ciało. Nie boi się śmierci. Boi się tylko takich ludzi jak Hitler, który odebrał Europie pokój. Podobno chce przeznaczyć zamek w Książu, w którym spędziła większość życia, na własną kwaterę. Trudno znieść jej myśl, że ten potworny człowiek miałby zamieszkać w jej dawnym domu, wśród mebli i kwiatów, które kochała.

To przypomina jej, że cesarz Wilhelm w czasie poprzedniej wojny także urządził kwaterę w jej domu, w pałacu w Pszczynie. Ale jakaż różnica! Cesarz był, może to chyba powiedzieć po latach, jej przyjacielem. Zawsze go lubiła. Niestety obaj, i Wilhelm, i Hitler, poprowadzili Niemcy i całą Europę do dwóch strasznych wojen.

W Wałbrzychu jest dość spokojnie, choć podobno alianci zaczęli bombardowanie Kolonii i Hamburga. Propaganda zwycięstw Trzeciej Rzeszy na wszystkich frontach idzie pełną parą, ale wtajemniczeni wiedzą, że Rosjanie powstrzymali ofensywę pod Stalingradem i ruszyli z kontratakiem.

Komu ma kibicować w tej wojnie? Angielka, która została niemiecką księżną. Kosmopolitka i pacyfistka, z przyjaciółmi po wszystkich stronach wojennych frontów. Słynna piękność, podziwiana, kochana i pożądana przez wybitnych mężczyzn dawnej Europy, dziś opuszczona i zapomniana.

Księżna spodziewa się urodzinowych odwiedzin tej garstki ludzi, którzy przy niej pozostali. To głównie dawni służący i podwładni, którzy teraz stali się przyjaciółmi. Zanim przyjdą, Daisy jeszcze raz spogląda wstecz na całe swoje życie, które tak mocno splatało się z historią Niemiec i Anglii…

Część pierwsza

Wczesne lata

„Nie ma takich czasów, które by wrosły w duszę człowieka głębiej niż czasy jego dzieciństwa”.

Charles Dickens, David Copperfield

Zima 1859, pałac Buckingham, Londyn

Prywatny gabinet królowej Wiktorii wypełnia łagodne ciepło marmurowego kominka, w którym trzaskają płonące polana. Za oknami zacina szary, lodowaty deszcz, a buzujący ogień wysyła miedzianą poświatę i błyski, które odbijają się w lustrach, kandelabrach i złoconych ramach portretów.

Królowa Wiktoria siedzi w miękkim fotelu obitym błękitnym jedwabiem. Jej serce wypełnia radość, podszyta niepokojem. Oto trzyma w rękach list od swojej najstarszej, ukochanej córki Vicky, która została niedawno matką, dając brytyjskiej parze królewskiej pierwszego wnuka. Już parę dni temu nadeszła depesza z jednym słowem: „Chłopiec”.

Wiktoria jest wzruszona. Kładzie głowę na oparciu fotela i wspomina niezliczone rozmowy z drogim mężem, księciem Albertem, o przyszłości każdego z ich dziewięciorga dzieci. Zawsze byli zgodni w tym, że muszą uczynić wszystko, by ich dzieci i wnuki zasiadały na wszystkich niemal tronach Europy. Wtedy dynastia Sachsen-Coburg-Gotha, z której oboje pochodzą, stanie się europejską dynastią rodzinną. Londyn będzie centralnym ośrodkiem tej monarchicznej sieci, a w Europie zapanuje trwały pokój, bo przecież bracia i kuzyni nie zwrócą się w wojnie przeciwko sobie.

Królowa patrzy na ścianę z portretami swoich dzieci w okrągłych złoconych ramach. Bóg jeden wie, ile kosztowało ją sprowadzenie ich na świat! Nie lubiła tych macierzyńskich praktyk: ciąży, porodów, piersi pełnych mleka, płaczących niemowląt, tego osłabienia sił, które odciągało ją od rządzenia krajem. Na pierwszym portrecie Vicky, namalowana jako młoda panienka, jest tak podobna do niej! Zawsze była bystra, posłuszna, chętna do nauki. Gotowa do wypełnienia tej doniosłej, odpowiedzialnej roli, jaką przeznaczyli jej los i rodzice.

Przed rokiem w Londynie siedemnastoletnia Vicky wyszła za mąż za pruskiego księcia Fryderyka Wilhelma Hohenzollerna, zwanego „Fritzem”. Albert wybrał dla niej następcę pruskiego tronu, bo przewidywał szybkie zjednoczenie Niemiec pod przywództwem Prus. Miał nadzieję na otwarte, liberalne Prusy, dlatego od dawna przygotowywał swoją uzdolnioną córkę do roli przyszłej królowej, licząc na jej wpływ na męża i na pruski dwór. A teraz Vicky wypełniła właśnie swoje najważniejsze zadanie: urodziła następcę tronu i zapewniła ciągłość pruskiej dynastii Hohenzollernów. I w liście do matki pisze:

Twój wnuk jest niezwykle żywy. Jestem taka wdzięczna, taka szczęśliwa, że to chłopiec. Tęskniłam za nim bardziej, niż mogę to opisać, całe moje serce było nastawione na chłopca. Czuję się bardzo dumna z niego i bardzo dumna z bycia mamą. Nie musisz się martwić, że będę go nieroztropnie kochać, chociaż uwielbiam go. Czuję, że należy do mnie i tyle mi zawdzięcza, i tyle mnie kosztował.

Ten pierwszy, wyczekiwany wnuk, który po swoich dziadkach otrzymał imiona Fryderyk Wilhelm Wiktor Albert, już budzi rozczulenie i miłość Wiktorii. Ale także niepokój, bo Vicky pisze dalej, że poród był bardzo ciężki, trwał niezwykle długo, wymęczył ją niezmiernie, a nawet zaprowadził na granicę życia i śmierci.

Królowa Wiktoria czyta słowa córki kolejny raz i słyszy odgłos szybkich kroków męża. Podnosi wzrok. Uśmiecha się. Książę Albert stoi przed nią piękny jak zawsze, z szerokimi ramionami i wąską talią, trzymając w rękach zapisany arkusz papieru. Są małżeństwem od dwóch dekad, a ona wciąż uwielbia przebywać nocą w jego ramionach.

– Otrzymałem właśnie raport z Berlina od profesora Arnolda Martina – mówi Albert.

– Usiądź, proszę. – Królowa wskazuje mężowi drugi błękitny fotel przy kominku. – Kto to jest?

– To czołowy berliński ginekolog – odpowiada książę, siadając. – Fritz wezwał go, kiedy po południu zaczęły się pierwsze bóle u Vicky.

– I co pisze w raporcie?

Wiktoria widzi napięcie na twarzy męża, jakby szukał odpowiednich słów.

– Mów!

Po chwili wahania Albert oznajmia:

– Biedna Vicky bardzo się nacierpiała. Niebezpieczeństwo dla dziecka i dla niej było poważne. Fritz i jego rodzice musieli przeżywać straszny niepokój, ponieważ nie mieli już nadziei na narodziny żywego dziecka…

Zimny skurcz w sercu. Wiktoria mimowolnie kładzie rękę na lewej piersi.

– Ale dlaczego? Jak to się stało? – pyta. – Vicky jest przecież zdrowa i silna, tak jak ja.

– Profesor Martin ustalił, że dziecko jest ułożone w pozycji pośladkowej, z ramionami wyciągniętymi w górę nad głową. Wiadomo, że ta komplikacja zagraża życiu zarówno matki, jak i dziecka… Profesor polecił wtedy naszemu szkockiemu lekarzowi podać Vicky dużą dawkę chloroformu.

– Dobrze! Przynajmniej nie czuła takiego bólu – mówi królowa.

Książę Albert zerka do lekarskiego raportu i relacjonuje dalej:

– Profesor uznał, że skurcze nie są dość skuteczne, polecił więc podanie jej ergoru, a potem próbował wydobyć dziecko, ale pępowina, dostarczająca tlen, była miażdżona przez główkę w kanale rodnym. Kiedy próbował ściągnąć lewe ramię dziecka, które było wyciągnięte nad jego głową, i obrócić ciało, nerw złożony szyi został zerwany.

– I co?

– I następca tronu przyszedł na świat, nie tylko cierpiąc w znacznym stopniu na zamartwicę płodu, ale także z uszkodzeniem splotu ramiennego…

W pokoju zapada ciężkie milczenie. Królowa wzdycha.

„Biedna, kochana Vicky, i biedny, drogi, mały William” – myśli z rozrzewnieniem. Szkoda, że nie może być z nimi i ich uściskać.

Po dłuższej chwili Albert mówi jeszcze:

– Dopiero trzeciego dnia opiekunka dziecka zauważyła, że jego lewa ręka nie rusza się tak jak prawa, jakby była sparaliżowana. Lekarze zbadali go i zobaczyli, że łopatka jest uszkodzona, a otaczające ją mięśnie są poważnie posiniaczone.

– Co będzie z tą ręką? – zapytała królowa prawie szeptem.

– Nie wiadomo. Na pewno zrobią wszystko, żeby ją uzdrowić.

Albert patrzy w zasmuconą twarz żony. Zna ją tak dobrze, wie, czego jej teraz potrzeba. Nie podnosząc się z fotela, otwiera szeroko ramiona. Wiktoria wstaje, siada mu na kolanach, wtula twarz w jego szyję. Na plecach czuje ciepło kominka i silny uścisk męża.

– Takie rzeczy nie powinny przytrafiać się monarchom – mówi.

Wiosna 1860, Neues Palais, Poczdam

Księżna Vicky, żona następcy pruskiego tronu, siedzi w złoconym powozie, zaprzężonym w szóstkę siwych koni, który podjeżdża właśnie pod imponującą, czerwoną fasadę Neues Palais w Poczdamie. Naprzeciwko niej siedzi angielska opiekunka z małym Wilhelmem na kolanach, którego uśpił monotonny ruch powozu. „To dobrze – myśli Vicky – niech śpi”. Patrzy na synka ubranego w atłasową sukieneczkę z czarnymi kokardkami. Błogosławi ciszę, w której nie słychać jego płaczu i krzyku.

Odkąd wydała na świat to dziecko i odkąd okazało się, że jego lewa rączka nie jest sprawna, najlepsi lekarze niemieccy i angielscy prześcigają się w zaleceniach i pomysłach na kurację ręki. To nie jest tylko sprawa zdrowia małego chłopca – to kwestia polityczna, państwowa, dotycząca wizerunku i wiarygodności przyszłego króla i naczelnego wodza pruskiej armii. Vicky rozumie to dobrze, dlatego godzi się na kolejne metody leczenia.

Ostatnio królewski lekarz nakazał przywiązanie prawej ręki dziecka do ciała, aby zachęcić go do używania lewej ręki. Teraz więc Wilhelm leży w ramionach opiekunki z prawą rączką przywiązaną do tułowia czarnymi taśmami. Wydawało się, że przyzwyczaił się do tego, kiedy siedział. Ostatnio jednak, gdy próbuje wstawać i chodzić, wciąż się przewraca. Nie może się niczego chwycić ani o nic oprzeć, więc co chwilę upada jak długi na marmurowe posadzki pałacu. Jego twarz, głowę i ciało pokrywają siniaki i stłuczenia, a próbom nauki chodzenia towarzyszy ciągły płacz i krzyk. To trudne dla matki, ale Vicky wie, że musi być twarda. Jej ambicją jest wychowanie najlepszego monarchy z możliwych.

Powóz staje przed pałacem. Wartownik w liberii podchodzi, otwiera drzwi powozu i sztywno wyciąga rękę w białej rękawiczce. Pierwsza wychodzi opiekunka ze śpiącym następcą tronu w ramionach. Potem Vicky opiera rękę na podanej dłoni i dziękuje uśmiechem młodemu słudze za pomoc, ale ten patrzy przed siebie, a na jego twarzy nie widać cienia życzliwości.

Od przyjazdu do nowej ojczyzny Vicky stara się być uprzejma i dobra dla służby, jednak wciąż wyczuwa chłodną rezerwę i niechęć całego dworu.

Nie tego się spodziewała. Rodzice przygotowali ją do roli królowej Prus, kochanej przez nową rodzinę, otoczenie i poddanych. Byli przekonani, że dla Hohenzollernów ślub ich syna z angielską córką królewską będzie zaszczytem. Jednak choć Fritz jest jej oddany i kocha ją szczerze, reszta rodziny królewskiej jest bardzo zdystansowana, albo wręcz niechętna. Przyzwyczajona do głębokich rozmów o europejskiej polityce, które prowadził z nią ojciec w Londynie, Vicky próbowała parę razy nawiązać podobny kontakt z teściem, panującym królem Wilhelmem I. Ten jednak szybko sprowadził ją na ziemię, mówiąc jasno, że nie potrzebuje jej rad. Wyjaśniono jej zaraz, że idealna kobieta w Prusach powinna być świadoma swojej niższości intelektualnej i interesować się jedynie Küche, Kinderstube, Krankenstube und Kirche – und sonst nichts, czyli kuchnią, dziećmi, zdrowiem i kościołem, i niczym więcej.

– Może to dotyczy zwykłych niemieckich kobiet, ale chyba nie księżniczek z królewskiego domu? – zapytała wtedy.

– Przeciwnie, wasza wysokość – pouczono ją. – Obowiązkiem księżniczek z domu królewskiego jest zupełne powstrzymanie się od aktywnego zainteresowania sprawami publicznymi.

Po kilku rozmowach z nową synową król Wilhelm podarował młodej parze Nowy Pałac w Poczdamie, jako letnią rezydencję. Vicky lubi to miejsce, choć podejrzewa, że jej teść chciał przez ten dar odsunąć ją od spraw berlińskiego dworu.

Pałac jest ogromny, położony w zachodniej części parku Sanssouci. Sans-souci znaczy po francusku „bez trosk”. Być może jego twórca – król Fryderyk Wielki – prowadził tu beztroskie życie, ale Vicky to nie dotyczy.

Księżna wchodzi do pałacu, witana przez służbę ustawioną w szeregu, służbiście. Nikt nie patrzy jej w oczy, nikt się nie uśmiecha. Niemiecka ochmistrzyni dworu mówi sucho powitalną formułę, wszyscy składają ukłon.

– Czy książę Fryderyk jest w domu? – pyta Vicky. Jej mąż poprzedniego dnia przyjechał tu konno z Berlina, w otoczeniu swych adiutantów.

– Nie, jego wysokość przebywa w koszarach i w stajniach królewskich.

Księżna idzie po marmurowych schodach do swych apartamentów na piętrze.

Wnętrza pałacu są pełne przepychu, marmurów i rokokowych złoceń, ale brakuje w nich łazienek, do których była przyzwyczajona w angielskich domach. Kiedy pierwszy raz zapytała, gdzie jest łazienka, patrzono na nią, jakby żądała gwiazdki z nieba. I wskazano na porcelanowy nocnik stojący pod łóżkiem.

Vicky odprawia pokojówkę i lokaja, zostaje sama w sypialni i pada na szerokie łoże okryte atłasami. Tęskni za swoją rodziną, za pałacem Buckingham, za Anglią. Za łazienką z wanną i toaletą.

Zaraz jednak słyszy przeraźliwy krzyk syna, pełen frustracji i wściekłości. Podrywa się, wybiega z sypialni. W dziecięcym pokoju widzi małego Wilhelma wyrwanego ze snu, siedzącego na małym krzesełku, z wykrzywioną, zaczerwienioną buzią pełną złości.

„Och, to dziś!” – przypomina sobie.

Kiedy Wilhelm miał sześć miesięcy, wezwany na konsultację profesor Bernhard von Langenbeck zalecił „kąpiele zwierzęce”. Przekonał rodziców, że ciepło i wigor dzikiego zwierzęcia przeniosą się na osłabioną, zimną rękę dziecka, dlatego dwa razy w tygodniu lewe ramię Wilhelma wkładano na pół godziny do ciała świeżo ubitego zająca. Teraz Vicky widzi, że kolejny zając z rozprutym brzuchem leży już w srebrnej misce, w której zbiera się ciepła krew, tuż obok krzesełka Wilhelma, a pielęgniarka w białym czepku wpycha jego bezwładną rączkę między krwawiące wnętrzności, nie bacząc na krzyki dziecka.

Księżna czuje mdłości, musi wyjść na świeże powietrze. Zbiega po marmurowych schodach, mija sztywnych i milczących lokajów w liberiach i przez ogromną grotę wysadzaną muszelkami i kamieniami wychodzi na pałacowy dziedziniec od strony ogrodu. Idzie przed siebie szybkim krokiem, a wonne, wiosenne powietrze chłodzi jej twarz.

Po obu stronach dziedzińca ustawiono donice, w których rosną drzewka pomarańczowe – teraz, w pełnym kwitnieniu pachną upajająco. Księżna idzie przed siebie, wdycha ich zapach, patrzy na barwne dywany z kwitnących tulipanów, hiacyntów i narcyzów.

Powinna podziwiać rozkwit wiosennych kwiatów po mroźnej niemieckiej zimie, ale jej myśli krążą gdzie indziej: wciąż nie potrafi się pogodzić z kalectwem swojego dziecka. Nie przywykła do porażek. Matka i przyjaciele często komplementowali jej urodę i maniery. Guwernantki i ojciec chwalili za bystry umysł, inteligencję i świetne wyniki w nauce. Uczyła się dużo lepiej niż jej młodszy brat Bertie, którego nauka nudziła i frustrowała, a który kiedyś zostanie królem Anglii. Jest świetnie przygotowana do roli pruskiej królowej!

Teraz jednak królewski teść jej unika, służba nazywa z lekceważeniem „tą Angielką”, a do tego urodziła niedołężnego kalekę jako następcę tronu! Vicky ma ochotę się rozpłakać. Z całych sił powstrzymuje łzy.

Dzieciństwo małego Wilhelma jest pełne udręki, bólu i upokorzeń. Pomimo regularnych zwierzęcych kąpieli, z udziałem setek świeżo zabitych zajęcy, lewe ramię pozostaje zimne i bezwładne. Lewa ręka wciąż jest mniejsza niż prawa, a jej spiczaste palce zakrzywiają się do wewnątrz jak szpony. Lekarze zalecają mycie jej w lodowatej wodzie, nacieranie spirytusem i masaże. Kiedy i to nie pomaga, doktor Langenbeck ordynuje kąpiele słodowe i terapię elektromagnetyczną.

Odtąd każdego dnia ramię chłopca poddawane jest działaniom impulsów elektrycznych o wysokim napięciu, w nadziei na pobudzenie nerwów i mięśni do regeneracji. Przy każdym impulsie chłopiec krzyczy ile sił w płucach, aż jego twarz robi się czerwona i zapuchnięta od płaczu.

Po terapii elektromagnetycznej przychodzi czas na gorące kąpiele z dodatkiem słodu jęczmiennego, które mają poprawić krążenie krwi i pobudzić nerwy. Rękę małego Wilhelma zanurza się w niemal wrzącej wodzie. Jego krzyki brzmią przeraźliwie.

Któregoś dnia przy zabiegu obecny jest ojciec chłopca, książę Fryderyk, który widzi, jak gorąca jest kąpiel słodowa, bo całe pomieszczenie wypełnia pachnąca słodem para. Książę pyta nadzorującego zabieg lekarza:

– Panie doktorze, czy woda musi być aż tak gorąca? Czy nie oparzymy w ten sposób rączki mojego syna?

Ale lekarz nie ma wątpliwości i odpowiada z przekonaniem:

– To konieczne, wasza wysokość. Ciepło może ożywić uszkodzone nerwy. Wysoka temperatura i składniki odżywcze zawarte w słodzie pomogą w regeneracji nerwów i mięśni. W zimnej wodzie by do tego nie doszło.

Pomimo regularnych, prowadzonych nieustępliwie i bezlitośnie zabiegów ramię Wilhelma pozostaje zimne, zdrętwiałe oraz ciemnoczerwone.

Trwa to latami. Nie ma nikogo, kto powiedziałby „dość!”. Nikt nie chce się poddać i przyznać do porażki. Przeciwnie, lekarze proponują nowe metody. Jedną z nich jest mechaniczne rozciąganie – rękę mocuje się w specjalnie skonstruowanym aparacie i próbuje się ją siłowo prostować. Druga metoda to obowiązkowe ćwiczenia, do których Wilhelm jest zmuszany i które mają wzmacniać mięśnie.

Wszyscy, którzy choć raz byli obecni przy tych procedurach: rodzice, lekarze, pielęgniarki, opiekunki, służba – wszyscy widzą, że zabiegi sprawiają dziecku ogromny ból i cierpienie. Nikt nie dostrzega pozytywnych skutków kuracji. Ale też wszyscy rozumieją celowość zabiegów: ten chłopiec wyrośnie kiedyś na króla i naczelnego wodza pruskiej armii. Dla swoich żołnierzy ma być wzorem siły, męstwa i nieustraszonej odwagi. W jego życiu nie ma miejsca na słabość, ułomność ani żadne mazgajstwo.

W dzieciństwie Wilhelma nic nie przychodzi łatwo. Od nauki chodzenia po akceptację i miłość. Jego stałym, codziennym towarzyszem jest ból. A drugą towarzyszką – samotność.

Odkąd opanował sztukę chodzenia i utrzymania równowagi bez upadków i odkąd trochę podrósł, Wilhelm lubi spacerować samotnie – najpierw po marmurowych posadzkach pałaców w Poczdamie i Berlinie, potem, zwłaszcza latem, po ścieżkach i trawnikach ogromnego parku Sanssouci, gdzie jego rodzina spędza cieplejszą część roku. Chodzi wtedy wśród starych drzew i zarośli, myśli o mamie i tęskni za nią. Czasem ogarnia go taki żal i taka niezgoda na to, jak świat wokół się z nim obchodzi, że zaczyna głośno szlochać i długo nie może się uspokoić. Wie już, że nie może liczyć na litość pielęgniarek, lekarzy, służących – tych wszystkich oprawców znęcających się nad jego ręką. Ale wciąż liczy na miłość matki.

Jednak widuje ją rzadko. Vicky zachodzi w kolejne ciąże i rodzi następne dzieci – młodszych braci i siostry Wilhelma. Wszystkie są zdrowe i pełnosprawne. Wilhelm czuje całym sobą, że mama kocha je bardziej od niego, że tylko on ją rozczarował. Na niego patrzy zwykle surowo, z wyrzutem, a dla nich ma uśmiech i czułość.

A zarazem, w miarę upływu czasu, do Wilhelma dociera, że to jego pozycja w rodzinie jest wyjątkowa. Pomimo nieszczęsnej ułomności, pomimo codziennych tortur, pomimo rozczarowania i chłodu matki to on właśnie, a nie żaden z młodszych braci, jest następcą tronu i zostanie kiedyś królem Prus! A wtedy to jego wszyscy będą musieli słuchać, jak teraz jego dziadka Wilhelma, który mieszka w berlińskim pałacu, nosi wspaniały mundur ze złoceniami i wydaje wszystkim rozkazy, a piękni oficerowie z szablami u boków stają przed nim na baczność.

Berlin jest stolicą władzy politycznej, ale w Poczdamie bije militarne serce Prus. Rezydencje królewskie sąsiadują tu z koszarami, a w całym mieście widać ścisły związek monarchii z armią. Tu młodzi książęta z rodu Hohenzollernów przechodzą surowe szkolenie wojskowe i jeździeckie.

Fritz, ojciec Wilhelma, na co dzień nosi mundur i od najmłodszych lat zabiera syna do królewskich stajni. Mały Wilhelm lubi te wyprawy. Imponujący, szeroki budynek w kolorze czerwonej cegły przypomina bardziej pałac niż stajnie. Został zbudowany prawie dwieście lat temu jako oranżeria, dlatego ma mnóstwo wysokich, półokrągłych okien. Ale Fryderyk Wilhelm, przodek Wilhelma – zwany „królem-żołnierzem” – uznał, że monarchii pruskiej bardziej potrzeba godnego miejsca dla królewskich koni niż dla egzotycznych roślin, więc kazał powiększyć oranżerię i przerobić ją na stajnie.

Przed bogatą fasadą pełną rzeźb koni i jeźdźców rozciąga się rozległy plac ćwiczebny. To tu odbywają się ćwiczenia elitarnego Pułku Kirasjerów Gwardii. Tu mały Wilhelm może u boku ojca oglądać częste parady wojskowe, defilady i ceremonie. Podziwia sprawność kawalerzystów, ich doskonałe panowanie nad końmi, precyzję ruchów szeregów ludzi i zwierząt reagujących na komendy dowódców.

Pragnie być jak oni – ci piękni, dumnie wyprostowani oficerowie w mundurach i żelaznych hełmach, zwanych Pickelhaube, z metalowym kolcem na czubku, którzy wyglądają jak bogowie wojny. Wilhelm także chce siedzieć w pięknym mundurze, w skórzanym siodle na końskim grzbiecie, galopować, skakać zwinnie przez przeszkody i panować nad dużym zwierzęciem.

Lekcje jazdy konnej dla następcy tronu są koniecznością, nikt nie wyobraża sobie, by mogło być inaczej. To zadanie powierzono staremu kawalerzyście z siwymi wąsami, który wyszkolił już wielu jeźdźców z najlepszych pruskich domów. Fritz zostawia syna pod jego opieką. Wiadomo, że żadnej taryfy ulgowej nie będzie, bo pruska etyka wojskowa nie dopuszcza wyjątków, nawet dla przyszłych władców.

Wilhelm szybko przekonuje się, że jego lewa ręka nie potrafi utrzymać wodzy. Posadzony w siodle przez wojskowego instruktora traci równowagę i spada przy pierwszym kroku konia. Upadek z wysokości boli, chłopiec jest potłuczony i chce mu się płakać. Trener nie zważa na to, wykrzykuje komendę i znów wsadza chłopca na siodło. Wilhelm próbuje chwycić wodze jedną, prawą ręką, ale ściąga je za mocno, koń rzuca niecierpliwie głową, a chłopiec spada na drugą stronę.

Tak rozpoczyna się kilkuletnia gehenna intensywnego szkolenia jeździeckiego i wojskowego. Upadki następcy tronu z konia są częste i bolesne. Niesprawna ręka wypuszcza wciąż wodze, a później broń: ciężki pałasz i krótki kawaleryjski karabinek. Instruktor wykrzykuje komendy, rozkazy i przekleństwa. Lewa ręka nie jest w pełni sprawna? Co z tego? Tym bardziej trzeba się starać, zaciskać zęby i przekraczać granice własnego bólu, słabości i lęku. Przyszły wódz naczelny niemieckiej armii musi być niezłomnym przykładem siły, nieustraszonego męstwa i dyscypliny dla swoich żołnierzy. Innej możliwości nie ma.

Część druga

Belle époque

Dostępne w wersji pełnej

Część trzecia

Ciemne chmury

Dostępne w wersji pełnej

Część czwarta

Wielka wojna

Dostępne w wersji pełnej

Epilog

Zgliszcza

Dostępne w wersji pełnej

Bibliografia

Bibliografia

Dostępne w wersji pełnej

Podziękowania

Podziękowania

Dostępne w wersji pełnej