Mateusz Burzyk
redaktor Tematu Miesiąca

Prawda o Nowym Jorku

Mój przyjaciel wyjechał do Nowego Jorku pracować dla jednej z największych korporacji prawniczych świata. Po kilku pierwszych miesiącach pobytu zapowiedział, że mimo możliwości przedłużenia kontraktu nie będzie się o to starał. Mówił wprost, że takiej „kultury zapierdolu” nie doświadczył w Europie nigdy wcześniej. Wiele innych osób, z którymi rozmawiałem na temat Nowego Jorku w trakcie prac nad numerem wspominało o przeraźliwym hałasie, nieprzyjemnych zapachach, brudzie. To więc raczej nie przypadek, że nie znajdziemy tego miasta na wysokich pozycjach najlepszych na świecie miejsc do życia pod względem bezpieczeństwa, transportu publicznego, dostępności służby zdrowia, jakości ekosystemu. Nawet w obrębie wyłącznie amerykańskich metropolii Nowy Jork nie plasuje się wysoko.

Jednocześnie jest to miasto kultowe. Nawet prokrastynując przed rozpoczęciem pisania tego tekstu, natknąłem się w telewizji na film kręcony w Nowym Jorku, Kolekcjonera kości z Denzelem Washingtonem i Angeliną Jolie. W popkulturze to miasto jest wręcz nadreprezentowane. Znajduje się w czołówce zestawień najczęściej wybieranych do scenerii filmowych. Cieszy się także pozycją lidera pod względem największej liczby poświęconych mu piosenek (internet wylicza ich 161). Łatwo się o tym przekonać, wchodząc na wybrany serwis streamingowy i korzystając z gotowych playlist z przebojami Franka Sinatry, Alicii Keys, Stinga czy Taylor Swift.

Kultowy status Nowego Jorku wiąże się także z tym, że w swojej historii miasto zwycięsko wychodziło z różnych kryzysów, jak np.: blackout z 1977 r., przestępczość w transporcie publicznym, której najwyższy na świecie wskaźnik odnotowano na przełomie lat 70. i 80. XX w., atak terrorystyczny z 11 września czy huragan Sandy z 2012 r. Wydawało się, że każdy kolejny jedynie hartuje mieszkańców. Wyjątkiem na tym tle jest pandemia COVID-19. O ile udało się przezwyciężyć niekontrolowane rozprzestrzenianie się wirusa, o tyle – biorąc pod uwagę liczne relacje – jej wspomnienie uruchamia raczej negatywne lub nawet traumatyczne skojarzenia, a nie te budujące, dodające otuchy i wiary w przyszłość.

Obecnie Nowy Jork mierzy się z narastającym kryzysem bezdomności, która osiągnęła poziom najwyższy od wielkiego kryzysu lat 30. XX w. Jak wylicza Coalition For The Homeless, domów w mieście brakuje dla ponad 350 tys. osób. To więcej niż liczba mieszkańców Katowic czy Lublina!

Wszystko to pokazuje, z jakim miastem mamy do czynienia: megapolis stanowiącym centrum współczesnego świata, które ogniskuje w sobie zarówno wszystkie niebezpieczeństwa i ryzyka, jak i korzyści aktualnego globalnego ładu. W tym sensie Nowy Jork pełni w ostatnich dekadach funkcję jak kiedyś – na różnych etapie dziejów – Rzym, Florencja czy Paryż. — Z

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków
tel. (12) 61 99 530
e-mail: miesiecznik@znak.com.pl
www.miesiecznik.znak.com.pl

Zmarli członkowie zespołu: Franciszek Blajda, Halina Bortnowska, Antoni Gołubiew, Maria Morstin-Górska, Leon Halban, Józefa Hennelowa, Wacław Hryniewicz OMI, ks. Jan Kracik, Hanna Malewska, Maria Michałowska, Jerzy Radkowski, Stefania Skwarczyńska, Marek Skwarnicki, Stanisław Stomma, Stefan Swieżawski, ks. Józef Tischner, Jerzy Turowicz, Stefan Wilkanowicz, Elżbieta Wolicka, Jacek Woźniakowski, Jerzy Zawieyski

REDAKCJA: Mateusz Burzyk, Michał Jędrzejek, Karol Kleczka, Ilona Klimek-Gabryś, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Barbara Małecka, Janusz Poniewierski, Henryk Woźniakowski;

ZESPÓŁ: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Maria Makuch, Janina Ochojska-Okońska, kard. Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner;

WSPÓŁPRACA: Karolina Broda, Maja Cyroń, Elżbieta Łapczyńska, Anna Marchewka;

DYREKTOR ARTYSTYCZNY: Władysław Buchner;

FOTOEDYCJA: Marcin Kapica;

KOREKTA: Barbara Gąsiorowska, Magdalena Wołoszyn-Cępa;

ILUSTRACJE PORTRETOWE: Agata Nowicka;

PROMOCJA I REKLAMA:
tel. (12) 61 99 530
e-mail: miesiecznik@znak.com.pl;

PRENUMERATA I SUBSKRYPCJA:
e-mail: prenumerata@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Ossowska

Temat Miesiąca

Kocham, nie rozumiem

Craig Taylor

w rozmowie z Mileną Rachid Chehab

Wielkie miasto pozwoli ci się odkrywać, słuchać, smakować, ale nigdy nie da się do końca poznać i zrozumieć. Bo jak tylko chcesz wbić w nim flagę, ono rusza dalej

■ Manhattan, widok na 8. Aleję w kierunku południowym fot. Ashok Sinha/Digital Vision/Getty

Jeśli o kimkolwiek można powiedzieć, że świetnie zna Nowy Jork, to kimś takim jest Craig Taylor. Ten kanadyjski pisarz, autor reporterskiego portretu Londynu (Londyńczycy. Miasto i ludzie), przeprowadził się tu na sześć lat i rozmawiał z nowojorczykami wszelkiej proweniencji: starymi i młodymi, zamożnymi i biednymi, miejscowymi i imigrantami, mieszkańcami wszystkich dzielnic. W książce Nowojorczycy. Miasto i ludzie o swoim życiu i doświadczeniu miasta opowiada mu blisko setka osób, m.in. serwisant wind, stomatolog, dyspozytorka numeru alarmowego, niania, bankier z Wall Street, konduktor metra, psychoterapeuta…

Gdy przychodzi do mojego z Craigiem Taylorem spotkania, z początku wygląda na to, że nie porozmawiamy. Najpierw nie działa Zoom, potem rwie się internet, potem widzimy się świetnie, za to bez dźwięku, więc po krótkim szamotaniu się z komputerem, telefonem i aplikacjami przerzucamy się na WhatsApp.

Przez chwilę poczułem się jak na początku pandemii…

Z Zastała cię chyba w Nowym Jorku?

Kończyłem właśnie pracę nad Nowojorczykami i zostałem, jak długo się dało. Wróciłem do Vancouver ostatnim bezpośrednim lotem. Ale zanim to nastąpiło, widziałem wszystko. Wciąż jeszcze, jak zresztą chyba większość ludzi, którzy doświadczyli tego, co się działo w Nowym Jorku, nie jestem gotowy o tym mówić. A było naprawdę źle.

Z Rozdział, który ostatecznie dodałeś do książki, to chyba najlepsze, co dotąd powstało na temat pandemii COVID-19. Historia Dana, który trafia do szpitala z poważną dusznością, a potem z perspektywy szpitalnego łóżka opowiada, co się dzieje na oddziale, przypomina apokalipsę.

Nie wiem, jak u was w Polsce, ale na kanadyjskim zachodnim wybrzeżu ten pierwszy lockdown wyglądał zupełnie inaczej – ludzie siedzieli w domu, śledzili media i czekali, co się wydarzy. Było dużo niepokoju, niepewności, lecz z egzystencjalnego punktu widzenia to doświadczenie zupełnie nieporównywalne z tym, co przeżywał Nowy Jork, gdzie ze względu m.in. na gęstość zaludnienia wirus rozprzestrzeniał się o wiele szybciej, a nie było jeszcze odpowiednich procedur, o sprzęcie i leczeniu nie wspominając. W marcu 2020 r. 8 mln ludzi jednocześnie żyło tu myślą: „Czy to właśnie ten moment, w którym zaraz zakończy się moje życie?”. I dla bardzo wielu ludzi była to rzeczywiście ostatnia myśl. W kwietniu umierało nawet 900 osób dziennie!

A jednocześnie doświadczając tego na miejscu, jesteś jak ta gotująca się żaba i nie do końca zdajesz sobie sprawę, że właśnie wydarza się historia. Raczej myślisz o tym, że jest wtorek czy środa, właśnie odwołali mecz NBA, a potem wszystkie mecze koszykówki, w radiu słyszysz, że szpital na Manhattanie z uwagi na trudną sytuację nie wypuścił pracowników do domu, wszystkie restauracje się zamykają, miasto zamiera z godziny na godzinę, ty zaś musisz pomyśleć o tym, skąd weźmiesz obiad i co czeka cię jutro.

Prawdziwy ciężar tego wszystkiego dotarł do mnie dużo później.

Z Pandemiczny dramat doświadczył miasto, którego mieszkańcy słyną z niezwykłej odporności i którzy przetrwali w ostatnich dekadach naprawdę sporo: 11 września, powódź i huragan Sandy…

Oczywiście tej odporności nie zaobserwujemy na poziomie biologicznym, lecz mit nowojorczyka, który da radę ze wszystkim, jest tu rzeczywiście silny. Świetnym tego przykładem jest właśnie Dan, któremu w szpitalu otuchy dodawała myśl, że jeśli kilka lat wcześniej przeżył sytuację, gdy ledwo szedł przez zalaną dzielnicę z czternastoletnią wtedy córką, z którą przywiązali się do siebie rękawami bluzy, a dookoła płynęły wypłukane z domów meble sąsiadów, to teraz znowu uda mu się przetrwać. „My po prostu wiemy, jak się rozwiązuje problemy” – to życiowa mantra Dana. Wielu nowojorczyków ma podobnie.

Z „If I can make it there, I can make it anywhere”, jak śpiewał Sinatra.

Ta myśl, że „jesteśmy inni”, z jednej strony w trudnych sytuacjach, pewnie na poziomie psychologicznym, rzeczywiście pomaga przetrwać, jednak z drugiej strony moją rolą jako reportera było nie tylko zbadanie i celebrowanie tego mitu, lecz też przełamanie go. Nowojorczycy nie powstali przecież na zamówienie miejskich urzędników od napędzania turystyki i bardzo zależało mi na tym, żeby odbić się od stereotypów, zdemitologizować miasto i jego mieszkańców. Okazało się to o tyle łatwiejsze, że Nowy Jork – może trochę w mniejszym stopniu niż Londyn, ale jednak – jest miastem narzekaczy. A jako pisarz dobrych narzekaczy lubię najbardziej.

Z Na co narzekają nowojorczycy?

Najbardziej na warunki mieszkaniowe, wysokie czynsze i gentryfikację. Jeśli chcesz do kogoś zagadać, to jest zawsze najbardziej oczywisty temat, w połączeniu z tym, jak gdzieś dojechać, którym pociągiem najlepiej, na której stacji i którym wyjściem się wydostać – nowojorczycy potrafią gadać o tym wszystkim godzinami, choć, jak się zastanowić, to z punktu widzenia wszystkich innych mieszkańców naszej planety jest to wiedza zupełnie bezużyteczna.

Z Gdy przyjrzeć się bliżej tym wszystkim rozmowom o warunkach lokalowych, jest w nich coś bardzo smutnego.

Tak, bo to dość przerażający paradoks: z jednej strony nowojorczycy mają poczucie, że żyją na dachu współczesnego świata, a z drugiej – muszą walczyć o coś tak podstawowego jak dach nad własną głową. I dotyczy to właściwie wszystkich, z wyjątkiem ludzi naprawdę superbogatych.

Ta perspektywa narzuca zresztą mnóstwo kompromisów: ktoś, żeby móc tu mieszkać, porzuca marzenie o byciu muzykiem i zostaje bankierem inwestycyjnym, inny przez pół życia gnieździ się z teściową, bo ta akurat ma prawo do niższego czynszu, no i prawie wszyscy mniej lub bardziej zastanawiają się nad przeprowadzką gdzieś indziej. Nie wiem, czy jakiekolwiek inne miasto odgrywa tak wielką rolę w życiu swoich mieszkańców jak Nowy Jork.

Z Świetnie podsumowuje to terapeutka, z którą rozmawiasz w książce – Nowy Jork jest często centralnym punktem jej sesji z pacjentami: „Czy randkowanie w Nowym Jorku jest niemożliwe? Czy wszyscy faceci w tym mieście to świnie? Czy nie ma tu żadnych szans na pracę, z której dałoby radę się utrzymać?”. Prawie jakby miasto miało własną, jednostkową tożsamość.

Dokładnie tak. To sytuacja jak w trójkącie, w której jesteś ty, partner i inny partner – miasto. I ten drugi partner zmusza cię do kompromisów, na które nie jesteś gotowa – np. żeby zamieszkać z kimś, z kim nie jesteś gotowa na aż taki krok, ale wysokie czynsze nie dają ci wyboru.

Z Jeśli patrzymy w ten sposób na Nowy Jork, to jaką ma on osobowość? Jaki obraz zapamiętałeś najmocniej?

Podstawowy problem z portretem takiego miasta jak Nowy Jork jest taki, że dezaktualizuje się niemal zaraz po powstaniu. Wszystko przez tę ogromną energię, której skutkiem – a może przyczyną – jest zmiana, zmiana, ciągła zmiana. To miasto nie pozwala się zatrzymać. Każdy, kto myśli, że świetnie zna miasto, kto przyjmuje pozę „jestem królem Nowego Jorku”, tak naprawdę jest idiotą. Wielkie miasto da ci się odkrywać, słuchać, smakować, jednak nigdy nie pozwala się do końca poznać i zrozumieć. Bo jak tylko chcesz wbić tu flagę, ono rusza dalej.

Nowy Jork to osobowość totalna – jest w niej wszystko, ale też dla każdego jest ona trochę inna, w zależności od tego, na jakim etapie życia się znajdujesz. Większość miejsc na świecie sprawdza się tylko na danym etapie życia – jedne są świetne, gdy jesteś młody i chcesz „całego życia”, w innych plusy widać głównie na emeryturze.

A w Nowym Jorku możesz mieć 90 lat i wciąż robić to samo, co robiłeś, mając lat 19, byłeś głodny wrażeń, przepełniała cię miłość i radość i chciałeś doświadczać życia w każdej jego postaci. Jeśli zaś postanawiasz porzucić wszystko, by żyć spokojnym, emeryckim życiem, to też znajdziesz tu miejsce dla siebie. Miasta takie jak Londyn czy Nowy Jork zaspokajają potrzeby mieszkańców na każdym etapie. I to chyba jest w nich najbardziej niesamowite.

Z W Nowojorczykach uderza, z jak wielu perspektyw można opowiedzieć miasto. Dla stomatologa Nowy Jork to przede wszystkim skutki ponadprzeciętnego zgrzytania objawiające się pękniętymi zębami, a po 11 września również „skokowym wzrostem zaburzeń skroniowo-żuchwowych”, bo ludzie ze stresu zaciskali zęby. Tancerz, z którym rozmawiasz, patrzy na miasto jak na teatr, poddany skomplikowanej choreografii zwłaszcza tam, gdzie jest ciasno i trzeba torować sobie drogę, więc mieszkańcy nieustannie dostosowują ciało do ruchu innych ciał na ulicy, w windzie, w metrze… Dla niewidomego muzyka grającego na ulicy Nowy Jork to przede wszystkim chór dziesiątek języków, któremu akompaniuje uliczny hałas, zmieniający charakter w zależności od okolicy. Bardzo to wszystko sensualne. A jak miasto zaczęło oddziaływać na Twoje zmysły?

Też zacząłem czuć tę „taneczność”, którą narzuca nie tylko tłum, ale też stosunkowo rzadkie zjawisko w USA, czyli obecność chodników. Spacer po Nowym Jorku to dla mnie jedna z największych przyjemności w życiu. Szybki krok na Manhattanie, sprint przez jezdnię w niedozwolonym miejscu, a po tej rozgrzewce lawirowanie między spacerowiczami, pokonywanie przecznicy za przecznicą, np. wzdłuż Dziewiątej Alei, i doświadczanie, jak nieustannie zmienia się okolica. Wspaniałe to jest!

Co do nowojorskich widoków, to moim ukochanym jest Roosevelt Avenue w Queens, szczególnie odcinek między Woodside i Jackson Heights, z mozaiką kolumbijskich i meksykańskich restauracji, starych irlandzkich pubów, miejskim życiem tętniącym na chodnikach i terkoczącym nad głową pociągiem. Wiem, że jest głośno, wiem, że czuć mnóstwo spalin, ale ja to uwielbiam.

Z Taka przebieżka na pewno wyostrza też smak.

Może to banalne, lecz moje najsilniejsze skojarzenie to bajgle. Gdy przyjeżdżam do Nowego Jorku, jednym z pierwszych celów moich nowojorskich wypraw jest zawsze Absolute Bagels. To lokal należący do cudownych ludzi, którzy doprowadzili starą żydowską sztukę wypiekania bajgli do mistrzostwa. Te z białym serkiem z dodatkami to śniadaniowa klasyka, ale jak weźmiesz bardziej treściwego, np. z pieczonym mięsem, obiad masz już z głowy.

Z A najbardziej nowojorski zapach?

Tu niestety zwycięzca może być tylko jeden: nowojorskie lato, czyli połączenie nut miejskiego gorąca z zapachem rozgrzanych śmieci, które od kilku dni leżą przy ulicy, choćby na Lower East Side. To wszystko najlepiej równoważy mieszcząca się na niemal każdym rogu drogeria Duane Reade, do której w taki gorąc wchodzisz tylko po to, żeby rozsunąć drzwi jednej z zamrażarek i dać się otulić fali mroźnego powietrza.

Z Został nam jeszcze jeden zmysł. Z jakimi dźwiękami kojarzy ci się Nowy Jork?

Nieoczywistymi. Podczas mojej ostatniej wizyty znajomy zaprosił mnie na tajną imprezę, jedną z tych, której szczegóły, łącznie z adresem, dostaje się niemal w ostatniej chwili. To był koncert muzyki eksperymentalnej, ze starymi syntezatorami w roli głównej i dziesiątkami mikrofonów kontaktowych. Słuchając tego superdziwnego brzmienia, pomyślałem, że jest kwintesencją Nowego Jorku. Tu zawsze znajdzie się ktoś, kto we wtorkowy wieczór gdzieś w Long Island City zrobi taki szalony hałas, i zawsze znajdzie się 100 osób, które zechcą przyjść i tego posłuchać. O jakim innym miejscu na świecie da się to powiedzieć?

Z Dla kogoś, kto dopiero poznaje się z Nowym Jorkiem, jego ogrom może być dość przytłaczający. Masz jakąś receptę, jak sobie z tym poradzić?

Jeśli chcesz poznać miasto, polecam po prostu chodzić. Chodzić, chodzić, chodzić. Jeśli jesteś na Manhattanie, przejdź się alejami: Dziewiątą, Dziesiątą, Jedenastą, całą tą zachodnią częścią wyspy – ja ją po prostu uwielbiam. Tu możesz przejść sto przecznic i nie doświadczyć tłumów, za to zorientujesz się w topografii, poczujesz bliskość wody, zobaczysz, jak zmieniają się dzielnice i ich mieszkańcy. O nabraniu kondycji nie wspominając.

Ale dobrze też wydostać się z Manhattanu. Wsiąść w metro, pojechać na stację końcową, a potem wrócić, przyglądając się dzielnicom, które są dalej od centrum. Gwarantuję, że doświadczysz nie tylko innych widoków, ale też innych smaków. Ech, te wspaniałe włoskie restauracyjki w Bensonhurst! Jeśli tam trafisz, zjesz na pewno jeden z najpyszniejszych posiłków w życiu.

■ Okolice dworca autobusowego Port Authority na Manhattanie. Bezdomność to narastający problem Nowego Jorku – szacuje się, że bez dachu nad głową żyje obecnie ponad 350 tys. nowojorczyków fot. Spencer Platt/Getty

Z Jeżeli jestem w Nowym Jorku na chwilę, jak najlepiej doświadczyć tego słynnego tygla kulturowego?

Zacznij od „siódemki” – ta linia metra, zwana czasem „Orient Express” albo „International Express”, jest tak kultowa, że doczekała się nawet filmu dokumentalnego, świetnego The #7 Train: An Immigrant Journey w reżyserii Hye Jung Park i J.T. Takagi. Pociąg linii 7 jedzie z zachodniego Manhattanu aż na Queens, mijając po drodze okolice zamieszkane m.in. przez Koreańczyków, Indusów, Turków, Rumunów, Afroamerykanów, Włochów, Irlandczyków, Salwadorczyków, Meksykanów – i ich języki, zapachy, smaki.

Z W Twojej książce uderza różnorodność nie tylko etniczna. Mnie bardzo zaskoczył w niej obraz Nowego Jorku zamieszkanego przez ludzi najzamożniejszych, choć oni sami rzadko pojawiają się jako Twoi rozmówcy.

Z bogatymi ludźmi trudno się rozmawia, i to nie tylko dlatego, że oni tego nie chcą czy mocno czują, że nie muszą. Przede wszystkim oni żyją życiem zupełnie innym od naszego i bardzo rzadko są tego świadomi, więc wszelkie dłuższe rozmowy w najlepszym razie są dziwne. Przeprowadziłem wiele takich wywiadów i cokolwiek bym zrobił, one głównie skupiają się na kodeksach podatkowych, polityce itd. Nie ma w tym grama autentyczności.

Dlatego zwykle stosuję stary pisarski trik: przyjmuję, że „na górze” jest dużo mniej interesująco niż „na dole”, i rozmawiam przede wszystkim z tymi, którzy zajmują się potrzebami ludzi zamożnych: ich kierowcami, osobistymi asystentami, kucharzami, nianiami. To dzięki nim zaczynasz widzieć, co na tej „górze” naprawdę się dzieje. Perspektywa tych ludzi jest interesująca także dlatego, że oni często próbują na różne sposoby usprawiedliwiać styl życia miliarderów, dla których pracują – jak niania, która tłumaczy te wszystkie lekcje gry na ukulele czy sesje mindfulness od pierwszych dni życia tym, że rodzice naprawdę myślą, że w ten sposób uzbrajają swoje dzieci na wojnę ze światem. Bo to przecież świetny pomysł na to, by pozytywnie się wyróżniły, dostały większe możliwości i w ogóle miały najlepiej.

Dalsza część miesięcznika dostępna w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

RYSUNKI I FELIETONY

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

FOTOREPORTAŻ FILIP WOLAK

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Społeczeństwo ♦ Świat

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

PUBLICYSTYKA

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

PRZEBŁYSKI

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Idee

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

PO SWOJEMU ROZMOWY O DOBRYM ŻYCIU

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

STACJA: LITERATURA

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

CHWILA DLA CIEBIE

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Ludzie ♦ Książki ♦ Zdarzenia

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI