Projekt okładki
Kira Pietrek

Zdjęcia wykorzystane na okładce
pochodzą z domeny publicznej

Zdjęcie autorki
Adam Walanus

Opieka redakcyjna
Karol Kleczka
Katarzyna Mach

Redakcja i adiustacja
Agnieszka Rzonca

Korekta
Barbara Gąsiorowska

Książkę zrealizowano w ramach stypendium Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Copyright © by Anna Arno

Copyright © for this edition by SIW Znak sp. z.o.o., 2026

ISBN 978-83-8427-040-0

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak

ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Wydanie I, Kraków 2026

Plik przygotował Woblink

woblink.com

Dotykamy się. Czym? Uderzeniami skrzydeł,
oddaleniem stykamy się.
Jeden tylko jest poeta, i czasem się zdarza,
że ten, kto go teraz wciela, spotyka tego, kto
był nim przedtem.

Rainer Maria Rilke1

1 Rainer Maria Rilke, dedykacja dla Mariny Cwietajewej w Elegiach duinejskich, przeł. Adam Zagajewski, cyt. za: Marina Cwietajewa, Borys Pasternak, Rainer Maria Rilke, Listy (1926), przeł. Julia Juryś, Andrzej Mietkowski, Adam Zagajewski, „Zeszyty Literackie” 1986, nr 14, s. 63–109.

1

Nieznajomi ze szkolnej ławy

W roku szkolnym 1904–1905 dwaj chłopcy chodzili do Cesarsko-Królewskiej Szkoły Realnej w Linzu. Szkoła średnia o technicznym profilu stała przy wąskiej Steingasse. Nieco ponad pół wieku wcześniej tę placówkę założył Adalbert Stifter, kierujący wówczas lokalną oświatą klasyk austriackiej literatury. Obaj uczniowie urodzili się w 1889 roku: Adolf był starszy od Ludwika zaledwie o sześć dni. Nie ma dowodów na to, że się spotkali. Nie ma też dowodów na to, że do spotkania nie doszło. Z pewnością było możliwe. Na grupowej fotografii w prawym górnym rogu stoi znudzony chłopak o obłej twarzy. To Adolf Hitler. Szczupły, ciemnowłosy kolega w rzędzie poniżej to Ludwig Wittgenstein. W roku, w którym chłopcy mogli się zetknąć, Adolf był w trzeciej, Ludwig zaś w piątej klasie. Rozminęli się aż o dwie klasy, bowiem Adolf powtarzał klasę pierwszą, z kolei Ludwig, który wcześniej pobierał lekcje domowe, był o rok do przodu. Ani jeden, ani drugi nie wyróżniał się pilnością ani najwyższymi stopniami.

Adolf Hitler wcześniej chodził do wiejskich podstawówek w Lambach i Leonding, gdzie mieszkał z rodziną. Radził sobie z programem, czytał Karola Maya i Jamesa Fenimore Coopera, na przerwach ganiał po podwórku jako Indianin. W szkole średniej zaczynają się wymagania. Adolf się nie przykłada i nauka idzie mu jak po grudzie. „Szczupły i wyprostowany, blada, mizerna twarz, z błyszczącymi oczami, prawie jak u gruźlika” – zapamiętał Hitlera nauczyciel przyrody Theodor Gissinger1. Do szkoły Adolf dociera pieszo: zajmuje mu to ponad godzinę. Nie należy do żadnej paczki; w południe stołuje się u miejscowej rodziny i zaraz po lekcjach wraca. Niektórzy traktują go z góry, bo jest ze wsi. Joseph Keplinger (później architekt w Linzu) zapamiętał Hitlera jako dobrego kompana – choć nie był bardzo silny, umiał się bronić. Nie sprawiał wrażenia gwałtownika, może był wręcz spokojniejszy niż wielu kolegów. „Spotykały się w nim dwa przeciwieństwa charakteru, to był cichy fanatyk”2.

Na zakończenie pierwszej klasy Hitler dostał dwa niedostateczne: z matematyki i przyrody. Miał też dwie uwagi za brak pilności. Powtarzał rok. Z kolei w klasie trzeciej nie zdał matematyki i francuskiego. Wychowawca, uczący niemieckiego i francuskiego doktor Eduard Huemer, zawsze wywoływał Hitlera „do repetycji”: ćwiczenia polegającego na opowiadaniu czytanki. Jak zapamiętał kolega, „w wykonaniu Hitlera brzmiało to zwykle zabawniej niż w oryginale”3. Kiedy po raz trzeci miał zawalić rok, nauczyciele z Linzu przenieśli go do szkoły w prowincjonalnym Steyr.

W 1923 roku doktor Huemer jako świadek w procesie po puczu monachijskim wspominał młodego Hitlera. „Na pewno miał dryg, choć tylko do niektórych przedmiotów. Brakowało mu jednak opanowania. Poza tym, delikatnie mówiąc, był kłótliwy, dominujący, zarozumiały i humorzasty. Nie umiał się podporządkować szkolnej dyscyplinie. I nie przykładał się do nauki. W przeciwnym razie, przy swoich zdolnościach, miałby lepsze wyniki”4. Pedagog dość wyrozumiale traktuje krnąbrnego ucznia. Z kolei Hitler swojego wychowawcę wspominał jak najgorzej: w Mein Kampf przyznaje, że nie miał talentu do języków, ale mimo to zrobiłby postępy, gdyby nauczyciel nie był „wrodzonym kretynem”.

Hitler jeszcze po latach nie mógł wybaczyć szkolnych niepowodzeń. Jego nauczyciele w Linzu to były osoby zaburzone, zaniedbane, w przybrudzonych kołnierzykach. Wywodzący się z proletariatu, „pozbawieni jakiejkolwiek niezależności umysłowej, [profesorowie] wyróżniali się niewyobrażalną ignorancją i doskonale nadawali się na podpory tego zwiędłego systemu rządzenia, który dziś, dzięki Bogu, jest już pieśnią przeszłości”5. Nauczyciele tłamsili wszelkie oznaki oryginalności i nie mieli sympatii dla młodzieży. Z chłopców chcieli zrobić „erudycyjne małpiszony, na własny wzór i podobieństwo”6. Autor Mein Kampf nie ukrywa, że sam zalicza się do tych nieprzeciętnych jednostek, które nie odnajdują się w szkolnej machinie. Swoją autobiografię stylizuje na „portret młodego artysty”. Jego trudności edukacyjne wynikały z tego, że dążył do malarskiej kariery. Do losu „prześladowanego geniusza” pasował także konflikt z ojcem, który pragnął, aby syn, tak jak i on, został urzędnikiem. Hitler twierdził wręcz, że z tego powodu zaniedbał szkolne obowiązki: aby udowodnić, że jego miejsce jest nie przy biurku, lecz przed sztalugami. Artystyczne plany ojciec uważał za absurdalne, groził, że nie dopuści do tego, póki żyje. Alois Hitler zmarł w styczniu 1903 roku. Syn miał wówczas trzynaście lat.

Hitlera i Wittgensteina nic nie łączy z wyjątkiem przypadku, linii losu, które przez kilkanaście miesięcy biegły niepokojąco blisko. Szkoła stała w wąskiej uliczce, budynek był za ciasny dla ponad trzystu chłopców.

W roku szkolnym 1902–1903 Adolf Hitler jako jedyny w klasie był zwolniony z czesnego – na wyrost, bo rodzina nie żyła w ubóstwie. Z kolei Ludwig Wittgenstein był najmłodszym synem jednej z najzamożniejszych rodzin w habsburskiej monarchii, a nawet w całej Europie. Jego ojciec, Karl Wittgenstein, pchnął austriacki przemysł na nowe tory. Do spółki z Rothschildami produkował żelazo, stal i gumę. W dzieciństwie Ludwiga rodzina zajmowała potężną kamienicę w Wiedniu, w pobliżu Kościoła Świętego Karola Boromeusza: nazywano ją Palais Wittgenstein, i to nie tylko ze względu na monumentalną neorenesansową fasadę. Zdobione sztukaterią sufity, freski na ścianach, paradna klatka schodowa – wszystko to świadczyło o stylu życia wielkiej burżuazji. Podczas muzycznych wieczorów w czerwonym salonie w kryształowych lustrach odbijały się sylwetki Brahmsa i Mahlera.

Karl Wittgenstein był mecenasem Secesji Wiedeńskiej, grał na trąbce i skrzypcach, a na koncertach wzruszał się do łez. Bardzo mu jednak zależało, by synowie nie zeszli na artystyczne manowce: mieli przejąć po nim przedsiębiorstwo. Ojciec nalegał, by podjęli studia inżynieryjne albo ekonomiczne, i tępił nazbyt żywe pasje, które mogły im w tym przeszkodzić. „Jak często zdarza się wybitnym ludziom interesów, słabo rozumiał psychologię swoich bliskich. Synów mógł docenić, jedynie mierząc ich osiągnięcia własną miarą” – stwierdził biograf rodziny Wittgensteinów Alexander Waugh7.

Ludwig Wittgenstein i jego dwa lata starszy brat Paul początkowo kształcili się w domu: do łaciny i matematyki przychodzili prywatni nauczyciele, resztę mieli nadrobić poprzez samodzielne lektury. Karl Wittgenstein uważał, że szkoła to strata czasu, lepiej się wyszaleć na dworze. Na zmianę decyzji o ścieżce wychowawczej młodszych synów wpłynęła jednak tragedia starszych braci.

Najstarszy Hans, fenomenalnie matematycznie i muzycznie uzdolniony, grał na skrzypcach, fortepianie i organach: może nie subtelnie, ale wirtuozersko i z pasją. Tymczasem ojciec zmuszał go do odbywania praktyk zawodowych w fabrykach w Czechach, Niemczech i Anglii. Ćwiczyć pozwalał mu tylko w wyznaczonych godzinach. W 1901 roku dwudziestopięcioletni Hans uciekł za ocean. Zaginął w 1902 roku. Według jednych źródeł miał wypadek na kajaku w Everglades na Florydzie, według innych wypadł z łodzi w Chesapeake Bay. Wszystko wskazuje na to, że popełnił samobójstwo. Z kolei w 1904 roku rozegrał się dramat cztery lata młodszego Rudolfa. Tym razem samobójstwo zostało rozegrane wręcz brawurowo. Student chemii spożył kolację w berlińskim lokalu, muzykom kazał zagrać smętną piosenkę, po czym połknął cyjanek. Jedni twierdzili, że miał kompleksy z powodu swojego homoseksualizmu, inni, że cierpiał, bo ojciec nie pozwolił mu studiować aktorstwa.

Po śmierci starszych braci rodzice nie wymawiali na głos ich imion. Dwóch młodszych posłali do publicznych szkół, by mogli odetchnąć od ciężkiej atmosfery w domu. „Ojciec w końcu zrozumiał, że to, co było dobre dla niego samego, może okazać się zgubne dla jego synów”8 – wspominała ich siostra Hermine.

Po rodzinnych tragediach Karl Wittgenstein musiał się domyślać, że ani Ludwig, ani dwa lata starszy Paul nie nadają się do prowadzenia interesów. Świat Paula kręcił się wokół fortepianu. Jednak rodzina uważała, że nie jest równie zdolny jak Hans, a muzyka pochłania go wręcz chorobliwie. W każdym razie Paul dostał się do gimnazjum w Wiener Neustadt. Z kolei Ludwig miał luki w podstawowej edukacji i nie miał szans na przyjęcie do szkoły o profilu klasycznym. Nawet przed egzaminem w Linzu pobierał korepetycje. Zresztą wydawało się, że rozsądnie będzie rozdzielić wiecznie rywalizujących ze sobą braci. W dzieciństwie Ludwig nie wykazywał szczególnych talentów ani artystycznego polotu, nawet mówić zaczął bardzo późno. Miał za to zdolności manualne: jako dziesięciolatek skonstruował z patyków i drutu sprawny model maszyny do szycia. Ojciec mógł jeszcze mieć nadzieję, że przynajmniej zostanie inżynierem. Dlatego też posłano go do szkoły technicznej, w dodatku daleko od stolicy. Oderwanie od domu i praktyczne zajęcia miały „wyrobić charakter” nazbyt delikatnego chłopca.

„Linz. – Ludzie uśmiechają się mimo woli w Austrii, wymawiając tę nazwę, która samym brzmieniem swoim jak gdyby napraszała się o niemiecki rym »Provinz« – zauważał Stefan Zweig. – Drobnomieszczańska ludność wiejskiego pochodzenia: robotnicy okrętowi, rzemieślnicy, przeważnie ubodzy ludzie, a wśród tego tłumu tylko kilka arystokratycznych rodzin z dawna osiadłego tutaj austriackiego obywatelstwa wiejskiego”9. Na wieść o „zsyłce” nastoletni Ludwig odetchnął z ulgą. Zamieszkał na stancji u nauczyciela Strigla. Przybrana rodzina traktowała go serdecznie, a z ich synem połączyła go przyjaźń: burzliwa i podszyta erotyczną fascynacją. Ludwig z przymrużeniem oka nazywał kolegę „Herr Pepi”. Striglowie całe lata powtarzali jego zabawne powiedzonka.

Tymczasem szkoła okazała się udręką. Wcześniej, przebywając w domu, Ludwig nie nawiązał kontaktów z rówieśnikami: matka na próżno namawiała go, by pobawił się z dziećmi służby. Tym trudniej było mu się odnaleźć w nowym środowisku. W prowincjonalnym technikum mały Wittgenstein był jak niebieski ptak. Elegancki, nadwrażliwy i nietowarzyski, lekko się zacinał. Wypowiadał się wytwornie, do kolegów zwracał się formalnym Sie i sam unikał spoufalania. Irytowały go burszowskie zagrywki rówieśników, a oni wyśmiewali się z wiedeńskiego paniczyka. Kolega z klasy, Stiegler, twierdził, że z nim jednym Wittgenstein przeszedł na ty. Po latach Stiegler – wówczas emerytowany rachmistrz – w gazecie znalazł wzmiankę o Wittgensteinie: „a więc został wielkim matematykiem. Uważaliśmy go za aroganta”10. Siostra Hermine tłumaczyła, że był dojrzalszy i poważniejszy od rówieśników. „Przede wszystkim jednak był duchowo niezwykle wrażliwy i wyobrażam sobie, że kolegów także postrzegał jak istoty z innej, strasznej rzeczywistości”11.

Wyniki w nauce Wittgenstein miał mizerne. Nie mógł wysiedzieć na lekcjach i często je opuszczał. Najlepsze oceny dostał z religii: nie wynikało to jednak z uduchowienia, raczej z pobłażliwości katechetów. Za słabe świadectwo i setki godzin wagarowania niesforny uczeń nie został przez rodziców skarcony. Zatroskany ojciec proponował, by Ludwig wrócił do Wiednia, dobrze zjadł, do woli się wyspał, a potem wypocił i wyszalał na świeżym powietrzu.

W latach nauki Hitlera i Wittgensteina szkoła w Linzu była rozpolitykowana. Zarówno w gronie pedagogicznym, jak i w ławkach znajdowali się „klerykaliści” i wierni poddani Habsburgów, nacjonaliści i liberałowie. Widywało się czarno-żółte emblematy monarchistów i czarno-czerwono- -złote barwy pangermańskiego ruchu z 1848 roku. Monarchiści zbierali fotografie cesarskiej rodziny i kubki z podobiznami Franciszka Józefa i Sisi. Z kolei nacjonaliści ustawiali gipsowe popiersia Bismarcka, kolekcjonowali kufle z maksymami o heroicznej historii Niemiec. Stowarzyszenia o profilu narodowym – Deutscher Schulverein oraz Verein Südmark – rozprowadzały „bony na fundusz wolności”: przeznaczone na zwalczanie czeskich wpływów i propagowanie kultury germańskiej.

Mimo wszystko nauczyciele nie deklarowali skrajnych politycznych sympatii. Historyk Leopold Pötsch przemawiał na zgromadzeniach nacjonalistycznych, ale wystąpił też na jubileuszu habsburskiego cesarza. Dyrektor szkoły Hans Commenda w młodości należał do nacjonalistycznych bractw, ale jako dyrektor pozostawał lojalnym poddanym cesarza. Większą gorliwością wykazywali się uczniowie. W monarchii habsburskiej zakazane było celebrowanie pruskiego zwycięstwa nad Sedanem, a nawet eksponowanie portretów Bismarcka. Młodzież świętowała po kryjomu, śpiewając nacjonalistyczną, antyfrancuską Die Wacht am Rhein (Straż na Renie). Także Hitler był oczarowany „niemieckością”. Aby drażnić niepodzielających jego poglądów nauczycieli, układał ołówki w czerwono-czarno-złote stosy. Był upominany za noszenie w klapie bławatka, symbolu poglądów narodowych i wszechniemieckich.

Jak twierdził Hitler, pierwszą lekcję nacjonalizmu odebrał właśnie w szkole średniej. Pośród całej nudy i frustracji wyjątkiem były wykłady Leopolda Pötscha, nauczyciela geografii i historii, który pełnił również funkcję szkolnego bibliotekarza. Pötsch pochodził z przygranicznej miejscowości w południowej Karyntii i za największych wrogów niemieckości uważał Słowian. Jego wykładów jedenastoletni Hitler słuchał z wypiekami na twarzy. Historyk opowiadał o glorii narodu, przywołując chwalebne wyczyny teutońskich plemion. Jak po latach zapewniał Führer, Pötsch uświadomił mu „degenerację” habsburskiej monarchii, wskazał ścieżkę prawdziwego, narodowosocjalistycznego patriotyzmu. Profesor wyróżnił zaangażowanego ucznia: to on nosił mapę.

Po latach Hitler z satysfakcją przyjął wiadomość, że jego ulubiony profesor był członkiem nielegalnej nacjonalistycznej Austriackiej SS. Sam Pötsch zdenerwował się jednak, gdy odnalazł swoje nazwisko w Mein Kampf: w przeciwieństwie do Hitlera, nigdy nie był przeciwnikiem wielonarodowej Austrii i nie podżegał do nienawiści. Kiedy w 1936 roku grupka pedagogów wysłała pozdrowienia dawnemu uczniowi (obecnie Führerowi), Pötsch odmówił złożenia podpisu. Nie zdołał się jednak wymigać od zaszczytu państwowego pogrzebu w 1942 roku.

W okresie, gdy edukację w Linzu pobierali Hitler i Wittgenstein, Żydzi stanowili zaledwie jeden procent mieszkańców miasta. W szkole było siedemnastu żydowskich chłopców. Do tej garstki najpewniej nie zaliczano przyszłego autora Traktatu logiczno-filozoficznego: był ochrzczony, wyróżniał się na lekcjach religii. Mało prawdopodobne, by koledzy postrzegali go jako Żyda. Znaczące wydaje się jednak zdanie, które zanotował Wittgenstein po pierwszym dniu nauki: „klasa w szkole realnej. Pierwsze wrażenie: gówno. Stosunek do Żydów”12. Przepytywani przez historyków koledzy Hitlera rozmaicie wspominali „kwestię żydowską” w szkole. Jedni nie zauważali różnic w traktowaniu. Inni mówili o „bojkotowaniu” Żydów w starszych klasach, co miało także reperkusje w młodszych rocznikach. W Linzu (a tym samym w szkole) poważniejszy „problem” stanowili Czesi: znacząca była imigracja zarobkowa i w związku z tym mówiono o konieczności chronienia „niemieckich wartości”.

Hitler w Mein Kampf wspominał, że w szkole poznał jednego żydowskiego chłopca, którego pozostali traktowali z dystansem – wówczas jeszcze nie przywiązywał do tej sprawy wielkiej wagi. Dopiero kilka lat później zaczął coraz częściej słyszeć słowo „Żyd”, zwykle w kontekście politycznym. Zapewne Wittgenstein nie był „Żydem z Linzu”, który rozbudził pierwsze uprzedzenia i zainspirował skrajny antysemityzm Hitlera. Naciąganie niepewnych poszlak, dorabianie dowodów to tylko historyczne fantazje.

Ludwig Wittgenstein ukończył szkołę realną. Na ścianie nowego budynku przy Fadingerstrasse13 widnieje tablica upamiętniająca abiturienta z 1906 roku. Na ścianie starego budynku przy Steingasse (obecnie hotel) na wspólnej tablicy znalazły się nazwiska Adalberta Stiftera i Ludwiga Wittgensteina, „jednego z najsłynniejszych uczniów” tej placówki. Imieniem Wittgensteina nazwano też uliczkę w dzielnicy Kleinmünchen.

Adolf Hitler nie przystąpił do matury. W Mein Kampf wyróżnił Linz jako miejsce kształtowania się swojego światopoglądu. Nazywał go „rodzinnym miastem”, a spędzone tam lata określił jako swój najlepszy czas. Marzył, że uczyni to miasto kulturalną stolicą Rzeszy, metropolią nad Dunajem. „Muzeum Hitlera” miało przebić wiedeńskie Muzeum Historii Sztuki, a nad grobem rodziców Führera miała stanąć iglica wyższa niż ta na dachu stołecznej katedry. W mieście młodości Hitler projektował sobie sielankową starość w domu udającym tradycyjną austriacką farmę. Albowiem, jak pisze Claudio Magris, podobnie „jak wielu bezlitosnych tyranów, również i on, zabójca milionów, pragnący eksterminacji całych narodów, był sentymentalny, wzruszał się, myśląc o sobie. (…) W Linzu, gdzie spędził pogodne lata, krwawy despota marzył o odnalezieniu czegoś w rodzaju dzieciństwa, pory życia wolnej od projektów i zamierzeń”14.

Hitler mógł zwrócić uwagę na chłopca ze starszej klasy. Wittgenstein był najzamożniejszym uczniem w szkole, wyróżniał się strojem i manierami. Podobno obaj namiętnie pogwizdywali. Wittgenstein miał doskonałą pamięć do melodii i biegle czytał nuty. Gwizdał czysto, całe passusy z koncertów i symfonii, pieśni Schuberta i Schumanna. Czasami odcinał się w ten sposób od otoczenia. Z kolei Hitler chętnie odtwarzał melodię Śpiewaków norymberskich Wagnera. Czy to możliwe, że pewnego razu zafałszował, a ten zgrzyt zdenerwował muzykalnego Wittgensteina? To raczej kusząca hipoteza, z której trudno wyciągać wnioski. Hitler i Wittgenstein zetknęli się ze sobą tak, jak stykają się chłopcy w szkole, potrącając się w czasie przerwy na korytarzu. Jeden nie był jeszcze szaleńczo nienawidzącym Żydów dyktatorem. Drugi – kulturalny i arogancki zarazem – nie zapowiadał się na wybitnego myśliciela. Chciałoby się popuścić wodze wyobraźni, dopisać chwile choćby przelotnego zetknięcia.

Nie mniej ciekawe zdaje się rozminięcie, „nieomal spotkanie”. Proste równoległe przez chwilę niebezpiecznie się zbliżyły. Momenty przełomowe losu przeszły niezauważone. Atmosfera, którą się nasiąka, przeciwko której się buntuje; punkt wyjścia, skąd drogi prowadzą w różne strony. Kilkanaście lat później do tej samej szkoły będzie chodził Adolf Eichmann – podobnie jak Hitler, z miernym efektem, naukę porzuci przed maturą. Szkołę realną w Linzu ukończy natomiast szef SS w Austrii Ernst Kaltenbrunner.

Ludwig Wittgenstein nie był „pierwszym Żydem” Hitlera, a nawet jego własna żydowska tożsamość pozostaje niejednoznaczna. Pradziadek filozofa Moses Maier zarządzał majątkiem ziemskim Wittgenstein w Westfaliii – gdy dekret napoleoński z 1808 roku wymógł przyjęcie przez Żydów nazwisk, przodek filozofa wybrał nazwisko swoich pracodawców, rodziny Sayn-Wittgenstein. Jego syn Hermann, lipski kupiec wełniany, przeszedł na protestantyzm; ożenił się z Żydówką, która przed ślubem również przyjęła chrzest. Miał jedenaścioro dzieci, którym zabronił wchodzić w związki z Żydami. Tylko Karl, ojciec Ludwiga, złamał zakaz i wymusił na ojcu zgodę na związek z Żydówką. Ślub odbył się w bocznej kaplicy wiedeńskiej katedry Świętego Szczepana. Rodzice Ludwiga swoich ośmioro dzieci ochrzcili w kościele katolickim i zgodziliby się z Heinrichem Heinem, który chrzest uważał za „bilet wstępu do europejskiej kultury”. Rodzina Wittgensteinów z pewnością podpisałaby się także pod deklaracją redaktorów wychodzącego w Wiedniu żydowskiego tygodnika „Die Neuzeit” z 1890 roku: „Żydzi są Austriakami, z dumą nazywają Austrię swoją ojczyzną, są oddani cesarzowi i cesarstwu i w miłości ojczyzny wykraczają ponad swoją miarkę w społeczeństwie”15. Jako porządny Austriak Karl Wittgenstein przejął nawet powierzchowny, oparty na stereotypach antysemityzm. Stwierdził kiedyś, że „w sprawach honoru nie należy radzić się Żyda”16. „Przodków w rodzaju Mosesa Maiera w rodzinie postrzegano jako dziwacznych i kłopotliwych prymitywów – zauważyła Marjorie Perloff – prawdziwą religią Wittgensteinów stała się teraz kultura”17.

Jednocześnie już jako dziecko Wittgenstein miał świadomość swojej uparcie negowanej żydowskości i zdawał sobie sprawę z tego, jak bardzo jest kłopotliwa: jako chłopiec wyparł się pochodzenia, aby dostać się do klubu sportowego „nie dla Żydów”. Na podobną zdradę własnych korzeni nie przystał jego brat Paul.

Wiedeń miał drugą największą żydowską społeczność w Europie po Warszawie i trzecią na świecie (pierwsze miejsce należało do Nowego Jorku). Ale Wiedeń przodował również pod względem liczby konwersji. Arthur Schnitzler – syn żydowskiego laryngologa – krytykował Żydów, którzy oportunistycznie przechodzili na chrześcijaństwo albo dla wygody nie zauważali antysemityzmu. Choć formalnie należał do Kościoła, Ludwig Wittgenstein uważał się za odszczepieńca, żałował, że nie może zostać chrześcijaninem w pełni. Nic dziwnego: na wiedeńskim Ringu ktoś mógł strącić człowiekowi z głowy kapelusz, bo „wyglądał na Żyda”. Sigmund Freud przytoczył podobną historię, którą opowiedział mu ojciec: „Kiedy byłem młodym człowiekiem, szedłem pewnej soboty ulicą w wiosce, w której się urodziłeś; byłem przystojnie ubrany i miałem na sobie nową futrzaną czapkę. Nadchodzi chrześcijanin, który jednym uderzeniem strąca moją czapkę w błoto i krzyczy: »Żydzie, zejdź z chodnika«. »I co zrobiłeś?« »Poszedłem na ulicę i podniosłem czapkę«”18.

Żydowskie pochodzenie Ludwig Wittgenstein traktował jak niezmywalne, bolesne piętno. Nie wystarczyły chrzest i asymilacja. Już w latach siedemdziesiątych XIX wieku znany chirurg Theodor Billroth (jego studentami byli między innymi Freud i Schnitzler) prowadził kampanię przeciwko „zażydzeniu” wyższych uczelni. W przededniu pierwszej wojny światowej co czwarty student prawa był Żydem, a na wydziale medycyny studenci pochodzenia żydowskiego stanowili około czterdzieści procent. „Żydzi są wybitną narodowością i Żyd podobnie jak Pers, Francuz, Nowozelandczyk czy Afrykanin nigdy nie stanie się Niemcem – przekonywał Billroth – ci, których nazywa się żydowskimi Niemcami, są przecież tylko przypadkowo mówiącymi po niemiecku, przypadkowo w Niemczech wychowanymi Żydami, nawet jeśli piękniej i lepiej układają wiersze i myślą w języku niemieckim niż niektórzy najczystsi Germanie”19.

W dochodzeniu do własnej tożsamości Ludwig Wittgenstein miał również duchowych przewodników: Żydów, którzy odwrócili się od żydowskości. Z podziwem czytał Ottona Weiningera, głośnego w Wiedniu autora, który wywodził się z ortodoksyjnej rodziny. Samobójstwo dwudziestotrzyletniego Weiningera w 1903 roku jeszcze przysporzyło czytelników jego studium Płeć i charakter. Zafascynowany tą książką Ludwig Wittgenstein zachęcał do lektury znajomych i dziwił się, gdy nie podzielali jego entuzjazmu. W ujęciu Weiningera kobiecość jest związana z pożądliwością, lenistwem i ignorancją. W dodatku ten „żeński pierwiastek” rzekomo dominuje u Żydów. Połączone w jedność żydowskość i kobiecość w tym wypadku nie wynikają z biologicznej przynależności: to stan umysłu i ducha. Obiegowe poglądy współczesnych (jak choćby przeciwstawienie aktywnej i twórczej męskości biernej kobiecości) Weininger składał w pseudonaukową syntezę. Jeszcze po latach, zabiegając o publikację Traktatu logiczno-filozoficznego, Wittgenstein zaczął od Braumüller Verlag, które wzbudzało jego zaufanie jako wydawnictwo Weiningera. Do przeczytania Płci i charakteru namówił też G.E. Moore’a. Angielski filozof nie był zachwycony, ale Wittgenstein się nie poddawał: „Nie trzeba, a właściwie nie da się z nim zgodzić, ale wielkość leży w tym, z czym się nie zgadzamy. Wielkim u Weiningera jest jego potężny błąd”20.

Podobno czternastoletni Ludwig Wittgenstein był obecny na pogrzebie Weiningera. Za trumną młodego filozofa szedł również starszy od Wittgensteina o piętnaście lat publicysta, pisarz i redaktor Karl Kraus. Ich jedyne osobiste spotkanie wiele lat później skończy się towarzyską katastrofą. Wittgenstein, znając Krausa tylko z lektury i przez wspólnych znajomych, traktował go jednak jako duchowego przewodnika. Był też dla niego wzorem stosunku do własnej żydowskiej tożsamości. Choć ochrzczony, Kraus publicznie nie wspominał o konwersji. Wiedział, jakie odium spada w Wiedniu na Taufjuden (dosłownie: „ochrzczonych Żydów”). W dodatku sam krytycznie wyrażał się o tych, którzy dla zawodowego czy społecznego awansu wypierają się „mojżeszowego” dziedzictwa.

Satyryczne pismo Karla Krausa, „Die Fackel” (Pochodnia) po raz pierwszy do domu Wittgensteinów przyniosła starsza siostra Grete. Nie było w tym nic nadzwyczajnego, bo „Die Fackel” czytał cały kulturalny Wiedeń. Kraus był właścicielem i wydawcą, a od 1912 roku również jedynym autorem magazynu. „To najsurowszy i największy człowiek w Wiedniu – dowie się na początku lat dwudziestych Elias Canetti – w czasie swoich odczytów atakuje wszystko, co złe i zepsute. (…) Nienawidzi wojen: podczas I wojny światowej udawało mu się mimo cenzury drukować w Pochodni wiele artykułów antywojennych. Demaskował zło, zwalczał korupcję, o czym wszyscy inni milczeli”21.

Wittgenstein został wiernym czytelnikiem „Die Fackel” – o przesyłanie pisma prosił nawet w okresie, gdy mieszkał w Norwegii. Fascynowały go aforyzmy Krausa, bezlitośnie demaskujące hipokryzję ówczesnego austriackiego społeczeństwa, piętnujące fałsz w jego języku. Kraus drwił z rozbudowanej i niewydolnej biurokratycznej machiny, wytykał moralną hipokryzję, potępiał goniącą za sensacją, nastawioną na zysk prasę. Jego styl bywał dosadny: „rozpryskiwanie się austriackiej duchowej gnojówki jest jedynym widowiskiem, dla którego płacę temu państwu podatki”22. Kalamburem, neologizmem walczył z frazesem i cenzurą. Uważał, że podłość i zło tkwią już w języku, a ze złem można walczyć, wyszydzając komunały. Wierzył, że język współbrzmi z harmonią sfer, i podpisałby się pod stwierdzeniem Wittgensteina, że „etyka i estetyka to jedno”23.

Elias Canetti podziwiał zarówno rozległe zainteresowania, jak i zjadliwość krytyki Karla Krausa: „Wielkie wrażenie robiło na mnie, że w mieście działo się tak wiele rzeczy wartych podkreślenia, które obchodziły wszystkich. Wojna i jej następstwa, zbrodnie, morderstwa, chciwość, obłuda, ale także błędy drukarskie wydobywano tu z tą samą niesłychaną siłą, nazywano po imieniu i piętnowano, z czymś w rodzaju furii rzucano na głowy tysiąca ludzi, którzy rozumieli każde słowo, potępiali, akceptowali, wyśmiewali i chwalili z entuzjazmem”24.

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

1 Franz Jetzinger, Hitlers Jugend. Phantasien, Lügen – und die Wahrheit, Europa Verlag, München 1956, s. 107 (jeśli nie zaznaczono inaczej, tekst w przekładzie Anny Arno).

2 Heinz A. Heinz, Hitler. Personal Recollections. Memoirs of Hitler From Those Who Knew Him, Pen and Sword Books, Barnsley 2014, s. 22.

3 Tamże.

4 Pismo Huemera z 12 grudnia 1923, cyt. za: Franz Jetzinger, Hitlers Jugend, dz. cyt., s. 105.

5 Henry Picker, Hitlers Tischgespräche im Führerhauptquartier, Seewald Verlag, Stuttgart 1963, s. 217.

6 Hugh Trevor-Roper, Hitler’s Table Talk 1941–1944. Secret Conversations, Enigma Books, New York 2007, s. 528.

7 Alexander Waugh, The House of Wittgenstein. A Family At War, Bloomsbury Publishing, London 2008, s. 37.

8 Hermine Wittgenstein, Familienerinnerungen, Haymon Verlag, Innsbruck 2015, ebook, s. 111.

9 Stefan Zweig, Joseph Fouché. Powieść biograficzna, przeł. Róża Centnerszwerowa, Renaissance, Warszawa 1937, s. 298–299 [pisownia uwspółcześniona].

10 Konrad Wünsche, Der Volksschullehrer Ludwig Wittgenstein: mit neuen Dokumenten und Briefen aus den Jahren 1919 bis 1926, Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main 1985, s. 35.

11 Hermine Wittgenstein, Familienerinnerungen, dz. cyt., s.115.

12 Brian McGuinness, Wittgenstein. A Life. Young Ludwig 1889–1921, University of California Press, Berkeley 1988, s. 51.

13 Szkoła przeniosła się do tego budynku w 1909 roku.

14 Claudio Magris, Dunaj, przeł. Joanna Ugniewska, Anna Osmólska-Mętrak, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2018, s. 161.

15 Adolf Jellinek, Die Juden und die Nationalitäten in Österreich-Ungarn, „Die Neuzeit”, 14 lutego 1890, s. 62, cyt. za: Robert S. Wistrich, The Jews of Vienna in the Age of Franz Joseph, Oxford University Press, Oxford, New York 1989, s. 256.

16 Alexander Waugh, The House of Wittgenstein, dz. cyt., s. 136.

17 Marjorie Perloff, Ostrze ironii. Modernizm w cieniu monarchii habsburskiej, przeł. Maciej Płaza, Wydawnictwo Ossolineum, Wrocław 2018, s. 284.

18 Sigmund Freud, Objaśnianie marzeń sennych, przeł. Robert Reszke, Warszawa, Wydawnictwo KR, 1996, s. 235.

19 Cyt. za: Robert S. Wistrich, The Jews of Vienna…, dz. cyt., s. 216.

20 Ludwig Wittgenstein, Letters to Russell, Keynes and Moore, red. G.H. von Wright, Cornell University Press, Ithaca, New York 1974, s. 159.

21 Elias Canetti, Pochodnia w uchu, przeł. Maria Przybyłowska, Czytelnik, Warszawa 1988, s. 85.

22 Cyt. za: Elias Canetti, Nowy Karl Kraus. Odczyt wygłoszony w berlińskiej Akademii Sztuk Pięknych, w: tegoż, Sumienie słów. Eseje, przeł. Maria Przybyłowska i Irena Krońska, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1994, s. 419.

23 Ludwig Wittgenstein, Tractatus logico-philosophicus, przeł. Bogusław Wolniewicz, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000, s. 80.

24 Elias Canetti, Karl Kraus, szkoła oporu, w: tegoż, Sumienie słów. Eseje, dz. cyt., s.66.