Wstęp

■ 13 grudnia 1981 r., dzień, w którym wprowadzono stan wojenny, otwierał okres przywracania dominacji władz PRL nad społeczeństwem oraz egzekwowania posłuszeństwa siłą. Stosowano siłę, łamiąc opór, który przybierał postać strajków i demonstracji. Przemocą było internowanie tysięcy obywateli i skazywanie kolejnych za łamanie narzuconego gwałtem prawa stanu wojennego. Formą przemocy była też propaganda sącząca się z telewizji, radia i gazet, które znów stały się tubą rządzących. Propaganda miała dezinformować, przedstawiać fałszywy obraz zdarzeń, oskarżać Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i jego działaczy o doprowadzenie do kryzysu i stanu wojennego, miała też odebrać dobre imię tym, którzy byli przywódcami Związku i cieszącymi się społecznym zaufaniem liderami. Aparat państwa reprezentujący jedną partię i jedną ideologię zmierzał do zniszczenia nie tylko Solidarności jako wielkiej organizacji skupiającej miliony obywateli, ale też jej najważniejszych osiągnięć – zdolności budowania opinii publicznej, poczucia praw obywatelskich (w tym prawa do wypowiadania własnego zdania bez obawy o konsekwencje), poczucia wolności, dążeń do samorządności, pluralizmu, samostanowienia. Stan wojenny zmierzał więc do zniszczenia tego wszystkiego, co nie mieściło się w ramach ustroju dyktatury, w nim bowiem władza miała monopol na informacje i opinie, na organizowanie się obywateli, na określanie granic wolności wypowiedzi i granic samorządności, które to wolności z reguły były zresztą iluzoryczne, służyły jedynie do maskowania totalnego charakteru systemu. Jego istotą było bowiem sprawowanie władzy na każdym szczeblu przez nominatów partii za pomocą mechanizmu nomenklatury kadr.

Przeprowadzane po 13 grudnia 1981 r. śledztwa i procesy karne miały służyć zastraszaniu tych, którzy trafiali w ich tryby, i tych, którzy mogliby w nie trafić, jeśli zaryzykują nieposłuszeństwo wobec reżimu. Śledztwa i procesy były dla oficerów SB, wiernych prokuratorów oraz aparatu PZPR również kompensacją za upokorzenia, jakich doświadczyli w latach 1980–1981, okazją do odegrania się. Dokumenty z partyjnych narad pokazują, że nienawiść do uwięzionych bywała silna także w części partyjnych dołów, np. wśród aktywistów organizacji zakładowych. Nienawiści tej doświadczali uczestnicy demonstracji, gdy przyszło im się zderzyć z niezwykłą brutalnością funkcjonariuszy ZOMO. Zarówno lektura akt przechowywanych w archiwach, jak i doświadczenia wielu uczestników tamtych wydarzeń pokazują, że nienawiść była organizowana odgórnie, ale spotykała się z aprobatą bardzo wielu ludzi akceptujących reżim i jego zasadniczą cechę – posłuszeństwo wobec narzuconej prawdy oraz podporządkowanie władzy. Teza, że prawie cały naród był przeciw narzuconemu systemowi, jest bajką stworzoną ku pokrzepieniu antykomunistycznych serc. W istocie społeczeństwo było podzielone, a od zbuntowanych i pragnących wolności liczniejsi byli ci, którzy przede wszystkim chcieli spokoju, uporządkowanych reguł życia, a także oczekiwali instrukcji, co jest prawdą, a co nie, co jest słuszne, a co nie, tak by mogli się czuć zwolnieni z samodzielnego analizowania sytuacji. Akceptowali zatem autorytet, który to podpowiada i daje gwarancję codziennego porządku, zachowania hierarchii i pewność stabilnej przyszłości.

Wszczęcie śledztwa przeciwko przywódcom Solidarności miało być zemstą na tych, którzy podważyli funkcjonowanie dyktatury monopartii, potrafili zorganizować społeczeństwo w wielkie i skutecznie działające struktury, ujawnili prawdę o systemie i zmusili go do obrony przy użyciu czystej przemocy. Władze PRL – jak się wydaje – nie potrafiły zrozumieć, jak to było możliwe, że partia utraciła kontrolę nad społeczeństwem. Snuto teorie spiskowe o reżyserowaniu kryzysu przez zagranicznych wrogów albo o wyjątkowych i perfidnych zdolnościach grupy zaprzysięgłych opozycjonistów skupionych zwłaszcza w Komitecie Samoobrony Społecznej „KOR”. Śledztwo miało dowieść prawdziwości tych wizji. Proces i towarzysząca mu kampania propagandowa miały ukazać „prawdziwy charakter” tego spisku, jego powiązań, odrzeć oskarżonych z chwały autentycznych przywódców, pokazać ich małość, odebrać im legitymację moralną. Proces miał obalić legendę Solidarności oraz w jakiejś mierze umożliwić przywracanie legitymizacji władz PRL w całym społeczeństwie.

Poleganie jedynie na sile i kłamstwie nie wystarczało, jeśli władze zamierzały stopniowo przywrócić stabilność systemu i jego prawomocność, toteż zakres bezprawia był kontrolowany – nie zniesiono wprost praworządności. Jednym z haseł reżimu było przywracanie poszanowania prawa, które choć twarde, ma być respektowane. Poruszano się więc w obrębie tak rozumianego prawa w traktowaniu internowanych i aresztowanych, także w procedurach śledczych. Wyobrażeń o działaniach Solidarności zamierzano dowieść za pomocą prawdziwych dokumentów i autentycznych wypowiedzi, nie zaś wymuszonych przemocą zeznań. Przed śledczymi stało więc niezwykle trudne zadanie.

Śledztwo przeciw przywódcom Solidarności i KSS „KOR” było największą sprawą karną, jaką władze PRL prowadziły po roku 1956. Jak nigdy dotąd, w sprawę zaangażowano wszystkie departamenty Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, a dla Biura Śledczego MSW była to w latach 1982–1984 sprawa najważniejsza. Przebieg śledztwa i konkretne związane z nim propozycje stały się przedmiotem zainteresowania i konsultacji na najwyższych szczeblach partii i państwa. Podczas przygotowywania procesów politycznych w latach 60. zakres oskarżenia, skład ławy oskarżonych, terminy procesów, projektowana wysokość kar także były przedmiotem uzgodnień w kręgu prokuratora generalnego, szefa MSW, ministra sprawiedliwości, I prezesa Sądu Najwyższego oraz kierownika Wydziału Administracyjnego Komitetu Centralnego PZPR, a zapewne najwyższą instancją aprobującą przyjęte propozycje był I sekretarz KC PZPR. W analizowanym tu śledztwie było podobnie, lecz zarazem inaczej. Wiele decyzji podejmowała bowiem najwyższa władza – Biuro Polityczne KC PZPR lub sam I sekretarz i premier oraz szef Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego, czyli Wojciech Jaruzelski.

W przedstawionym w tej książce śledztwie nie chodziło więc jedynie o grupę przywódczą Solidarności. Było ono także sprawą polityczną najwyższej wagi określającą charakter reżimu i zakres jego represyjności, wpływało na całą politykę karną wobec więźniów politycznych, miało też znaczenie symboliczne w stosunkach PRL z krajami bloku sowieckiego. Ściśle wiązało się ze skomplikowanymi stosunkami z Kościołem katolickim, w tym także z Janem Pawłem II, a w znacznej mierze określało ich perspektywy. Wiązało się też silnie z relacjami między reżimem PRL a demokratycznym światem Zachodu.

Ani prowadzona przez aparat władzy propagandowa krucjata, ani próba symbolicznego unicestwienia Solidarności i jej przywódców nie powiodły się. Wpływ na to miały okoliczności zewnętrzne wobec reżimu politycznego, ale także wewnętrzne zmęczenie, brak zapału do kontynuowania tak wyczerpującej walki.

To, że ostatecznie reżim się cofnął i do procesów nie doszło, było skutkiem rozważnej determinacji zachodnich przyjaciół Solidarności oraz mądrej polityki kościelnej łączącej pryncypializm z wolą kompromisu. Było też skutkiem niezłomności aresztowanych przywódców, którzy nie ugięli się wobec przemocy, nie dali się podzielić ani zastraszyć, nie podjęli współpracy ze śledczymi, wykazywali gotowość do oporu. Władza musiała się liczyć z tym, że proces będzie dla niej ciężkim doświadczeniem, oskarżeni zaś zamienią się w oskarżycieli reżimu. Wyznaczone na początku cele – obalenie legendy Solidarności i jej przywódców – nie zostały osiągnięte, a pełna kontrola nad tym, co się dzieje na sali rozpraw, okazała się niemożliwa.

Niniejsza książka jest kontynuacją trzech poprzednich, w których przedstawiłem historię głównego nurtu opozycji wobec systemu – Anatomia buntu. Kuroń, Modzelewski i komandosi, Czas KOR-u. Jacek Kuroń a geneza Solidarności oraz Rewolucja Solidarności. 1980–1981. Ta opowieść łączy się z poprzednimi, gdyż przedstawia dalsze losy wielu bohaterów, a także opisanych tam spraw, które po 13 grudnia stały się przedmiotem śledztwa i oskarżenia. Podobna jest również metodologia opracowania. Podstawową bazą źródłową są materiały wytworzone przez MSW, w tym wypadku głównie Biuro Śledcze. Ich uzupełnienie stanowią materiały KC PZPR, zwłaszcza Biura Politycznego, Sekretariatu KC, Wydziału Administracyjnego KC, a także Prokuratury Generalnej. Pewien wgląd w przebieg rozmów na opisywane tu tematy daje diariusz Mieczysława F. Rakowskiego opublikowany przez Wydawnictwo „Iskry”.

Ani trwające śledztwo, ani nazwiska osób objętych oskarżeniem nie były tajemnicą. Pisała o tym prasa podziemna oraz zachodnia, mówiono w rozgłośniach Radia Wolna Europa, BBC, Głosu Ameryki. Naturalnie osobom postronnym oraz mediom nie były znane szczegóły przebiegu śledztwa. O sprawie „jedenastu” jest mowa w opracowaniach syntetycznych dotyczących lat 1981–1984 oraz historii Solidarności. Nie była ona jednak dotąd przedmiotem żadnego systematycznego opracowania. Opieram się zatem niemal wyłącznie na materiale źródłowym spoczywającym w archiwach i niebędącym dotąd przedmiotem analiz. Tworzy go przede wszystkim ponad 60 tomów dokumentacji zgromadzonej przez Biuro Śledcze MSW przeciw „siedmiu” z Solidarności (IPN BU 514/4), materiały o podobnym charakterze i towarzyszące zgromadzone pod sygnaturą IPN BU 01101/1, ponad 240 mikrofisz z dokumentami śledztwa i związanych z tym pism (IPN BU 01092/1), około 50 tomów sprawy śledczej przeciw działaczom KSS „KOR” (IPN BU 514/1) oraz kilkadziesiąt tomów akt tej sprawy przesłanych do Sądu Warszawskiego Okręgu Wojskowego (IPN BU 941), a także zbiór materiałów Naczelnej Prokuratury Wojskowej (IPN BU 0874/4). Ponadto materiały dotyczące tej sprawy znajdują się w aktach rozpracowania Jacka Kuronia (IPN BU 0204/1417), a poszczególne dokumenty także w aktach rozpracowania Adama Michnika, Jana Lityńskiego, Jana Józefa Lipskiego, Zbigniewa Romaszewskiego, jak również w aktach rozpracowania Jana Olszewskiego i Władysława Siły-Nowickiego. Zebrany materiał archiwalny jest – jak się wydaje – kompletny i obejmuje całość zachowanej dokumentacji[1].

Podstawowy materiał z rozmów między władzami PRL a kierownictwem Episkopatu Polski w sprawie więźniów został opublikowany przez Petera Rainę w tomie Troska o internowanych. Interwencje abp. Dąbrowskiego u gen. Kiszczaka 1982–1989 (Warszawa 1999) oraz przez ks. bp. Alojzego Orszulika w książce Czas przełomu. Notatki ks. Alojzego Orszulika z rozmów z władzami PRL w latach 1981–1989 (Warszawa-Ząbki 2006). W tych zbiorach znajduje się też podstawowa dokumentacja dotycząca rozmów prowadzonych z gen. Kiszczakiem w 1983 i 1984 r. na temat koncepcji rozwiązania sprawy aresztowanych oraz rozmów przedstawicieli Kościoła z „jedenastką” (a ściśle „dziesiątką”) wiosną 1984 r. Cennym uzupełnieniem jest relacja Bronisława Geremka udzielona Tadeuszowi Kowalikowi w czerwcu 1984 r., opublikowana w półroczniku „Wolność i Solidarność” w 2012 r. Ważnym uzupełnieniem jest też korespondencja przywódców podziemnej Solidarności w tej sprawie, znajdująca się w Archiwum Wiktora Kulerskiego.

Celem tej książki jest przede wszystkim odtworzenie faktografii – przebiegu śledztwa, jego koncepcji i realizacji, również dyskusji i sporów, które się wokół niego toczyły, a także negocjacji i towarzyszących im kuluarowych gier, które prowadziły do finału sprawy w lipcu 1984 r. Wszelkie rozważania, oceny i uogólnienia, a także hipotezy opierają się na prezentowanych w opracowaniu dokumentach. Starałem się wystrzegać subiektywizmu na tyle, na ile było to możliwe.

[1] Materiały dotyczące rozpracowania pozostałych oskarżonych zostały zniszczone w MSW w 1989 r.

■ STAN WOJENNY
JAKO PRÓBA
PACYFIKACJI KRAJU

Prawo stanu wojennego

■ Stan wojenny został przygotowany przez sztab składający się z funkcjonariuszy MSW, MON i aparatu partyjnego. Ten sam sztab przygotował także dekrety dotyczące stosowania prawa w tym okresie. Decyzję o wprowadzeniu stanu wojennego 13 grudnia 1981 r. o północy podjął osobiście Wojciech Jaruzelski, wówczas premier, I sekretarz KC PZPR oraz minister obrony narodowej. Gdy o 1 w nocy rozpoczęło się posiedzenie Rady Państwa, która jako ciało pełniące funkcję konstytucyjnej głowy państwa miała formalnie wprowadzić stan wojenny, przepisy o stanie wojennym były już realizowane – specjalne ekipy funkcjonariuszy MO i SB dokonywały zatrzymań, przerwano połączenia telefoniczne, program telewizyjny i radiowy. Przywiezieni na posiedzenie członkowie Rady Państwa nie byli wcześniej powiadomieni o celu posiedzenia, dopiero na miejscu zapoznawali się z przygotowanymi w MSW dokumentami, które mieli uchwalić. Niemniej tylko jeden członek Rady Państwa, Ryszard Reiff, zgłosił sprzeciw, a prof. Jan Szczepański wstrzymał się od głosu. Uchwałę o wprowadzeniu stanu wojennego – bez określenia terminu jego zniesienia – oraz związany z nią dekret o stanie wojennym przyjęto bez zmian [1].

Na mocy dekretu o stanie wojennym ulegały zawieszeniu lub ograniczeniu prawa obywateli, w szczególności dotyczące nietykalności osobistej, nienaruszalności mieszkań, zrzeszania się, wolności słowa, druku, zgromadzeń, wieców, pochodów i manifestacji. Zawieszono prawo do strajku i akcji protestacyjnych. W art. 15 pisano: „Jeżeli działalność stowarzyszenia, związku zawodowego, zrzeszenia albo organizacji społecznej lub zawodowej godzi w ustrój polityczny i społeczny lub w porządek prawny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (...) działalność taka może być zawieszona”. Na tej podstawie została zawieszona działalność NSZZ „Solidarność”, podobnie jak innych związków zawodowych i większości stowarzyszeń. Przypomniano, że rozpowszechnianie publikacji wymaga uprzedniego uzyskania zezwolenia organów kontroli publikacji i widowisk. Na tej podstawie zawieszone zostały niemal wszystkie tytuły prasowe w PRL, z wyjątkiem organów PZPR – „Trybuny Ludu” oraz wojska – „Żołnierza Wolności”, które stały się narzędziem propagandy stanu wojennego, podobnie jak nadające od rana 13 grudnia telewizja i radio z nowymi redakcjami i dziennikarzami. W art. 42 pisano: „Obywatele polscy mający ukończone lat 17, w stosunku do których ze względu na dotychczasowe zachowanie się zachodzi uzasadnione podejrzenie, że pozostając na wolności nie będą przestrzegać porządku prawnego albo prowadzić będą działalność zagrażającą interesom bezpieczeństwa lub obronności państwa, mogą być internowani na czas obowiązywania stanu wojennego w ośrodkach odosobnienia”. Decyzje o internowaniu wydawał komendant wojewódzki MO – doręczano je w momencie zatrzymania i podlegały one natychmiastowemu wykonaniu. Na decyzję o internowaniu przysługiwała skarga do ministra spraw wewnętrznych, nie przewidziano jednak możliwości odwołania się do sądu. Decyzja o internowaniu mogła być uchylona podczas stanu wojennego, „jeżeli w tym czasie ustaną przyczyny uzasadniające internowanie”. Regulamin pobytu internowanych w ośrodkach odosobnienia miał ogłosić minister sprawiedliwości w porozumieniu z ministrem spraw wewnętrznych.

Integralną częścią dekretu były specjalne przepisy karne. Na podstawie art. 46 kontynuowanie działalności w zawieszonym związku zawodowym lub stowarzyszeniu podlegało karze więzienia do lat 3, organizowanie strajku lub kierowanie nim – do lat 5. Za rozpowszechnianie wiadomości mogących wywołać niepokój publiczny lub rozruchy przewidziano karę od 6 miesięcy do 5 lat więzienia, a jeśli miało to na celu osłabienie obronności – do lat 8. Jeśli czyny te były popełnione przy użyciu „druku lub innego środka masowej komunikacji”, zagrożenie karą zwiększało się do 10 lat więzienia. Rada Państwa uchwaliła również dekret o przekazywaniu do prokuratury i sądów wojskowych spraw o niektóre przestępstwa z dekretu o stanie wojennym. Przewidziano też postępowanie w trybie doraźnym, którym objęto 87 rodzajów przestępstw, m.in. publiczne nawoływanie do nieposłuszeństwa ustawie, napaść na funkcjonariusza publicznego, udział w związku, którego istnienie lub cel mają pozostać tajemnicą przed władzami, naruszanie przepisów dekretu o stanie wojennym, organizacja strajku i kierowanie nim. Najniższy wyrok w trybie doraźnym wynosił 3 lata, przewidziany najwyższy – 25 lat więzienia lub kara śmierci.

Integralną częścią ustawodawstwa stanu wojennego był dekret o abolicji, czyli puszczeniu w niepamięć niektórych przestępstw i wykroczeń popełnionych przed 13 grudnia 1981 r. z powodów politycznych, w tym przestępstw i wykroczeń przeciwko osobie lub instytucji państwowej. W dekrecie wyszczególniono czyny sprzeczne z podstawowymi interesami państwa, czyny mające na celu wyrządzenie szkody interesom politycznym PRL, nawoływanie do czynów przeciwko jedności sojuszniczej z ZSRR, lżenie ustroju państwa, rozpowszechnianie fałszywych wiadomości, udział w organizacji mającej na celu przestępstwo lub mającej pozostać tajemnicą dla organów państwa, a także samowolne wydawanie czasopism. Były to czyny, z których powodu władze PRL prowadziły śledztwa przeciwko działaczom opozycji. Stwierdzano następnie, że jeśli do 13 grudnia 1981 r. sprawcy nie przedstawiono zarzutu dotyczącego tych przestępstw, postępowanie karne w sprawach objętych abolicją ulega umorzeniu. Jeśli natomiast zarzut został postawiony, postępowanie karne ulega umorzeniu przez sąd, pod warunkiem że oskarżony lub podejrzany nie będzie kontynuował działalności i złoży na piśmie zobowiązanie do przestrzegania porządku prawnego [2]. Ten dekret otwierał furtkę do rozmaitej interpretacji prawa, ale też do szantażowania internowanych groźbą nieobjęcia abolicją za „przestępstwa” popełnione przed wprowadzeniem stanu wojennego.

Ogłoszenie stanu wojennego wiązano z proklamowaniem powstania Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego, która miała być naczelnym organem państwa w okresie obowiązywania stanu wojennego. W istocie WRON wydała gromką proklamację, następnie na kilku posiedzeniach zapoznawała się z przebiegiem realizacji stanu wojennego, ale jej realna władza była nikła. Prawdziwą władzę miało grono złożone z kilku najbardziej wpływowych członków kierownictwa PZPR i rządu, które nieoficjalnie nazwano „dyrektoriatem”. Tworzyli go Wojciech Jaruzelski (do jego dotychczasowych funkcji doszło przewodniczenie WRON), minister spraw wewnętrznych gen. Czesław Kiszczak, minister obrony narodowej gen. Florian Siwicki, trzej sekretarze KC PZPR – Kazimierz Barcikowski, Mirosław Milewski, Stefan Olszowski, oraz dwaj wicepremierzy – Mieczysław Rakowski i Janusz Obodowski. Każdy z nich odpowiadał za pewien sektor działania państwa i nadzorował funkcjonujące nadal instytucje. Barcikowski miał w swojej pieczy aparat partyjny i stosunki z Kościołem, Olszowski – front ideologiczny, w tym prasę i telewizję, Obodowski – gospodarkę [3]. Z dzienników Rakowskiego wynika, że we wszystkich kluczowych sprawach twardą i nieustępliwą postawę dotyczącą likwidowania pozostałości lat 1980–1981 prezentowali Kiszczak, Milewski i Olszowski, umiarkowaną, zmierzającą do szukania pewnych kompromisów – Barcikowski i Rakowski. Jaruzelski niezmiennie był arbitrem [4]. Realizowanie represji związanych ze stanem wojennym spoczywało w gestii Kiszczaka jako szefa MSW, dotyczyło to również pojmania przeznaczonych do internowania oraz nadzoru nad obozami internowanych. Pewien wpływ na ten sektor zachowywał Milewski, do lipca minister spraw wewnętrznych, następnie sekretarz KC PZPR sprawujący nadzór nad MSW oraz nad wymiarem sprawiedliwości. Pozycja Kiszczaka była jednak szczególna ze względu na wieloletnie i bliskie więzi łączące go z Jaruzelskim.

Chociaż po wprowadzeniu stanu wojennego PZPR pozornie została usunięta w cień, nie akcentowano jej roli, to już 13 grudnia odbyło się posiedzenie jej Biura Politycznego. Kiszczak zreferował sytuację w kraju w minionych godzinach. Oskarżał Solidarność o „przygotowania do przewrotu”, co miało być powodem wprowadzenia stanu wojennego, dalej mówił m.in. o internowaniach i zajmowaniu siedzib Solidarności, a pod koniec wtrącił: „W miarę upływu czasu sytuacja może stawać się bardziej trudna. Potrzebne jest publiczne wystąpienie Wałęsy, a także innych osób”. Kontekst wskazuje na zamiar skłonienia Wałęsy do wystąpienia z apelem o zaniechanie oporu, podporządkowanie się stanowi wojennemu. Z wypowiedzi Cioska wynikało, że Wałęsa rozważa takie wystąpienie, a nawet bierze pod uwagę rezygnację ze stanowiska przewodniczącego Solidarności. Jednocześnie wiele wypowiedzi, w tym Jaruzelskiego, wskazywało, że czas Solidarności się skończył. Zdecydowano m.in. o „bardziej rygorystycznym” traktowaniu przynależności do Solidarności w administracji, zastanawiano się nad przyszłością pracowników Związku, przy czym padła propozycja przeniesienia ich na poprzednie miejsca pracy. Zgłoszono także pomysł weryfikacji nauczycieli, odsunięcia od pracy z młodzieżą tych, którzy poszli za Solidarnością [5].

Na kolejnym posiedzeniu Biura Politycznego 22 grudnia Stanisław Kociołek, jeden z liderów „betonu” i I sekretarz Komitetu Warszawskiego PZPR, przedstawił obszerny alternatywny program dla dotychczasowych ocen i linii politycznej. Był to przede wszystkim program represji, procesów przywódców Solidarności, Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR” i Konfederacji Polski Niepodległej, wydalenia z Polski niektórych doradców Solidarności, w tym Mazowieckiego i Geremka. Kociołek opowiedział się za „nieodtwarzaniem Solidarności, za unieważnieniem jej rejestracji”. Uzasadniał też potrzebę przyjęcia przez PZPR wyraźnie leninowskiej linii i zaostrzenia stosunków z Kościołem. W dalszej dyskusji poglądy Kociołka wyraźnie poparł tylko Albin Siwak, od dawna znany z ekscentrycznych i skrajnie dogmatycznych poglądów. Większość obecnych na posiedzeniu nie zajęła stanowiska wobec propozycji Kociołka, choć część popierała niektóre bliskie mu poglądy, np. o potrzebie weryfikacji nauczycieli czy dokonania szybkiej politycznej weryfikacji kadr w szkołach wyższych. O możliwości rozmów z Wałęsą już nie mówiono, a stosunek do Solidarności wyrażano albo przez postulat jej likwidacji, albo sprzeciw wobec tak radykalnego rozwiązania, jednak przy założeniu, że w przyszłości jej rola będzie znacznie zredukowana. Radykalnie wypowiedział się Mirosław Milewski: „a dlaczego nie mówimy o sądzeniu Wałęsy za uknuty spisek?”. Jaruzelski zajmował w większości tych spraw pozycję centrysty. Nie poparł radykalnych pomysłów weryfikacji i czystek, opowiedział się za pozyskiwaniem części tych, którzy „zbłądzili”. Widział potrzebę powołania ciał doradczych, konsultacyjnych przy rządzie. W sprawie Solidarności nie zajął jednoznacznego stanowiska: „Dziś nie możemy powiedzieć, że likwidujemy »Solidarność«. To nierealne. Chodzi nie o likwidację, a o to, żeby »Solidarność« była zupełnie inna i nie tak liczna, nie 10-milionowa. Dlatego ważne jest, ile teraz odejdzie z »Solidarności«. To szansa najbliższych tygodni do wykorzystania”. W zakresie stosunków z Kościołem wyróżnił trzy modele: walki, fraternizacji i konstruktywnego współdziałania, opowiadając się za tym ostatnim. Jak ocenił: „Naszym kapitałem jest legalizm, wprowadzenie stanu wojennego w majestacie prawa i działanie w czasie jego trwania zgodnie z prawem” [6].

Ta ostatnia kwestia została podniesiona w interpretacji, jaką 16 grudnia przesłał do Jaruzelskiego prof. Jerzy Bafia. Był on zasłużonym działaczem PZPR, od 1950 r. czynnym w aparacie sądownictwa, od 1955 r. w Ministerstwie Sprawiedliwości. Był też posłem, szefem Kancelarii Sejmu (w latach 1969–1972), I prezesem Sądu Najwyższego (1972–1976) oraz ministrem sprawiedliwości (1976–1981). Zarazem od 1970 r. był profesorem Uniwersytetu Warszawskiego. Bafia był więc bardzo doświadczonym urzędnikiem aparatu państwa, a zarazem sądownictwa, co łączył z dużą znajomością prawa i biegłością w nadawaniu mu odpowiedniej interpretacji. List do Jaruzelskiego podpisał skromnie jako profesor Uniwersytetu Warszawskiego, ale biorąc pod uwagę wszystkie funkcje, jakie poprzednio pełnił, list ten miał walor wiarygodnej dla władzy ekspertyzy.

Patrząc na dzień dzisiejszy i w przyszłość, szanując bardzo istotne w perspektywie czasu reguły legalizmu, należy koniecznie przygotować i przedstawić udokumentowane potwierdzenie wystąpienia sił wrogich przeciw konstytucyjnym podstawom socjalistycznego ustroju i państwa, jak też motywacje decyzji Rady Państwa ustalającej, że ogłoszenia stanu wojennego wymagał wzgląd na bezpieczeństwo państwa.

Stwierdzenia powinny koncentrować się na wykazaniu, że:

– bezpieczeństwo państwa i jego obywateli było zagrożone poprzez rozmiary awanturnictwa politycznego, a w sensie formalnym przez wystąpienie działań lub przygotowanie działań ukierunkowanych na zmianę przemocą ustroju przez obalenie jego konstytucyjnych organów i groźby rozprawienia się z przedstawicielami władzy,

– osłabienie władzy ludowej, wywołanie zaburzeń lub nastrojów powszechnego niezadowolenia albo poważnych zaburzeń w funkcjonowaniu gospodarki narodowej strajkami i innymi środkami, o których mowa w art. 127 kk.

Należy przy tym wykazać, że nie można było ochronić bezpieczeństwa państwa przy pomocy normalnych środków.

Decyzję Rady Państwa powinien co najmniej w ogólnej postaci zaaprobować Sejm PRL (formalnie, nie wymaga ona zatwierdzenia sejmowego).

Jeśli nie będzie zamiaru przejścia do personifikacji odpowiedzialności za zagrożenie bezpieczeństwa państwa, to rozwiniętą argumentację w ujęciu przedmiotowym powinni przedstawić nie lektorzy TV, lecz oficjalne osobistości prawnicze, jak Minister Sprawiedliwości i inni.

Na piśmie Bafii gen. Jaruzelski napisał: „Pilne! Tow. Milewski. Do realizacji” [7].

List Bafii miał znaczenie dla przyjęcia kwalifikacji prawnej w śledztwie przeciwko przywódcom Solidarności, w tym miejscu warto jednak zwrócić uwagę na inne jego elementy. Przywołanie art. 33 konstytucji wyposażającego Radę Państwa w możliwość wprowadzenia stanu wojennego, „jeżeli wymaga tego wzgląd na obronność lub bezpieczeństwo państwa”, kłóciło się z treścią art. 31, który mówił, że Rada Państwa wydaje dekrety z mocą ustawy „w okresach między sesjami Sejmu”. Tymczasem 13 grudnia 1981 r. trwała sesja sejmu. Bafia sugerował prawnicze wzmocnienie argumentacji o potrzebie wprowadzenia stanu wojennego, ale też widział potrzebę jego zaaprobowania przez sejm.

Zapewne w ślad za tym 23 grudnia Mirosław Milewski przesłał członkom kierownictwa państwa ekspertyzę pt. „Przesłanki wprowadzenia stanu wojennego w PRL, jego podstawy prawne i międzynarodowe uwarunkowania”. Dokument ten uzasadniał legalność i potrzebę wprowadzenia stanu wojennego ze względu na bezpieczeństwo państwa. „Pojęcie bezpieczeństwa państwa (bezpieczeństwa publicznego) oznacza obronę państwa i podstawowych urządzeń politycznych przed zamachami na jego ustrój i suwerenność”. W dokumencie przedstawiono tezę, że to radykalizacja Solidarności prowadziła do zagrożenia bezpieczeństwa państwa przez zagrożenie jego konstytucyjnym władzom, „terroryzm strajkowy”, wywołanie groźby wojny domowej (szerzej ten tok rozumowania omawiam na s. 92–93). Wprowadzenie stanu wojennego wynikało też z konieczności „zapobiegnięcia dalszej degradacji pozycji międzynarodowej Polski; chodzi tutaj o pozycję Polski i jej zobowiązania w ramach wspólnoty państw socjalistycznych” i jako czynnika pokoju światowego. W opracowaniu przyjmowano tezę, że wedle konstytucji PRL Rada Państwa może ogłosić stan wojenny także wtedy, gdy sejm obraduje. (W istocie w art. 33 wprost o sejmie nie wspominano, ale art. 31 stwierdzał, że Rada Państwa może wydawać dekrety jedynie wtedy, gdy sejm nie obraduje; powstawało więc pole do sporu prawnego, przesądzanego w ówczesnych realiach przez władzę wykonawczą). W innym miejscu tej analizy dowodzono, że wprowadzenie stanu wojennego nie jest sprzeczne z art. 4 Międzynarodowego Paktu Praw Politycznych i Obywatelskich, który dopuszcza ograniczenia praw człowieka, „gdy wyjątkowe niebezpieczeństwo publiczne zagraża istnieniu państwa”. W realiach 1981 r. „stopień zagrożenia bezpieczeństwa państwa był w Polsce bardzo wysoki i w warunkach rosnącej dominacji sił ekstremistycznych w kierownictwie »Solidarności« stanowił rzeczywiste zagrożenie dla istnienia narodu”. Były to niezwykłe sformułowania, całkowicie mitologizujące sytuację w kraju.

Odnosząc się do Międzynarodowego Paktu Praw Politycznych i Obywatelskich, Milewski zwracał uwagę na jego art. 15, stwierdzający, że „nikt nie może być skazany za czyn lub zaniechanie, które w myśl prawa wewnętrznego lub międzynarodowego nie stanowiły przestępstwa w chwili ich popełnienia”. Zapis ten interpretował w kontekście formuły internowania, zaznaczając, że nie jest ono środkiem karnym, lecz „profilaktycznym środkiem administracyjnym stosowanym w stosunku do osób, które ze względu na dotychczasowe swoje zachowanie (np. udział w terroryzmie strajkowym) budzą uzasadnione podejrzenie, że pozostając na wolności będą prowadzić działalność zagrażającą interesom bezpieczeństwa lub obronności państwa. Chodzi tu więc nie o karę za przestępstwo (gdyż jeśli zostanie ono potwierdzone w śledztwie, będzie stanowić wówczas podstawę postępowania karnego), a o zabezpieczenie społeczeństwa przed skutkami awanturniczych i destrukcyjnych działań prowadzących do dezorganizacji i anarchizacji życia” [8].

Realizacja stanu wojennego

■ Podczas posiedzeń kierownictwa MSW w pierwszych dniach stanu wojennego minister Kiszczak wydawał dyspozycje dotyczące m.in. zakresu stosowanych represji. 15 grudnia mówił, że trzeba mieć na uwadze konieczność „zdjęcia ze stanowiska i internowania niektórych rektorów (np. Samsonowicza) wyróżniających się szkodliwą działalnością”. Należy dążyć „do odsunięcia od władzy i polityki Reiffa”. Przekazywał też zalecenia Jaruzelskiego: „Premier poleca wykorzystać warunki stanu wojennego do osłabienia »Solidarności«, a zwłaszcza do tego, aby wymieść ją z administracji państwowej” [9]. Niektóre z tych decyzji realizowano w następnych dniach, np. usunięcie Reiffa, innych nie wykonano, np. internowania rektorów, choć Samsonowicza odwołano z funkcji rektora Uniwersytetu Warszawskiego.

20 grudnia 1981 r. minister Kiszczak dokonał podsumowania pierwszego tygodnia stanu wojennego: „osiągnięto większość zakładanych celów: rozbito zasadniczą strukturę organizacyjną NSZZ »Solidarność«, sparaliżowano system łączności związku, izolowano trzon organizacyjny nielegalnych ugrupowań antysocjalistycznych”. Do południa 13 grudnia internowano 3173 osoby, czyli 70% założonej liczby, w chwili składania sprawozdania były internowane 4732 osoby. 13 i 14 grudnia strajkowało 199 zakładów i przedsiębiorstw, najwięcej na terenie województw katowickiego, gdańskiego, szczecińskiego, warszawskiego, wrocławskiego, lubelskiego i gorzowskiego. Nie było żadnych strajków w suwalskim, łomżyńskim, radomskim, chełmskim, zielonogórskim i słupskim. Do najostrzejszego przebiegu akcji tłumienia strajku doszło w kopalni „Wujek”, przy czym Kiszczak usprawiedliwiał użycie broni: „W trudnej sytuacji dowodzący pododdziałami i kierujący akcją trzykrotnie nie wyrażali zgody na użycie broni. Została ona zastosowana w sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia funkcjonariuszy MO. (...) Analiza akcji wskazuje na niespotykaną zawziętość i agresywność strajkujących”. W momencie składania sprawozdania strajkowały jeszcze Huta Katowice, kopalnia „Ziemowit” i kopalnia „Piast”, niemniej Kiszczak informował, że łącznie w czasie dotychczasowych działań zginęło 7 górników (w kopalni „Wujek” w istocie zginęło 9 górników), rannych zostało 250 osób cywilnych i ponad 200 funkcjonariuszy. W podsumowaniu minister oceniał: „Należy przyjąć, że w sytuacji polityczno-społecznej kraju nastąpił już przełom. »Solidarność« jako scentralizowana organizacja nie jest już zdolna zagrozić władzy ludowej” [10].

Tego samego dnia na naradzie kierownictwa MSW minister Kiszczak polecił, by osoby o głośniejszych nazwiskach gromadzić w Jaworzu oraz zwalniać tych, których pozbawienie wolności w obozie internowanych może posłużyć do tworzenia legend. „Uzyskać z KW MO opinię, jak widzą dalej sprawę internowanych, gdyż trzymanie ich w więzieniu jest sprzeczne z prawem. Może wykorzystać jakieś baraki, koszary lub nieetatowe domy wczasowe. Już bowiem pojawili się w Polsce [przedstawiciele] Międzynarodowego Czerwonego Krzyża. Jest to problem do rozstrzygnięcia na dziś”. Na posiedzeniu następnego dnia minister zastrzegł: „Jeśli więc kogoś zwolnić, to po przyjęciu stosownych zobowiązań operacyjnych”. Obecny na naradzie prokurator generalny Lucjan Czubiński ocenił, że „działalność sądów jest ślamazarna, liberalna, nie dostosowana do wymogów stanu wojennego”. W tym kontekście Kiszczak przypomniał „o potrzebie szybkiego procesu zakończonego surowym wyrokiem” [11]. Zapiski z posiedzenia kierownictwa MSW dowodzą, że tu mieścił się sztab operacyjny wprowadzania stanu wojennego, a gen. Kiszczak był dowódcą uprawnionym do wydawania najważniejszych dyspozycji.

Główną fazę pacyfikowania kraju uznano za sukces pod koniec grudnia. „W kraju spokój – mówił Kiszczak 29 grudnia – KWK »Piast« przystępuje do pracy i teraz główna uwaga na Stocznię »Lenina« w Gdańsku i »Warskiego« w Szczecinie, gdzie trzeba zrobić wszystko, aby tam 4.01.82 podjęto normalną produkcję. Inne ważne zadanie to ujęcie Bujaka, Borusewicza, Lisa, Frasyniuka, bo mogą organizować podziemie, w tym celu [wykorzystać] wszystkie możliwości operacyjne”. Kiszczak zapytał także, „jak z grupą internowanych, których trzeba tymczasowo aresztować. Gen. Stachura oświadcza, że B[iuro] Śledcze pracuje nad tym tematem. Minister polecił rozważyć, czy prasa winna informować o tym, że niektórzy internowani zostali tymczasowo aresztowani” [12]. Jak wynika z tych słów, Kiszczak trafnie przewidywał perspektywę tworzenia się podziemia solidarnościowego i trafnie typował jego przywódców, nakazując użycie wszystkich możliwości operacyjnych, by ich aresztować. W tym samym czasie podejmowano wstępne decyzje o aresztowaniu niektórych internowanych i podjęciu przygotowań do procesu.

Na naradzie kierownictwa MSW 11 stycznia 1982 r. wiceminister Stachura podał, że już 56 osób spośród internowanych jest tymczasowo aresztowanych, a Biuro Śledcze pracuje, „aby tę liczbę wydatnie zwiększyć. Całość działań wobec osób internowanych uwzględnia: pozyskanie, lojalizację, tymczasowe aresztowanie, zwolnienie z myślą o tymczasowym aresztowaniu i zwolnienie celem skompromitowania”. W efekcie tych działań liczba internowanych powinna się zmniejszać. Stachura zauważył też, że sądy powszechne pracują sprawniej niż wojskowe, te pierwsze uniewinniły tylko 3% oskarżonych, drugie 15%. Generał Ciastoń poinformował, że sprawy KPN i KOR gen. Baryła (wiceminister obrony narodowej, szef Głównego Zarządu Politycznego Wojska Polskiego) omawiał z gen. Szewczykiem (naczelnym prokuratorem wojskowym) i gen. Lipińskim (prezesem Izby Wojskowej Sądu Najwyższego), a w rozmowie uczestniczył dyrektor Departamentu III MSW płk. Walczyński. „Zgłaszane były trudności w szybkim rozpatrzeniu sprawy KPN, a nadto krytycznie wypowiadano się o materiale dowodowym, jaki zebrano wobec osób działających w KOR”.

Wśród różnych dyspozycji, które wydał Kiszczak, zwraca uwagę polecenie, by zwolnić jak najwięcej internowanych robotników, a tym samym poprawić statystykę z uwagi na konieczność podania liczb w przewidywanym wystąpieniu premiera w sejmie. Minister uznał też za konieczne „szybsze przepracowanie materiału, jaki zakwestionowano w różnych ogniwach »Solidarności« i NZS oraz zgromadzono w Warszawie”. Do realizacji tego zadania należy zaangażować wszystkie możliwe siły [13]. Tydzień później minister Kiszczak zakomunikował: „Kolejne zadanie zlecone przez Premiera to proces Kuronia i jego wspólników za działalność antypaństwową. Muszą się tym zająć wszystkie jednostki operacyjne SB, a głównie Biuro Śledcze”. Dalej Kiszczak mówił o potrzebie gromadzenia dowodów świadczących o tym, że za kryzys gospodarczy „ponosi odpowiedzialność także Solidarność. Przed Trybunałem Stanu obok »prominentów« [PZPR epoki Gierka] winni stanąć także niektórzy działacze i doradcy »Solidarności«”. Minister dodał: „Jest zapotrzebowanie na kilka »mocnych« procesów politycznych – ujawniających groźną działalność, za którą będą surowe kary” [14].

Jak z tych zapisków wynika, decyzję o procesie politycznym KSS „KOR” podjął Jaruzelski, MSW zaś miało ją zrealizować. W tym samym czasie kształtowała się myśl o wytoczeniu procesu przywódcom Solidarności, a trwające przeglądanie materiałów zarekwirowanych 13 grudnia w zarządach regionów miało wyłonić materiał dowodowy. Zrelacjonowane narady ujawniają także manipulacje związane z problemem internowanych, w tym aresztowanie części z nich oraz wywieranie nacisku na podjęcie współpracy z SB po uwolnieniu lub wykorzystanie zwolnienia do dezinformacji i prowokacji.

Zasadnicze przemówienie premiera Wojciecha Jaruzelskiego w sejmie 25 stycznia 1982 r. w bardzo nikłym stopniu odnosiło się do problemu represji. Uzasadniał on potrzebę wprowadzenia stanu wojennego groźbą wielkiego konfliktu wewnętrznego, wręcz wojny domowej, do której rzekomo parła Solidarność. Zapowiadał stopniowe ograniczanie rygorów stanu wojennego, podtrzymał hasło „porozumienia” jako metody działania władzy w przyszłości. Nie wymienił jednak konkretnie żadnych partnerów tego porozumienia, nie wspominał o Solidarności. Jaruzelski przemawiał władczo, nie pozostawiał wątpliwości, że władza, na której czele stoi, jest jedynym w Polsce autorytetem politycznym i nie może być mowy o głębokich zmianach politycznych. Niemniej zapowiadał kontynuowanie reform, np. autonomię szkół wyższych i utworzenie ciał opiniodawczych przy rządzie, zwłaszcza o kompetencjach gospodarczych. Przemówienie było tak skonstruowane, by osłabić sprzeciw niezdecydowanych, niepewnych w ocenie ostatnich zdarzeń, skłaniających się do porzucenia Solidarności, zaakceptowania jej klęski. Jaruzelski odwoływał się też do poczucia dumy narodowej. Wprowadzenie stanu wojennego określił jako suwerenną decyzję władz PRL, atakował potępiający reżim w Warszawie Zachód za wtrącanie się w wewnętrzne sprawy Polski. O internowanych powiedział, że w tej sprawie władza nie ma nic do ukrycia.

Wśród internowanych są inspiratorzy antysocjalistycznej działalności, organizatorzy napięć społecznych, przywódcy i członkowie nielegalnych, antypaństwowych organizacji. Są także osoby, które zatraciły rozsądek, uwikłały się w działanie nie w pełni uświadamiane. Muszą same przemyśleć swe błędy, odzyskać poczucie odpowiedzialności i polityczną rozwagę.

Internowane też zostały osoby ponoszące główną odpowiedzialność za doprowadzenie kraju do głębokiego kryzysu.

Nie stosujemy zasady zbiorowej odpowiedzialności. Nikogo nie karze się za poglądy. Internowanie ma charakter przejściowy, indywidualny. Jest środkiem stanowczym, ale z pewnością nie najbardziej surowym w porównaniu ze stopniem zagrożenia, jakie stwarzała działalność osób internowanych.

W dniu dzisiejszym w ośrodkach internowania przebywa 4549 osób. Zwolniono dotąd 1760. Zwolnienia będą kontynuowane. Internowani podlegający dekretowi o abolicji, którzy zrezygnują z działalności przeciwko socjalistycznemu państwu, mają możność powrotu do rodziny, do pracy zawodowej.

Zdecydowana większość zwolnionych, jak dotąd, nie prowadzi nielegalnej działalności. Jednakże pewna grupa próby takie podjęła. Wobec nich reakcja władzy będzie znacznie surowsza.

Osoby, które nie zechcą zaniechać nielegalnych poczynań pozostaną w izolacji. Na powrót do antypaństwowej politycznej działalności liczyć nie mogą. Nie jest zamiarem władz, aby deportować kogokolwiek wbrew jego woli. Nie będziemy jednak stawiać przeszkód, gdy osoby te zechcą osiedlić się w innych, wybranych przez siebie krajach [15].

Te ostatnie słowa otwierały drogę do emigracji z Polski zarówno internowanych, jak i innych byłych działaczy Solidarności. O możliwości pociągnięcia internowanych do odpowiedzialności karnej Jaruzelski nie informował. Jak widać z zestawienia tych słów z instrukcjami adresowanymi do kierownictwa MSW, gen. Jaruzelski publicznie starał się przedstawić jako przywódca bardziej umiarkowany, niż to było w rzeczywistości. Transmitowane przez środki masowego przekazu i wydrukowane w prasie codziennej przemówienie miało się przyczynić do osłabienia oporu i złagodzenia napięcia, zachęcić działaczy Solidarności do cichej kapitulacji.

Warto liczby podane przez Jaruzelskiego skonfrontować z wewnętrznymi materiałami MSW. Jak pisano w opracowanym w maju 1982 r. sprawozdaniu z działalności Sztabu MSW „Lato 80”, w nocy z 12 na 13 grudnia 1981 r. internowano 3172 osoby, do końca grudnia następne 2620, w styczniu 1982 r. kolejne 588. Do tego czasu internowano zatem 6320 osób. Akcję kontynuowano w następnych miesiącach – w lutym internowano 289 osób, w marcu – 295, w kwietniu – 233. W okresie stanu wojennego do 30 kwietnia internowano więc 7198 osób. Wśród nich było 2507 etatowych pracowników NSZZ „Solidarność”, do nielegalnych ugrupowań opozycji (KSS „KOR”, Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela, KPN) należało 669 internowanych [16]. Wedle zestawienia sporządzonego na dzień 22 marca 1982 r. wśród 3334 wówczas internowanych dominowali mężczyźni (3116), robotnicy (1187) i inteligenci (1003); studentów było 186, rolników 85. Około ¾ (2317) określano jako członków Solidarności (w tej grupie było 446 jej pracowników etatowych). Osobno kwalifikowano członków „nielegalnych organizacji (b. KSS-KOR, KPN, KOWzP, ROPCziO, RMP i in.)” – 299 osób. Członków Niezależnego Zrzeszenia Studentów było 99, członków NSZZ „Solidarność” Rolników Indywidualnych – 85 [17].

Zestawienie datowane 5 stycznia 1982 r. ukazuje geografię internowań. Spośród internowanych 2653 osób najwięcej było z województwa gdańskiego – 257, z wrocławskiego – 197, katowickiego – 191, kieleckiego – 179, warszawskiego – 108, toruńskiego – 80, bielskiego – 79. Stosunkowo mało osób internowano w wielkich i aktywnych regionach: szczecińskim – 63, krakowskim – 40, łódzkim – 61, poznańskim – 81, lubelskim – 41, bydgoskim – 35. Na tym tle może zaskakiwać liczba internowanych w małych i niezbyt aktywnych ośrodkach: elbląskim – 76, gorzowskim – 37, krośnieńskim – 41, leszczyńskim – 30, nowosądeckim – 47, opolskim – 42, płockim – 37, radomskim – 46, rzeszowskim – 51, skierniewickim – 36, tarnobrzeskim – 70, wałbrzyskim – 77, zamojskim – 44 [18]. Proporcje te wskazują, że typowanie do internowania odbywało się na szczeblu wojewódzkim, przy czym w niektórych województwach oszczędniej planowano ten środek pozbawienia wolności, w innych zamierzano nim objąć jak największą liczbę działaczy Solidarności. Zestawione liczby nie obejmują wszystkich internowanych w danym województwie, gdyż w Warszawie i województwie stołecznym do 2 lutego 1982 r. internowano 422 osoby [19].

Nie powstała jak dotąd wyczerpująca monografia obozów internowania i panujących w nich warunków. Dostępne opracowania wskazują na zróżnicowaną sytuację, zarówno pod względem warunków bytowych, jak i zakresu swobody internowanych, a także zachowania się strażników. Wskazują też na to, że zasadnicze znaczenie miała postawa komendanta wojewódzkiego MO [20].

Jednocześnie z kierowaniem do internowania trwał proces zwalniania internowanych – w grudniu zwolniono 752 osoby, w styczniu – 1230, w lutym – 700, w marcu – 1090, w kwietniu – 1023. Część z tych zwolnień – ale tylko część! – była skutkiem podpisania deklaracji lojalności albo współpracy. Od 13 grudnia 1981 do 30 kwietnia 1982 r. przeprowadzono z internowanymi 12 976 rozmów, oświadczenie o lojalności podpisało 3684, zgodę na współpracę z SB – 928.

SB, dysponując narzędziem zastraszania, jakim była groźba internowania, przeprowadziła ponadto 26 291 rozmów ostrzegawczych z osobami pozostającymi na wolności. Połowę tych rozmów przeprowadzono w grudniu 1981 r. W ich wyniku pozyskano do współpracy 5719 osób [21].

Klauzula „pozyskany do współpracy” oznaczała, że taka osoba zgodziła się podpisać zobowiązanie lub też poprzestano na zgodzie ustnej, po czym danego człowieka zarejestrowano jako osobowe źródło informacji. Nie znaczy to jednak, że współpraca była potem kontynuowana. Część zwerbowanych istotnie ją podjęła, część próbowała się z tego wywikłać, część po zwolnieniu odmówiła współpracy, stawiania się na spotkania itd. Niektórzy z pozyskanych złożyli wnioski o emigrację. Podane liczby nie informują więc, ilu było agentów w środowisku Solidarności, tylko ile osób się załamało w obliczu zagrożenia długotrwałym pozbawieniem wolności, utratą kontaktu z rodziną itp. Z tej dramatycznej sytuacji można jednak było próbować się podnieść.

Według informacji opracowanej w Departamencie V MSW 8 stycznia 1982 r. internowano 74 spośród 107 członków Komisji Krajowej. Spośród internowanych członków KK podjęto rozmowy z 47 osobami, uzyskując wynik pozytywny w 21 przypadkach. „Osoby te krytycznie oceniają polityczną działalność aktywu »Solidarności«, odcinają się od elementów ekstremalnych i nielegalnych organizacji antysocjalistycznych, takich jak KSS »KOR«, KPN, deklarują się za robotniczym charakterem związku zawodowego »Solidarność«”. Ten opis sugeruje, że owych 21 członków KK nie wykluczało możliwości podjęcia się udziału w tworzeniu planowanej przez władze „robotniczej” Solidarności. Podobny, pozytywny dla władz wynik dały rozmowy z 13 nieinternowanymi członkami KK. Spośród 47 członków KK, z którymi podjęto rozmowy, 22 dało odpowiedź odmowną. „Osoby te wybielają własną działalność, jak również całego kierownictwa »Solidarności«. Obwiniają władze państwowe za spowodowanie i pogłębienie kryzysu gospodarczego. Zamiary przejęcia władzy w Polsce określają »wymysłem propagandy«. Wprowadzenie stanu wojennego traktują jako ostateczny argument warstwy rządzącej. Oświadczają, że tylko »demokratycznie« przeprowadzone wybory w Polsce mogą uzdrowić atmosferę w kraju”. Do tej grupy należeli m.in. Andrzej Gwiazda, Seweryn Jaworski, Tadeusz Kensy, Stanisław Kocjan, Antoni Kopaczewski, Grzegorz Palka, Andrzej Rozpłochowski, Jan Rulewski, Andrzej Sobieraj, Antoni Stawikowski, Lech Wałęsa, Henryk Wujec. W Departamencie III planowano podjęcie rozmów z dalszymi 29 członkami KK, w tym 27 internowanymi [22].

Od 13 grudnia 1981 do kwietnia 1982 r. SB wszczęła postępowanie przygotowawcze przeciwko 121 internowanym, w tym 90 członkom NSZZ „Solidarność”, 18 członkom NZS, 18 członkom KPN, 13 członkom i współpracownikom KSS „KOR” [23]. Już 20 grudnia 1981 r. minister Kiszczak pisał w sprawozdaniu, najpewniej dla „dyrektoriatu”, że „przeprowadzona zostanie ocena zabezpieczenia materiałów pod kątem uzyskania dowodów warunkujących wszczęcie postępowania karnego przeciwko aktywistom b. KSS-KOR, NZS, NSZZ »Solidarność« o przygotowywanie spisku antypaństwowego” [24]. W kwietniu 1982 r. pisano o prowadzonym postępowaniu przygotowawczym i zamiarze postawienia zarzutów 12 „ekstremistycznym działaczom NSZZ »Solidarność«”.

Ponadto od 13 grudnia 1981 do końca kwietnia 1982 r. wszczęto 5083 postępowania przygotowawcze w trybie doraźnym przeciwko 6793 osobom, przy czym przeciwko 1569 podejrzanym o przestępstwa określone w dekrecie o stanie wojennym, 5080 – o przestępstwa kryminalne. W ramach tych postępowań prokuratorzy aresztowali 6600 osób, do sądów skierowano 4307 aktów oskarżenia przeciwko 4569 osobom, w tym 1047 oskarżonym o przestępstwa z dekretu o stanie wojennym. Sądy rozpatrzyły 2195 spraw przeciwko 3386 osobom i skazały 764 osoby za przestępstwa z dekretu o stanie wojennym, 2610 za przestępstwa kryminalne [25].

W omawianym opracowaniu nie podawano kryterium odróżnienia przestępstw określonych w dekrecie od przestępstw kryminalnych. Można jednak mieć niemal pewność, że rzucanie kamieniami, podejmowanie walki z milicją, czyli typowe zachowania w czasie rozbijanych przez ZOMO demonstracji, traktowano jako przestępstwa pospolite. Wśród aresztowanych byli m.in. organizatorzy podziemnych struktur. W zakończeniu raportu pisano, że „działania operacyjno-polityczne uniemożliwiły powstanie centralnego ośrodka kierowania działalnością nielegalnych grup”. Przykładowo, w Bydgoszczy zatrzymano 19 podejrzanych o przynależność do Ogólnopolskiego Komitetu Oporu, wobec 9 zastosowano areszt tymczasowy. W Gdańsku w czasie przeszukania pomieszczeń zajmowanych przez Eugeniusza Szumiejkę „ustalono adresy szeregu osób z terenu całego kraju, które prowadzą działalność konspiracyjną”. We Wrocławiu zatrzymano 12 osób kolportujących pismo „Z Dnia na Dzień”. Jednostki MSW „prowadzą aktywne działania operacyjno-rozpoznawcze w ramach poszukiwania ukrywających się ekstremalnych działaczy Solidarności, m.in. Zbigniewa Bujaka”. 23 kwietnia w Warszawie przeprowadzono akcję przeszukania 34 mieszkań osób mogących współpracować z Bujakiem. Aresztowano 6 osób, zarekwirowano wrogie materiały propagandowe, środki poligraficzne, ujawniono punkty przechowywania „bibuły” [26].

Walkę o niedopuszczenie do zorganizowania się podziemia SB przegrała. 22 kwietnia 1982 r. na zjeździe w Warszawie czterech przywódców podziemnych regionów: Dolnego Śląska – Frasyniuka, Gdańska – Lisa, Małopolski – Hardka i Mazowsza – Bujaka – powstała Tymczasowa Komisja Koordynacyjna jako ogólnokrajowe kierownictwo podziemnej Solidarności [27]. Uwolnienie więzionych i internowanych oraz zniesienie stanu wojennego były najważniejszymi celami walki podziemnego Związku.

Jak głęboka kontrrewolucja

■ Władze wielokrotnie zapewniały o woli łagodzenia rygorów stanu wojennego w miarę przywracania „ładu i porządku”. Wprowadzane w pierwszych miesiącach złagodzenia miały ułatwiać działanie aparatu państwa w jego funkcji administracyjnej i politycznej oraz zmniejszać uciążliwości stanu wojennego dla zwykłych obywateli. Jeszcze w grudniu 1981 r. wznowiono wydawanie dzienników stronnictw sojuszniczych PZPR – „Dziennika Ludowego” i „Kuriera Polskiego”, w styczniu – „Życia Warszawy”, oraz utworzono dziennik rządu – „Rzeczpospolitą”. Przywrócono też nadawanie Programu Drugiego i regionalnych rozgłośni Polskiego Radia. W lutym zaczęły się ukazywać kolejne zawieszone pisma, w tym tygodniki, choć niektóre uległy likwidacji. Tym samym został poszerzony i zróżnicowany pod względem form przekazu front oddziaływania propagandowego. Zasadniczą treścią wypełniającą wszystkie media było uzasadnienie i usprawiedliwienie stanu wojennego oraz ataki na Solidarność. W styczniu odblokowano też możliwość urządzania zebrań przez organizacje całkowicie kontrolowane przez władze, np. organizacje młodzieżowe. W lutym mogło wznowić działalność 28 stowarzyszeń, które uznano za całkowicie lojalne wobec władz. Złagodzenia reżimu dla zwykłych ludzi obejmowały w styczniu uruchomienie łączności telefonicznej w ramach województw, w lutym między województwami, wznowienie pracy kin i teatrów, skrócenie w niektórych województwach godziny milicyjnej, zezwolenie na przemieszczanie się osób w obrębie województwa [28].

Przejściowe uciążliwości i ograniczenia dla zwykłych ludzi zamierzano stopniowo znosić, reklamując je jako powrót do normalności, wymierzone jednak przeciwko niepodporządkowanej władzom aktywności obywatelskiej miały trwać długo, co najmniej do zakończenia stanu wojennego. Wprowadzając stan wojenny, kierowniczy ośrodek władzy skupiony wokół Jaruzelskiego nie miał wizji, ku jakiemu modelowi ustroju realnego komunizmu chce zmierzać. Wiedział tylko, że chce rozbić „kontrrewolucję”, czyli samorządne siły społeczne dążące do faktycznej likwidacji dyktatury partii i jej aparatu. Chodziło też o przywrócenie monopolu „kierowniczej roli partii” we wszystkich ogniwach władzy państwowej, w zarządzaniu gospodarką, w propagandzie, informacji, nadzorze nad kulturą, w kierowaniu życiem społecznym, stowarzyszeniami, związkami zawodowymi itd. Różnice między członkami kierownictwa państwa i partii dotyczyły stopnia radykalizmu i tempa posuwania się w tym kierunku, a także oceny, czy pewne reformy gospodarcze zapoczątkowane w 1981 r. należy kontynuować czy je wyhamować.

W okresie obowiązywania stanu wojennego najważniejsze decyzje dotyczyły kilku kierunków określających relację między władzą a społeczeństwem.

Kontrola nad aparatem państwa

Ekipa kierownicza stanu wojennego za najważniejsze zadanie uznała przywrócenie stabilności i zwartości aparatu hierarchicznego władzy po „rozchwianiu”, jakie miało miejsce w latach 1980–1981. Oznaczało to weryfikację aparatu kierowniczego PZPR i administracji na poziomie centralnym i wojewódzkim oraz przywrócenie całkowitej kontroli nad wymiarem sprawiedliwości, zwłaszcza prokuraturami i sądami.

W pierwszym miesiącu obowiązywania stanu wojennego z PZPR wystąpiło 17 tys. osób, w większości robotników. Byli to zwolennicy dalszej demokratyzacji ustroju, a przeciwnicy siłowego rozwiązania i zastosowanej przemocy. W tym samym czasie usunięto z PZPR blisko 29 tys. członków, w tym większość robotników. Z pewnością były to osoby krytykujące stan wojenny. Rozwiązano w tym okresie 356 podstawowych i oddziałowych organizacji partyjnych. Z zajmowanych stanowisk odwołano 3 sekretarzy komitetów wojewódzkich PZPR, 51 członków i zastępców członków KW PZPR, 80 I sekretarzy instancji stopnia podstawowego. Jako powody wymieniano „chwiejność postaw, dwulicowość, negowanie konieczności wprowadzenia stanu wojennego, sprzyjanie strajkującym”. Nie były to jednak zmiany w skali masowej. Licząca ok. 2 mln partia była konsolidowana przez władze naczelne zwłaszcza w drugiej połowie 1981 r., niemniej proces weryfikacji trwał nadal po styczniu 1982 r. W aparacie administracyjnym odwołano 4 wicewojewodów, 160 prezydentów miast i naczelników jednostek stopnia podstawowego, 655 przedstawicieli kierowniczej kadry gospodarczej, w tym 370 naczelnych dyrektorów i 208 ich zastępców [29]. W połowie kwietnia 1982 r. informowano o odwołaniu do końca stycznia 749 osób z terenowej kadry partyjnej (7%) oraz zamierzonym odwołaniu 593 (5,6%). W terenowym aparacie PZPR pracowało w tym czasie 10,5 tys. osób [30].

Sytuacją całkowicie nową w dotychczasowym systemie było bezpośrednie odwołanie się do wojska jako instytucji, która wedle zapewnień stanęła ponad władzami cywilnymi, także organizacjami PZPR. W istocie jednak nie wojsko rządziło, choć w warunkach stanu wojennego wielu wysokich rangą oficerów zostało przeniesionych na stanowiska cywilne w administracji lub w aparacie KC PZPR. Wojskowych delegowano do organizowania Obywatelskich Komitetów Ocalenia Narodowego, które miały być formą budowania poparcia dla władz na szczeblu lokalnym. Używano oczywiście wojska do ochrony obiektów czy jako wsparcia do niektórych działań wymierzonych w przejawy oporu. W licznych zakładach pracy powołano komisarzy wojskowych, którzy szczególnie w pierwszych miesiącach formalnie zajmowali pozycję ponad dyrektorem, zwłaszcza w sprawach personalnych, organizacyjnych, niekiedy finansowych. Wojsko przeprowadzało także inspekcje w zakładach, wskazując „nieprawidłowości”. Trudno było uznać te poczynania za racjonalną formę zarządzania, chodziło o efekt propagandowy, uwiedzenie mniej bystrych obywateli hasłami stanu wojennego jako przywracania porządku i sprawiedliwości, a nie powrotu do poprzedniego systemu nomenklatury partyjnej. Mogli też pozytywnie reagować na skargi czy uwagi obywateli w różnych sprawach niezałatwianych właściwie przez administrację. Mogli wnioskować do swych zwierzchników o odwołanie ze stanowiska osoby, która ich zdaniem nie wypełniała należycie obowiązków [31]. W istocie więc na niższych szczeblach władzy komisarze wojskowi ograniczali swobodę działania aparatu partyjnego i jego nomenklatury.

W MSW już 20 grudnia wyznaczono jako jeden z celów: „Oczyścić centralne ogniwa administracji państwowej i aparat propagandy z elementów oportunistycznych i prosolidarnościowych, szczególnie resorty: Szkolnictwa i Oświaty, Planowania i Zarządzania Gospodarką, Spraw Zagranicznych i Handlu Zagranicznego” [32]. Kilka dni później rozwinięto zalecenie:

Przeprowadzić szeroką weryfikację kadr kierowniczych administracji i gospodarki od szczebla centralnego (zwłaszcza w Ministerstwie Handlu Zagranicznego i centralach handlu zagranicznego, w Ministerstwie Finansów, Ministerstwie Spraw Zagranicznych, Komisji Planowania, Ministerstwie Przemysłu Chemicznego i Lekkiego, Ministerstwie Górnictwa i Energetyki, Ministerstwie Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych, Ministerstwie Handlu Wewnętrznego i Usług, Urzędzie Gospodarki Morskiej) oraz w Ministerstwie Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki, Oświaty i Wychowania, Kultury, łącznie z podległymi zarządami i instytucjami. (...) Dokonać weryfikacji osób w organach wymiaru sprawiedliwości i adwokaturze – zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa. Akcja ta winna odbyć się w konsultacji z organami MSW [33].

Nie wiadomo, czy wszystkie te zalecenia zostały wcielone w życie, a zwłaszcza jak przebiegała weryfikacja aparatu ministerstw.

Na początku stycznia współdziałający z MSW Wydział Administracyjny KC PZPR sformułował zadania dotyczące weryfikacji „kadr kierowniczych w Ministerstwie Sprawiedliwości, w sądach wojewódzkich i w sądach rejonowych pod kątem odsunięcia od stanowisk kierowniczych ludzi nie dających rękojmi należytego wykonywania zadań w nowych warunkach (zwłaszcza powiązanych z ekstremalnymi elementami w »Solidarności«)”. Podobnej weryfikacji zamierzano dokonać w Sądzie Najwyższym, prokuraturze i adwokaturze. Do marca Rada Państwa odwołała ze stanowisk 23 sędziów, a 11 złożyło rezygnację [34]. Weryfikacja i czystka nie poszły tak daleko, jak tego oczekiwał radykalny Wydział Administracyjny, m.in. nie odwołano ministra i wiceministra sprawiedliwości. Część sędziów przesunięto jednak na inne stanowiska. Do grudnia 1982 r. odwołano ze stanowisk około 40 sędziów, a kilkudziesięciu dalszych zrezygnowało z pracy lub przeszło na emeryturę [35]. W lutym 1984 r. prokurator generalny Józef Żyta na posiedzeniu Komisji Prawa i Praworządności KC PZPR mówił: „W resorcie sprawiedliwości do b. »Solidarności« należało ¼ sędziów, wśród których było wielu aktywnych, ekstremalnych działaczy tej organizacji, przy czym przeważająca część z nich nadal pracuje w sądownictwie. Natomiast w prokuraturze nieliczni członkowie b. Solidarności zostali zwolnieni z jej organów” [36].

Istotnie, prokuratura w niewielkim stopniu była objęta przemianami 1981 r., a do Solidarności należało zaledwie 37 prokuratorów. Zaraz po wprowadzeniu stanu wojennego zażądano od nich złożenia deklaracji lojalności, którą podpisało 20 osób, 13 zaś odmówiło podpisu. Spośród nich 11 złożyło rezygnację ze służby, 2 zwolniono, m.in. internowanego Stefana Śnieżkę z Olsztyna [37]. Zapewne dalsza weryfikacja miała miejsce w następnych tygodniach, ale jej rozmiarów nie znamy. Natomiast w zasadzie zdołała się obronić adwokatura. „Porządkowaniem” sytuacji w rozwiązaniach ustawowych zajmowała się Komisja Prawa i Praworządności w KC PZPR, która rozpatrywała sytuację w poszczególnych ogniwach wymiaru sprawiedliwości (w sądach, prokuraturze, więziennictwie, adwokaturze itd.), zmierzając do wycofania przyjętych już w 1981 r. projektów zwiększających poszanowanie praworządności oraz suwerenności sędziów.

W Komisji Prawa i Praworządności do grudnia 1981 r. opinie rzeczników liberalizacji przepisów karnych i większego poszanowania zasad prawa ścierały się z opiniami partyjnych populistów. Rzecznikom reform, do których zaliczali się ówczesny minister sprawiedliwości Sylwester Zawadzki, prof. Igor Andrejew czy prezes Naczelnej Rady Adwokackiej Kazimierz Buchała, odpowiadał monter z łódzkiej fabryki Vifama Ryszard Brodowicz: „Powszechne są żądania wymiaru surowych kar, utworzenia obozów pracy i wprowadzenia obowiązku pracy, podwyższenia grzywien itd.”. Istniała głęboka opozycja między myśleniem o prawie przedstawicieli nauki a należącymi do partii robotnikami [38]. Po 13 grudnia populiści uzyskali wsparcie „betonu”. Zaczął się proces odwrotu od zamierzonych reform. Na posiedzeniu 13 lutego atak poprowadził Bogdan Dzięcioł, wykształcony w Moskwie sędzia wojskowy, prezes Izby Karnej Sądu Najwyższego. Wsparł go komisarz wojskowy w Ministerstwie Sprawiedliwości płk Henryk Kostrzewa, twierdząc, że do 13 grudnia było ono „jednym z nielicznych resortów, w którym Solidarność rozpanoszyła się do niesłychanych rozmiarów. Wielu sędziów było ekstremalnymi działaczami Solidarności, niektórzy byli najbliższymi współpracownikami Z. Bujaka i innych »jastrzębi«. Ludzie ci prowadzili demontaż struktury organizacyjnej resortu, kolportowali demagogiczne hasła m.in. o nadmiernej represyjności naszego prawa karnego, szerokiej penalizacji, ich celem było uczynienie resortu instrumentem Solidarności”. Kostrzewa dodawał: „brak konsekwencji występuje również w działaniach po 13 grudnia 1981 r.”. Podobne opinie wyrażali zwłaszcza robotnicy – członkowie KC. Przewodniczący Komisji Mirosław Milewski zachowywał pozorną neutralność, ale na zakończenie podsumował: „nie byłoby źle, gdyby Ministerstwo Sprawiedliwości opracowało harmonogram działań zmierzających do wyeliminowania różnych negatywnych zjawisk występujących w resorcie”. Należało do nich m.in. deklarowanie przez część sędziów przynależności do Solidarności [39].

Na kolejnym posiedzeniu Komisji 5 marca pozytywne opinie zebrał Sąd Najwyższy, kierowany od 1976 r. przez wysłużonego aparatczyka Włodzimierza Berutowicza, współodpowiedzialnego za osłanianie represji po czerwcu 1976 r. Pozytywnej opinii o Sądzie Najwyższym przeciwstawiano krytykę sądów powszechnych, rzekomo zbyt łagodnych w stosowaniu kar [40].

Na posiedzeniu 21 kwietnia zajmowano się między innymi sytuacją internowanych. Z sali padały pełne nienawiści komentarze, pretensje o zbyt dobre warunki w obozach. Dyrektor Centralnego Zarządu Zakładów Karnych gen. Stanisław Jabłonowski musiał tłumaczyć, dlaczego do internowanych mają dostęp kapłani. Ocenił, że do większości kapelanów nie ma pretensji, ale są negatywne przykłady, „stwierdzono fakty dostarczania lub wynoszenia listów i grypsów, a nawet radioodbiornika (w Uhercu)”. Minister Zawadzki dodał, że Kościół nadużywa funkcji kapelanów „do prowadzenia działalności pozareligijnej”. Na pytanie jednego z członków Komisji, czy nie należy zwolnić internowanych, Zawadzki odpowiedział: „Prowadzimy jednak pracę w kierunku rozwarstwienia internowanych – dotychczas zwolniono już blisko 4 tys. osób”. Uzupełnił to w szczególny sposób Milewski: „otrzymujemy z zakładów pracy wiele listów postulujących ostrzejsze traktowanie internowanych”. I dodał, że „internowanym przedkładano propozycję wyjazdów emigracyjnych wraz z rodzinami – dotychczas nie było chętnych”. Dyskutowano również o reportażu, który ukazał się w jednej z gazet i w którym dziennikarz opisywał rzekomo komfortowe warunki w obozie internowanych kobiet w Gołdapi. Tym razem głos zabrał prokurator generalny Czubiński: „w ośrodku dla internowanych w Gołdapi przebywają wrogowie naszego ustroju. Dlatego nie może dziwić oburzenie z powodu informacji o warunkach, w jakich przebywają tam internowane kobiety” [41].

Komisja ta nie miała bezpośredniego wpływu na funkcjonowanie sądów ani na warunki w obozach internowanych, ale ze względu na swój skład i usytuowanie w centralnym aparacie PZPR była ważną grupą wpływu. W czasie obrad prowadzonych we własnym gronie zaufanych towarzyszy pozwalano sobie na większą szczerość. Przytoczone fragmenty pokazują tendencję dominującą wśród aktywu – nienawiść do opozycjonistów, lekceważenie praworządności rozumianej inaczej niż zemsta i chęć pognębienia przeciwnika, wroga ustroju.

Mimo drakońskich wyroków przewidzianych w dekrecie o stanie wojennym sądy skazywały na kary dużo niższe, zwykle kilku lat więzienia, a zdarzały się też wyroki w zawieszeniu. Osobnych badań wymaga ustalenie, czy było to wynikiem odgórnych zarządzeń, czy cichego oporu sędziów próbujących orzekać – w ramach narzuconego prawa – możliwie niskie kary [42].

Co dalej z Solidarnością

Kolejnym celem ekipy stanu wojennego była głęboka reorganizacja związków zawodowych, tak by nie stały się ponownie płaszczyzną budowania samorządnej wspólnoty i wywierania nacisku na władze, lecz stopniowo powracały do przypisanej im w systemie „realnego komunizmu” roli transmisji partii do mas oraz mobilizowania pracowników do dyscypliny i wysiłku produkcyjnego.

Na posiedzeniu kierownictwa MSW 15 grudnia 1981 r. minister Kiszczak mówił, że trzeba „nasilić pracę wokół przedsięwzięć zmierzających do tworzenia nowej »ludowej« całkowicie »Solidarności«” [43]. Służba Bezpieczeństwa co najmniej od września 1981 r. pracowała nad przygotowaniem „ekip zastępczych” władz Solidarności, czyli ludzi, którzy byliby w stanie zastąpić przewodniczących i członków komisji związkowych różnych szczebli i godzili się na to [44]. Nie wiadomo, jak daleko posunął się proces tego przygotowywania kadr, ale ujawniona na przełomie 1981/82 słabość tego scenariusza pozwala wątpić w powodzenie MSW. W Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność” nie było współpracowników SB o znanych i cieszących się popularnością nazwiskach (najbardziej znany był przewodniczący Regionu Województwo Pilskie Eligiusz Naszkowski). Po 13 grudnia sięgnięto po osoby, które odegrały ważną rolę w okresie organizowania związku jesienią 1980 r., ale następnie odeszły lub zostały wyeliminowane. W programach telewizji z deklaracjami lojalności wobec władz wystąpili Jarosław Sienkiewicz, Stanisław Zawada i Jerzy Piórkowski oraz jako jedyny z aktualną legitymacją uzyskaną w wyborach Zdzisław Rozwalak, przewodniczący Regionu Wielkopolska (po kilku tygodniach na specjalnej konferencji prasowej oświadczył jednak, że działał pod przymusem) [45].

17 grudnia z przetrzymywanym w podwarszawskich Chylicach Lechem Wałęsą odbył rozmowę płk Władysław Iwaniec, który już wiosną 1981 r. był wykorzystywany jako pośrednik w kontaktach Jaruzelskiego z Wałęsą. Iwaniec pisał w złożonej natychmiast po spotkaniu notatce, że przewodniczący Solidarności w zasadzie nie przyjmował do wiadomości radykalnej zmiany sytuacji w Polsce. Zakładał istnienie Solidarności w takiej formie, w jakiej działała przed 13 grudnia. Wielokrotnie powracał do koncepcji „trzech” (Jaruzelski, Glemp, Wałęsa) oraz porozumienia rządu, Kościoła i Solidarności jako jedynej drogi unormowania sytuacji w kraju. Jak pisał Iwaniec: „stwierdzał, że konieczne jest uwolnienie wszystkich internowanych i umożliwienie normalnej działalności prezydium Komisji Krajowej i całej Komisji Krajowej”. Pułkownik cytował propozycję Wałęsy, jak wyjść z powstałego kryzysu: „»Powołujemy Radę Gospodarczą, mamy dostęp do telewizji i przeprowadzamy wybory« (na zasadzie: połowa mandatów nasza, a połowa partii), wyjaśniając, że w tej drugiej połowie mieścić się będą: »ZSL-e, Paxy, branżowcy i kogo tam chcecie«”. Akceptował szczególną rolę wojska, ale jako ogólnego gwaranta takich reform. Dowodził, że panuje nad Komisją Krajową, negatywnie wypowiadał się o niektórych jej członkach i „kuroniadzie”, lecz zapewniał, że Solidarność ma w swoich rękach. We wnioskach Iwaniec oceniał: „Jestem przekonany, że żadna siła nie będzie w stanie odwieść go od posiadanych koncepcji i poczucia własnej misji” [46].

19 grudnia na posiedzeniu Sekretariatu KC PZPR Jaruzelski wydał dyspozycję, by wypracować koncepcję nowych związków, które mają być „jednolite, prosocjalistyczne, ale nie antykościelne” [47]. Nazajutrz Kiszczak na naradzie kierownictwa MSW mówił, że „główne zadanie, które niezwłocznie trzeba doprowadzić do KW MO to rozbijanie i likwidacja struktur »S« i działanie na rzecz nowej, robotniczej »S«. Pozyskiwać ludzi do tej nowej »S«, skierować ich do działań”. Informował swój sztab, że w KC utworzono kierowany przez Stanisława Cioska zespół, „który będzie pracować nad nową Solidarnością”: „Będzie nasz przedstawiciel w tym zespole, ale niezależnie od jego pracy MSW musi pracować równolegle i tworzyć fakty dokonane” [48]. W opracowaniu sygnowanym przez wiceministra spraw wewnętrznych 21 grudnia polecano: „Niezależnie od działań podejmowanych przez Komitet d.s. Związków Zawodowych, powołać centralną i wojewódzkie grupy operacyjne do działań mających na celu: wyeliminowanie pozostałości sił ekstremalnych w ogniwach NSZZ »Solidarność«; współudział w przygotowywaniu koncepcji funkcjonowania Związków Zawodowych w nowej sytuacji oraz osób, działaczy do podjęcia funkcji w nowych strukturach organizacyjnych; ujawnienie i likwidowanie prób tworzenia nielegalnych struktur związku NSZZ »Solidarność«”. Nakazywano przyjęcie w tworzonych grupach inicjatywnych pewnych zasad, takich jak uznanie WRON, tworzenie związku „współdziałającego z władzą”, usunięcie „ze związku i jego organów doradczych członków nielegalnych organizacji i ugrupowań, takich jak KSS KOR, KPN, RMP, ROPCiO i innych osób działających na szkodę interesów PRL”. Przewidywano, że nowe związki muszą być organizowane wedle województw, należy też wspierać tworzenie grup branżowych [49].

Te wstępne zamierzenia były oczywiście nieznane kierownictwu Kościoła. 20 grudnia władze dopuściły do przetrzymywanego w izolacji Lecha Wałęsy ks. Alojzego Orszulika, rzecznika prasowego Episkopatu Polski. Zanotował on, że Wałęsa był poruszony i wzburzony wiadomościami o masakrze w kopalni „Wujek”, nazywał rządzących bandytami. Niemniej ks. Orszulik przekazał, że prymas Glemp i abp Dąbrowski rozmawiali z Kazimierzem Barcikowskim i ministrem spraw zagranicznych Józefem Czyrkiem. Przedstawiciele władz PRL zapewniali, że „»Solidarność« będzie mogła działać zgodnie ze swoim statutem, że potrzebne jest prowadzenie rozmów w tej sprawie, że nie będzie więźniów politycznych ani procesów politycznych, kto będzie chciał wyjechać za granicę, ten będzie mógł skorzystać z okazji, ale na banicję się nie godzimy”. Ksiądz Orszulik mówił, że kierownictwo Kościoła przedstawiło propozycję przeniesienia Wałęsy na neutralny grunt, najlepiej do domu Prymasa w Choszczówce. Tam Wałęsa mógłby spotykać się z doradcami i członkami prezydium, ale nie mógłby tego domu opuszczać. Przewodniczący Solidarności odpowiedział, że na razie rozmowy są potrzebne partii, a nie Solidarności, że trzeba przetrzymać dwa tygodnie: „Oni muszą przyjść na kolanach do nas”. Na naleganie ks. Orszulika sformułował jednak warunki rozmów: komunikat, że za poręczeniem Kościoła wyszedł z izolacji na teren neutralny i że może to być Choszczówka, oraz podjęcie rozmów po spotkaniu z doradcami i członkami prezydium Komisji Krajowej; wśród doradców musi być Bronisław Geremek, a gdyby władze się nie zgadzały, to Tadeusz Mazowiecki. Orszulik zaproponował jako doradców wskazanych przez Kościół Wiesława Chrzanowskiego, Jana Olszewskiego, Władysława Siłę-Nowickiego, a także Andrzeja Wielowieyskiego i Stanisława Rusinka z Regionu Mazowsze. Wałęsa zgodził się na te osoby, ale podkreślił, że konieczny jest udział Geremka lub Mazowieckiego [50].

Jak wynikało z kolejnej rozmowy płk. Iwańca z Lechem Wałęsą 21 grudnia, jego postawa była nieustępliwa. Z niepokojem przyjął jednak wiadomość, że prowadzone są rozmowy między rządem a Episkopatem, gdyż „był pewny, że Episkopat nie podejmie bez niego żadnych rozmów”. Na temat związku okrojonego i ograniczonego w uprawnieniach nie chciał rozmawiać [51]. Na posiedzeniu kierownictwa MSW 27 grudnia wiceminister Stachura powiedział, że związki zawodowe „muszą być branżowe, ale na czele ich federacji nie może stać Wałęsa” [52].

Tymczasem minister ds. współpracy ze związkami zawodowymi Stanisław Ciosek odbywał konsultacje z niektórymi działaczami. Był wśród nich Eligiusz Naszkowski, TW „Grażyna”, przewodniczący Regionu Województwo Pilskie, którego 21 grudnia przewieziono z Wronek, miejsca internowania, do Warszawy. Ciosek zapewne nie został poinformowany, że Naszkowski jest agentem SB, ale wiedział, że jest działaczem skłonnym do ugody. Doniesienie TW „Grażyny” z przebiegu tej rozmowy, przeprowadzonej 22 grudnia, oddaje więc zapewne to, co Ciosek mówił innym rozmówcom dowożonym do jego gabinetu w Urzędzie Rady Ministrów.

Min. Ciosek poinformował na samym początku, że tego typu rozmowy odbywa z większością działaczy szczebla przewodniczący regionu. I celem tej rozmowy, jak określił to na samym początku, jest coś w rodzaju konsultacji stanowiska, które minister prezentuje [w rozmowach] z działaczami związkowymi. Ostrzegł również na początku, że nie chodzi o deklarację lojalności, bo to jest wymagane od każdego obywatela. Natomiast chce poprzez te rozmowy upewnić się ostatecznie co do wyboru koncepcji rozwiązania problemu Solidarności, jako że 2 koncepcje zasadnicze są już, ze sobą w tej chwili konkurują. Mają swoich wyznawców w aparacie władzy i państwa. Tzn. pierwsza koncepcja, której min. Ciosek nie aprobuje, to jest koncepcja większości ludzi sprawujących władzę. Znaczy koncepcja taka, aby nie dopuścić do odrodzenia się w jakiejkolwiek postaci Solidarności. Nawet jako związku zawodowego. I tym samym, jak również ograniczenie działalności innych organizacji społecznych. I tym samym sprawowanie jakiś czas władzy, już po zniesieniu stanu wojennego, w oparciu o klasyczną elitę władzy. (...) Technicznie – mówił min. Ciosek – jest to łatwiejsze. Natomiast nie oznacza to tak szerokiej demokratyzacji, jaką przyniosłaby realizacja drugiej koncepcji, o której mówił. Drugą koncepcję gorąco popierał min. Ciosek. Chciał znać stanowisko wobec tej koncepcji. Jest to koncepcja reaktywowania, wskrzeszenia działalności Solidarności, ale pod warunkiem, iż będzie to związek zawodowy.

Musiałby on spełniać kilka wymogów. „Po pierwsze byłby dopasowany do struktury politycznej państwa, czyli po prostu związek zawodowy, ponieważ w strukturze politycznej państwa nie ma miejsca na istnienie czegoś na kształt parasola pod którym gromadzą się wszystkie siły polityczne. Po drugie uznanie pryncypiów ustrojowych. Tzn., w tym kierowniczą rolę PZPR. Po trzecie pozostawienie pełnej niezależności i samorządności związkowi zawodowemu. W tym również zrealizowano by postulat dostępu Solidarności do środków masowego przekazu”.

Naszkowski poparł koncepcję Solidarności proponowaną przez Cioska, ale zauważył, że oznacza to „przewracanie do góry nogami struktury obecnej Solidarności”, w tym wyeliminowanie struktur pozazwiązkowych. A także zmianę składu osobowego kierownictw na wszystkich szczeblach. Agent relacjonował, że Ciosek notował jego uwagi. Powiedział też, że wystąpi do MSW o uchylenie internowania Naszkowskiego, i zachęcał, by odnowił kontakty związkowe z drugim i trzecim garniturem w komisjach zakładowych regionu. Zachęcał również, by porozumiał się ze Zdzisławem Rozwalakiem z Poznania, a także z przywódcami z regionów: Gorzów Wielkopolski, Słupsk, Pobrzeże i Bydgoskiego. Mówił, że te kontakty należy nawiązać szybko, gdyż „rząd przed nowym rokiem wyjdzie z pewnymi propozycjami rozwoju Polski na najbliższy okres” i byłoby dobrze, aby to prognozowanie uwzględniało istnienie Solidarności. „Nie określił minister w jaki sposób dojdzie do zwołania, do pierwszego spotkania grupy inicjatywnej”. Naszkowski oceniał, że w pierwszym etapie chodzi o porozumienie między województwami, podanie w środkach przekazu informacji o powstaniu takiej grupy inicjatywnej, a następnie liczenie na przyłączenie się innych regionów [53].

Naszkowski został zwolniony, ale jak meldował w dalszych doniesieniach, już ten fakt wzbudził ogromną nieufność otoczenia. Na początku stycznia informował o negatywnych, a nawet agresywnych reakcjach, z jakimi się spotyka, oraz że dochodzą do niego pogłoski, iż jest szpiegiem i prowokatorem. Nie miał szans podjąć jakiejkolwiek akcji, a prowadzący go płk Pjanka 26 stycznia meldował, że „w tej chwili nie można go wykorzystywać do żadnych zadań”. W lutym Naszkowski wyznał oficerowi prowadzącemu, że w czasie rozmowy z Cioskiem usłyszał: „podczas jego rozmowy z Wałęsą, Wałęsa uznał mnie za zdrajcę, to znaczy w kontekście takim, że przekazałem taśmy z Radomia. Minister Ciosek śledził moją reakcję, oczywiście powiedziałem, że w tym trudnym stanie wojennym różni ludzie będą mówić różne rzeczy a Wałęsa, czego nie raz byłem świadkiem, wypowiada rzeczy w sposób nieodpowiedzialny, różne opinie. Wtedy min. Ciosek zapewnił mnie, że zbił z tropu Wałęsę tzn. zastrzegł sobie, że źródła informacji mają na pewno lepsze, obiektywniejsze, aniżeli od członków czy to Komisji Krajowej, czy bliskich osób Wałęsie, ale sprawę tę zasygnalizował” [54]. Nie wiadomo, czy Ciosek wiedział, że Naszkowski jest agentem, a zapewne nie był wtajemniczony w sposób dokonania nagrania radomskiego. Ta relacja wiele jednak mówi o postawie Wałęsy, ale także Cioska, który nie omieszkał poinformować Naszkowskiego o opinii Wałęsy.

Ostatecznie Naszkowski został wycofany przez SB z gier operacyjnych i przeniesiony do centrali MSW, gdzie zatrudniono go w zespole przygotowującym próbę skompromitowania Wałęsy jako rzekomego agenta SB [55].

Na szczytach władzy nie wyobrażano sobie, że dziesięciomilionowa Solidarność może po prostu przestać istnieć. Liczono na stworzenie nowej „robotniczej” Solidarności bez inteligenckich doradców i kierowanej przez ludzi podporządkowanych Służbie Bezpieczeństwa. W tym m.in. celu prowadzono rozmowy z internowanymi, licząc na złamanie niektórych znanych działaczy, by przyszła „odnowiona” Solidarność miała jakiś stopień wiarygodności. Kluczowa dla szans tego scenariusza była postawa Lecha Wałęsy. „Każda inna kandydatura na stanowisko przewodniczącego oznaczałaby mniejsze szanse na powodzenie całej operacji” – zauważają słusznie Tomasz Kozłowski i Grzegorz Majchrzak [56]. Wałęsa nie został formalnie internowany, ale był przetrzymywany w ośrodkach rządowych pod Warszawą i skazany na wyłączny kontakt z kuszącymi go przedstawicielami rządu oraz ks. Jankowskim i ks. Orszulikiem, którzy namawiali go do postawy kompromisowej. Wałęsa deklarował chęć rozmów, lecz stawiał warunek – możliwości narady z doradcami, Bronisławem Geremkiem i Tadeuszem Mazowieckim, co dla władz było nie do przyjęcia [57]. Pokazywało także, że nie będzie zgody Wałęsy na wykorzystanie go jako marionetki. Pod wpływem nalegań ks. Orszulika na początku stycznia Wałęsa odstąpił od warunku rozmowy z Geremkiem i Mazowieckim, niepokoił się, że władze nie podejmują negocjacji. Nadal jednak uważał za konieczne spotkanie z doradcami i prezydium Komisji Krajowej [58].

Jak wynika z zacytowanej wyżej wypowiedzi gen. Stachury z 27 grudnia, w kierownictwie MSW już wtedy przeważyło przekonanie, że Wałęsę należy odsunąć od kierowania przyszłym związkiem. W połowie stycznia władze polityczne straciły nadzieję na pozyskanie Wałęsy i 26 stycznia wręczono mu decyzję o internowaniu.

Nim to nastąpiło, już 4 stycznia w kierownictwie MSW „zaakcentowano zwłaszcza potrzebę odradzania działalności związkowej wokół komisji pracowniczych i komisji d.s. socjalnych oraz aktywizowania związków branżowych”. Jak podkreślano: „W oparciu o te elementy i czynniki koniecznym jest tworzenie grup inicjatywnych, skupiających godnych zaufania działaczy »Solidarności«” [59]. Była to koncepcja awangardowa – rezygnacja z tworzenia nowej Solidarności pod kontrolą SB na rzecz budowania ruchu związkowego od dołu i niezależnie od dotychczasowych podziałów organizacyjnych. Ostatecznie ta koncepcja będzie realizowana od końca 1982 r., ale w pierwszej połowie roku nie została zaakceptowana przez Jaruzelskiego. Mimo to już na początku lutego 1982 r. minister Kiszczak polecił wykonanie analizy, „co by się stało, gdyby rozwiązać wszystkie związki zawodowe lub tylko »S« – jakie byłyby tego konsekwencje” [60].

W ścisłym kierownictwie państwa ścierały się różne opinie co do przyszłości ruchu związkowego. Niemniej na początku lutego zarówno Olszowski, jak i Milewski opowiedzieli się przeciwko reaktywowaniu w przyszłości Solidarności. Rakowski, jak wspomina, bronił wizji jakiejś przyszłej Solidarności, bo „sprawa związków zawodowych jest kwestią pozyskania klasy robotniczej oraz młodego pokolenia” [61]. Przeciwnicy ogłoszenia likwidacji Związku musieli też brać pod uwagę groźbę masowych protestów, zdecydowanego sprzeciwu Kościoła, ostrej reakcji opinii międzynarodowej. Z drugiej strony nie tylko MSW nie widziało możliwości powrotu Solidarności, także aparat partyjny był przeciwny przywróceniu do działania organizacji choćby nazwą nawiązującej do okresu, który czym prędzej starano się zamknąć, organizacji, która w przyszłości mogłaby znów wyrosnąć na ruch ograniczający monopolistyczną władzę [62]. Na posiedzenie Sekretariatu KC PZPR 16 lutego Kazimierz Barcikowski złożył „Stanowisko Komitetu Rady Ministrów d.s. Związków Zawodowych w sprawie ruchu związkowego” jako propozycję do dyskusji. Wezwanie do dyskusji w warunkach stanu wojennego – przy zakazie zebrań, zagrożeniu wysokimi karami więzienia w razie kontynuowania działalności związkowej, braku legalnej prasy innej niż rządowa – było kiepskim dowcipem. W dokumencie, który składał się z ogólników, uznano, że kierownictwo Solidarności „przestało się zajmować działalnością związkową, przekształciło go w opozycyjną partię polityczną, której działalność i cele stawały się coraz bardziej odległe od prawdziwych interesów robotniczych”. Odpowiedzialność za to ponoszą nie szeregowi członkowie Związku, ale przywódcy i politycy opozycyjni, „którzy nadużyli tego związku do urzeczywistniania swoich planów”. Nikt za przynależność do Solidarności nie może być dyskryminowany ani karany. „Nie może być jednak powrotu do tej działalności dla osób znanych ze swej destrukcyjnej postawy” [63]. Propozycja dyskusji opartej na takich założeniach była nie do przyjęcia dla żadnej grupy działaczy Solidarności. Na posiedzeniu Sekretariatu KC PZPR 16 lutego propozycja ta została jeszcze pogorszona. Jego członkowie postulowali bowiem unikanie słowa „Solidarność”, zwłaszcza tam, gdzie występowało w pozytywnym kontekście czy jako gwarancja nierepresjonowania za samą przynależność do Związku [64].

Podczas kolejnej rozmowy z płk. Iwańcem 20 lutego 1982 r. internowany Wałęsa powiedział: „albo będzie »Solidarność« (taka, jaka była), zwolnieni zostaną internowani i skazani (niewinnie, bo wykonywali uchwałę o strajku) – albo »będziemy się bić«” [65].

Problem ewentualnego powrotu Solidarności do legalnego istnienia był w następnych miesiącach przedmiotem rozmów między władzami a przedstawicielami Kościoła, ale nie dawało to żadnych efektów [66]. Ostatecznie zwyciężyła opcja zerowa – całkowitej likwidacji dotychczasowych związków zawodowych, co przeprowadzono w sejmie 8 października 1982 r.

Pacyfikacja środowisk opiniotwórczych

Celem władz było wydatne osłabienie środowisk opiniotwórczych, zwłaszcza prasy, stowarzyszeń twórczych i naukowych, które popierały NSZZ „Solidarność” oraz perspektywę demokratyzacji życia kraju, akcentowały wolność wypowiedzi i potrzebę praworządności.

Po wprowadzeniu stanu wojennego zawieszono 405 stowarzyszeń, w tym 53 o zasięgu ogólnokrajowym i 352 lokalne. Zawieszono 151 stowarzyszeń kulturalno-oświatowych, 83 sportowo-turystyczne, 53 kluby inteligencji katolickiej, 17 stowarzyszeń naukowych, 7 narodowościowych. „Działalność szeregu tych stowarzyszeń bezpośrednio wspomagała działania sił opozycyjnych, zmierzających do rozbicia socjalistycznych struktur społecznych i państwowych” – oceniano w połowie 1983 r. Po zawieszeniu rozwiązano 36 stowarzyszeń, w tym 9 ogólnokrajowych i 27 lokalnych. W 40% zawieszonych stowarzyszeń dokonano „przeglądu kadry kierowniczej” i spowodowano usunięcie z nich około 90 osób oraz zwolnienie 60 pracowników etatowych [67].

W opracowaniu dotyczącym zamierzonych działań z grudnia 1981 r. przewidywano zwrócenie szczególnej uwagi na środowiska twórcze i dziennikarskie. „Tworzyć zalążki lewicowych stowarzyszeń np. Związku Literatów, Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich i innych” [68]. Na posiedzeniach kierownictwa MSW negatywnie oceniano ministra kultury Józefa Tejchmę jako podejmującego interwencje na rzecz ludzi kultury. Pojawiały się propozycje nie tylko doraźnych działań wobec twórców. 27 grudnia minister Kiszczak mówił, że rozmawiał z reżyserem Bogdanem Porębą, który skupił wokół siebie około 15 „zaangażowanych twórców”. „Trzeba pomyśleć, jak zepchnąć ze »świecznika« ludzi typu Gieysztor, Bratkowski, Wajda, Holoubek”, na co wiceminister Stachura zareagował propozycją, że „poleci Biuru Śledczemu, aby opracowało koncepcję pociągnięcia do odpowiedzialności karnej Wajdę” [69]. Dwa dni później minister dodał: „W środowisku literackim trzeba aktywizować Żukrowskiego, Dobraczyńskiego, Koźniewskiego oraz innych o podobnych postawach” [70].

W dokumencie MSW z 6 stycznia 1982 r. pt. „Proponowane problemy i tematy do podjęcia w czasie trwania stanu wojennego” pisano: „Przeprowadzić weryfikację wszystkich stowarzyszeń pod kątem celowości ich dalszego istnienia, a w przypadkach uzasadnionych dokonać łączenia ich bądź likwidacji (m.in. KIK, Pen Club, ZLP, Stowarzyszenie Filmowców Polskich, Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich)”. Proponowano też zmianę systemu finansowania stowarzyszeń i organizacji przez dotowanie wyłącznie uzasadnionej działalności merytorycznej oraz podjęcie działań zmierzających „do pozytywnych przewartościowań stowarzyszeń, a zwłaszcza stowarzyszeń twórczych”. Postulowano obowiązek opiniowania przez MSW osób kandydujących na stanowiska redaktorów redakcji prasowych i radiowo-telewizyjnych oraz ich zastępców. „Dokonać weryfikacji tytułów czasopism i tygodników z możliwością połączenia redakcji gazet o zbliżonych zainteresowaniach, a nawet likwidacji tych, których funkcjonowanie w obecnych warunkach jest zbędne” [71].

W pierwszych tygodniach stanu wojennego przeprowadzono drastyczną weryfikację dziennikarzy, która polegała na rozmowach z ponad 10 tysiącami pracowników prasy, radia i telewizji. Osoby niedające gwarancji realizowania linii władz, związane z Solidarnością, usuwano z pracy. Z prasy centralnej, wydawanej przez koncern RSW „Prasa-Książka-Ruch”, usunięto 302 osoby, a ponad 180 skierowano do pracy poza RSW. Odwołano 60 redaktorów naczelnych i 78 ich zastępców. Z Komitetu ds. Radia i Telewizji usunięto 227 dziennikarzy i około 300 pracowników technicznych. Zlikwidowano kilka tygodników młodzieżowych i dwa ogólnopolskie tygodniki kulturalne – „Kulturę” i „Literaturę” – oraz kilka tygodników regionalnych [72]. Według innych obliczeń z zawodu musiało odejść 1200 osób (co siódmy dziennikarz), pozostali złożyli deklaracje lojalności. W Komitecie ds. Radia i Telewizji pracę straciło 600 osób, w tym 360 w Warszawie. „Weryfikacja była politycznym odwetem, zemstą za słowa prawdy, za chwile strachu, kiedy walił się świat nomenklatury i lokajstwa – pisał Jacek Snopkiewicz, jeden z czołowych dziennikarzy telewizyjnych. – Ale weryfikacja to także sposób rządzenia telewizją w stanie wojennym. Przykładne zwolnienia miały sterroryzować załogę, uczynić z niej posłuszną masę w spracowanych rękach komisarzy wojskowych i oficerów MSW” [73].

Weryfikacja była głęboka i przez lata zauważana przez czytelników. Telewizja stała się środkiem najbardziej brutalnej propagandy, w pierwszych tygodniach wręcz ubranej w wojskowe mundury. Stopniowo wznawiane gazety i czasopisma jednoznacznie popierały władze stanu wojennego, nie podnosiły żadnych wątpliwości dotyczących słuszności ich decyzji. Okres 1980–1981, kiedy dziennikarze wybijali się na suwerenność wobec władzy, podejmowali niewygodne dla niej tematy, wyrażali własne opinie, należał do przeszłości. Na takie dziennikarstwo miejsca nie było. „Wznowione i nowo powstałe czasopisma musiały ustosunkować się do stanu wojennego, i musiały to uczynić w z góry narzucony sposób – pisze historyk Katarzyna Stańczak-Wiślicz. – Akt lojalności stawał się aktem założycielskim w nowej rzeczywistości. (...) O stanie wojennym można było pisać wyłącznie jako o akcie dziejowej konieczności, jako heroicznym wyborze mniejszego zła w obliczu nadciągającej katastrofy, wreszcie jako o kroku na drodze do przywrócenia spokoju i normalności” [74].

Nowy tygodnik kulturalny „Tu i Teraz” redagowany przez Kazimierza Koźniewskiego, dziennikarza od dawna związanego tajną współpracą z MSW, próbował zastąpić zlikwidowaną „Kulturę”, ale pismo nie cieszyło się popularnością, zwroty sięgały ⅓ nakładu. Podobnie działo się z innymi magazynami. „Wynikało to z ujednolicenia ich formuły, ze zdominowania treści przez tematy gospodarcze i polityczno-społeczne – te ostatnie traktowane jednostronnie – pisze historyk prasoznawca. – Na drugi plan zeszły zagadnienia kulturalne, do tego z wielu łamów zniknęli autorzy wcześniej gwarantujący poczytność. Surowiej niż przed 13 grudnia działała cenzura skutecznie eliminując treści niepożądane, a potencjalnie interesujące. Pisma stały się po prostu nudne; wrażenie takie wzmagała fatalna jakość druku, a zwłaszcza materiału ilustracyjnego. W efekcie w 1982 roku odsetek osób niekorzystających z mediów drukowanych spadł do poziomu sprzed 1970 roku” [75].

Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich było organizacją o długiej tradycji i na poprzednich etapach historii PRL mocno powiązaną z aparatem propagandy PZPR. Poruszenie środowiska pod wrażeniem Sierpnia 1980 było ogromne i w październiku wybrano nowe władze, ze Stefanem Bratkowskim na czele. Prowadzone przez Bratkowskiego i grupę wybitnych dziennikarzy o znanych nazwiskach i dużym dorobku SDP stało się w latach 1980–1981 rzecznikiem odnowy, niezależności i uczciwości dziennikarskiej, opowiadało się za ograniczeniem cenzury, odbudową samorządności w różnych dziedzinach życia, w chwilach zaś ostrych konfliktów występowało przeciwko konfrontacyjnym poczynaniom władz i brutalnej, kłamliwej propagandzie, a za szukaniem porozumienia. Zawieszone w chwili wprowadzenia stanu wojennego SDP zostało 19 marca 1982 r. rozwiązane. W jego miejsce pod kuratelą władz utworzono następnego dnia Stowarzyszenie Dziennikarzy PRL, które przejęło majątek SDP i jego różnorodne uprawnienia. Na czele komitetu organizacyjnego SD PRL stanęli ludzie całkowicie podporządkowani władzy, w tym tajni współpracownicy SB. Było wśród nich zaledwie kilku znanych dziennikarzy. Niemniej, choć SD PRL było bojkotowane przez znane postacie ze środowiska, pod koniec 1982 r. należało do niego już 4,5 tys. osób, w tym większość pozytywnie zweryfikowanych pracowników mediów szczebla wojewódzkiego [76]. Podział w środowisku zawodowym był trwały – SD PRL kolaborowało z władzą, a przynależność do niego była źródłem różnych profitów, pozostający przy SDP prowadzili działania półkonspiracyjne, wielu współpracowało z wydawnictwami podziemnymi i katolickimi.

Związek Literatów Polskich od dziesięcioleci miał ogromne znaczenie opiniotwórcze, a znani pisarze byli ozdobą salonów władzy, ale też liderami środowisk podejmujących jej krytykę w imię wolności słowa i autentyzmu kultury. Od 1956 r. opozycja literacka była trudnym do zignorowania ośrodkiem formowania postaw obywatelskich, by wspomnieć List 34 w 1964 r. czy nadzwyczajne zebranie warszawskich literatów w 1968. Od 1976 r. wielu literatów wspierało opozycję demokratyczną, politycznie Związek był jednak przez te dziesięciolecia podzielony [77]. W liczącym ponad 1300 członków ZLP, do którego przynależność była związana nie tylko z poczuciem należenia do elitarnego grona, ale też z różnymi przywilejami, dużą grupę stanowili literaci podatni na naciski władzy, uwikłani w różne zależności, oczekujący promowania w środkach masowego przekazu czy ułatwień w publikacji tekstów. Często byli to autorzy mało popularni, ale dzięki wsparciu władz zasiadający w redakcjach czasopism czy różnych honorowych gremiach. Niektórzy jednak, tacy jak Janusz Przymanowski czy Wojciech Żukrowski, mieli swoich wiernych czytelników.

Po śmierci długoletniego prezesa Jarosława Iwaszkiewicza, w końcu 1980 r. nowym prezesem ZLP został Jan Józef Szczepański, który wraz z gronem współpracowników prowadził Związek do współpracy z Solidarnością, czego wyrazem była m.in. formalnie zawarta umowa. Związek angażował się także we wspieranie przemian, które miały otworzyć nowe perspektywy dla kultury, m.in. przełamanie dystansu wobec pisarzy emigracyjnych (czynnikiem przyspieszenia i unaocznienia problemu była Nagroda Nobla dla Czesława Miłosza w 1980 r.), unormowanie zasad działania i ograniczenia cenzury, wzmocnienie autonomii środowisk kulturalnych wobec władz administracyjnych.

ZLP został zawieszony 13 grudnia 1981 r. i przez długie miesiące władze nie mogły się zdecydować, co czynić dalej. Próby zneutralizowania środowiska albo wykreowania wewnętrznej opozycji nie dawały spodziewanego rezultatu. Literaci, którzy poparli stan wojenny (np. Żukrowski), zostali uznani za kolaborantów i byli potępiani zarówno przez kolegów, jak i czytelników. Proponowane „miękkie” rozwiązania były ignorowane lub odrzucane, np. postulowane przez ministra kultury Józefa Tejchmę „generalne reaktywowanie wszystkich związków” twórczych, co „przy wzmocnieniu pozycji władzy, poszanowania samorządu w jego właściwych wymiarach” miało otworzyć możliwość częściowych zmian personalnych [78].

Ostatecznie w sierpniu 1983 r. ZLP został rozwiązany. Na jego miejsce utworzono we wrześniu inną organizację pod tą samą nazwą, przekazując jej majątek stowarzyszenia. Niemal żaden ze znanych pisarzy nie wstąpił do neo-ZLP. Wielu literatów próbowało kontynuować nielegalną działalność, tworzyli nieformalne kręgi działające często w półkonspiracji, wspierające różne inicjatywy podziemne lub związane z Kościołem [79]. Władze nie zdecydowały się natomiast na rozwiązanie Pen Clubu ze względu na międzynarodowy statut organizacji i przewidywane komplikacje. Pen Club miał jednak ograniczoną skalę aktywności, organizował zebrania jedynie w swojej warszawskiej siedzibie.

Związek Polskich Artystów Plastyków był organizacją środowiskową, dotychczas rzadko udzielającą się w sprawach politycznych. Kierowany przez Jerzego Puciatę ZPAP podjął jednak, tak jak inne związki twórcze, współpracę z Solidarnością. Zawieszony 13 grudnia, został ostatecznie rozwiązany 20 czerwca 1983 r. Jego liderzy kontynuowali działalność nielegalnie, wspierając kulturę niezależną.

Najbardziej spektakularną walkę podjęło środowisko aktorów. Do 1981 r. byli oni skupieni w Stowarzyszeniu Polskich Artystów Teatru i Filmu, które na nadzwyczajnym zjeździe w 1981 r. powróciło do przedwojennej nazwy Związek Artystów Scen Polskich (ZASP). Kierowany przez Andrzeja Szczepkowskiego (prezesa) i Gustawa Holoubka (ostatni prezes SPATiF) Związek podobnie jak inne stowarzyszenia twórcze opowiadał się za autonomią twórców i ograniczeniem cenzury oraz podjął współpracę z Solidarnością. 13 grudnia liczący około 5 tys. członków ZASP został zawieszony. Aktorzy, wyrażając sprzeciw wobec stanu wojennego, odmówili występów w telewizji, dawania swych twarzy na ozdobę i jako przerywnik lejącej się z ekranu propagandy. W bojkocie okazali się wytrwali mimo dużego kosztu. Dla znanych aktorów występy w telewizji były ważnym źródłem zarobkowania, dla młodych – szansą uzyskania rozpoznawalności i popularności. Władze podejmowały próby łamania bojkotu, ale z nikłym skutkiem. „Aktorzy, którzy decydowali się na pokazanie się w telewizji, bez względu na motywy, które nimi kierowały, byli dyskryminowani – wspominał Gustaw Holoubek. – Pustoszały teatry, w których występowali. Wygwizdywani, wyklaskiwani na scenach, w lęku przed swoistą śmiercią cywilną, chronili się w enklawach strzeżonych przez władze” [80]. Bojkot aktorów, znanych twarzy, niezmiernie irytował władze, pokazywał bowiem codziennie, że nie ma powrotu do normalności, że trwa odmowa współpracy ze strony powszechnie znanych artystów. Ostatecznie decyzją samego Jaruzelskiego ZASP został 1 grudnia 1982 r. rozwiązany. W jego miejsce utworzono nowy ZASP, do którego wstąpiła 1/5 członków dawnego Związku. Aktorzy byli współtwórcami obiegu kultury niezależnej, występując m.in. w kościołach czy tworząc teatr domowy itp. Siłą rzeczy była to jednak oferta dla nielicznych.

W projekcie MSW z grudnia 1981 r. przewidywano także wydatne osłabienie samorządności wyższych uczelni i Polskiej Akademii Nauk. Na początku stycznia 1982 r. MSW postulowało opracowanie programu polityki naukowej oraz uchwalenie nowych ustaw o szkolnictwie wyższym i o Polskiej Akademii Nauk, by zwiększyć wpływ władz polityczno-administracyjnych [81]. Podjęte działania miały jednak niezbyt wielki zasięg. Na podstawie ogólnych przepisów o stanie wojennym ograniczono przejawy autonomii wyższych uczelni, dokonano też pewnych zmian personalnych, m.in. usuwając na początku kwietnia 1982 r. cieszącego się dużym autorytetem rektora Uniwersytetu Warszawskiego prof. Henryka Samsonowicza. Rozwiązań instytucjonalnych na razie jednak nie wprowadzono [82]. Przyjęta w maju 1982 r. ustawa o szkolnictwie wyższym była w dużej mierze wynikiem ustaleń dokonanych w 1981 r.

Nie oznaczało to dążenia, przynajmniej części aparatu PZPR i MSW, do ograniczenia autonomii środowiska naukowego, które było też przedmiotem inwigilacji. Prezesowi PAN i dyrektorowi Zamku Królewskiego prof. Aleksandrowi Gieysztorowi miano za złe interwencję po 13 grudnia na rzecz zwolnienia internowanych profesorów Klemensa Szaniawskiego i Władysława Kunickiego-Goldfingera, dr. Ryszarda Herczyńskiego oraz poszukiwanego w celu internowania prof. Wacława Gajewskiego, a także zaangażowanie na rzecz internowanego docenta Bronisława Geremka. Obserwowano kontakty Gieysztora jako dyrektora Zamku Królewskiego z zachodnimi dyplomatami, pracownikami ambasad i opozycyjnymi intelektualistami. W czerwcu 1982 r. przeprowadzono w gabinecie dyrektora Zamku tajną rewizję, kontrolując m.in. zawartość jego biurka, szaf, biblioteki, i zamontowano podsłuch pokojowy (niezależnie od już istniejącego podsłuchu telefonicznego i kontroli korespondencji). Wywiad PRL starał się dokumentować wypowiedzi Gieysztora podczas jego pobytów zagranicznych jako prezesa PAN. Odnotowano także, że Gieysztor, a także prezes ZLP Jan Józef Szczepański otrzymali wiosną 1982 r. od miarodajnych przedstawicieli władz RP w Londynie propozycję objęcia urzędu Prezydenta RP, ale obaj odmówili (informację powyższą przekazano Jaruzelskiemu, Kiszczakowi i Milewskiemu). W działaniach operacyjnych próbowano ustalić krąg naukowców w PAN, którzy reprezentują postawy opozycyjne, m.in. niechęć do zaangażowania w PRON [83].

Gra z Kościołem

■ Istotnym celem władz była taka modyfikacja relacji z Kościołem katolickim, by pozyskać jego neutralność, ale zarazem nie dopuścić do nadmiernego wzrostu jego politycznego znaczenia i poszerzenia wpływu na społeczeństwo w ogólnej przestrzeni życia publicznego. Kościół bowiem nadal traktowano jako ciało obce w systemie, potencjalne zagrożenie dla monopolu władzy i ośrodek formowania idei alternatywnych dla lansowanych przez władze. W relacjach z Kościołem władze musiały uwzględniać dwa podmioty – Episkopat Polski, z abp. Józefem Glempem na czele, oraz Jana Pawła II w Watykanie.

Papież już 13 grudnia po odmówieniu modlitwy Anioł Pański wyraził wielki niepokój o wydarzenia w Polsce i powiedział: „nie może być przelewana krew, bo zbyt wiele jej wylano, zwłaszcza czasu ostatniej wojny”. W jego przemówieniach w tych dniach wiele razy padło słowo „solidarność”, a 16 grudnia mówił wprost: „Trzeba wrócić na drogę odnowy kształtowanej metodą dialogu, przy poszanowaniu prawa każdego człowieka i obywatela. Przy szczególnym poszanowaniu praw człowieka pracy. Ta droga nie była łatwa ze zrozumiałych przyczyn, ale nie jest niemożliwa”. Kilka dni później Jan Paweł II przekazał sekretarzowi Episkopatu abp. Bronisławowi Dąbrowskiemu zalecenia: „1) popierać dialog między Rządem PRL i Solidarnością, popierać ducha odnowy, 2) rozwiązywać zaistniały konflikt na drodze politycznej, 3) nie dopuszczać do odizolowania Polski od Zach[odu]” [84]. W liście do gen. Jaruzelskiego z 18 grudnia Jan Paweł II pisał, że w minionych dwóch stuleciach, a zwłaszcza w czasie II wojny światowej, zbyt wiele polskiej krwi przelano, tym bardziej nie może ona plamić rąk rodaków. „Zwracam się więc do Pana, Generale, z usilną prośbą i zarazem gorącym wezwaniem, ażeby sprawy związane z odnową społeczeństwa, które od sierpnia 1980 r. były załatwiane na drodze pokojowego dialogu, wróciły na tę samą drogę”. Papież apelował o niekontynuowanie stanu wojennego w Polsce. Jan Paweł II apel ten kierował także na ręce Lecha Wałęsy, prymasa Glempa, kardynała Macharskiego oraz dodawał, że o tej interwencji powiadamia przedstawicieli rządów, co nadawało listowi charakter oficjalnego wystąpienia głowy Kościoła rzymskokatolickiego [85]. O prawach człowieka i potrzebie autentycznych organizacji obrony ludzi pracy, o idei solidarności Jan Paweł II mówił w tych tygodniach wielokrotnie w publicznych wystąpieniach.

W porównaniu z Papieżem postawa abp. Józefa Glempa była bardzo ostrożna. O wprowadzeniu stanu wojennego został on powiadomiony osobiście przez Barcikowskiego i szefa Urzędu ds. Wyznań 13 grudnia o 5 rano [86]. Prymas nie pozostał jednak w Warszawie, tylko wyjechał na umówione spotkanie z młodzieżą do Częstochowy, gdzie w wygłoszonym przemówieniu wzywał do mądrości, nierozbijania muru głową, niedopuszczenia do rozlewu krwi. Te słowa uspokojenia mijały się z nastrojami ludzi Solidarności porażonych przemocą minionej nocy, ale można było bronić stanowiska zajętego przez Prymasa, gdyż rozlew krwi tylko pogłębiłby tragedię. W słowach abp. Glempa brakowało jednak potępienia decyzji o stanie wojennym i przestrogi skierowanej do rządzących. Wiele wypowiedzi Prymasa z 1982 r. budziło sprzeciw i żal ludzi Solidarności, a po stronie władz rodziło nadzieję na zdystansowanie się przynajmniej Prymasa od zawieszonego Związku. Niemniej od pierwszej chwili Glemp i sekretarz Episkopatu abp. Dąbrowski podejmowali z władzami rozmowy, w których wzywali do zwalniania internowanych i do złagodzenia reżimu, w jakim są przetrzymywani. Zdołali uzyskać przyzwolenie na powołanie Prymasowskiego Komitetu Pomocy Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom, który podjął szeroko zakrojoną akcję pomocy dla internowanych w postaci żywności, lekarstw, odzieży. Kościelni wysłannicy otrzymali możliwość odwiedzania z posługą duszpasterską obozów dla internowanych, dzięki czemu internowani byli też mniej samotni, izolowani [87].

Zachowanie kierownictwa Kościoła było pilnie obserwowane przez najwyższe władze, co miało bezpośredni związek z rozpatrywaniem ewentualnej przyszłej roli Solidarności i Lecha Wałęsy. Na posiedzeniu kierownictwa MSW 23 grudnia ustalono, że dyrektor Departamentu IV Konrad Straszewski odpowiada za „zabezpieczenie” wigilii Wałęsy, na którą zostaną dowiezieni jego żona i ks. Jankowski. „Jankowski będzie realizował jego polecenia. B. ważne będą filmy i zdjęcia z tej wigilii. (...) Może na wigilię zaprosić ks. Orszulika. Stół bogato zastawiony i dobrze zastawiony” – instruował minister [88] (jak widać, pewien wzór działania realizowany w 1989 r. w Magdalence był przez gen. Kiszczaka planowany od dawna). Nazajutrz jednak okazało się, że Wałęsowa i ks. Jankowski nie chcą przyjechać pod Warszawę. Na tej naradzie wiceminister Stachura mówił, że poprzedniego dnia „konferencja Episkopatu rozpatrywała, po raz pierwszy, możliwość tworzenia partii chadeckiej. Na konferencji krytycznie oceniono Wałęsę, mówiono, że może lepszy byłby [Zdzisław] Rozwalak” (najwyraźniej chodziło o możliwą kandydaturę Kościoła na przewodniczącego wznowionej Solidarności). W dyskusji wyrażono opinię, że „tworzona pod patronatem Episkopatu komórka społeczna dla pomocy osobom internowanym może chcieć odgrywać podobną rolę, jak KOR” [89]. Zgoda władz na kościelną pomoc dla internowanych była w istniejących warunkach czymś niezwykłym, wykraczającym poza realia systemu. Nigdy dotąd reżim nie pozwalał Kościołowi na docieranie do więzień i więzionych, na niesienie im pomocy (kapelanów do więzień dopuszczono w następstwie porozumień sierpniowych, od jesieni 1980 r.). Udzielenie takiej zgody było małym światełkiem nadziei, że los uwięzionych nie będzie tak tragiczny jak w innych okrutnych dyktaturach. A takie porównania nasuwały się w pierwszych tygodniach stanu wojennego.

Na początku stanu wojennego kierownictwo Episkopatu podejmowało starania o rozpoczęcie rozmów między władzami a Lechem Wałęsą. Jak pisano w „Pro memoria” sekretariatu Episkopatu z 4 stycznia 1982 r., przedstawiciele Kościoła sześciokrotnie spotykali się z Wałęsą i przygotowywali go do myśli o konieczności podjęcia rozmów. Przekonywali też generała Jaruzelskiego o potrzebie porozumienia z „organizacją związkową »Solidarność«, autentyczną, nie fasadową, mającą zaufanie społeczeństwa i ściśle przestrzegającą postanowień statutowych. Nie można jednocześnie stwarzać atmosfery, że dąży się do likwidacji autentycznego związku, bo wówczas może dojść do całkowitego załamania gospodarczego, walk wewnętrznych, konspiracji, co byłoby nieszczęściem dla naszego Narodu” [90].

Przy załatwianiu konkretnych spraw między gen. Kiszczakiem a abp. Dąbrowskim zostały nawiązane relacje, które – jak się okaże – będą może najważniejszą osią kontaktów państwowo-kościelnych przez wiele lat. „Umiejętny gracz, między liniami, bardzo subtelnie próbował ustawić mnie do aktualnej polityki gen. Jaruzelskiego – zapisał abp. Dąbrowski. – (...) Z drugiej strony wzbudza szacunek, gdyż mowa jego jest »tak-tak«, »nie-nie«. Jasno mówi, że tego czy innego nie może załatwić albo, gdy może coś załatwić, zaraz to czyni. Od ręki załatwił mi zwolnienie trudnych przypadków internowanych” [91]. Zarazem Kiszczak zatroskanemu o los Solidarności arcybiskupowi nie mówił, że w ścisłym ośrodku władzy postuluje likwidację związku.

Reakcje władz w Warszawie na wystąpienia Jana Pawła II były cierpkie, ale nie mogły sobie pozwolić na otwartą polemikę z Papieżem bez ryzyka zamknięcia drogi do oddziaływania na społeczeństwo katolickie w Polsce. A pozyskanie jego neutralności było konieczne w ramach przywracania stabilizacji. Podczas posiedzenia Komisji Wspólnej Rządu i Episkopatu 18 stycznia 1982 r. przedstawiciele władz PRL zgłosili wiele pretensji wobec Watykanu jakoby źle informowanego, podatnego na niewłaściwe wpływy, wiążącego się z „wrogą” Ameryką. Barcikowski nie wykluczał jakiegoś powrotu Solidarności, ale zreformowanej pod względem statutu i zakresu działania. Jednocześnie zachęcał przedstawicieli Kościoła do koncepcji budowania osi porozumienia narodowego władz PRL z Kościołem, lecz bez Solidarności, uważanej przed 13 grudnia za trzeciego partnera [92].

Takie zachęty Episkopat odrzucał. Arcybiskup Józef Glemp w liście do gen. Jaruzelskiego z 4 lutego 1982 r. zwracał uwagę, że w proklamacji z 13 grudnia WRON „wyraziła budzące nadzieję przekonanie, że zawieszone Związki Zawodowe wkrótce będą mogły wznowić swą działalność w statutowych ramach”. Przedstawiciele Kościoła zaofiarowali swe pośrednictwo w doprowadzeniu do dialogu między władzami a przedstawicielami Solidarności, w tym zwłaszcza Lechem Wałęsą. „Wypada tu przypomnieć, że we wspólnych rozmowach zgodnie, wielokrotnie stwierdzaliśmy, że wprowadzenie stanu wojennego nie wynika z jednej tylko przyczyny związanej z działalnością ruchu zawodowego, ale wiąże się z całokształtem sytuacji polityczno-społecznej i gospodarczej kraju. Stwierdzić to należy w imię prawdy historycznej wobec jednostronnego naświetlenia tej problematyki w środkach masowego przekazu”. Prymas Polski przypomniał, że prawo do stowarzyszania, w tym w związki zawodowe, należy do podstawowych swobód obywatelskich. „Są to prawa konstytucyjne, w odniesieniu do związków zawodowych, gwarantowane w ratyfikowanych przez Polską Rzeczpospolitą Ludową konwencjach Międzynarodowej Organizacji Pracy. Zawieszeniu uległo wiele stowarzyszeń naukowych, oświatowych, kulturalnych itp., wśród nich także stowarzyszenia świeckich katolików, np. KIK. Stan ten wpływa ujemnie na życie duchowe społeczeństwa, na rozwój nauki i kultury”. Następnie przewodniczący Episkopatu Polski pisał wprost: „Jesteśmy przekonani, że o prawdziwym porozumieniu narodowym trudno mówić, ignorując fakt społeczny tej miary, jakim była i jest »Solidarność«” [93].

W komunikacie z Konferencji Episkopatu Polski ogłoszonym 27 lutego biskupi pisali, że doświadczenie historyczne w skali świata wskazuje, „że samą siłą fizyczną, choćby największą, nie można rozwiązać uczciwie i trwale problemów życia państwowego”. Ugoda społeczna powinna zawierać gwarancje zaspokojenia potrzeb i aspiracji społeczeństwa, współudziału obywateli w życiu publicznym, a „stronami ugody społecznej są: władza rządząca i wiarygodni przedstawiciele zorganizowanych grup społecznych. Nie może tu zabraknąć przedstawicieli zawieszonych czasowo związków zawodowych, a wśród nich mającego szeroką aprobatę społeczną NSZZ »Solidarność«” [94].

Nad koncepcją doprowadzenia do wznowienia dialogu w Polsce i powrotu do legalnego działania Solidarności, nawet ograniczonej w swych kompetencjach, ale autentycznej, pracowała powołana w grudniu 1981 r. Prymasowska Rada Społeczna. Jej najaktywniejszymi członkami byli politycy związani z ruchem „Znak” – Stanisław Stomma (przewodniczący), Jerzy Turowicz, Andrzej Wielowieyski, Andrzej Święcicki oraz Andrzej Micewski. Byli oni głównymi autorami „Tez” Rady, które ogłoszono 5 kwietnia. Ich przesłaniem było stwierdzenie konieczności powrotu do dialogu społecznego zapoczątkowanego w sierpniu 1980 r., uznanie przez władze społeczeństwa za stronę takiego dialogu, akceptowanie przez władze ludzi o społecznym autorytecie jako partnerów. Wymagało to zniesienia stanu wojennego i związanych z tym represji oraz przywrócenia do legalnego działania autonomicznych stowarzyszeń społecznych i związków zawodowych, w tym Solidarności [95].

Na „Tezy” władze PRL nie udzieliły formalnej odpowiedzi, potraktowały je jednak z wrogością. Taki ton dominował na posiedzeniu Biura Politycznego KC PZPR 14 kwietnia, co wynika z zapisków Rakowskiego. Sekretarz Milewski postulował większą pryncypialność w stosunkach z Kościołem, Olszowski uznał, że celem Rady Społecznej „jest wpędzenie nas w izolację. Rada dąży do odtworzenia sytuacji sprzed 13 grudnia”. Proponował ostre rozmowy z przedstawicielami Kościoła w Komisji Wspólnej. Jaruzelski w podsumowaniu uznał dokument Rady Prymasowskiej za największą, spektakularną akcję Kościoła w ostatnim okresie. „Jest to uderzenie w nasze działania. Nie możemy odnieść się do niego z obojętnością, tworząc w ten sposób fakt polityczny. Kościół widzi tylko dwie siły: władzę i społeczeństwo”. Jaruzelski odrzucił jednak rady radykałów: „kategorycznie przeciwstawia się otwieraniu jakiegokolwiek frontu walki z Kościołem. Na jednej ziemi żyjemy, są możliwości współżycia. Musimy pamiętać o zachowaniu się Kościoła 13 grudnia. Zajęte wtedy przez Kościół stanowisko zasługuje na uznanie” [96].

W tym samym czasie, 6 kwietnia, Jan Paweł II skierował do gen. Jaruzelskiego list, w którym wyraził nadzieje zbieżne z zawartymi w liście Prymasa do generała, z treścią komunikatu Konferencji Episkopatu i przesłaniem „Tez” Rady Społecznej (z pewnością „Tezy” zostały mu przekazane przed ich publikacją). Papież pisał, że „państwo musi być silne poparciem społecznym”. Potrzebna jest więc zmiana postępowania władz: „trzeba usunąć szok wywołany stanem wojennym, internowaniem tysięcy czołowych działaczy »Solidarności« wraz z Lechem Wałęsą oraz całym szeregiem bolesnych sankcji w stosunku do świata pracy i kultury. Nie tylko trzeba usunąć »szok«. Należy ponadto odbudować zaufanie”. Papież zauważał również, że zmiana postępowania władz w Polsce zmieni stosunek zagranicy do PRL: „Społeczeństwa zachodnie (...) świadczą różnorodną pomoc moim Rodakom w Ojczyźnie – a gotowe są od tymczasowych restrykcji o charakterze politycznym przejść do planowej i rozbudowanej współpracy”.

Odpowiedź Jaruzelskiego była skoncentrowana na obronie słuszności decyzji o wprowadzeniu stanu wojennego jako alternatywy wojny domowej i katastrofy gospodarczej. Zapewnił również, że choć nie ma powrotu do „anarchii”, jak nazywał okres sprzed stanu wojennego, to reformy będą kontynuowane, a władze są gotowe do dialogu ze wszystkimi siłami patriotycznymi [97].

Dyskusja nad perspektywami relacji Kościół – państwo odbyła się 24 kwietnia 1982 r. na posiedzeniu Sekretariatu KC PZPR. Punktem wyjścia była sprawa ewentualnego zwrotu Kościołowi zagarniętego w 1950 r. Caritasu, co wstępnie obiecano w 1981 r. W zmienionej sytuacji nikt nie postulował spełnienia obietnicy. Obawiano się, że Caritas może stać się świecką organizacją katolicką. Sekretarz KC Mirosław Milewski mówił: „Widzę niebezpieczeństwo w tworzeniu struktury od parafii do centrali”. Dodał, że Kościół „angażuje się w pomoc internowanym, przeciw państwu. Działalność ta ma charakter polityczny. 80 razy w marcu br. biskupi występowali przeciw władzy państwowej”. Wyraził też obawę, że Caritas może stać się formą Akcji Katolickiej i zostać powiązany z Radą Prymasowską. „Nie stać nas na otwarcie frontu walki z Kościołem, potrzebny jest dialog” – mówił Kiszczak, zaznaczając, że wielu biskupów jest mu przeciwnych, ale większość księży „zachowuje się poprawnie”: „Walka nie idzie o »Caritas«, idzie o szerokie dotarcie do społeczeństwa, do młodzieży. (...) Kościół chce utworzyć prokościelną świecką organizację chadecką. (...) Jeśli zdecydujemy się na kościelną organizację, to Kościół musi zapłacić wysoką cenę”. Minister spraw zagranicznych Józef Czyrek mówił: „w Kościele jest tendencja przeciw awanturnictwu i to przyjąć za podstawę (...). Jest możliwość doraźnej platformy, osiągnięcia czasowego porozumienia lub zrozumienia. Kościołowi przedstawić długofalowe cele. Podstawą stosunków państwo – Kościół jest poszanowanie zasad konstytucyjnych”. Istnieje potrzeba „lojalizacji Kościoła, włącznie z laikatem i duchownymi. (...) Należy zwiększyć wpływ państwa na obsadę stanowisk w Kościele. (...) Problem »Caritasu« należy wkomponować w pakiet koncesji, na podstawie których szuka się ułożenia stosunków państwo – Kościół”. Kazimierz Cypryniak radził się zastanowić, „czy nie zaistniał czas uregulowania generalnego stosunków państwo – Kościół na bazie uznania ustroju socjalistycznego i wmontowania Kościoła w socjalizm”.

Podsumowania narady dokonał, jak zawsze, Jaruzelski. Mówił, że należy zaplanować działania w perspektywie kilkunastu lat na podstawie następujących założeń: „a) ustępstwa

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

Solidarność: rozbita, ale nie złamana

Dostępne w wersji pełnej.

■ KONCEPCJE
WIELKIEGO PROCESU

Dostępne w wersji pełnej.

Geneza śledztwa

Dostępne w wersji pełnej.

Początek śledztwa o przygotowania do obalenia przemocą ustroju PRL

Dostępne w wersji pełnej.

Co dalej? Dyskusja pułkowników

Dostępne w wersji pełnej.

Postawy przyszłych oskarżonych

Dostępne w wersji pełnej.

Odpowiedź niepokornych

Dostępne w wersji pełnej.

Perspektywa procesu KSS „KOR”

Dostępne w wersji pełnej.

O co i jak oskarżyć Solidarność

Dostępne w wersji pełnej.

Decyzje

Dostępne w wersji pełnej.

■ MROŹNA JESIEŃ

Dostępne w wersji pełnej.

Solidarność więziona i zdelegalizowana

Dostępne w wersji pełnej.

Zwolnienie Wałęsy

Dostępne w wersji pełnej.

Aresztowani korowcy

Dostępne w wersji pełnej.

Wokół przyszłego procesu

Dostępne w wersji pełnej.

Aresztowanie związkowców

Dostępne w wersji pełnej.

■ W ZAWIESZENIU

Dostępne w wersji pełnej.

Stanu wojennego ciąg dalszy

Dostępne w wersji pełnej.

Śledztwo przeciwko Jackowi Kuroniowi i innym

Dostępne w wersji pełnej.

Siedmiu z Solidarności

Dostępne w wersji pełnej.

Świadkowie

Dostępne w wersji pełnej.

Taśmy „prawdy”

Dostępne w wersji pełnej.

Misja Jana Pawła II i amnestia

Dostępne w wersji pełnej.

■ SZUKANIE WYJŚCIA

Dostępne w wersji pełnej.

Samoobrona aresztowanych

Dostępne w wersji pełnej.

W obronie uwięzionych

Dostępne w wersji pełnej.

Dyplomacja kościelna i namysł generałów

Dostępne w wersji pełnej.

Propozycja emigracji

Dostępne w wersji pełnej.

List Michnika do Kiszczaka

Dostępne w wersji pełnej.

■ WIELKA GRA

Dostępne w wersji pełnej.

Polska po stanie wojennym

Dostępne w wersji pełnej.

Planowanie w MSW

Dostępne w wersji pełnej.

Wspólny plan Episkopatu i MSW

Dostępne w wersji pełnej.

Kuluarowe rozmowy i bunt Michnika

Dostępne w wersji pełnej.

Rozmowy z Olivaresem

Dostępne w wersji pełnej.

Finał negocjacji

Dostępne w wersji pełnej.

■ PROCES I AMNESTIA

Dostępne w wersji pełnej.

Wsparcie z Zachodu

Dostępne w wersji pełnej.

Jednak układ z Kościołem?

Dostępne w wersji pełnej.

Akt oskarżenia

Dostępne w wersji pełnej.

Przed procesem

Dostępne w wersji pełnej.

Proces

Dostępne w wersji pełnej.

Amnestia

Dostępne w wersji pełnej.

Zakończenie

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

Bibliografia

Dostępne w wersji pełnej.

Indeks nazwisk

Dostępne w wersji pełnej.

Projekt okładki

Michał Pawłowski / Kreska i Kropka

Fotografia na okładce

Janusz Onyszkiewicz, Jan Kelus

Recenzenci pracy

prof. Antoni Dudek

prof. Andrzej Rzepliński

Opieka redakcyjna

Natalia Gawron-Hońca

Adiustacja

Bogumiła Ziembla / Wydawnictwo JAK

Korekta

Maria Armata / Wydawnictwo JAK

Bogumiła Ziembla / Wydawnictwo JAK

Indeks

Bogumiła Ziembla / Wydawnictwo JAK

Książka powstała we współpracy z Europejskim Centrum Solidarności

Copyright © Andrzej Friszke

© Copyright for this edition by SIW Znak Sp. z o.o., 2017

ISBN 978-83-240-4272-2

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Rek