Karta tytułowa

A GDYBY TAK…

Patrzę w górę.

Zimne powietrze owiewa moją twarz.

Wodzę wzrokiem za przelatującymi po niebie ptakami.

Czuję spokój. Myśli płyną powoli.

A gdybym tak nie wróciła?

Poszła do auta, odpaliła silnik i pojechała gdzieś, gdziekolwiek. Morze? Czemu nie?

Na dzień, dwa, więcej…

Zostawić to wszystko, wyjść z domu i po prostu iść przed siebie.

Sama ze sobą, z ciszą, z przestrzenią. Bez ludzi dookoła. Bez płaczu, bez braku snu.

Stoję przed wejściem do swojej klatki w bloku i wszystkie te myśli przebiegają przez moją głowę. Szare kontury budynku przypominają trochę wielką, posępną postać, która na mnie patrzy.

W prawej ręce trzymam sprawunki z osiedlowego sklepu.

Wyszłam po raz pierwszy od tygodnia. Dokładnie siedem dni temu na świat przyszedł mój pierwszy syn. Urodził się z żółtaczką. Fizjologiczną, więc do opanowania, ale przez tych siedem długich dni na zmianę karmiłam go i wkładałam do lampy naświetlającej, która miała pomóc w podniesieniu poziomu bilirubiny. Miałam cel, zadanie – karmiłam i naświetlałam, karmiłam i naświetlałam, na mikroskopijne oczka zakładałam okulary ochronne i kładłam głowę na poduszkę, próbując zmrużyć oko choć na moment. Spałam może po trzy godziny na dobę. Raz chyba nawet pięć, ale w systemie: dwie godziny – godzina bezsenności, karmienia, zmęczenia, kolejne trzy godziny snu wartownika – i dalej karmienie, zmęczenie, płacz dziecka…

Po tygodniu w szpitalu, co zawsze jest przykrym doświadczeniem – niezależnie od tego, jak dobre panują w nim warunki i jak życzliwa jest opieka – gdy wyszłam do osiedlowej Żabki, czułam się jak wypuszczona z zamknięcia, więzienia, znów wolna, w normalnym, „dorosłym” świecie.

Dlaczego to wspomnienie, jak to stoję na osiedlu przed klatką, gapię się tępo w niebo i myślę, co by było, gdybym teraz uciekła, otwiera książkę, której bohaterkami są siostry zakonne?

To „wina” sióstr.

Każde ze spotkań było jak zarzucanie wędki i łapanie na haczyk. Z tym że tej wędki nie zarzucałam ja. Robiły to siostry. Zdarzało im się powiedzieć zdanie, które pracowało we mnie przez kolejne dni i miesiące. Jedno z takich zdań sprawiło właśnie, że przeniosłam się w czasie do października 2014 roku i znów stanęłam na osiedlowym podwórku.

Stałam wtedy przed blokiem, a tak naprawdę przed wyborem. Bo przecież póki życie trwa – wybór jest. Mogłam uciec od odpowiedzialności, schować się przed zobowiązaniem albo odrzucić wątpliwości i wrócić do nowo narodzonego dziecka, które przez pierwsze trzy miesiące życia jadło niemal co godzinę, a ja nie wyobrażałam sobie chyba innej opcji niż karmienie go piersią. Nie spałam więc prawie wcale, spędzając czas między kanapą a dziecięcym łóżeczkiem, do którego Heniek od czasu do czasu dawał się odłożyć. Wybrałam jednak takie życie świadomie, mimo lęku i ogromnego poczucia zagubienia. Wybrałam wstawanie w nocy, nucenie absurdalnych piosenek, które nie wiedzieć czemu usypiały mojego synka, gapienie się razem z nim w lampki choinkowe niedbale zawieszone nad telewizorem, bujanie, lulanie, noszenie na rękach.

– Spodziewała się siostra tego wszystkiego, co wydarzyło się w siostry życiu zakonnym? – zapytałam jedną z bohaterek tej opowieści.

– A pani się spodziewała, jak będzie wyglądało pani życie rodzinne, gdy brała pani ślub i rodziła pani dzieci? – siostra Anna zapytała mnie w rewanżu.

Odpowiedź była oczywista. Nie.

Wybrałam życie, do którego nie da się przygotować, o którym jeszcze tydzień wcześniej nie miałam bladego pojęcia.

Z początku pytanie siostry Anny wydało mi się prowokacyjne i ucieczkowe. Przecież pytaniem na pytanie odpowiada ten, kto miga się od odpowiedzi. A jednak zaczęłam się głębiej zastanawiać nad tym, co powiedziała.

Kto z nas, wchodząc w dorosłe życie, decydując się na dom z ogródkiem, podróżowanie po świecie, mieszkanie w bliźniaku z rodzicami czy z kotem w przytulnej kawalerce, jest w stanie przewidzieć, co się wydarzy i czy będzie zadowolony z obranego kursu? Kiedy tak stałam przed blokiem tydzień po urodzeniu dziecka, dokonałam świadomego wyboru. W końcu nikt nie przywiązał mnie do dziecięcego łóżeczka. Mogłam zadzwonić do męża, powiedzieć, że nie daję rady. Nie zrobiłam tego, bo mam silne poczucie słuszności wyboru tej drogi życiowej, bez względu na wątpliwości i codzienne trudy bycia w rodzinie.

Czy nie jest tak, że siostra zakonna każdego dnia dokonuje swojego wyboru? Raz za razem, codziennie na nowo godzi się na swoje zakonne zobowiązania? Lub je odrzuca. Przecież może wyjść i nie wrócić. Może rzucić to wszystko i wyjechać w Bieszczady.

Zanim zakonnica złoży śluby wieczyste, które na zawsze zwiążą ją ze zgromadzeniem i przede wszystkim z Bogiem, przez sześć do dziewięciu lat trwa formacja zakonna. Siostry uczą się, doskonalą, pogłębiają swoją duchowość. Na każdym etapie formacji mogą stwierdzić: „Zmieniam zdanie, nie chcę tu być”. I nawet będąc już w zakonie, można powiedzieć: „Nie wiem, pogubiłam się, muszę odpocząć”, i zrobić sobie swoisty urlop od wspólnoty. O tym, jak działa eksklaustracja, opowie jedna z bohaterek tej książki, która skorzystała z tego rozwiązania.

Każdy i każda z nas może w swoim życiu powiedzieć: „Pas!”. Póki to życie trwa, możemy coś zmienić – zdecydować inaczej, skręcić z utartej ścieżki, obrać nowy kierunek. Możemy odejść od przemocowego partnera, zmienić wyczerpującą pracę, wybrać życie na emigracji, odejść z zakonu. Każdy dzień jest naszym wyborem. Możemy wyjść albo zostać w domu, zadzwonić do kogoś bliskiego albo spędzać czas samotnie, posprzątać albo żyć w nieładzie. Jak pisze Katarzyna Bonda w Kobiecie w walizce:

Życia nie odmieniają żadne wielkie decyzje ani zbiegi okoliczności. Na życie składają się wszystkie małe wybory, nieistotne posunięcia, pozornie nic nieznaczące detale. Raz za razem, cios za ciosem, błąd za błędem, sukces za sukcesem – zmierzasz tam, dokąd prowadzą cię te miniaturowe, lecz konsekwentne kroki¹.

Codzienne wybory, decyzje, rozterki, opcje, warianty – jesteśmy w nich zanurzeni. Ograniczone, jak nam się często wydaje, a nawet zniewolone zakonnice – również.

Może moja życiowa opowieść – ateistki z dwójką nieochrzczonych dzieci, w małżeństwie bez ślubu kościelnego – nie jest wcale tak diametralnie odmienna od opowieści zakonnicy – zanurzonej w modlitwie, bezdzietnej, kochającej Boga kobiety?

Mam na myśli oczywiście pójście dalej, głębiej, nie przyglądanie się tylko zewnętrznym emanacjom codzienności, ale świadome spojrzenie w stronę kobiet w różnych życiowych okolicznościach, z podobnymi jednak wątpliwościami i rozterkami.

Maria Paszyńska – pisarka, autorka powieści obyczajowych, znająca skądinąd zakonne środowisko – powiedziała podczas jednego z naszych wywiadów, że miłość jest dla niej codziennym wyborem. Budzi się rano obok swojego męża i mówi: „Tak, wybieram ciebie. Chcę z tobą być”. Ta jasność wyboru pociąga za sobą kaskadę dalszych działań – i tych wielkich, jak odpowiedzialność za drugą osobę, pomaganie jej, gdy tego potrzebuje, i całkiem powszednich, jak robienie zakupów do wspólnej lodówki czy organizowanie wakacji. Gdyby podobnie spojrzeć na kobietę w zakonie, to codziennie budzi się ona, mówiąc Bogu: „Tak, kocham Cię i chcę być obok Ciebie. Chcę swoim życiem dawać świadectwo Twojej obecności”. To z kolei pociąga za sobą cały zestaw konsekwencji związanych z życiem we wspólnocie, w zamknięciu, w zakonie. O tych konsekwencjach opowiadają bohaterki tej książki.

*

Wchodząc do świata sióstr zakonnych, liczyłam na znalezienie wielu odpowiedzi. Paradoksalnie jednak każdy kolejny wywiad prowokował następne pytania.

Kluczowe z nich brzmi: po co w ogóle iść do zakonu? Przecież to ogromne poświęcenie, a wielbić Boga i służyć ludziom można na tryliard innych sposobów. Można pomagać charytatywnie w fundacji, jechać za granicę na świecką misję, można zatrudnić się jako wolontariuszka w hospicjum, pomagać dzieciom na szpitalnym oddziale. Najtrudniej pojąć konieczność składania ślubów, które na logikę mogą się wydawać niewyobrażalnym wyrzeczeniem. Każda zakonnica, niezależnie od zakonu czy zgromadzenia, składa śluby czystości, ubóstwa i posłuszeństwa. Czyli mówiąc bardzo wprost: rezygnuje z seksu, każde zarobione pieniądze przekazuje przełożonej, a do tego poddaje się wszystkim jej decyzjom. I po co? W imię czego?

Z tych rozmyślań wybił mnie podczas pewnego spotkania przy porannej kawie poeta, publicysta, myśliciel Wojciech Bonowicz. Spotkaliśmy się, by nagrać wywiad o jego wówczas najnowszej książce Historie na każdą godzinę.

– Zbieram materiał do książki o zakonnicach – zagaiłam nieśmiało, gdy wywiad zapisywał się już na dysku mojego dyktafonu.

– A wiesz, minąłem niedawno podczas spaceru dwie siostry zakonne – odpowiedział Wojtek. – Obie czarnoskóre, pewnie przyjechały na jakąś misję. Uśmiechnąłem się do nich, przywitałem się, chwilę porozmawialiśmy. Myślę, że siostry zakonne są ważnym znakiem nie tylko dla Kościoła, ale dla ludzi w ogóle. Ich obecność, poświęcenie dla Boga, działania, które podejmują, świadczą o tym, że życie ma więcej wymiarów, nie wyczerpuje się tylko w tym, co dzieje się tu i teraz.

Ale za jaką cenę?! – myślę oburzona, idąc do samochodu. Rozumiem słowa Bonowicza, jednak trudno mi się z nimi zgodzić. Służba Bogu i ludziom za cenę odcięcia się od przyjemności, od bliskich? Brak partnera, życie w ubóstwie, bez wygód, zwłaszcza w dzisiejszych czasach, kiedy z każdej strony słyszymy komunikaty w stylu: „Możesz wszystko!”, „Twoje życie zależy tylko od ciebie!”, „Rozwijaj się, sięgaj gwiazd”? To bez sensu. Mogłoby odpowiadać chyba tylko ludziom aniołom, a nie ma ludzi aniołów. A może są? Sugerują to niektóre wydane do tej pory książki o życiu zakonnym.

Szybko na moim biurku rośnie stosik publikacji ze słowami „klasztor”, „zakonnica”, „siostry” w rolach głównych. Zadziwiające, że książki, których bohaterkami są siostry, można łatwo postawić w opozycji „albo–albo”. Albo mamy kolorowe okładki pełne zdjęć uśmiechniętych zakonnic i wyznania: „Kocham Pana Boga”, „Bogu dziękuję, że jestem zakonnicą”, „Pan nadał mojemu życiu sens”, albo posępne refleksje byłych sióstr, które odeszły z powodu przemocy, niezrozumienia, ostracyzmu. Są oczywiście w tej zakonnej popliteraturze „książki środka”; jest ich jednak stosunkowo niewiele, a opatrzone tytułami w stylu Habit zamiast szminki na dzień dobry spłycają istotę życiowego wyboru zakonnic.

Decydując się na tę książkę, postanowiłam spróbować nie oceniać, nie naciskać rozmówczyń, nie szukać sensacji, ale pytać szczerze o rzeczy, które osobom spoza stanu duchownego trudno jest zrozumieć. Chciałam spojrzeć na zakonnice jako na kobiety, które wybrały drogę pewnego wyrzeczenia, stały się częścią pewnego systemu, ale starają się zachować swoje zasady, cele, mieć swoje zdanie, robić to, co dla nich w życiu ważne. Czy przy ślubowaniu posłuszeństwa to w ogóle możliwe? Również o tym jest ta opowieść.

¹ Katarzyna Bonda, Kobieta w walizce, Wydawnictwo MUZA, Warszawa 2022.

CHARYZMAT, HABIT, KLAUZURA

„Zakonnice to grupa mocno zmitologizowana, a jednocześnie na tyle zróżnicowana wewnętrznie, że nie da jej się zamknąć w gładkich frazesach” – pisze sekretarz redakcji katolickiego kwartalnika społeczno-kulturalnego „Więź” Ewa Buczek. Odzywam się do Ewy w poszukiwaniu kontaktów do zakonnic. Znamy się od ponad dwudziestu lat. W liceum chodziłyśmy razem do klasy.

Owo zmitologizowanie bierze się bez wątpienia z tajemnicy, jaką owiane jest życie zakonne. Nic tak dobrze nie karmi domysłów i teorii spiskowych jak ograniczone informacje. A przecież zakonnice nie chwalą się swoim życiem na prawo i lewo.

Owszem, siostry coraz chętniej wychodzą do ludzi, na przykład poprzez media społecznościowe. Kiedy piszę te słowa, siostra Paula, która od trzydziestu lat należy do Zgromadzenia Sióstr Świętej Katarzyny Dziewicy i Męczennicy, zbiera kolejne setki tysięcy (!) polubień swoich filmików na TikToku, a siostry „pingwiny” z Broniszewic, prowadzące Dom Chłopaków, licytują na Facebooku pluszowe figurki tych ptaków, z których dochód zasili ich charytatywne działania. Ale to tylko kropla w morzu, która nie zaspokaja naszej ciekawości. „Jak zakonnice radzą sobie z popędem?”, „Jak żyją zakonnice?”, „Jak zarabiają zakonnice?” – te zdania podpowiada wyszukiwarka Google po wpisaniu: „Jak zakonnice…”. Widać, jakie treści na temat tej hermetycznej grupy cieszą się największym zainteresowaniem.

Poszukiwanie sensacji skutecznie podsycają media. Redakcje telewizyjne, radiowe, internetowe potrafią miesiącami „grzać” tematy dotyczące przypadków patologii w zakonach. Czy wszystkie zakonnice są jak siostra Bernadetta? Boromeuszka znęcała się nad podopiecznymi ośrodka wychowawczego, który prowadziła, biła ich i przyzwalała na przemoc seksualną². A może jak betanki z Kazimierza Dolnego? Zbuntowane siostry przez dwa lata okupowały klasztor, wierząc ślepo w polecenia swojej przełożonej – rzekomo doświadczającej cudownych objawień siostry Jadwigi³. Czy w każdym ośrodku prowadzonym przez siostry dzieje się tak źle jak w Jordanowie? Latem 2022 roku dziennikarze Wirtualnej Polski opisali sytuację w domu pomocy społecznej w małopolskim miasteczku, gdzie prowadzące go siostry prezentki biły, wiązały i wyzywały podopiecznych⁴. „Siostra Bernadetta”, „betanki z Kazimierza”, „DPS w Jordanowie” – te hasła weszły do ogólnego obiegu jako symbol nadużyć i nieprawidłowości we wspólnotach zakonnych. Ilu odbiorców zrobiło z tych słów wspólny parasol dla wszystkich zakonnic? Jak te wydarzenia wpisały się w ogólny obraz „patologii w polskim Kościele”, demaskowanych między innymi przez głośne dokumenty braci Sekielskich?⁵ Wiele osób postawiło znak równości między słowami „ksiądz” i „pedofil” i pewnie również niemało, gdy słyszy: „zakonnica”, myśli: „znęcanie się nad podopiecznymi”.

Opisane wyżej przykłady są tragiczne i nadają się do prokuratury, opisują jednak niewielki wycinek codzienności polskich zakonnic, która bez wątpienia nie zawsze podszyta jest traumą, przemocą i wypaczeniami.

Mitologizujemy siostry, bo nie mamy wielu informacji o ich życiu od nich samych, a wieści, które do nas docierają, to najczęściej historie wypaczeń i nadużyć, promowane zgodnie ze starą medialną zasadą bad news is good news.

„Zakonnice to grupa zróżnicowana wewnętrznie” – mówi Ewa Buczek. Rzeczywiście, doświadczeni uczestnicy oazowych wyjazdów doskonale znają ilustrujący to dowcip: „Nawet papież nie wie trzech rzeczy: na czym polega franciszkańskie ubóstwo, co myślą jezuici oraz ile jest żeńskich zgromadzeń zakonnych”⁶. Choć liczba zakonnic w Polsce systematycznie spada, nadal sióstr jest więcej niż braci. W Polsce żyje około trzydziestu dwóch tysięcy osób konsekrowanych. Największą grupę stanowią siostry ze zgromadzeń zakonnych – około siedemnastu tysięcy osób. W klasztorach kontemplacyjnych żyje szacunkowo tysiąc dwieście siedemdziesiąt mniszek⁷. Liczba zgromadzeń żeńskich według różnych źródeł wynosi między sto cztery a sto sześć, dla porównania: zakonów męskich jest prawie o połowę mniej – pięćdziesiąt dziewięć.

Łatwo zgubić się w „zakonnej terminologii”. Kiedy znajomemu duchownemu zadaję pytanie, komu podlegają zakony, uśmiecha się i pyta: „A ile mam czasu na odpowiedź?”. Kwestie organizacji klasztorów, obowiązków sióstr, reguł życia zakonnego można podsumować krótkim „to skomplikowane”. Dlatego przed wsłuchaniem się w opowieści sióstr warto wyjaśnić najważniejsze pojęcia, bez których ich historie mogą być trudne do zrozumienia.

Siostry zakonne to osoby konsekrowane, czyli w szczególny sposób oddane Bogu. Drugiego lutego obchodzony jest Światowy Dzień Życia Konsekrowanego, ustanowiony w 1997 roku przez papieża Jana Pawła II.

Siostry żyją zarówno w zakonach, jak i w zgromadzeniach zakonnych. Według dawnej definicji prawa kanonicznego zakon to stowarzyszenie wiernych zatwierdzone przez władze kościelne, którego członkowie, składając tak zwane śluby uroczyste, zobowiązują się do zachowania posłuszeństwa, ubóstwa i czystości. Śluby owe pociągały za sobą skutki prawne, na przykład nieważność małżeństwa zawartego w czasie ich obowiązywania, utratę praw własności oraz zdolności nabywania majątku. Zgromadzenie zakonne to wspólnota, której członkowie składają tak zwane śluby proste; nie mają one wspomnianych skutków prawnych. To rozróżnienie zniósł Kodeks prawa kanonicznego z roku 1983. Dziś ma ono wyłącznie znaczenie praktyczne w nazwach, które pozostały bez zmian. Aktualny Kodeks prawa kanonicznego nazywa zakony i zgromadzenia instytutami życia zakonnego⁸. Potocznie na wszelkie wspólnoty, do których należą zakonnice, mówimy „zakon”, choć warto wiedzieć, że nie jest to do końca prawidłowe, a wspólnoty różnią się zarówno zasadami działania, jak i organizacją. Zakony posiadają swoje konstytucje, czyli zbiór obowiązujących w nim praw i obowiązków. Tradycyjnie mówi się też o regułach zakonnych (z łacińskiego regula), czyli zbiorach podstawowych przepisów regulujących codzienne życie. Zakony mają również swoje charyzmaty, czyli – mówiąc w uproszczeniu – przewodnie idee działania. Jak podaje Wikipedia, charyzmat w odniesieniu do wspólnot „oznacza dar Ducha Świętego, charakterystyczny dla danej osoby czy wspólnoty, który wyróżnia ją spośród innych i wiąże się ściśle z ich powołaniem oraz wskazuje ich specyficzną misję i najważniejszy kierunek ich działalności”⁹. Na przykład benedyktynki w swoim charyzmacie mają szukanie Boga poprzez modlitwę, pracę, gościnność i prowadzenie życia wspólnego, a dominikanki – głoszenie prawdy ewangelicznej najbardziej potrzebującym¹⁰.

Każdy zakon ma swój charakter, swoje cele, które przekładają się bezpośrednio na działanie sióstr. W zakonach czynnych siostry prowadzą różne „dzieła”, na przykład szkoły, przedszkola czy domy pomocy. Siostry w zakonach kontemplacyjnych oddają się modlitwie. W tych zakonach mieszka się za klauzurą i wychodzi tylko w uzasadnionych okolicznościach. Klauzura to zamknięta część klasztoru lub domu zakonnego, do której nie mają wstępu osoby z zewnątrz. Klauzura znajduje się w każdym zakonie: w otwartych to wydzielona przestrzeń, w klauzurowych zamknięty jest cały klasztor. W dokumencie Vita consecrata poświęconym życiu konsekrowanemu papież Jan Paweł II wskazał, że klauzura służy przede wszystkim skupieniu życia na kontemplacji Chrystusa¹¹.

Podległość zakonów jest sprawą skomplikowaną – mogą one działać zarówno na prawie papieskim, jak i diecezjalnym, czyli podlegać bezpośrednio Stolicy Apostolskiej lub władzy biskupa. Dom zakonny może podlegać pod prowincję, zlokalizowaną na danym terenie, którą kieruje matka prowincjalna. Zasadniczo w odniesieniu do przełożonej zakonu czy zgromadzenia używa się określenia „matka przełożona” lub po prostu „przełożona” czy „siostra przełożona”. Przełożone spotykają się w ramach Konferencji Wyższych Przełożonych Żeńskich Zgromadzeń Zakonnych¹².

Mistrzyni nowicjatu to siostra, która przygotowuje młode dziewczyny do wstąpienia do zakonu. Czas przygotowania do ślubów wieczystych nosi nazwę formacji. Formacja dzieli się na kilka etapów. Należą do nich postulat i nowicjat, po których przychodzi czas na złożenie ślubów czasowych – wtedy siostra trafia do junioratu. Finałem tej drogi są śluby wieczyste. Warto dodać, że na każdym etapie formacji przyszła siostra może zrezygnować. Patrząc na statystyki z ostatnich lat, przyjąć należy, że każdego roku, na różnych etapach formacji, odchodzi od około stu trzydziestu do dwustu czterdziestu zakonnic¹³. Niektóre zakony mają dodatkowe śluby, uzależnione od ich charyzmatu. Formacja trwa od sześciu do dziewięciu lat – również w zależności od zakonu.

Najbardziej widocznym elementem życia zakonnego jest habit. Habity poszczególnych zakonów różnią się od siebie. Znaczenie ma krój, kolor, elementy dodatkowe jak broszki czy naszycia. Najpopularniejszy kolor dla strojów zakonnych to czerń, która może zarówno symbolizować zniszczenie ciemności, grzechu i Szatana, jak i odnosić się do żałoby i śmierci. Natomiast w wiekach średnich czerń była często symbolem wzgardzenia światem, pokory, skromności, a nawet czystości. Z działających w Polsce zakonów i zgromadzeń zakonnych czarne stroje noszą siostry i bracia z ponad stu dwudziestu wspólnot¹⁴. Charakterystyczne jest również imię zakonne przyjmowane przez wchodzącą do wspólnoty kobietę. Stanowi wyraz szacunku dla noszącej je patronki, ale też znak pogłębiającego się posłuszeństwa wobec wspólnoty.

Życie zakonne jest w dzisiejszych czasach atrakcyjne dla nielicznych. Według Konferencji Wyższych Przełożonych Żeńskich Zgromadzeń Zakonnych po boomie powołaniowym z końca lat osiemdziesiątych dwudziestego wieku obserwuje się w zasadzie spadek powołań, przy czym od około piętnastu lat spadek ten nosi już znamiona kryzysu. Dla przykładu: w 2000 roku do zakonów zgłosiło się pięćset sześćdziesiąt sześć postulantek, w 2009 roku – dwieście pięćdziesiąt jeden, w 2017 – sto siedemdziesiąt siedem¹⁵. Trudno oprzeć się wrażeniu, że kryzys powołań do zakonów żeńskich, męskich, a także seminariów duchownych wpisuje się w szeroko komentowany kryzys Kościoła w Polsce.

Nie brakuje głosów, że zakonnice, kojarzące się wielu ze skromnością i ciepłem wobec ludzi, mogłyby pokazać życzliwsze oblicze Kościoła, ocieplić jego wizerunek w społeczeństwie. Być może hierarchowie zauważają ten potencjał, skoro w lutym 2022 roku papież Franciszek wskazał swoją intencję modlitewną „za zakonnice i inne kobiety konsekrowane”. Brzmiała ona tak: „Módlmy się w intencji zakonnic i innych kobiet konsekrowanych – dziękując im za ich misję i odwagę – aby nadal odkrywały nowe odpowiedzi w obliczu wyzwań naszych czasów”. Czy w ten sposób chciał podkreślić szczególną rolę sióstr zakonnych w odnowie współczesnego Kościoła? Skoro jako kobiety w wielu sferach życia publicznego dochodzimy nareszcie do należnego nam, choć przez wieki odbieranego głosu, to może czas, aby również w Kościele lepiej słyszalny był głos kobiet?

Chcemy mieć realny wpływ na życie społeczne, kulturalne, polityczne. Dlaczego nie na życie duchowe czy religijne? Tym bardziej że kobiety, również te związane z Kościołem, mają swoje zdanie, mądrość, doświadczenia, ale i wątpliwości, które wyrażają, zadając pytania. Nierzadko odnoszące się do głównych założeń życia w zakonie, którym nie chcą się bezrefleksyjnie poddawać.

² https://katowice.wyborcza.pl/katowice/7,35063,16008000,siostra-bernadetta-siedzi-w-wiezieniu-policja-zabrala-ja-do.html (dostęp: 22.01.2023).

³ https://kurierlubelski.pl/setka-policjantow-pogotowie-i-slusarz-w-akcji-zbuntowane-betanki-w-kazimierzu-dolnym-sila-eksmitowane-z-okupowanego-klasztoru/ar/c1-15116058 (dostęp: 22.01.2023).

⁴ https://wiadomosci.wp.pl/pieklo-u-zakonnic-bicie-wiazanie-zamykanie-w-klatce-horror-dzieci-w-dps-pod-krakowem-6778332058069696a (dostęp: 22.01.2023).

⁵ Mowa o niezależnych filmach dokumentalnych wyprodukowanych przez braci Tomasza i Marka Sekielskich: Tylko nie mów nikomu (2019) oraz Zabawa w chowanego (2020).

⁶ https://oaza.woju.eu/dodatek/humor/ (dostęp: 13.01.2023).

⁷ Dane pochodzą z badań Konferencji Wyższych Przełożonych Żeńskich Zgromadzeń Zakonnych, https://zakony-zenskie.pl/zycie-konsekrowane-w-polsce-statystyki/ (dostęp: 28.01.2023).

⁸ https://kosciol.wiara.pl/doc/495216.Czym-sie-rozni-zakon-od-zgromadzenia (dostęp: 28.01.2023).

⁹ https://pl.wikipedia.org/wiki/Charyzmaty (dostęp: 28.01.2023).

¹⁰ Bogumił Łoziński, Leksykon zakonów w Polsce. Instytuty życia konsekrowanego i stowarzyszenia życia apostolskiego, Katolicka Agencja Informacyjna, Warszawa 2009.

¹¹ Adhortacja apostolska Vita consecrata, 59, https://www.vatican.va/content/john-paul-ii/pl/apost_exhortations/documents/hf_jp-ii_exh_25031996_vita-consecrata.html (dostęp: 28.01.2023).

¹² https://zakony-zenskie.pl/ (dostęp: 28.01.2023).

¹³ https://zakony-zenskie.pl/zycie-konsekrowane-w-polsce-statystyki/ (dostęp: 30.01.2023).

¹⁴ Lucyna Rotter, Dariusz Pawelec, Co można opowiedzieć ubiorem? Semantyka strojów zakonnych, Wydawnictwo Avalon, Kraków 2021, s. 176.

¹⁵ https://zakony-zenskie.pl/zycie-konsekrowane-w-polsce-statystyki/ (dostęp: 28.01.2023).

DLACZEGO ŚLUBY (NIE)POSŁUSZEŃSTWA?

Wasze zaś posłuszeństwo znane jest wszystkim. A więc raduję się z was, pragnę jednak, abyście byli w dobrym przemyślni, a co do zła – niewinni.

Księga Rodzaju 16, 19¹⁶

Kto przestrzega karności, idzie ścieżką życia, a kto gardzi upomnieniem, błądzi.

Księga Przysłów 10, 17

Jeśli człowiek potrafi być tylko posłuszny, jest niewolnikiem; jeśli potrafi być tylko nieposłusznym, jest buntownikiem; działa z powodu gniewu, rozczarowania, urazy, jednak nie w imię jakiegoś przekonania czy zasady (…)

Taki rodzaj buntowniczego nieposłuszeństwa jest równie ślepy i bezsilny jak jego przeciwieństwo, posłuszeństwo konformisty.

Erich Fromm, O nieposłuszeństwie i inne eseje¹⁷

– Dla kobiet w zakonie śluby posłuszeństwa są najtrudniejsze do utrzymania. Inaczej niż dla zakonników – im najwięcej czasu poświęca się na wsparcie w utrzymaniu ślubów czystości – mówi siostra Małgorzata.

Jej zdanie potwierdzają moje kolejne rozmówczynie:

– Oczywiście, że nie zawsze byłam zadowolona z decyzji przełożonych – wspomina siostra Anna.

– Domyślam się, że temat relacji seksualnych zakonnic emocjonuje wielu, ale spośród ślubów zakonnych najtrudniejsze wydaje mi się jednak posłuszeństwo. Bywają naprawdę trudne momenty w życiu, gdy ktoś decyduje o twojej wolności – stwierdza siostra Dolores.

Dlaczego kobietom najtrudniej jest poradzić sobie ze ślubami posłuszeństwa? Jaka jest w ogóle ich istota?

Święty Benedykt z Nursji, jeden z ojców Kościoła, mnich, którego reguła stała się podwaliną działania zakonów benedyktyńskich, pisał:

Najprzedniejszym stopniem pokory jest bezzwłoczne posłuszeństwo. Osiągnęli go ci, dla których nie ma nic droższego od Chrystusa. Czy to ze względu na Świętą Służbę, jaką ślubowali, czy to z lęku przed piekłem, czy wreszcie dla chwały życia wiecznego, gdy tylko przełożony wyda jakieś polecenie, nie zwlekają oni ani chwili z jego wykonaniem, tak jak gdyby sam Bóg rozkazywał. O nich to mówi Pan: Są posłuszni na pierwsze wezwanie, a tym, którzy uczą, powiada także: Kto was słucha, Mnie słucha¹⁸.

Wikipedia w definicji posłuszeństwa w Kościele katolickim podaje, odnosząc się między innymi do Kodeksu prawa kanonicznego, że:

Ewangeliczna rada posłuszeństwa, podejmowana w ślubie posłuszeństwa, zobowiązuje osoby konsekrowane żyjące we wspólnocie do podporządkowania własnej woli właściwym przełożonym tej wspólnoty, którzy rozstrzygają o sprawach dotyczących wspólnoty, zgodnie z własnymi konstytucjami. (…) Wierna realizacja ewangelicznego posłuszeństwa przez wszystkich chrześcijan zapewnia całemu Kościołowi jedność i staje się znakiem jego wiarygodności¹⁹.

Z tych zapisów wynika wprost, że ślubując posłuszeństwo Bogu, zakonnica decyduje się również wykonywać polecenia swoich przełożonych jako pewnej emanacji boskich poleceń. Tylko co w sytuacji, w której przełożeni się mylą? Albo mają złe intencje? Nie są dojrzali i oczekują od sióstr zobowiązań niemożliwych do dotrzymania?

Znów warto zajrzeć do humoru oazowego. Do okulisty przychodzi zakonnica. Po badaniach lekarz pyta: „Jak to możliwe, że nabawiła się siostra tak poważnej wady wzroku?”. „To proste, panie doktorze. Od dziesięciu lat zmuszam się, by zobaczyć Bożą wolę w decyzjach matki przełożonej”²⁰.

Czy można sprzeciwić się decyzji przełożonej? Jakie są tego konsekwencje? Natychmiastowe odejście z zakonu? Co to właściwie jest wola Boża? Jak ją rozumieć? Czy istnieje jedna słuszna jej interpretacja? Skąd pewność, że to właśnie przełożona ją zna?

Myślę, że w dużej mierze „sukces” posłuszeństwa zależy od mądrze nastawionej do niego przełożonej. Co ciekawe, by tchnąć do zakonów ducha nowszych czasów, w pierwszej połowie lat sześćdziesiątych minionego wieku, podczas Soboru Watykańskiego II, ogłoszono Dekret o przystosowanej odnowie życia zakonnego Perfectae caritatis. Jednym z mocno eksponowanych w nim punktów jest ten o posłuszeństwie, w którym twórcy dokumentu bardzo dokładnie określają, jak powinien nim dysponować przełożony (lub przełożona):

Niech podwładnymi kierują jako dziećmi Bożymi i z szacunkiem należnym osobie ludzkiej starają się o to, aby ich posłuszeństwo było dobrowolne. Dlatego niech zostawią im należną wolność, szczególnie co do sakramentu pokuty i kierownictwa sumienia. Niech do tego wdrażają podwładnych, ażeby w pełnieniu obowiązków i w podejmowaniu zadań współpracowali przez posłuszeństwo aktywne i z poczuciem odpowiedzialności. Niech więc przełożeni chętnie słuchają zdania członków i pobudzają ich do wspólnego wysiłku dla dobra instytutu i Kościoła, jednak bez ujmy dla swojej władzy decydowania i nakazywania tego, co należy czynić²¹.

Tylko skąd przełożona wie, „co należy czynić”? Jak uczynić posłuszeństwo dobrowolnym? „Dobrowolne posłuszeństwo” – przecież to brzmi jak oksymoron.

W tej książce staram się uchwycić różne odpowiedzi sióstr na temat istoty posłuszeństwa i egzekwowania go ludzkimi rękami, wynikające z różnych zakonnych doświadczeń moich bohaterek. Głos zabiera i przełożona swojego zgromadzenia siostra Dolores, i była zakonnica – kiedyś siostra Nazaria, dziś Iza, która po prawie dziewiętnastu latach w klasztorze powiedziała „dość”. Z posłuszeństwem nie ma najmniejszego problemu niezwykle oddana swojej misji siostra Irena, z kolei decyzje przełożonej rozważa i stara się rozumieć za każdym razem na nowo siostra Benedykta. Bez owijania w bawełnę o zakonnych wzlotach i upadkach opowiada siostra Anna – mówi wprost i „po ludzku”, na co dzień służąc bardzo blisko człowieka. Z uśmiechem dystansu współczesne rozterki i zakonne problemy komentuje siostra Małgorzata, która swoje prawie sześćdziesięcioletnie życie w klasztorze klauzurowym poświęciła studiowaniu dziejów zakonów. Po wielu latach doświadczeń i dziesiątkach tysięcy stron lektury potrafi stwierdzić, czy tematy podejmowane dziś w kontekście życia zakonnic oznaczają nowe wyzwania, czy może powtarza się w nich refren melodii dobrze znanej od wieków. Odnowienie zwiastuje młode pokolenie sióstr, które życzliwe miejsce dla duchowego rozwoju znajdują we Wspólnocie Sióstr Karmel Ducha Świętego. Odwiedzam Żarki Letnisko nieopodal Częstochowy, gdzie mieszkają twórczynie nowego zgromadzenia. Prawnie istnieje ono od 2015 roku, siostry są w trakcie załatwiania formalności, które pozwolą im stworzyć instytut życia zakonnego. Trudno nie dostrzec w nich nowej – otwartej, odważnej, nowoczesnej – twarzy życia zakonnego, odpowiadającej na zapotrzebowania naszych czasów. W tej opowieści głos ma również ksiądz Stanisław – człowiek spoza zakonu, ale jednak ze środka społeczności osób duchownych, a ze względu na swoje osobiste doświadczenia świetnie zorientowany w codzienności zakonów żeńskich w Polsce. Wreszcie pukam do drzwi gabinetu terapeutycznego, by otrzymać odpowiedź na pytania o szerszy, kobiecy kontekst życia sióstr. Drzwi te otwiera doświadczona psycholożka, od lat pracująca z kobietami i będąca blisko ich spraw, Justyna Dąbrowska. Wszystkie wywiady są autoryzowane.

Dalsza część rozdziału dostępna w pełnej wersji

¹⁶ Cytaty z Biblii w całej książce za: Biblia Tysiąclecia. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, wyd. IV (internetowe), Pallottinum, Poznań 2003 (przyp. red.).

¹⁷ https://dariuszuzycki.com/autorefleksja/fromm-eseje1/ (dostęp: 30.01.2023).

¹⁸ https://cspb.pl/o-posluszenstwie-refleksje-
wokol-5-rozdzialu-reguly-sw-benedykta/ (dostęp: 30.01.2023).

¹⁹ https://pl.wikipedia.org/wiki/Pos%C5%82usze%C5%84stwo#W_chrze%C5%9Bcija%C5%84stwie (dostęp: 30.01.2023).

²⁰ https://oaza.woju.eu/dodatek/humor/ (dostęp: 30.01.2023).

²¹ Fragment dekretu Perfectae caritatis cytuję za: Paweł VI, Charyzmat życia zakonnego. Przemówienia i dokumenty, wybór i oprac. ks. Alojzy Żuchowski SAC, s. Teresa Sułkowska SJK, Pallottinum, Poznań – Warszawa 1974, s. 206.

DLA JEZUSA, NIE DLA POKLASKU | s. Dolores Zok SSpS

Rozdział dostępny w pełnej wersji

TU MASZ MIŁOŚĆ ZA DARMOCHĘ | s. Anna Bałchan SMI

Rozdział dostępny w pełnej wersji

JESTEM OSOBĄ WOLNĄ - Nikt nie stawia mi granic | s. Irena Karczewska FMM

Rozdział dostępny w pełnej wersji

NIGDY NIE MIEŚCIŁAM SIĘ W ŻADNYCH RAMKACH | s. Benedykta Karolina Baumann OP

Rozdział dostępny w pełnej wersji

MATKA PRZEŁOŻONA POWINNA TRAKTOWAĆ SIOSTRĘ JAK SWOJĄ CÓRKĘ | ks. Stanisław

Rozdział dostępny w pełnej wersji

CHCIAŁABYM, ŻEBY ZAKONY ZNOWU BYŁY ŻYCIODAJNE | Izabela Mościcka, była s. Nazaria

Rozdział dostępny w pełnej wersji

NIE CZUJEMY SIĘ SUPERMENKAMI | Wspólnota Sióstr Karmel Ducha Świętego

Rozdział dostępny w pełnej wersji

O CO MAM SIĘ AWANTUROWAĆ? | s. Małgorzata Borkowska OSB

Rozdział dostępny w pełnej wersji

MOJE SERCE JEST PRZY KOBIETACH | Justyna Dąbrowska

Rozdział dostępny w pełnej wersji

BIBLIOGRAFIA

Rozdział dostępny w pełnej wersji

PODZIĘKOWANIA

Rozdział dostępny w pełnej wersji

Projekt okładki

Izabela Kaczmarek-Szurek / Formallina Illustration

Współpraca

Waldemar Maniewski

Redakcja

Katarzyna Węglarczyk

Korekta

Barbara Gąsiorowska

Aleksandra Kiełczykowska

Łamanie

CreoLibro

Copyright © by Justyna Dżbik-Kluge

© Copyright for this edition by SIW Znak sp. z o.o., 2023

ISBN 978-83-240-6785-5

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 30-105 Kraków, ul. Kościuszki 37

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Wydanie I, 2023.

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Angelika Kuler-Duchnik