Karolina Lanckorońska w stroju anioła, 1914 r. Fotografia znalazła się w albumie wykonanym przez Elżbietę Kolbus z okazji setnych urodzin Lanckorońskiej

[...] I te uporem zwarte kły,

i wola jak pięść ściśnięta,

żeby – na przekór tym spod drzwi –

przetrzymać – i zapamiętać!

Beata Obertyńska, fragment wiersza Cela

Rozdział 1
Wniebowzięta

Do nieba wstąpiła dwukrotnie. Po raz pierwszy jeszcze w latach trzydziestych. Mogła wówczas wspiąć się samodzielnie. Profesor Jerzy Miziołek[I] nie ma wątpliwości, że „docent Lanckorońska przyglądała się z rusztowań ustawionych w kaplicy pracom konserwatorskim, którymi kierował Biagio Biagetti[II]”. Za drugim razem, w latach dziewięćdziesiątych, wjechała windą. Pomogli wszyscy święci. Tak przynajmniej wynika ze słów wtajemniczonego w sprawę profesora Miziołka, który zasugerował, że zaprocentowała bliska znajomość z Janem Pawłem II[III]¹.

Nie wszystko da się już dzisiaj zweryfikować, lecz jedno jest pewne: że w obu wypadkach była tak samo zachwycona. Ślady tej najbardziej intymnej chwili widać w jej pracach naukowych nawiązujących do dzieła. Zostały też świadectwa najbliższych, na przykład profesora Lecha Kalinowskiego[IV]: „Jeżeli Michał Anioł był dla Karli artystą największym wśród największych, to jego freski w kaplicy Sykstyńskiej były osiągnięciem budzącym w niej największe doznania estetyczne”².

Taka miłość nieczęsto się zdarza. Michałowi Aniołowi była wierna od najmłodszych lat. Kupioną podczas pobytu z ojcem we Florencji fotografię Dawida przechowywała niemal do końca swoich dni. Pamięć o jego dziełach pozwoliła jej przetrwać najtrudniejsze chwile, w tym więzienie, z którego nie wychodziło się żywym. Kto wie, czy to nie on, Michał Anioł, zatrzymał ją też w Rzymie na długie lata, gdy została ze swojego polskiego domu wygnana.

I Jerzy Miziołek (ur. 1953) – historyk sztuki, profesor, wykładowca na Wydziale Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego. Stypendysta m.in. Fundacji Lanckorońskich. W 2022 roku opracował, opatrzył komentarzami i podał do druku książkę Freski Sykstyny i inne arcydzieła Michała Anioła. Karolina Lanckorońska (2022).

II Biagio Biagetti (1877–1948) – malarz, założyciel Laboratorio Vaticano (1923) zajmującego się restauracją dzieł sztuki. Zmienił podejście do roli konserwatora, który wcześniej był artystą z własną fantazją pracującym nad zniszczonym dziełem, on zaś uważał, że trzeba szanować oryginalne przesłanie twórcy i jego technikę. W 1931 papież Pius XI powierzył mu renowację Sądu Ostatecznego Michała Anioła.

III Przypisy bibliograficzne znajdują się na stronach 430–451.

IV Lech Kalinowski (1920–2004) – historyk sztuki, historyk idei, mediewista, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego. W roku akademickim 1938/39 uczęszczał na wykłady Karoliny Lanckorońskiej i na prowadzone przez nią ćwiczenia o sztuce renesansu na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Jeden z jej ulubionych i najbardziej zaufanych uczniów.

Rozdział 2
Patriarcha

Lanckorońska często wspominała, że siłę bierze prosto od lwa. Nie było w tym wielkiej przesady. Lew znajduje się w rodowym herbie Lanckorońskich, Zadora, zwanym również Płomieniami lub Płomieńczykiem³. Heraldycy tak go opisują: na tarczy w polu błękitnym lwia głowa srebrna ziejąca czerwonym płomieniem. I barwy, i zwierzęta heraldyczne mają ukryte znaczenie: błękit jest symbolem lojalności, kolor srebrny – czystości, czerwień – hartu ducha, lew zaś, królewskie zwierzę, to siła, odwaga, władza i potęga. Jest piękny, ale budzi też trwogę. Wierzono, że śpi z otwartymi oczami, dlatego był kiedyś symbolem czujnej opieki, że jest bardzo mądry i zaciera ogonem swoje ślady, że chroni od złego. Wszystkimi tymi cechami wyróżniali się przedstawiciele, przynajmniej niektórzy, tego zacnego rodu.

Zdaniem Jana Długosza Lanckorońscy wywodzili się z Niemiec, a dokładnie znad Renu. Pojawiały się także twierdzenia⁴, że ród miał korzenie we Francji albo w Polsce. Jednak najbardziej wyszukaną koncepcją była teoria, że Lanckorońscy przybyli ze starożytnej Galii. Nawet jeśli nie udało się znaleźć mocnych dowodów na taką genealogię, trzeba przyznać, że galijskie pochodzenie brzmi dobrze i dodaje historii rodu pewnego antycznego sznytu⁵.

Niezależnie od splątanej historii z geografią w tle pewne jest, że „z Brzezia Lanckorońscy byli od początku rodem herbowym, rycersko-szlacheckim, arystokratycznym”⁶. Tak napisał profesor Lech Kalinowski, przyjaciel Karli. Kalinowski, przypominając protoplastę – żyjącego na przełomie XIII i XIV wieku Przedbora z Brzezia – wskazał również ostatniego, jak się wyraził, pater familias tego rodu. Był nim urodzony w 1848 roku, a zmarły w 1933 Karol hrabia Lanckoroński z Rozdołu i Wiednia, ojciec Karli.

Rodzina Lanckorońskich, ok. 1900 r.

***

Ostatni pater familias wyglądał zjawiskowo. Postura barczystego olbrzyma budziła szacunek. Twarz zdobiła bujna broda, taka jak u starożytnych mędrców. Spojrzenie miał uważne, bystre, oczy niebieskie. Bodaj jednak najbardziej wyróżniał się głosem. Choć trudno sobie to wyobrazić, patrząc na zdjęcia tego postawnego niedźwiedzia, głos miał wysoki i piskliwy. Ktoś kiedyś stwierdził, że przypominał bohatera książki Giuseppe Tomasiego di Lampedusy Gepard. O nim, podobnie jak o księciu Fabriziu Salinie, można było powiedzieć, że nie był tęgi, lecz raczej rosły i mocno zbudowany, że miał w sobie dużo siły, a w każdym razie na takiego wyglądał, i że jednocześnie „jego palce stać było na delikatny dotyk”⁷.

Najbardziej prawdopodobny, bo oparty na rozległej lekturze źródeł i dogłębnej ich analizie portret Lanckorońskiego odmalowała Joanna Winiewicz-Wolska. Badaczka doceniała jego „niezwykłą inteligencję, rozległą wiedzę, życiowy optymizm”, dodając, że hrabia obdarzony był również dużą wrażliwością. Sprawiedliwie zaznaczyła, że był też oryginałem, wyniosłym, nieprzystępnym, o nieokiełznanej naturze, skłonnym do wybuchów niehamowanego gniewu. „Była to osobowość skomplikowana, niełatwo poddająca się klasyfikacji, pozornie pełna sprzeczności. Wzajemnie wykluczające się cechy: gwałtowność i jednocześnie delikatność, upór i wyrozumiałość, żądza panowania i uległość stapiały się w charakter trudny do jednoznacznej oceny. Zapamiętano go jako człowieka zawsze wyróżniającego się – czy to wzrostem, czy tonem głosu, czy nieprzeciętnym intelektem, czy ogromną wiedzą i encyklopedyczną pamięcią, czy wreszcie pewną wyniosłością, jako że powściągliwość nie była dominującą cechą jego osobowości. Poczucie wyższości dawało mu nie tylko urodzenie, dzięki któremu zajmował wysoką pozycję społeczną i towarzyską, lecz także gruntowne wykształcenie, jakim mogło poszczycić się niewielu przedstawicieli jego sfery. Niewątpliwie miał poczucie własnej wartości i manifestował je, a to wpływało często na krytyczną ocenę jego osoby”⁸.

Do tego wachlarza cech warto dorzucić jeszcze jedną: skłonność do żartu i autoironii. Widać ją chociażby we fragmencie wstępu do opowieści o podróży dookoła świata: „Komu niektóre ustępy wydadzą się za rozwlekłe może je spokojnie puścić, tak, jak w ogóle książce tej przynajmniej tę zaletę przyznać wypadnie, że można ją czytać, gdzie się otworzy, bez konieczności wracania do kart poprzednich. Ziemia jest okrągłą, a więc gdziekolwiek bądź podróż na około niej można i zaczynać i kończyć”[I]⁹.

Portret Karola Lanckorońskiego pędzla Kazimierza Pochwalskiego

***

Urodził się 4 listopada 1848 roku w Wiedniu – mieście, które przeżywało w owym czasie swoje najlepsze lata. Po procesie powiększenia w 1857 roku Wiedeń dość szybko przeobraził się w nowoczesną metropolię. Na miejscu zburzonych fortyfikacji w 1865 otwarto słynny Ring. Rozwojowi metropolii sprzyjała gęstniejąca sieć kolei żelaznej. Powstawały nowe budowle użyteczności publicznej, pod koniec lat sześćdziesiątych zaczęła działać opera. Elita za punkt honoru i oznakę prestiżu uznawała posiadanie w stolicy wspaniałej rezydencji. Okazałe pałace stawały jeden przy drugim w najdroższej dzielnicy. Rozwijający się i rozkwitający Wiedeń stał się jednym z najważniejszych miast nie tylko na kontynencie, ale w ogóle na świecie. Żyć w Wiedniu należało do dobrego tonu w imperium Habsburgów. Jeszcze na początku XX wieku skorzystała z tej atmosfery Karolina, lecz na razie – w drugiej połowie wieku XIX – czerpał z niej Karol.

Ojciec Karola, Kazimierz Lanckoroński, tajny radca dworu i podkomorzy, znany wiedeński kolekcjoner był wierny rodzinnej tradycji gromadzenia dzieł sztuki. Matką Karola była Leonia z Potockich.

Na początku młody hrabia uczył się w domu. Tradycyjnym wykształceniem zajmował się nauczyciel i mentor, Wilhelm von Hartel, filolog klasyczny, późniejszy profesor uniwersytetu w Wiedniu. W latach 1857–1858 Karol uczęszczał do Hauptschule Michaela Zollera i Franza Aloysa Bernarda w Wiedniu. Dopiero potem przyszedł czas na elitarne Schottengymnasium, czyli szkołę o profilu klasycznym, w Wiedniu. Ukończył je w 1866 roku, po czym podjął studia prawnicze na Uniwersytecie Wiedeńskim, zwieńczone doktoratem.

Od dziecka był wychowywany na Europejczyka i humanistę o szerokich horyzontach. Pochłaniał książki napisane w różnych językach, często te podsuwane przez von Hartela. Władał bowiem kilkoma, przy czym polski wcale nie był jego pierwszym ani nawet najlepiej opanowanym językiem. Najlepiej mówił po niemiecku i po francusku, jak przystało na bywalca wiedeńskich salonów. Znał też angielski, włoski, nowogrecki i klasyczną grekę oraz łacinę.

Ważną część kosmopolitycznego wychowania stanowiły podróże. Ich cele były głównie edukacyjne, przynajmniej o nich wiemy na pewno z pozostawionych źródeł. Namiętnie odwiedzał muzea, na początku głównie w Paryżu i Londynie. Wsłuchiwał się w panujące w sztuce mody i obowiązujące trendy. To z tamtych czasów i z tamtych wystaw wyniósł zamiłowanie do dzieł malarzy akademickich. Podobnie jak artyści wykształceni w najlepszych écoles des beaux-arts wierzył w kompozycję, formę, rysunek i perspektywę. Sens, znów podobnie jak oni, widział w podejmowaniu tematów historycznych. Na takie dzieła Lanckoroński będzie potem zwracał uwagę i o takie będzie się starał do swojej rozrastającej się z czasem kolekcji. Modnych wówczas impresjonistów raczej nie szanował.

Wielbił sztukę włoską, którą podziwiał także w Londynie i Paryżu. Już w latach sześćdziesiątych XIX wieku londyńska National Gallery miała bogatą kolekcję malarstwa włoskiego z XIII–XV wieku. Wiele obrazów tak zwanych prymitywistów włoskich, takich jak Cimabue czy Fra Angelico, znajduje się też w Luwrze. Włochy, które doskonale znał i w których co roku spędzał kilka tygodni, z czasem stały się dla niego swoistym wzorcem z Sèvres. Podczas kolejnych podróży porównywał wszystko do italskich dzieł sztuki. „Włochy są miarą i to niepoślednią” – twierdził¹⁰.

Wrażenia ze swych włoskich podróży zawarł w dzienniku¹¹. Opisał w nim dwie wyprawy – jedną trzytygodniową z roku 1874 i drugą ponadtrzymiesięczną z 1875. W sumie zaczernił starannym pismem dziesięć brulionów.

Już z samego tonu tych notatek – drobiazgowości, potoku nazwisk i tytułów dzieł, dokładnych opisów przebiegu podróży i jednocześnie powściągliwości w dzieleniu się prywatnością – wyczytać można wiele cech charakteru Lanckorońskiego. Z detalami opisane wrażenia estetyczne odsłaniają człowieka pełnego energii i ciekawości. Odhaczał w zasadzie wszystko, co zalecał bedeker, czyli przewodnik turystyczny, ale nierzadko wychodził poza utarte ścieżki. W Museo Patrio w Brescii podziwiał Skrzydlatą Wenus, brązowy posąg z ok. 250 roku p.n.e., we Florencji jego uwagę przykuł Botticelli, a w Galerii Borghese Miłość ziemska i niebiańska Tycjana. Poza tym wpadły mu w oko obrazy będące kiedyś ściankami włoskich skrzyń posagowych, tak zwane cassoni. Zakochał się w nich na tyle poważnie, że malarstwo cassonowe stało się wkrótce po tych wyprawach istotną częścią jego wiedeńskich zbiorów.

Kupowanie dzieł sztuki było jego pasją i namiętnością; kto wie, czy nie rodzajem uzależnienia. Kupował niemal mimochodem, wstępując do antykwariatów po to i owo. Joanna Winiewicz-Wolska te poszukiwania italskiego piękna nazwała „pierwszym stadium »quattrocentozy« – jak żartobliwie określano w rodzinie jego miłość do sztuki włoskiej XV wieku”¹². Kolekcja odziedziczona po przodkach i następnie przez niego uzupełniana budziła podziw nie tylko wiedeńskiego towarzystwa.

Aby pomieścić swe zbiory, Lanckoroński wzniósł nową rezydencję nieopodal pałacu Belvedere, na miejscu zburzonych całkiem niedawno fortyfikacji miejskich. Budowla mieściła się w trzecim bezirku i była jedną z wielu arystokratycznych rezydencji w tej dzielnicy Wiednia.

Otoczony ogrodzeniem z kutego żelaza, z bramami lekko wsuniętymi poza linię zabudowy, neobarokowy budynek przy Jacquingasse 16–18 był pałacem w sensie ścisłym. Bogato zdobiony, służył przede wszystkim do prezentacji dzieł zgromadzonych przez właściciela. Wydana w 1903 roku broszura, napisana prawdopodobnie przez Karola Lanckorońskiego¹³, poświęcona tym zbiorom¹⁴ uzmysławia, z czym publiczność – bo pałac w części był otwarty dla zwiedzających – mogła się tam zetknąć. Niczym w przewodniku po salach muzealnych opisywano w niej kolejne pomieszczenia, pokrótce charakteryzując poszczególne prace.

Do pałacu wybudowanego w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku na zlecenie Lanckorońskiego, wedle projektu sporządzonego przez biuro Fellner & Helmer, zaglądali już wówczas ludzie pióra, pędzla czy sceny. Odwiedzali pałac malarz Hans Makart, rzeźbiarz Auguste Rodin, pisarze i poeci Hugo von Hofmannsthal oraz Rainer Maria Rilke. Bywali tam często także naukowcy, najwybitniejsi w swoich dziedzinach. Hrabiemu udało się stworzyć specyficzny, bo „profesorski” salon arystokratyczny.

Sukces Lanckorońskiego to również zasługa jego osobowości i charyzmy. Umiał rozmawiać z każdym, w każdych okolicznościach. Na przykład w Salzburgu w styczniu 1875 roku, gdy się okazało, że miejscowe muzeum akurat jest zamknięte, przekonał jego dyrektora, by pozwolił mu wejść przynajmniej do sali na parterze, gdzie „wystawiono starożytności pochodzące z salzburskich wykopalisk”¹⁵. Podobnie w czerwcu 1875 roku w Agrygencie na południowym wybrzeżu Sycylii skorzystał z życzliwości przyjaciela, który zabrał go do pewnego adwokata „przechowującego klucz do powstającego właśnie muzeum”¹⁶. Nie minęło wiele czasu, a Lanckoroński znalazł się w środku i podziwiał wystawione przedmioty.

W 1874 roku Karol Lanckoroński rozpoczął karierę na dworze cesarza Franciszka Józefa I. Po śmierci ojca otrzymał dziedziczny fotel w austriackiej Izbie Panów. Najpierw piastował godność tajnego radcy dworu, a w 1878 roku uzyskał nominację na wielkiego podkomorzego[II]. Stanowiło to wyraz uznania dla jego działalności i zasług. Lanckoroński bowiem, choć nie był politykiem w tradycyjnym sensie, uprawiał z powodzeniem dyplomację kulturową, angażując się w wiele przedsięwzięć.

W latach osiemdziesiątych współorganizował na przykład wyprawy archeologiczne do Azji Mniejszej, w znacznym stopniu je finansując. Towarzyszył wówczas Ottonowi Benndorfowi[III] oraz Felixowi Luschanowi[IV]. W wyprawie na tereny Anatolii wzięli udział między innymi Marian Sokołowski[V], George Niemann[VI], Eugen Petersen[VII] i Wilhelm von Hartel. Towarzyszył im również malarz Jacek Malczewski.

Znajomość z artystą należy na pewno do barwnych kart biografii Lanckorońskiego. Dzieliło ich wiele – pochodzenie, osobowość, zasoby – ale łączyła ogromna sympatia i uznanie dla talentu, w który wierzył hrabia. „Pod każdym względem kontrastowali ze sobą” – pisała Karla. „Począwszy od wyglądu: ojciec bardzo wysoki, a pan Jacek mały (przy ojcu malutki), »lekki«, zgrabny, bardzo chudy, o rysach drobnych, jakby »szpiczastych«” (SW[VIII], s. 36–37). Różnili się także pod względem charakterologicznym. Ojciec Karli miał, jak to określił Mieczysław Paszkiewicz, „niesłychany temperament”, był też obdarzony wyobraźnią, „przyzwyczajony do podejmowania decyzji, do działania. Malczewski, mały, nękany chorobami, nawiedzany wizją własnej śmierci, którą tak często przywoływał, z której pełnymi uroku personifikacjami flirtował w swych pracach, nie umiejący sobie dać w życiu materialnie rady, skłonny do depresji i nerwowy – niewątpliwie, choćby podświadomie, szukał oparcia”¹⁷. Malczewskiego z tego głównie powodu lekceważył nieco Wojciech Kossak. Artyści się co prawda przyjaźnili, ale Kossak bywał czasem okrutny. „Jacuś, kochana fujara”, „Jacek Fafuliński” – takich określeń używał. „Fafuliński” zresztą nie pozostawał dłużny. „Chwalski” to jedno z przezwisk zarezerwowanych przez Malczewskiego dla Kossaka¹⁸.

Lanckoroński opiekował się trzydziestoletnim Malczewskim – „jak dzieckiem”. Nie szczędził finansowego wsparcia, o które artysta regularnie prosił i za które stale dziękował. Płynęły więc wyrazy wdzięczności za „dowody pamięci łaskawej” czy „bycie przyjacielem i bratem starszym, który dobrocią popsuł”¹⁹, a Lanckoroński dalej „psuł” Malczewskiego, finansując mu na przykład podróż do Włoch czy pobyt w Monachium.

Inwentarz z przeprowadzonych w Azji Mniejszej badań ukazał się w kilku językach, a Lanckoroński zyskał dzięki tym pracom międzynarodową sławę w środowiskach naukowych. Został członkiem niemieckiego i austriackiego Instytutu Archeologicznego, a także Akademii Umiejętności w Krakowie, i członkiem korespondentem Akademie der Wissenschaften (Akademii Nauk) w Wiedniu.

Joanna Winiewicz-Wolska, biografka Karola Lanckorońskiego, zwróciła uwagę na bogactwo i intensywność kontaktów hrabiego. W zbiorach rękopisów Austriackiej Biblioteki Narodowej w Wiedniu pod hasłem „Lanckoroński” znalazła imponujący zbiór listów²⁰.

***

Szczególnie bliskie sercu Lanckorońskiego poza sztuką były sprawy polskie, zwłaszcza Galicja. Jak to określiła wiele lat później jego córka Karolina, wodził on rej w polskim towarzystwie, gdzie gromadzili się Potoccy, Badeniowie, Gołuchowscy, Sapiehowie, Baworowscy, Dzieduszyccy. „Byli to właściciele dużych dóbr ziemskich, obdarzeni, co najważniejsze, zmysłem społecznym, podstawą wszelkiego moralnego autorytetu”²¹ – pisała we wstępie do Świata przedwczorajszego Stefana Badeniego[IX], podkreślając, że wszyscy oni działali w specyficznym obszarze południowych ziem Rzeczypospolitej. Zabór austriacki, czyli Królestwo Galicji i Lodomerii, stanowił część imperium habsburskiego, ale ta rozległa i, co tu dużo mówić, biedna prowincja korzystała od 1867 roku z wielu swobód. Przede wszystkim polskie były administracja i szkolnictwo. Rozkwitły również kultura i nauka. Sprzyjały temu dwa uniwersytety z językiem polskim jako wykładowym, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie i drugi we Lwowie, od 1919 roku znany jako Uniwersytet Jana Kazimierza. Kontakty ze światem intelektualnym stanowiły dla Lanckorońskiego jeden z priorytetów.

Faniteum, XX w. Wzniesione przez Karola, powstało jako mauzoleum poświęcone jego drugiej żonie, potem mieścił się tu zakład rekonwalescencyjny dla chorych i rannych żołnierzy polskich

***

W 1878 roku w wieku dwudziestu dziewięciu lat Lanckoroński ożenił się po raz pierwszy, z Marią z domu książąt Salm-Reifferscheid-Raitz (1859–1897). Kilkanaście lat później poślubił z wielkiej miłości trzydziestojednoletnią Franziskę Xaverię Attems-Heiligenkreuz (1861–1893). Żadnemu z tych małżeństw nie było dane długie i szczęśliwe trwanie.

Pierwsze, bezdzietne, po czterech latach zostało unieważnione przez Kościół.

W drugim wszystko zapowiadało się wspaniale, ale skończyło się tragicznie. Poślubiona w 1892 roku w Wiedniu Franziska Xaveria von Attems-Heiligenkreuz zmarła ledwie rok później. Bezpośrednią przyczyną były komplikacje poporodowe.

Utrata wielbionej Fanny wniosła do domu Lanckorońskiego ogromny smutek. Jej śmierć była dla Karola wstrząsem i położyła się cieniem nie tylko na jego życiu, lecz również na życiu Antoniego Marii Kazimierza, pierworodnego syna Karola, urodzonego w tym samym dniu, w którym zmarła Franziska. Ukochana, z którą krótko mógł się cieszyć spacerami po Wiedniu, powracała w pamięci wraz z kolejnymi urodzinami syna. W 1916 roku z wielkim wzruszeniem wspominał w osobistych zapiskach śmierć najdroższej²².

Wyrazem miłości do zmarłej przedwcześnie Franziski, zwanej także Fanitą, tęsknoty za nią i złożonego jej hołdu, było mauzoleum wzniesione między 1894 a 1896 rokiem. Karol nazwał je Faniteum. Zbudowane na przedmieściach Wiednia nie tylko symbolizowało tragiczne uczucie, ale był0 także emanacją architektonicznych zainteresowań Karola, a konkretnie fascynacji piętnastowiecznym stylem toskańskim. Wcześniej Karol marzył o letniej rezydencji w tym miejscu. Często chodził z żoną na spacer do Ober St. Veit, doskonale więc znał te okolice. Po jej śmierci postanowił, że powstanie tam mauzoleum z kaplicą i kryptą. Budowa mauzoleum okazała się wyzwaniem, przede wszystkim dlatego, że obowiązujące w Wiedniu przepisy zabraniały chowania zmarłych poza cmentarzami. Ostatecznie powstał ośrodek rekonwalescencyjny dla dziewcząt, z kaplicą i pokojem dla Lanckorońskiego. Było to dla niego ważne miejsce.

Faniteum zachwyca nie tylko jako pomysł, lecz również jako architektoniczna realizacja. Do pracy został zatrudniony pochodzący z Bazylei Emanuel La Roche. Trzydziestojednoletniemu architektowi pomagał inny specjalista, zbliżający się do sześćdziesiątki szwajcarski historyk sztuki Heinrich von Geymüller. Dom pomocowy dla dziewcząt dawał schronienie gorzej uposażonym, niekoniecznie arystokratkom, czyli tak jak zaplanował Karol. Prowadziły go szarytki. Ale za kilkanaście lat pojawi się tam trochę nieśmiała, przystojna i silna dziewczyna, która będzie rozważać, czy zostać pielęgniarką.

Małgorzata Lanckorońska von Lichnovsky z dziećmi Karoliną i Antonim, 1902 r.

***

11 sierpnia 1898 roku na świat przychodzi dziewczynka, pierwsze dziecko z trzeciego małżeństwa Lanckorońskiego. Trzydziestoczteroletnią Margarethe Eleonore Marie Caroline księżniczkę von Lichnowsky (1863–1954), pochodzącą z górnośląskiej pruskiej arystokracji, prawie pięćdziesięcioletni hrabia poślubił w 1897 roku i wiele wskazywało na to, że będzie to zgrane małżeństwo. Pradziad Margarethe był mecenasem Ludwiga van Beethovena, a jej wuj przyjaźnił się z Ferencem Lisztem i go wspierał. Pasji muzycznych dziadka i prapradziadka nie podzieli pierwsza córka państwa Lanckorońskich, Karolina Maria Adelajda Franciszka Ksawera Małgorzata Edina.

Dalsza część w wersji pełnej

I W cytatach zachowano oryginalną ortografię i interpunkcję.

II Radca dworu (Hofrat) w Austro-Węgrzech za czasów Franciszka Józefa I był tytułem honorowym nadawanym wysokim rangą urzędnikom państwowym i dworskim. Nie zawsze wiązał się z konkretnym stanowiskiem, dawał jednak prestiż i uznanie w monarchii. Jedną z funkcji radcy dworu stanowiło utrzymywanie kontaktów między dworem a instytucjami państwowymi. Wielki podkomorzy (Obersthofmeister) był jednym z najwyższych rangą urzędników dworskich, odpowiedzialnym za organizację życia na dworze cesarskim. Sprawował nadzór nad ceremoniami, podróżami cesarza oraz zarządzał personelem dworskim. Doradzał także w sprawach etykiety i reprezentacji monarchii. Karolina Lanckorońska w Szkicach wspomnień (Warszawa 2005, s. 54) pisała, że jej ojciec, „znany mecenas sztuki otrzymał tę godność, bo urzędowi podlegały muzea, zbiory artystyczne i przyrodnicze Domu Habsburgów”.

III Otto Benndorf (1838–1907) – archeolog, profesor uniwersytetów w Zurychu, Pradze i Wiedniu, założyciel Austriackiego Instytutu Archeologicznego. Uczestnik kilku wielkich ekspedycji archeologicznych, z których najważniejsza była wyprawa do Efezu, bo po raz pierwszy odkryto duże starożytne miasto. Nazywany „ojcem austriackiej archeologii”.

IV Felix von Luschan (1854–1924) – obronił doktorat z medycyny na Uniwersytecie Wiedeńskim, potem z filozofii na Uniwersytecie w Monachium, habilitował się z antropologii i etnografii. Praktykował jako chirurg i psychiatra. Profesor antropologii na Uniwersytecie w Berlinie, współtwórca i wicedyrektor berlińskiego Królewskiego Muzeum Etnologicznego. Światową sławę zyskał jako jeden z odkrywców ruin starożytnego miasta Samal w Anatolii.

V Marian Sokołowski (1839–1911) – historyk sztuki, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, pionier badań nad sztuką średniowieczną i nowożytną w Polsce, autor wielu prac o ikonografii. Podczas ekspedycji do Pamfilii i Pizydii z Lanckorońskim odkrył jedną z nielicznych zachowanych inskrypcji w starożytnym języku luwijskim.

VI George Niemann (1841–1912) – ur. w Hanowerze architekt i archeolog, profesor i rektor wiedeńskiej Akademii Sztuk Pięknych. Uczestnik wykopalisk w Efezie i Pergamonie. Specjalizował się w rysunkach rekonstrukcyjnych architektury starożytnej. Zdolności artystyczne sprawiły, że starożytne budowle ożywały w jego precyzyjnych naukowych rysunkach.

VII Eugen Petersen (1836–1919) – profesor filologii klasycznej i archeologii Uniwersytetu w Dorpacie oraz archeologii na Uniwersytecie w Pradze, dyrektor Niemieckiego Instytutu Archeologicznego w Atenach i Rzymie.

VIII Spis skrótów użytych w tekście znajduje się na stronie 452.

IX Stefan Badeni (1885–1961) – hrabia, historyk i pisarz. Jego ojciec był marszałkiem krajowym w Galicji, a stryj premierem Austro-Węgier. W czasie wojny przebywał w Budapeszcie, aresztowany przez Gestapo był więziony w obozie koncentracyjnym w Mauthausen. Po wojnie przeniósł się do Dublina, gdzie mieszkał aż do śmierci. Świat przedwczorajszy, do którego przedmowę napisała Lanckorońska, jest zbiorem tekstów publikowanych w emigracyjnych „Wiadomościach” w latach 1948–1959.

Przypisy

Rozdział 1. Wniebowzięta

1 Jerzy Miziołek, Badania Karoliny Lanckorońskiej nad twórczością Michała Anioła, [w:] Karolina Lanckorońska. Noblesse oblige. Eseje, red. Ewa Włoch, Warszawa 2024, s. 70

2 Tamże, s. 67.

Rozdział 2. Patriarcha

3 Stanisław Cynarski, Dzieje rodu Lanckorońskich z Brzezia od XIV do XVIII wieku. Sprawy kariery urzędniczej i awansu majątkowego, Warszawa–Kraków 1996.

4 Tamże.

5 Tamże, s. 26.

6 Tamże, s. 7.

7 Giuseppe Tomasi di Lampedusa, Gepard, przeł. Stanisław Kasprzysiak, Warszawa 2018, s. 31.

8 Joanna Winiewicz-Wolska, Karol Lanckoroński i jego wiedeńskie zbiory, t. 1, Kraków 2010, s. 27.

9 Karol Lanckoroński, Na około ziemi 1888–1889. Wrażenia i poglądy, Kraków 1893, s. VII.

10 Tamże.

11 Karol Lanckoroński, Dzienniki podróży do Włoch (1874 i 1875), przeł. Paulina Górak, Wiedeń 2015.

12 Tamże, s. 13.

13 Joanna Winiewicz-Wolska, dz. cyt., s. 11.

14 Palais Lanckoroński, Wiedeń 1903.

15 Karol Lanckoroński, Dzienniki podróży…, dz. cyt., s. 71–72.

16 Tamże, s. 195.

17 Jacek Malczewski w Azji Mniejszej i w Rozdole, wstęp i oprac. Mieczysław Paszkiewicz, Londyn 1972, s. 40.

18 Tamże, s. 42.

19 Cytaty pochodzą z listów Wojciecha Kossaka do Karola Lanckorońskiego, Archiwum Nauki PAU i PAN w Krakowie, Spuścizna Karoliny Lanckorońskiej, sygn. K III-150. [Dalej jako: ANKL].

20 Joanna Winiewicz-Wolska, dz. cyt., s. 19, 31.

21 Karolina Lanckorońska, Słowo wstępne, [w:] Stefan Badeni, Świat przedwczorajszy, Warszawa 1996, s. 7.

22 Aleksandra Szymanowicz-Hren, Faniteum. Sein Bau und seine Geschichte, Wien 2018, s. 22.

Projekt okładki i łamanie: Michał Jakubik

Fotografia Karoliny Lanckorońskiej na okładce
Paul Boissonnas, Genewa, Portret Karoliny Lanckorońskiej, ze zbiorów Polskiej Akademii Umiejętności, AN.KIII.150.22209, digitalizacja: PAU, projekt PAUart, www.pauart.pl domena publiczna

Obrazy na okładce
Domenico Ghirlandaio, Portret młodej kobiety (ok. 1490), Calouste Gulbenkian Museum, Wikimedia Commons; fotografia autorstwa Sailko, na licencji Creative Commons Attribution 3.0 Unported: Deed – Attribution 3.0 Unported - Creative Commons, zamieszczona w: File:Domenico ghirlandaio, ritratto di una giovane, firenze 1490 ca. 02.jpg – Wikimedia Commons Domenico Ghirlandaio, Portret Giovanny Tornabuoni (1488), Museo Nacional Thyssen-Bornemisza, Wikimedia Commons, domena publiczna

Zdjęcie autora: Michał Lichtański

Recenzja naukowa: dr Iwona Dadej, dr hab. Elżbieta Orman, prof. IH PAN

Redaktorka inicjująca i redakcja: Dorota Gruszka

Redaktorka prowadząca i fotoedycja: Aleksandra Pietrzyńska

Opieka redakcyjna: Anna Szulczyńska

Adiustacja: Bogumiła Ziembla

Korekta: Maria Zając, Marta Tyczyńska-Lewicka

Indeks: Artur Czesak

Książka powstała przy wsparciu finansowym, organizacyjnym i merytorycznym Fundacji Lanckorońskich. Autor wraz z Wydawcą dziękują za udzielone wsparcie.

Projekt zrealizowany przy wsparciu finansowym Nagrody Krakowa Miasta Literatury UNESCO, realizowanej przez Krakowskie Biuro Festiwalowe ze środków Gminy Miejskiej Kraków.

Copyright © by Marcin Wilk
© Copyright for this edition by SIW Znak sp. z o.o., 2025

ISBN 978-83-8427-014-1

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak

ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Wydanie I, Kraków 2025

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotował Jan Żaborowski