Norman Davies

Orzeł Biały
Czerwona Gwiazda

Wojna polsko-bolszewicka 1919-1920

przekład
Andrzej Pawelec  

Wydawnictwo Znak

MOJEMU TEŚCIOWI,

którego Los rzucił w sam środek tego absurdu, ale który, Bogu dzięki, przeżył.

Przedmowa autora
do nowego wydania polskiego

W kategoriach biblijnych trzydzieści pięć lat to połowa żywota. Właśnie tyle czasu upływa od powstania Orła białego, czerwonej gwiazdy, kiedy ukazuje się najnowsze polskie wydanie książki. Trudno w to uwierzyć. Wydaje się, że każda kolejna dekada życia mija coraz szybciej.

Latem 1971 roku, kiedy kończyłem pisać Orła białego..., byłem ledwie nieopierzonym autorem i raczkującym badaczem. Za radą mojego oksfordzkiego tutora A.J.P. Taylora odłożyłem pracę nad doktoratem i spędziłem rok akademicki 1970/1971 jako research fellow w St. Antony’s College. Dzięki hojności Alistair Home Trust otrzymałem roczne stypendium umożliwiające mi pracę nad wybranym zagadnieniem. Był tylko jeden warunek: w ciągu dwunastu miesięcy miałem dostarczyć gotowy maszynopis nadającej się do publikacji książki. Nie było to łatwe zadanie.

St. Antony’s College cieszył się niezasłużoną sławą jednej z czołowych akademii szpiegowskich Zachodu. Choć media bloku sowieckiego regularnie demaskowały go jako wylęgarnię szpiegów, był co najwyżej przystanią dla byłych oficerów wywiadu z pokolenia wojennego, którzy chcieli spożytkować swoją wiedzę o Europie Wschodniej na niwie akademickiej. Miałem zaszczyt poznać takie postaci jak F.W. „Bill” Deakin, który spędził większą część wojny w Jugosławii jako główny emisariusz Churchilla do generała Tity; Maksa Haywarda – tłumacza Doktora Żywago; Ronalda Hingleya – znawcę Dostojewskiego i Czechowa, który wydał właśnie historię rosyjskich tajnych służb The Russian Secret Police (1970); czy wreszcie Harry’ego Willettsa, który miał zostać niebawem tłumaczem Aleksandra Sołżenicyna. Wszyscy moi koledzy mieli znacznie trzeźwiejsze spojrzenie na Związek Radziecki niż większość sowietologów i nieodmiennie zachęcali mnie do pracy nad książką o wojnie polsko-bolszewickiej.

Harry Willetts okazał się szczególnie ważny. Pod koniec lat czterdziestych, kiedy pracował w brytyjskiej ambasadzie w Moskwie, spotkał Halinę, Polkę pochodzenia żydowskiego, z którą się ożenił. Halina – gorąca polska patriotka – została zesłana na Sybir w 1940 roku i była skarbnicą wiedzy na wszelkie zakazane tematy. Dom Willettsów był zawsze otwarty dla młodych badaczy takich jak ja. Stanowił rzadkie źródło prawdziwych informacji o współczesnej Polsce i bloku sowieckim.

Trzeba pamiętać, że na początku lat siedemdziesiątych obiektywna wiedza na temat Europy Wschodniej była wyjątkowo trudno dostępna. W środku zimnej wojny antykomuniści toczyli ciągłe boje z apologetami Związku Radzieckiego. Co więcej, na polu historiografii obie strony często opierały się na informacjach pochodzących z okresu wojny, kiedy Zachód uznawał Stalina za sojusznika. Dla przykładu, jedyny anglojęzyczny opis relacji polsko-sowieckich wyszedł w połowie lat czterdziestych spod pióra Williama i Zeldy Coatesów – dwojga angielskich komunistów. Jeśli idzie o wojnę 1920 roku, niemal wszyscy byli zgodni co do tego, że zapoczątkowała ją „kampania kijowska”, kiedy to „Polska” jakoby zaatakowała „Rosję”.

Moja przyszła kariera zawodowa jako historyka akademickiego stała wciąż pod znakiem zapytania. Na podstawie przygotowanej do druku książki złożyłem podanie do London University o posadę wykładowcy historii Polski. Po trudnej rozmowie kwalifikacyjnej moja kandydatura została – wstępnie – zaakceptowana. Potem jednak, w ostatnim tygodniu wakacji, otrzymałem niespodziewanie telefon, że nie zostanę zatrudniony. Jak się później dowiedziałem, doktor Paweł Skwarczyński, który miał przejść na emeryturę w 1971 roku, skorzystał z możliwości wykładania do 31 grudnia, a dyrektor School of Slavonic Studies doktor George Bolsover nie był skłonny opłacać dwóch wykładowców jednego przedmiotu przez trzy miesiące – od października do grudnia. Przez kilka dni moje losy się ważyły. W ostatniej chwili uratował mnie profesor Raymond Carr, rektor St. Antony’s College, który w mojej obecności zadzwonił do Bolsovera i zrugał go za skąpstwo. Znaleziono rozwiązanie: miałem otrzymać połowę pensji za pierwszy trymest, przy czym połowę z tej połowy miał wyłożyć Carr.

Niebawem wszyscy zainteresowani zapomnieli o tej burzy w szklance wody. Niemniej jednak z perspektywy lat widzę wyraźnie, że mogłem łatwo zrezygnować z aspiracji akademickich. Miałem trzydzieści dwa lata. Musiałem utrzymywać żonę i dziecko. Kończyły mi się granty i stypendia. Potrzebowałem stałego zatrudnienia i byłem gotów wrócić do wcześniejszej pracy – na posadę nauczyciela szkolnego. Jest całkiem prawdopodobne, że gdyby Raymond Carr nie chwycił wówczas za słuchawkę, to porzuciłbym marzenia o karierze uniwersyteckiej i żadna z moich następnych książek nie zostałaby napisana.

Rok 1971 nie wróżył zresztą dobrze komuś, kto chciał zostać specjalistą od spraw polskich. Niewiele wcześniej mój znajomy Hubert Zawadzki był świadkiem stłumienia protestów robotniczych na Wybrzeżu. Wydawało się, że Polska wchodzi w długą fazę represji politycznych. Moja Mama nie mogła mnie zrozumieć: „Czemu straciłeś zainteresowanie dla takich krajów jak Francja czy Włochy, gdzie słońce świeci jaśniej?”.

Mimo wszystko, kiedy otrzymałem posadę na London University, kości zostały rzucone. Ponieważ miałem prowadzić trzydziestotygodniowy kurs historii Polski „od Piastów po PRL”, musiałem przygotować wiele wykładów. Robiłem to niesiony entuzjazmem, zwłaszcza że jednocześnie byłem zaangażowany w długi proces wydawniczy Orła białego, czerwonej gwiazdy.

Dzięki osobistej rekomendacji A.J.P. Taylora książka została przyjęta przez małą oficynę o nazwie Macdonald’s, której siedziba mieściła się stosownie na Poland Street nr 49 w Soho. W tamtym okresie mieszkałem w tygodniu u przyjaciół – Petera i Ireny Varey’ów w Kingstonie, Surrey. (Peter, tak jak ja, skoczył na głęboką wodę i ożenił się z Polką). Regularnie jeździłem stamtąd pociągiem do centrum Londynu, żeby spotykać się z moim redaktorem Jamesem McGibbonem oraz autorem map – Kenem Watsem. Ani James, ani Ken nie mieli zielonego pojęcia o Europie Wschodniej i obydwaj byli zdumieni, że to samo miejsce może występować pod wieloma nazwami: „Czemu to miasto nazywa się »Żytomir« na stronie 54, a »Żytomierz« na stronie 72?”; albo „Czemu »Lemberg« nie może po prostu zostać »Lembergiem«? Czy ta nazwa komuś przeszkadza?”. W końcu podjęliśmy decyzję, że wszystkie nazwy na zachód od Rygi pojawią się w wersji polskiej, a te na wschód – w wersji rosyjskiej. Form ukraińskich czy białoruskich nie braliśmy w ogóle pod uwagę.

Regularnie odwiedzałem również Muzeum im. gen. Sikorskiego w Kensingtonie, które było moim głównym źródłem materiału fotograficznego. Jak łatwo obliczyć, fotografie z lat 1919-1920 miały wówczas ledwie pięćdziesiąt lat, lecz wydawało się, że pochodzą – tak jak wszystko z okresu przedwojennego – z zupełnie innej cywilizacji. Zdjęcia Konarmii – kozackiej zbieraniny Budionnego, czy polskich ułanów z lancami były w moich oczach niesłychanie romantyczne, niczym pocztówki z zaginionego świata. Jedna z fotografii, którą wybrałem, przedstawiała musztrę Samodzielnego Batalionu Robotników – latem 1920 roku w Warszawie. Żołnierze byli uzbrojeni w kosy, tak jak chłopi walczący u boku Kościuszki w 1794 roku.

W Muzeum im. gen. Sikorskiego w 1971 roku mogłem jeszcze spotkać weteranów wojny 1920 roku. Pamiętam dobrze jednego z nich – pułkownika Kornela Krzeczunowicza, który na czele 8. Pułku Ułanów poprowadził szarżę kawalerii w bitwie pod Komarowem. Pułkownik organizował wystawę dla uczczenia pięćdziesiątej rocznicy wojny polsko-bolszewickiej i w tym celu – tak jak ja – szperał w muzealnym zbiorze fotografii.

A.J.P Taylor wspaniałomyślnie zgodził się napisać przedmowę do książki. Jego wielkoduszny gest stanowił promocyjny atut i był powodem do dumy dla debiutanta. Kiedy jednak tekst przedmowy trafił do moich rąk, nie byłem całkiem usatysfakcjonowany. Z jednej strony Taylor napisał, że dzieło jest „wybitne” i polecał je „bez cienia wątpliwości”. Z drugiej jednak – sformułował szereg opinii sprzecznych z tym, co ja sam napisałem w książce. Powiedział na przykład, że zwycięstwo Polski w 1920 roku zrodziło w 1939 roku fałszywe przekonanie, iż można pokonać Niemcy „bez pomocy sowieckiej”. Napisał również: „W dzisiejszej Polsce nie odżywają już próżne wspomnienia o dawnej niepodległości”.

Nie było oficjalnego wieczoru promocyjnego. Pewnego dnia na wiosnę 1972 roku Orzeł biały... znalazł się na półkach księgarń. Od tego momentu trzeba było czekać, czy być może ukaże się jakaś recenzja. Po kilku tygodniach niepewności los się uśmiechnął. „Times Literary Supplement”, czołowy londyński arbiter w sferze gustów intelektualnych i akademickich, opublikował długą recenzję – całkowicie anonimową, jak to było w zwyczaju – która bardzo przypominała przedmowę Taylora. Autor nie skąpił książce pochwał, a jednocześnie bez zająknienia wyraził kilka poglądów sprzecznych z moimi. Zapewne byłem jedyną osobą, która zwróciła na to uwagę. Dowiedziałem się później, że owym anonimowym recenzentem był nie kto inny jak mój własny szef z London University – profesor Hugh Seton-Watson.

Największym sukcesem książki była wszakże recenzja pióra sir Michaela Howarda w „Sunday Times” . Ten dawny oficer gwardii – a później profesor historii w Oksfordzie (Regius Professorship) oraz fellow All Souls College – był czołowym brytyjskim historykiem wojskowości, niezrównanym autorytetem w tej dziedzinie. Jego jedno słowo mogło zamknąć bądź otworzyć drzwi do kariery. Traf chciał, że sir Michael był nastawiony życzliwie. Pochwalił zarówno styl, jak i treść Orła białego... – zapewniając książce dobrą reputację. Potem już żadna złośliwa recenzja w jakimś nieznanym periodyku akademickim nie mogła jej nadszarpnąć. Pojawił się też prestiżowy wydawca amerykański w postaci St. Martin’s Press (Broadway, New York).

Dzięki publikacji Orła białego... mogłem po raz pierwszy stanąć przed gęstymi szeregami londyńskiej Polonii. Spotkanie odbyło się w Ognisku Polskim na Exhibition Road w Kensingtonie. Przewodniczył mu hrabia Zamoyski – ojciec Adama, wówczas prezes zarządu Biblioteki Polskiej (on sam nie używał tytułu hrabiego). Nigdy wcześniej nie mówiłem publicznie po polsku do Polaków. Sądząc po ożywionych reakcjach, widownia rzadko (jeśli w ogóle) miała okazję słuchać wykładu Brytyjczyka po polsku. Sala pękała w szwach. Słuchacze byli rozemocjonowani. Padały agresywne pytania. Nie pamiętam wszystkich szczegółów, ale przypominam sobie doskonale, że hrabia Zamoyski był nadzwyczaj uprzejmy i nadzwyczaj zdeterminowany, aby obronić mnie przed atakami niektórych swoich rodaków. Na przykład, kiedy użyłem terminu „wojna polsko-radziecka”, który słyszałem wcześniej w Polsce, wywołałem burzę. Pewien starszy pan nie potrafił też przyjąć do wiadomości mojego wyjaśnienia, że angielski termin „general” oznacza „oficera sztabu generalnego” i nie jest dokładnym odpowiednikiem polskiego „generała”, który oznacza rangę wojskową. „Piłsudski nie był generałem austriackim i koniec!” Dowiedziałem się jednego: londyńska Polonia była wciąż jeszcze głęboko podzielona na obóz piłsudczyków i antypiłsudczyków.

Jakiś czas później, chyba w 1973 roku, wieść o mojej książce dotarła do Polski. Zaproszono mnie, bym wygłosił odczyt na temat Orła białego... w Instytucie Historii PAN na Rynku Starego Miasta w Warszawie. Gospodarzem był profesor pułkownik Tadeusz Jędruszczak, dyrektor Wojskowego Instytutu Historycznego. To spotkanie okazało się jednym z najbardziej surrealistycznych w mojej karierze. Poprzedniego wieczora, kiedy cyzelowałem tekst wystąpienia w Hotelu MDM, gdzie mnie zakwaterowano, zadzwonił telefon. Profesor Jędruszczak zwrócił się do mnie ze zdumiewającą prośbą: ponieważ warszawscy historycy – jak stwierdził – nie są szczególnie zainteresowani tematem wojny polsko-radzieckiej, uważał za stosowne, bym mówił na jakiś inny temat. Rzecz jasna, powinienem był odpowiedzieć: „wojna 1920 roku albo dziękuję”, ale byłem młody i zdezorientowany. Zapytałem więc, co może interesować jego kolegów, na co usłyszałem: „historia brytyjskich związków zawodowych”. Do późna w nocy ślęczałem więc przy biurku, przygotowując tekst fatalnego odczytu na temat, o którym miałem najwyżej blade pojęcie.

Rano wszystko było już jasne. Kiedy dotarłem na miejsce spotkania, profesor Jędruszczak poinformował mnie o nieoczekiwanym przybyciu delegacji z Moskwy – koledzy z Akademii Nauk ZSRR chcieli posłuchać mojego odczytu. Nie doczekałem się żadnych przeprosin. Profesor Jędruszczak uważał z pewnością, że za nic w świecie nie wolno urazić radzieckich towarzyszy, a ja musiałem się po prostu dostosować. Z jednej strony rozumiałem, iż zgodnie z zasadami etykiety przyjętymi w bloku sowieckim odczyt o jedynej klęsce Armii Czerwonej byłby przejawem złych manier. Zarazem jednak podskórnie czułem niewypowiedziany, ale namacalny strach. Gdyby ktoś ośmielił się publicznie dyskutować o jednej z największych porażek Lenina, poleciałyby głowy. Koniec końców, to wszystko było bardzo dziwne. Nie miałem okazji dowiedzieć się, co radzieccy towarzysze sądzili o moich luźnych uwagach na temat brytyjskich związków zawodowych. Usiedli w ostatnim rzędzie i nie zadali żadnego pytania.

Coś jednak udało mi się zauważyć. Wszedłem na salę, niosąc pod pachą egzemplarz Orła białego... – świetnie widoczny dzięki jaskrawożółtej okładce. Zostawiłem go na pierwszej ławce, a sam zająłem miejsce za mównicą. Kiedy rozpocząłem wystąpienie, jakaś ręka z pierwszego rzędu wysunęła się i schwyciła książkę. Szczęśliwy zdobywca szybko przewracał strony i często zaglądał do indeksu. Po chwili tomik odebrał mu zniecierpliwiony sąsiad. I tak było już do końca: każdy uczestnik wykładu miał jedną, dwie minuty na zapoznanie się z zawartością; nikt nie słuchał tego, co mówię. Za każdym razem, kiedy podnosiłem wzrok, książka w żółtej obwolucie znajdowała się jedno, dwa miejsca dalej. Wykład dobiegł końca, książkę zwrócono. Padły ze dwa grzecznościowe pytania na temat Ernesta Bevina czy strajku powszechnego w 1926 roku – i tyle. Wychodziłem z nieodpartym wrażeniem, że pomimo obecności delegacji radzieckiej Orzeł biały... pozostawił w Warszawie swój ślad.

O ile wiem, w PRL-u opublikowano tylko jedną recenzję książki – majstersztyk przebiegłości. Jej autorem był Tadeusz Cieślak, historyk partyjny, który stracił posadę dyrektora Zakładu Historii Stosunków Polsko-Radzieckich i został zesłany na placówkę do Instytutu Kultury Ambasady Polskiej w Londynie. (Cieślak nie chciał się zgodzić na podpisanie własnym nazwiskiem tomu IX Dokumentów i materiałów do historii stosunków polsko-radzieckich, z którego usunięto tekst paktu Ribbentrop-Mołotow. Zastąpił go notoryczny karierowicz – W.T. Kowalski). Strategia Cieślaka była absolutnie genialna. Autor streścił skrupulatnie każdy rozdział książki, a na końcu, nie przebierając w słowach, potępił ją w szczegółach i w całości. „Davies głosi żałosny pogląd, że wojna zaczęła się w lutym 1919 roku, a nie w kwietniu 1920” albo „Teza Daviesa, iż to Lenin, a nie Trocki opowiadał się za wojną, jest z gruntu absurdalna”. W rezultacie cenzura była bezradna. Można się było dowiedzieć nie tylko o tym, że wyszła książka o wojnie polsko-bolszewickiej, ale również, jak ciekawe poglądy zawierała. Chapeau bas, panie Cieślak!

* * *

Zawsze głęboko wierzyłem w ścisłe związki między historią a literaturą. Orzeł biały... był jedną z pierwszych okazji do urzeczywistnienia tej wiary. W szczególności posłużyłem się opowiadaniami o Konarmii Izaaka Babla, aby dodać szczyptę autentyzmu do relacji o sowieckiej stronie wojny. Wkrótce po ukończeniu książki wpadł mi w ręce Tagesbuch – dziennik Babla z 1920 roku – który niewiele wcześniej ukazał się po niemiecku w Berlinie Wschodnim. Ponieważ pamiętnik Babla rzucał nowe światło na jego warsztat pisarza, postanowiłem przyjrzeć mu się bliżej i napisałem na ten temat artykuł naukowy.

Odkryłem, że w gruncie rzeczy Babel oszukiwał czytelników swoich opowiadań wojennych, mieszając fakty z fikcją, dzięki czemu powstał żywy, lecz w dużej mierze fałszywy obraz rzeczywistości. Wbrew temu, co sądzili wcześniejsi krytycy, nie mamy do czynienia ze zwyczajnym reportażem, co można wykazać, porównując tekst ze szczegółowymi zapiskami w dzienniku. Czytając opowiadania, wielokrotnie odnosimy wrażenie, że Babel brał udział w bitwach wraz z kozakami Budionnego i był naocznym świadkiem ich perypetii i okrucieństw. Tymczasem dziennik pokazuje jednoznacznie, że na ogół przebywał z dala od centrum zdarzeń. Zauważyłem też, że Babel często przekręcał fakty, na przykład mylił nazwy rzek Zbrucz i Słucz. Po namyśle stwierdziłem jednak, że nie są to po prostu błędy, lecz zręczna strategia: Babel upiększał, przestawiał i naginał fakty po to, żeby uzyskać oczekiwany efekt narracyjny. Innymi słowy, jego pisarstwo było twórczym „kolażem”. Moje odkrycia opublikował prestiżowy „Modern Languages Review”. Stanowiły one pierwszy krok na długiej drodze konsekwentnego acz ostrożnego odwoływania się do literatury – co odróżnia mnie od wielu innych historyków – jako cennego uzupełnienia historycznych ewokacji zdarzeń.

* * *

W latach, które upłynęły od wydania książki, dokonał się postęp na wielu obszarach, więc opowieść o latach 1919-1920 pisana z dzisiejszej perspektywy zawierałaby ważne informacje niedostępne w latach siedemdziesiątych. Najważniejszą z „białych plam”, które z czasem zostały wypełnione, jest zapewne kwestia Ukrainy. Moja wiedza była w tej materii wyraźnie niewystarczająca. Wojna Rzeczypospolitej ze Związkiem Sowieckim toczyła się głównie na terytorium dzisiejszej Białorusi i Ukrainy. W związku z tym relacje polsko-ukraińskie i ukraińsko-sowieckie stanowią integralną część historii tych zdarzeń. Trzydzieści lat temu miałem jednak nikłą tego świadomość. Co więcej, nie byłem odosobniony. Niemal wszyscy na Zachodzie, w tym uczeni profesorowie, święcie wierzyli w rosyjski mit, zgodnie z którym Ukraina jest prowincją Rosji, a Ukraińcy to „Małorusy”. Wszystkie podręczniki i encyklopedie powtarzały ten fałsz, a w środku zimnej wojny, kiedy Związek Sowiecki był wciąż jeszcze wielkim mocarstwem, bardzo trudno było wyobrazić sobie to, że Europa Wschodnia może nie odpowiadać kategoriom rosyjskim czy radzieckim. Gdy patrzyło się w przyszłość, niepodległość Ukrainy wydawała się mrzonką, a myśląc o przeszłości, trudno było traktować niepodległą Ukrainę z okresu 1918-1921 jako prawdziwe państwo. W latach po I wojnie światowej alianci nie uznali wielu nowych państw Europy Wschodniej, takich jak Ukraina, gdyż uważali je albo za marionetki w rękach Niemiec, albo za twory sztuczne, które tak naprawdę nigdy wcześniej nie istniały. Dopiero teraz, z nowej perspektywy, historia Ukrainy jawi się w bardziej realistyczny sposób – również dzięki solidnym studiom akademickim[1]. Trzydzieści lat temu zdawałem sobie sprawę z tego, że sojusz Piłsudskiego z Petlurą w kwietniu 1920 roku miał doniosłe znaczenie, a protesty na Zachodzie przeciwko wyprawie na Kijów pod hasłem „Ręce precz od Rosji!” stanowiły niestosowną, by nie rzec absurdalną reakcję. Niemniej jednak moje analizy były nie do końca adekwatne.

Drugim obszarem, gdzie nie miałem dobrej orientacji ani pożytecznych źródeł, był wywiad wojskowy. W rezultacie przypisywałem niektóre kluczowe decyzje szczęściu bądź „trafnym domysłom”, nie mając pojęcia o pełnym zakresie informacji dostępnych ówczesnym dowódcom. Najważniejsze z takich zdarzeń miało miejsce wiosną 1920 roku, kiedy to Piłsudski postanowił zignorować zabiegi bolszewików o pokój i przeprowadzić atak wyprzedzający na Kijów, znajdujący się wówczas w rękach bolszewików. Przypisywałem tę decyzję Piłsudskiego jego wiedzy o zgrupowaniu Armii Czerwonej nad Berezyną oraz „wrodzonemu instynktowi wojownika”. Nie wiedziałem jednak, choć powinienem był to podejrzewać, że Polacy złamali sowieckie kody, dzięki czemu wywiad wojskowy odczytywał z łatwością radiodepesze bolszewików. Innymi słowy, „instynkt” Piłsudskiego miał oparcie w tajnych, lecz pewnych informacjach na temat sowieckich planów. Kluczowe studium dotyczące tej materii ukazało się dopiero w roku 2004[2].

Trzecim obszarem, na którym Orzeł biały... miał pewne braki, była kwestia traktowania jeńców wojennych. Wiedziałem dobrze, że późnym latem 1920 roku w rękach armii polskiej znalazła się ogromna liczba sowieckich żołnierzy, dla których założono obozy jenieckie. Wiedziałem też, że w 1920 roku internowano tysiące polskich żołnierzy pochodzenia żydowskiego z obawy przed ich sympatiami dla komunizmu. Dotarłem do raportów Komisji Parlamentarnej, która zajęła się nadużyciami w tych obozach, gdy tylko ogłoszono rozejm.

Niemniej jednak wiele lat później dowiedziałem się, że ta sprawa ma drugie dno. Kiedy w 2003 roku zbierałem w Moskwie materiały archiwalne do książki o Powstaniu Warszawskim, wygłosiłem odczyt w brytyjskiej ambasadzie. W trakcie pytań zupełnie zaskoczył mnie pewien młody Rosjanin, który domagał się, bym skomentował fakt wymordowania przez Polaków w 1920 roku 60 tysięcy rosyjskich jeńców. Natychmiast zdałem sobie sprawę z tego, że jestem świadkiem jakiejś prowokacji związanej z Katyniem, więc konieczna jest zdecydowana replika. Powiedziałem, że od czterdziestu lat zajmuję się stosunkami polsko-rosyjskimi i nikt nigdy – nawet w czasach stalinowskich – nie wysunął takiego oskarżenia. Zakończyłem stwierdzeniem, że jest to „kompletna fikcja”. W odpowiedzi młodzieniec rozdał zgromadzonym broszurę, w której powtarzała się liczba „60 tysięcy” i w której zamieszczono zdjęcie polskiego obozu jenieckiego w Tucholi. Po rozmowach z polskimi przyjaciółmi wiedziałem już, że mam do czynienia z intensywną kampanią prowadzoną przez rosyjskich nacjonalistów.

Z czasem sprawa się wyjaśniła. Inni historycy – lepiej poinformowani niż ja – byli już na tropie. Z inicjatywy Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych w Warszawie przygotowano poważne studium na ten temat. Dwóch profesorów z UMK w Toruniu połączyło siły z rosyjskim kolegą w celu przebadania materiałów archiwalnych. Ich raport, który zawiera wszystkie istotne dokumenty, jest rozstrzygający[3]. Dowiadujemy się, że w latach 1919-1920 przetrzymywano w Polsce 80-85 tysięcy rosyjskich jeńców. Część z nich wzięły w niewolę wojska niemieckie jeszcze w czasie I wojny światowej. W zdecydowanej większości byli to jednak czerwonoarmiści schwytani przez wojsko polskie. Około 16-20 tysięcy jeńców zmarło w obozach. Przyczyną zgonów były wszakże choroby: dyzenteria, tyfus i epidemia hiszpanki. Epizod ten stanowi smutny epilog polskiej wiktorii w wojnie 1920 roku i wypada żałować, że historycy nie opisali go wcześniej. Nie ma jednak mowy o żadnej hańbie, a wszelkie porównania z Katyniem są nie na miejscu.

Jest zatem bezsporne, że Orzeł biały... nie jest wolny od ograniczeń narzuconych przez czasy, w których powstawał. Zarazem jednak wolno powiedzieć z odrobiną satysfakcji, że książki nie wypaczyła zimnowojenna optyka, a wszystkie główne tezy przeszły wieloletni test późniejszych badań. Ponieważ korzystałem zarówno ze źródeł rosyjskich, jak i polskich, uniknąłem uprzedzeń widocznych w pracach pisanych z jednej strony w przedwojennej Polsce, z drugiej zaś – po wojnie w krajach bloku sowieckiego. Książka pozostaje jedyną monografią, która przedstawia wojnę polsko-bolszewicką w całości, łącząc aspekty polityczne i militarne.

Dla polskiego czytelnika należało uwypuklić trzy wątki narracji. Po pierwsze, siłą napędową tej wojny nie była wrogość bolszewików wobec Polski – choć nie można w nią wątpić – lecz ich dalekosiężny plan marszu na Niemcy w celu wywołania rewolucji europejskiej. Po drugie, wojna stanowiła główny element długiej walki o spadek po carskim imperium w Europie Środkowej. Polska, tak jak Finlandia i państwa nadbałtyckie, należała do garstki państw, które skutecznie obroniły niepodległość w obliczu neoimperialnych zapędów bolszewików. Po trzecie, wojna doprowadziła do wytyczenia granic zarówno II Rzeczypospolitej, jak i ZSRR, a zatem przyczyniła się do ukształtowania porządku międzynarodowego, który miał trwać do 1939 roku. W każdej z tych kwestii narracja jest jasna i jednoznaczna. Nie mam wątpliwości, że książka zasługuje na ponowne wydanie dokładnie w tej postaci, w jakiej powstała przed tyloma już laty.

Norman Davies

Oxford, lipiec 2006

[1] J.J. Bruski, Petlurowcy. Centrum Państwowe Ukraińskiej Republiki na wychodźstwie (1919-1924), Kraków 2000.

[2] G. Nowik, Zanim złamano „Enigmę”... Polski radiowywiad podczas wojny z bolszewicką Rosją 1918-1920, Warszawa 2004.

[3] W. Rezmer, Z. Karpus, G. Matwiejew, Krasnoarmiejcy w polskom plenu w 1919-22gg. Sbornik dokumientow i materiałow, Moskwa 2004.

Przedmowa autora
do wydania polskiego

Od ukazania się w 1972 roku pierwszego angielskiego wydania Orła białego, czerwonej gwiazdy... minęło ćwierć wieku. Był to mój autorski debiut. Książka została napisana w ekspresowym tempie w ciągu niespełna dwunastu miesięcy, ale towarzyszący jej narodzinom pośpiech wcale jej, jak sądzę, nie zaszkodził. W owym czasie jako początkujący doktorant przeżywałem powszechne na tym etapie kariery kłopoty finansowe i doświadczałem poczucia zagubienia. Byłem również ojcem małego dziecka i mężem chorującej żony, który musiał pogodzić się z faktem, iż jego dni jako beztroskiego wędrownego uczonego są policzone. Praca nad książką była skutecznym sposobem na skupienie umysłu. Podczas długiego pobytu w Krakowie pod koniec lat sześćdziesiątych dowiedziałem się o istnieniu „wojny bolszewickiej”; przysłuchiwałem się jak zaczarowany wspaniałym opowieściom mojego Teścia[4] o jego przygodach sprzed półwiecza, kiedy to wojował z Armią Czerwoną Lenina. Wojna polsko-bolszewicka z lat 1919-1920 była jednak wciąż tematem zakazanym. Nie istniała w podręcznikach i w oficjalnych publikacjach ukazujących się w „obozie socjalistycznym”. Klęska Armii Czerwonej zdecydowanie przerastała wyobraźnię i wykraczała poza dyrektywy komunistycznych cenzorów; w żadnym razie nie mogła więc stanowić legalnego przedmiotu badań archiwalnych, a tym bardziej tematu rozprawy doktorskiej.

Ocalił mnie A.J.P. Taylor, mój poprzedni opiekun naukowy. Choć Taylor był zapewne najwybitniejszym, a z pewnością najsławniejszym historykiem swojego pokolenia, nie dbał o akademickie konwenanse. W owym czasie znajdował się u szczytu powodzenia jako pierwszy brytyjski teledon[5], a jego improwizowane wykłady telewizyjne przyciągały szerokie audytorium. Chociaż napisał wiele ważnych prac na temat historii Wielkiej Brytanii i Europy, nigdy nie zajmował eksponowanego stanowiska na żadnym brytyjskim uniwersytecie. Nie otrzymał katedry historii (Regius Professorship) na uniwersytecie w Oksfordzie – po części na skutek lewicowych poglądów politycznych – i od tego czasu odrzucał wszystkie kolejne oferty. Unikał tytułu „profesor”, tak jak nie miał szacunku dla tytułu „doktora”. Co dla mnie najważniejsze, chociaż był czynnym członkiem lewicowych kręgów intelektualnych, zawsze traktował z należną podejrzliwością Związek Radziecki i komunistyczną propagandę. (Na Kongresie Intelektualistów, który odbył się w sierpniu 1948 roku we Wrocławiu, jako jedyny z zachodnich delegatów zabrał głos, by zaprotestować przeciw sterowaniu obradami przez radzieckich towarzyszy). Tak więc, kiedy pojawiłem się ponownie w Oksfordzie w roku 1968/1969, Taylor autentycznie zainteresował się tym, co robię. Poradził mi, żebym na razie zapomniał o studiach doktoranckich i jak najszybciej dał coś do druku. „Tylko ludzie małego formatu robią doktoraty”, zapewniał. Zachęcił mnie, abym przygotował do druku pracę seminaryjną pt. „Lloyd George a Polska”, i umożliwił mi ubieganie się o stypendium w St. Antony’s College. Wojna polsko-bolszewicka, stwierdził, to świetny temat: ponieważ nikt inny się na nim nie zna, mogę uczynić go swoją specjalnością. Zarazem jest to temat, który na pewno spodoba się zarówno rektorowi college’u sir Raymondowi Carrowi, jak i sponsorowi stypendium panu Alistairowi Home’owi, który był – i jest nadal – znakomitym historykiem wojskowości. Po krótkiej rozmowie kwalifikacyjnej dostałem stypendium i usłyszałem, że mam się brać do pisania. Postawiono mi tylko jeden warunek: gotowy maszynopis książki musi wpłynąć w ciągu roku.

Powiadają, że pierwsza książka – tak jak pierwsze dziecko – jest zawsze tą ulubioną. Nie wiem, czy na tej regule można zawsze polegać. W każdym razie mam powody przypuszczać, iż Orzeł biały... to, jak dotąd, najlepsza z moich książek. Jest zwięzła i ma tempo. Choć zawiera konieczną dawkę faktów i nieznanych nazwisk, nadal przekazuje coś z podniecenia, które odczuwałem, badając słabo znany teren, ocalając od zapomnienia odległe egzotyczne chwile i miejsca, borykając się z zawiłościami nader skomplikowanego epizodu. Jak pamiętam, szczególną satysfakcję sprawiało mi porównywanie źródeł rosyjskich i polskich (moi przedwojenni poprzednicy nie podjęli się tego zadania), łączenie narracji z analizą oraz splatanie wątków militarnych, politycznych, międzynarodowych i biograficznych. Cóż za wspaniała panorama ukazała się moim oczom! Warszawa, Kijów, Wilno, Lwów, Mińsk, Dniepr, Wisła i Berezyna. Te wszystkie miejsca trzeba było połączyć z myślami oraz czynami ułanów i kozaków, Trockiego i Stalina, Tuchaczewskiego i Sikorskiego, Weyganda i de Gaulle’a, a także samego niezrównanego Marszałka. W końcu jednak owa fascynacja krwawym wydarzeniem, w którym tak wielu młodych ludzi straciło życie, obudziła we mnie poczucie pewnego zawstydzenia. Dlatego zakończyłem książkę morałem zaczerpniętym z opowiadania Izaaka Babla, który wydał mi się stosowny – choć nie wszystkim moim patriotycznie nastawionym czytelnikom z Polski.

Kiedy książka została opublikowana, zawierała nader osobliwą przedmowę Taylora. Z jednej strony „A.J.P.” nie żałował rozprawie młodego autora pochlebnych określeń: „wybitna”, „sprawnie napisana”, „stanowi trwały wkład do badań historycznych”. Z drugiej jednak – znalazły się w niej uwagi na temat wojny polsko-bolszewickiej zdradzające, iż Taylor nie zaakceptował głównej linii argumentacyjnej dzieła, które rekomendował. Jak większość zachodnich uczonych przedtem i potem, Taylor nadal uważał, iż wojnę rozpoczęli Polacy, kiedy podczas wyprawy kijowskiej w kwietniu 1920 roku najechali na „Rosję”. Albo więc nie przeczytał książki, albo też – co bardziej prawdopodobne – nawet on nie potrafił przełknąć tezy, iż kapitalistyczny Zachód nie posłużył się Polakami, by zaatakować socjalizm w Rosji. Jak miałem się przekonać później, sceptycyzm Taylora wobec komunizmu nie był bezgraniczny. (Na przykład do końca życia nie mógł uwierzyć, że zbrodnia katyńska została popełniona przez Sowietów).

Generalnie mój debiut spotkał się z życzliwym przyjęciem. Książka znalazła się na fali po opublikowaniu przez „Sunday Times” entuzjastycznej recenzji pióra sir Michaela Howarda, ówczesnego profesora nauk o wojnie w Londynie[6]. Po ożywionej dyskusji w tamtejszej Bibliotece Polskiej zaskarbiła mi sympatię brytyjskiej Polonii, traktującej dotąd z podejrzliwością młodego historyka, który bawił zdecydowanie zbyt długo w PRL-u. Stała się również tematem paryskiego sympozjum zorganizowanego przez Institut d’Etudes Slaves. Naturalnie, nie mogła zostać porządnie zrecenzowana w obu krajach, których dotyczyła bezpośrednio. Z Moskwy nie nadeszła ani jedna recenzja. Jedyna, która ukazała się z pewnym opóźnieniem w Polsce, przybrała postać osobliwie pokrętnej niby-denuncjacji autorstwa Tadeusza Cieślaka. Był on uprzednio dyrektorem Zakładu Historii Stosunków Polsko-Radzieckich PAN w Warszawie, ale złożył rezygnację, kiedy cenzura usunęła tekst paktu Ribbentrop-Mołotow z tomu dokumentów historycznych dotyczących roku 1939. Następnie trafił do Londynu, gdzie kierował rachitycznym Instytutem Kultury Polskiej w peerelowskiej ambasadzie – tam też go spotkałem. Ponieważ cenzura w żadnym razie nie przepuściłaby pochlebnej recenzji Orła białego..., Cieślak napisał długie streszczenie i zaopatrzył je w konkluzję, iż zaproponowana przez Daviesa interpretacja wydarzeń z lat 1919-1920 jest kompletnie fałszywa. Tym sposobem umożliwił polskim czytelnikom zapoznanie się z moją argumentacją.

Łatwo zapomina się o tym, pod jak ścisłą kontrolą znajdowały się w Polsce badania historyczne – nawet w latach siedemdziesiątych. Pewne wyobrażenie o skali tego nadzoru dała mi wizyta w roku 1973 lub 1974 w Warszawie, dokąd udałem się na zaproszenie profesora pułkownika Tadeusza Jędruszczaka, aby przedstawić w Instytucie Historii PAN odczyt na temat Orła białego... Jędruszczak wyrobił sobie nazwisko w latach sześćdziesiątych jako jeden z tych partyjnych historyków, którzy przyczynili się do rewizji oficjalnego stanowiska wobec Drugiej Rzeczypospolitej, wzbogacając o kilka skromnych akcentów pozytywnych miażdżąco negatywną ocenę tego okresu, jakiej nadal domagała się komunistyczna władza. W ten sposób zyskał reputację szczerego liberała. Przekonałem się jednak niebawem, iż jego liberalizm ma swoje granice. W przeddzień wykładu, wieczorem, Jędruszczak zadzwonił do mnie do hotelu i bez słowa usprawiedliwienia oznajmił, że temat sesji musi ulec zmianie. Omówił jakoby tę kwestię z kolegami, od których miał usłyszeć, iż wojna polsko-bolszewicka jest zagadnieniem „mniej interesującym” niż panorama współczesnej historiografii brytyjskiej. Rzecz jasna, powinienem był odmówić, ale się zgodziłem. Przez całą noc ślęczałem w stanie kompletnego oszołomienia nad odczytem, który mogę z pełnym przekonaniem nazwać najbardziej nudnym i bezsensownym wykładem w całej mojej karierze. Rankiem karty zostały odkryte. Kiedy weszliśmy do sali konferencyjnej, pułkownik Jędruszczak wskazał na grupę delegatów z Akademii Nauk ZSRR, którzy pojawili się bez uprzedzenia w dniu poprzednim. Jedyna przyjemność, jaką udało mi się ocalić z tej katastrofy, wzięła się stąd, iż przyniosłem ze sobą żółty tomik White Eagle, Red Star..., który na początku wykładu leżał sobie bez nadzoru na skraju ławki. Rzecz jasna, po kilku chwilach sięgnął po niego słuchacz z pierwszego rzędu; prezentując odczyt, widziałem, jak książka w jaskrawej okładce przechodzi po kryjomu z rąk do rąk, a każdy z czytelników w pełni korzysta z przysługującej mu pół minuty, aby zapoznać się z zawartością tej nieciekawej pracy.

W takim to zdecydowanie przygnębiającym klimacie przystąpiłem do obrony mojej rozprawy doktorskiej na Uniwersytecie Jagiellońskim. Zaraz po zakończeniu pracy nad Orłem białym... pospiesznie napisałem kilka studiów na temat tła historycznego wojny polsko-bolszewickiej i nadałem im celowo ogólnikowy tytuł: „Polityka Wielkiej Brytanii wobec Polski w okresie po traktacie wersalskim, 1919-1920”. Po zaliczeniu – nie bez trudności – wymaganych egzaminów uzyskałem w swoim czasie tytuł doktora nauk humanistycznych. Kiedy po raz pierwszy wkroczyłem na tę drogę, zawsze mogłem liczyć na pomoc ze strony wielu ważnych uniwersyteckich osobistości, które nie szczędziły mi czasu i słów zachęty. Wiem, że musiały mnie uznać za niewdzięcznika, kiedy zmieniłem kurs, aby napisać książkę. Choć więc dzięki niej miałem już zagwarantowaną posadę na Uniwersytecie Londyńskim, postanowiłem spłacić dług honorowy, zwłaszcza wobec mojego promotora profesora Henryka Batowskiego oraz dyrektora IH UJ profesora Józefa Gierowskiego, i powróciłem do doktoratu. Patrząc wstecz, uświadamiam sobie, że moi krakowscy patroni wykazali wiele odwagi. Gdyby pojawiły się jakieś kłopoty, to nie ja, lecz oni ponieśliby konsekwencje. Zawsze podziwiałem spokój i pogodę ducha, z jakimi radzili sobie z podłym systemem, w ramach którego przyszło im pracować. Taylor nie miał racji. Mój krakowski doktorat był zdecydowanie wart tego, by go zdobyć.

Mniej więcej w tym samym czasie postanowiłem sprawdzić, czy egzemplarz White Eagle, Red Star..., który podarowałem Bibliotece Jagiellońskiej, trafił do czytelników. Udałem się więc do gmachu przy Alejach, wypełniłem rewers i czekałem, co nastąpi. Po dłuższej chwili pani bibliotekarka poinformowała mnie, że książka jest niedostępna. Udałem się zatem do jej zwierzchnika, który wyjaśnił mi, iż książka Daviesa znajduje się w kategorii prohibitów. Poprosiłem więc o rozmowę ze zwierzchnikiem zwierzchnika. Chodziłem tak od pokoju do pokoju, wspinając się coraz wyżej po szczeblach bibliotecznej hierarchii, aż jeden z pracowników nagle spostrzegł, że na rewersie nazwisko czytelnika pokrywa się z nazwiskiem autora. Gdyby oto pojawił się niespodziewanie duch Szekspira i zażądał, by wypożyczono mu Hamleta, zdumienie nie byłoby większe. „Dlaczego Pan nam sprawia kłopoty?” – zapytała bibliotekarka. „Bo chcę zobaczyć książkę na własne oczy” – odparłem. W końcu udało się ją odnaleźć – wszelako nie w prohibitach, lecz w gabinecie samego dyrektora. Otrzymałem zapewnienie, iż książka zostanie udostępniona tylu czytelnikom, ilu tylko będzie można. Obecnie, jak słyszę, znajduje się w kategorii rara, w związku z czym nadal trudno do niej dotrzeć. Oto najmocniejszy argument na rzecz publikacji wydania polskiego.

O ile w Polsce recepcja książki była utrudniona z powodów obiektywnych, o tyle w Wielkiej Brytanii i w Stanach niektórzy po prostu nie przyjmowali do wiadomości jej istnienia. Wydarzenia w Czechosłowacji i w Polsce w latach 1968-1970 zmusiły wprawdzie lewicowe kręgi intelektualne do zrewidowania stanowiska wobec Związku Radzieckiego i do rezygnacji z entuzjastycznego poparcia dla jego polityki, ale potężny bagaż sowietofilskiej przeszłości bynajmniej nie zniknął. Krytykowano Stalina i Breżniewa, ale nie Lenina. Rewolucja październikowa była nadal świętą krową, której należało bić pokłony, a nie przyglądać się z bliska i dokładnie. Również przedstawiciele licznej w świecie akademickim branży sowietologów opierali zazwyczaj swoje analizy ówczesnej kondycji Związku Radzieckiego na historycznych fundamentach przejętych hurtem z radzieckiej propagandy. Na Uniwersytecie Londyńskim z taką postawą intelektualną można się było najczęściej spotkać w dużej i prestiżowej London School of Economics and Political Science (LSE), która była instytucją znacznie bardziej upolitycznioną od mojej School of Slavonic and East European Studies (SSEES), gdzie od dawna otrzeźwiający wpływ wywierała bezkompromisowa postawa profesora Hugh Seton-Watsona. Tymczasem w LSE, pomimo obecności tak wybitnych postaci jak śp. Leonard Schapiro, panował wciąż klimat zdecydowanie antyamerykański i proradziecki. Trudno się temu dziwić, zważywszy na tradycje tej uczelni: jej założyciele, sfiksowani fabianie Sidney i Beatrice Webb, oraz jej pomylony dyrektor z czasów wojny Harold Laski byli nie tylko sowietofilami, ale i soviétomanes. Z czasem dowiedziałem się od kolegów, z jak wielkim rozbawieniem kadra i studenci LSE przyjęli osobliwą tezę White Eagle, Red Star..., iż Armia Czerwona dokonała inwazji na Polskę, aby pomaszerować do Niemiec. Choć LSE i SSEES wchodzą w skład tego samego uniwersytetu, to nikt z LSE nie wyraził nigdy ochoty, bym wygłosił tam odczyt lub wyjaśnił im swoje niestworzone pomysły.

Mimo wszystko książka miała się dobrze. W rozmaitych wydaniach była dostępna na rynku bez przerwy aż do początku lat dziewięćdziesiątych. Wkrótce po brytyjskiej premierze u Macdonalda ukazała się w prestiżowej oficynie amerykańskiej St. Martin’s Press (Nowy Jork). W połowie lat osiemdziesiątych Orbis Books (Londyn) i Hippocrene Books (Nowy Jork) wydały jej reprint. W latach osiemdziesiątych w Polsce krążyło w drugim obiegu kilka nieautoryzowanych przekładów fragmentów lub całości. Najszerzej znane z tych tłumaczeń – heroiczne dokonanie Urszuli Karpińskiej (pseudonim), które opublikowało wydawnictwo Przedświt w Gdańsku – było dwukrotnie konfiskowane przez organy bezpieczeństwa, zanim trafiło triumfalnie do rąk czytelników w roku 1988.

W ciągu dwudziestu pięciu lat, które upłynęły od powstania Orła białego..., zasadnicza struktura wydarzeń zaprezentowana w tej książce nie została zakwestionowana. Pojawiło się kilka zbiorów dokumentów, które uzupełniły obraz epizodów zrekonstruowanych tutaj jedynie na podstawie poszlak. W rozmaitych studiach specjalistycznych rozłożono inaczej akcenty bądź też przedstawiono odmienne interpretacje poszczególnych faz wojny. Polemizowano również z owymi heroicznymi, lecz niekiedy błędnymi przekładami mojej książki, które krążyły w drugim obiegu. Nie ukazało się jednak nic, co skłoniłoby mnie, abym uznał, iż znaczący fragment pracy wymaga korekty. Wprost przeciwnie, po upadku komunizmu swobodny obieg informacji w Polsce i w Rosji potwierdził jedynie wnioski, które zostały sformułowane w zdecydowanie trudniejszych okolicznościach. Jestem przekonany, iż Orzeł biały... może zostać ponownie zaprezentowany polskim czytelnikom w postaci pierwotnej. Chciałbym, aby był czytany nie tylko jako świadectwo poruszających wydarzeń z lat 1919-1920, ale również jako hołd złożony konfraterni wielkich historyków, którzy nauczyli mnie, iż podtrzymywanie ognia historycznej prawdy jest najbardziej szlachetnym powołaniem.

Norman Davies

czerwiec 1997

[4] Śp. Marian Zieliński z Kęt (zm. w 1984 r.).

[5] Nazwa „don” odnosi się do starszych wykładowców na brytyjskich uniwersytetach (przyp. tłum.).

[6] Później otrzymał katedrę historii (Regius Professorship) w Oksfordzie. Po polsku ukazała się jego praca Wojna w dziejach Europy, Wrocław 1990.

Nota tłumacza

Książka Normana Daviesa była już opublikowana po polsku w drugim obiegu przez wydawnictwo Przedświt (bez miejsca i roku wydania – według katalogu BJ po 1986 roku) w przekładzie Urszuli Karpińskiej (pseudonim Teresy Remiszewskiej). Tłumaczenie to było mi pomocne w pracy, zwłaszcza podczas weryfikacji części cytatów, za co Autorce pragnę podziękować.

Chciałbym również wyjaśnić, że określeniami „sowiecki” i „radziecki” posługuję się zamiennie w zależności od okresu historycznego (pierwsze pojawia się zasadniczo w okresie przedwojennym, drugie zaś powojennym). Nazwy miejscowe podawane są w formie używanej w czasie opisywanych wydarzeń.

Andrzej Pawelec

Rozdział pierwszy
JESZCZE JEDNA POŻOGA

W ostatniej fazie pierwszej wojny światowej Europa Wschodnia rozpadła się na kawałki. Stare cesarstwa zostały pogruchotane przez wojnę i rewolucję. Zwłaszcza Rosja znajdowała się w stanie zaawansowanego rozkładu: jej moskiewskie i piotrogrodzkie centrum było „we władzy rad”, a bliższe i dalsze obrzeża w rękach rozmaitych antysowieckich władz lokalnych. Spośród dawnych prowincji carskich niepodległość ogłosiły Finlandia, Estonia, Łotwa, Litwa i Polska; na Ukrainie rządził Dyrektoriat pod niemieckim protektoratem; Kozacy dońscy i kubańscy rządzili się sami; Gruzja, Armenia i Azerbejdżan były w rękach mieńszewików; na Syberii i w Archangielsku panowali „biali”. W podobny sposób rozpadło się cesarstwo austro-węgierskie, którego terytorium zostało podzielone między nowe lub odrodzone państwa: republiki austriacką i czechosłowacką, królestwa Węgier, Jugosławii i „Wielkiej Rumunii”. Wprawdzie pod względem terytorialnym Cesarstwo Niemieckie pozostało niemal nienaruszone, lecz pod względem politycznym przestało istnieć. Car został zamordowany; cesarz i król oraz kajzer abdykowali i uciekli.

W środku tego kalejdoskopu odrodzona Rzeczpospolita Polska odziedziczyła swoje ziemie nie tylko po Rosji, ale po wszystkich trzech rozczłonkowanych cesarstwach. Jej stolica – Warszawa – była głównym miastem dawnego rosyjskiego Królestwa Polskiego kongresowego; Lwów i Kraków stanowiły główne ośrodki austriackiej Galicji; aż do powstania w grudniu 1918 roku Poznań był niemiecki. Kiedy 11 listopada 1918 roku niemieckie wojsko okupacyjne zostało rozbrojone na ulicach Warszawy, narodziło się nowe suwerenne państwo. Na jego czele stanął Józef Piłsudski – rosyjski rewolucjonista, austriacki generał i polski patriota – świeżo zwolniony z internowania w Niemczech.

Piłsudski zatriumfował pod koniec roku, w czasie którego mogło się często wydawać, że niepodległość Polski jest równie odległa i nieosiągalna jak kiedykolwiek w poprzednim stuleciu. Polska znajdowała się wszak pod okupacją na pozór niezwyciężonych armii mocarstw centralnych, które odniosły zwycięstwo na wschodzie i aż do lipca utrzymywały inicjatywę na zachodzie. Manifesty i deklaracje w sprawie przywrócenia Polsce niepodległości – ogłoszone 14 sierpnia 1914 roku przez wielkiego księcia Mikołaja, 22 stycznia 1917 roku przez prezydenta Stanów Zjednoczonych Wilsona, 30 marca 1917 roku przez Rząd Tymczasowy w Rosji, a wreszcie 3 czerwca 1918 roku unisono przez rządy aliantów – nie mogły zmienić faktu, że Polska była rządzona z Berlina. Polski Komitet Narodowy w Paryżu nie miał bezpośredniego kontaktu z krajem, którego reprezentantem się mienił. Komisja Likwidacyjna do spraw Królestwa Polskiego w Piotrogrodzie została zamieniona na biuro, którego zadaniem było utrzymywanie kontaktów między władzami sowieckimi w Rosji i niemieckimi w Warszawie. Niemcy wyobrażali sobie przyszłe państwo polskie jako monarchię uzależnioną od mocarstw centralnych, o terytorium ograniczonym do ziem odbitych Rosji. W tym celu powołali do życia Radę Regencyjną, której kompetencje nie wykraczały poza sferę oświaty i sądownictwa. 22 lipca 1917 roku Niemcy aresztowali Piłsudskiego, którego Legiony Polskie walczyły przez pierwsze dwa lata wojny po ich stronie, później jednak odmówiły złożenia wymaganej przysięgi na wierność armiom Niemiec i Austro-Węgier. 3 marca 1918 roku Niemcy zawarły z bolszewikami pokój brzeski, na mocy którego oddały duże obszary polskiego terytorium, w tym Chełmszczyznę na zachód od Buga. Mało kto uświadamiał sobie wtedy, że 123 lata niewoli Polski dobiegają kresu. Mało kto naprawdę wierzył – w Niemczech, w Rosji czy w krajach ententy – że Polska może wywalczyć suwerenność, nawet gdyby pojawiła się taka szansa. Nikt nie przewidział, że Piłsudski potrafi przezwyciężyć beznadzieję ostatnich lat i ambicje bardziej od niego wpływowych i szanowanych rywali. Niemniej jednak to, co niewiarygodne, stało się faktem. 11 listopada 1918 roku, w dniu zawieszenia broni na froncie zachodnim, Piłsudski przybył do Warszawy prosto z twierdzy magdeburskiej. Trzy dni później Rada Regencyjna poprosiła go o przyjęcie funkcji Naczelnika Państwa i wodza naczelnego – tym samym stał się pierwszym niezależnym przywódcą Polski po rozbiorach w XVIII wieku.

Bezpośrednio zawieszenie broni na Zachodzie nie wpłynęło w sposób istotny na sytuację militarną w Europie Wschodniej. Od marca 1918 roku, kiedy to Rosja sowiecka zawarła osobny pokój z Niemcami i Austrią – podpisując traktat brzeski – na froncie wschodnim panował spokój. Armia niemiecka na wschodzie pozostała na swoich pozycjach, patrolując ogromne obszary pozostające nadal pod jej okupacją: Oberkommando-Ostfront, bądź Ober-Ost, rozciągało się na przestrzeni niemal dwóch i pół tysiąca kilometrów od Zatoki Botnickiej po Morze Azowskie. W każdym zakątku tej części świata toczyły się lokalne wojny. Rosja sowiecka walczyła o przetrwanie ze wszystkimi pomniejszymi spadkobiercami imperium na piętnastu frontach naraz. Wszędzie pojawiały się armie „białych”: pod Piotrogrodem wojska Judenicza, na Syberii – Kołczaka, nad Wołgą – Denikina. Alianckie siły interwencyjne miały chronić interesy ententy: brytyjskie w Archangielsku, Murmańsku i na Kaukazie, francuskie w Odessie, amerykańskie i japońskie we Władywostoku. W wielu częściach Rosji, w krajach nadbałtyckich i na Ukrainie toczyły się walki między wszystkimi zainteresowanymi: między „czerwonymi”, „białymi”, „zielonymi”, czyli chłopską partyzantką, a wreszcie z nacjonalistami i Niemcami. Potem zaczęły się ze sobą ścierać młode państwa: Rumunia z Węgrami o Siedmiogród, Jugosławia z Włochami o Rijekę, Czesi z Polakami o Cieszyn, Polacy z Ukraińcami o Galicję Wschodnią, Polacy z Niemcami o Poznańskie. W wielu europejskich miastach powojenne niepokoje społeczne umożliwiły komunistyczne przewroty na modłę sowiecką, które oznaczały następną rundę walk: w listopadzie 1918 roku – w Monachium, w grudniu – w Berlinie, w marcu 1919 roku – w Budapeszcie, w czerwcu – w Koszycach na Słowacji. Kiedy Europa Zachodnia odpoczywała i przygotowywała się do konferencji pokojowej w Wersalu, Europa Wschodnia wybuchła płomieniem licznych pożarów. W noc zawieszenia broni Churchill tak skomentował sytuację w rozmowie z Lloydem George’em: „skończyła się wojna olbrzymów, rozpoczęły się waśnie pigmejów”.

Poświęcenie szczególnej uwagi jednemu z tych pożarów może się wydawać zbędnym trudem. Wojna polsko-bolszewicka była wszakże zjawiskiem innego gatunku. Jeżeli wszystkie pozostałe konflikty, których Polska była stroną, stanowiły zwyczajne spory graniczne, to wojna z Rosją sowiecką była czymś więcej; jeżeli walki Armii Czerwonej na wszystkich innych frontach stanowiły integralny element rosyjskiej wojny domowej, to front polski miał dalsze konsekwencje. W odróżnieniu od innych konfliktów tego okresu, do których często się ją przyrównuje, wojna polsko-bolszewicka postawiła szersze kwestie: zderzenie ideologii, eksport rewolucji, przyszłość Europy jako takiej. Dlatego też wzbudzała gorętsze emocje współczesnych i zasługuje na głębszą uwagę historyków.

Niemniej jednak historycy przekonani o tym, że wielkie wydarzenia są następstwem wielkich zapowiedzi, w tym wypadku poczują się zawiedzeni. Była to wszak wojna, której niepozorne początki bynajmniej nie zapowiadały doniosłego punktu kulminacyjnego w roku 1920. W istocie rzeczy wielu historyków w ogóle pominęło milczeniem pierwszy rok wojny. Zarówno w oficjalnej historiografii sowieckiej, jak i w pracach E.H. Carra oraz A.J.P. Taylora „wybuch” wojny polsko-bolszewickiej datowany jest na 20 kwietnia 1920 roku. Pierwszych walk często w ogóle się nie dostrzega bądź się je lekceważy, widząc w nich jedynie utarczki graniczne.

Błędu tego nie należy minimalizować. Nie da się bowiem wytłumaczyć, dlaczego w 1920 roku dwa wyczerpane narody zdecydowały się stoczyć regularną wojnę, jeśli nie weźmie się pod uwagę wielu starć, do których doszło w roku poprzednim. Dramatyczne wypadki roku 1920 stanowią ogniwo łańcucha wydarzeń zapoczątkowanych bez rozgłosu 14 lutego 1919 roku w Berezie Kartuskiej na Białorusi.

* * *

Stwierdzenie, iż wojna może wybuchnąć bez udziału dwóch armii, zakrawa na absurd. Czasem jednak przyczyną wojny bywa bójka między mężczyzną i chłopcem, którzy następnie wzywają na pomoc „swoich”. Można powiedzieć, że w takiej sytuacji armie formują się dopiero po rozpoczęciu działań zaczepnych. Tak właśnie było w wypadku wojny polsko-bolszewickiej. Nikt jej nie planował. Nikt jej nie wypowiedział. Armie, w sensie zorganizowanych i skoordynowanych sił zbrojnych, zostały wezwane na pole bitwy wiele tygodni po tym, jak padły pierwsze strzały. Upłynął ponad rok, zanim obie strony zdały sobie sprawę z tego, że biorą udział w regularnej wojnie.

W takich okolicznościach trzeba zrezygnować ze zwyczaju praktykowanego przez kronikarzy innych wojen, którzy opisywali wpierw stan nieprzyjacielskich armii u progu konfliktu. Klasyczne relacje dotyczące wojny francusko-pruskiej czy hiszpańskiej wojny domowej rozpoczynają się od porównania tradycji, liczebności, charakteru, wyposażenia i dowództwa wojsk po obu stronach. Lecz w lutym 1919 roku nie doszło na Białorusi do konfrontacji wyraźnie określonych sił. Bolszewicka armia zachodnia była odseparowana od Polaków przez niemiecki Ober-Ost. Armia polska nie została jeszcze formalnie zorganizowana. Wschodnich rubieży nowego państwa strzegły jedynie nieregularne oddziały złożone z miejscowych. Gdyby nie skomplikowana sytuacja polityczna, w której stabilizującą rolę odgrywała nadal armia niemiecka, Polacy i bolszewicy nie mogliby rozpocząć wojny. Rzucili się sobie do gardeł przede wszystkim dlatego, że Niemcy podjęli decyzję o ewakuacji frontu wschodniego.

Trudno uwierzyć, by w zamęcie pierwszych tygodni 1919 roku ktokolwiek w Rosji sowieckiej bądź w młodej Rzeczypospolitej Polskiej świadomie dążył do sprowokowania międzynarodowego konfliktu na dużą skalę. Rosja ledwie przetrwała drugą zimę blokady i masowego głodu. Lenin sprawował władzę jedynie na obszarze Rosji centralnej, ograniczonym ze wszystkich stron przez potężnych przeciwników, którzy odcinali dostęp do świata zewnętrznego. Nawet gdyby bolszewicy chcieli zaatakować swoich zachodnich sąsiadów, nie byliby do tego fizycznie zdolni.

Sytuacja Polski była niewiele lepsza. Przez cztery lata światowej wojny jej wschodni front przetaczał się przez ziemie polskie tam i z powrotem. Kraj został ogołocony z zasobów ludzkich i materialnych na skutek przymusowych rekwizycji, poboru mężczyzn do wojska, a w wypadku ziem wschodnich – przesiedleń całych grup ludności. Rząd Piłsudskiego w Warszawie sprawował jedynie nominalną władzę nad terytoriami, które objął we władanie. Toczyły się już trzy wojny. W obiegu znajdowało się wciąż sześć bezwartościowych walut oraz zastępy urzędników przejętych w spadku po trzech byłych cesarstwach, co tylko pogłębiało zamęt. Fabryki stanęły. Robotnicy przymierali głodem. Pełno było dezerterów i uciekinierów wojennych, szerzyły się tyfus i przestępczość. W styczniu, po pierwszych wyborach powszechnych do Sejmu, podjęto próbę zamachu stanu. Kompromisowe premierostwo Ignacego Paderewskiego, pianisty, odwlekło kryzys, nie mogło jednak usunąć konfliktów między rozmaitymi frakcjami. Polska oczekiwała od zachodnich aliantów jasnego wytyczenia jej granic. Kierowana przez Herberta Hoovera Amerykańska Administracja Pomocy pomogła powstrzymać głód i choroby. Problemy polityczne pozostały nierozwiązane.

Niemiecka armia Ober-Ost, uwięziona pomiędzy polską a bolszewicką mizerią, zajmowała trudną pozycję o coraz mniejszej wartości strategicznej. Gdy w marcu 1918 roku tereny te zostały okupowane przez Niemców, Ober-Ost stał się wschodnim szańcem poddanej im Europy: na jego polskich tyłach znajdowała się niemiecka i austriacka strefa okupacyjna, skrzydła zaś ochraniały proniemieckie władze Ukrainy i Litwy. Lecz po upadku Austrii w październiku i wyparciu niemieckich oddziałów ze środkowej Polski w listopadzie Ober-Ost zawisł w próżni – tylko na północy nie został odcięty od linii zaopatrzenia. To, co pozostało, było więc jedynie groteskowym, nitkowatym kadłubem długim na ponad 1500 kilometrów, miejscami nie szerszym niż 80 kilometrów. Sztab tej formacji i jego szef generał Max Hoffmann znajdowali się w Królewcu na terenie Prus Wschodnich. Dwa główne sektory tego odcinka to na północy 10. Armia generała Falkenhayna usytuowana w Grodnie, a na południu Heeresgruppe Kiew. Podstawową arterią komunikacyjną była linia kolejowa Białystok-Brześć Litewski-Kowel-Równe. Jedyne połączenie z Niemcami stanowiły jednotorowe linie łączące Grodno i Białystok z Prusami Wschodnimi. Na całej swojej długości Ober-Ost był wystawiony na równoczesny atak ze wschodu i zachodu. Wcześniej czy później Niemcy musieli się ewakuować.

Dalsza część dostępna w wersji pełnej