Ku pamięci
Wandy Paciorkowskiej z domu Dowoyna-Sylwestrowicz
– na drugiej półkuli znanej po prostu
jako babunia (lub granny)

„Nie łapiemy pomysłu, a raczej pomysł chwyta nas
i zniewala nas i biczuje nas na arenie, tak że my,
zmuszeni do bycia gladiatorami, walczymy o to”.

Heinrich Heine, Der Salon, t. 1

„Wojna będzie miała niespodziewane skutki.
Rosja jest o wiele słabsza, niż się przypuszcza:
To kolos na glinianych nogach…
To ona pierwsza się ugnie pod ciosami sił centralnych,
Anglia i Francja w końcu pokonają Niemcy.
Nadchodzi godzina, kiedy rozstrzygnie się los Polski.
Musimy być na to gotowi”.

Józef Piłsudski, wykład w paryskim
Towarzystwie Geograficznym,
luty 1914

Postaci występujące w powieści

POSTACI WYSTĘPUJĄCE W POWIEŚCI

Wanda Dowoyna: pochodzenia polsko-litewskiego

Jerzy Paciorkowski: polski student w Petersburgu

Stefka Lehman: kuzynka Jerzego, pół-Żydówka z Kielc

Stanisław/Stach Paciorkowski: ojciec Jerzego, warszawski adwokat

Konstancja Paciorkowska: matka Jerzego, żona Stacha

Bronia Dowoyna: starsza siostra Wandy

Antoni Dowoyna: ojciec Wandy i Broni, właściciel majątku Wodżgiry na Litwie

Anna Dowoyna: z domu Wereszczyńska, matka Wandy i Broni

Mieczysław Dowoyna: litewski pisarz i folklorysta

Edward Wereszczyński: wuj Wandy, petersburski przemysłowiec

Eugeniusz Piestrzyński: chirurg w Pierwszej Brygadzie

Augusta/Gusia: pokojówka we dworze w Wodżgirach

Kolasiński: rządca majątku Wodżgiry

Leon Szyłkarski: filozof, pierwszy mąż Broni

Maria Szyłkarska: siostra Leona, później księżna Arseniewa

Adam Gieysztor: student w Petersburgu, kuzyn Wandy

Jadwiga/Iga Gieysztor: siostra Adama

Nastia Wołkowa: przyjaciółka Wandy z Kursów Bestużewskich w Petersburgu

Znane historyczne postaci

ZNANE HISTORYCZNE POSTACI

Józef Piłsudski: rewolucjonista, wódz Pierwszej Brygady

Aleksandra/Ola Szczerbińska: kurierka i kochanka Piłsudskiego

Włodzimierz Lenin: rewolucjonista, przywódca bolszewików

Aleksandr Kiereński: drugi premier Rządu Tymczasowego w Piotrogrodzie

Aleksandr Lednicki: szef Polskiego Komitetu Likwidacyjnego w Piotrogrodzie

Feliks Dzierżyński: rewolucjonista, szef czeki w Piotrogrodzie

Eugeniusz Römer: właściciel majątku Cytowiany, ekonomista

Mieczysław Dowoyna: litewski pisarz i folklorysta

Nikołaj Bierdiajew: filozof rosyjski

Hania Paciorkowska/Hubicka: siostra Jerzego, lekarka na rosyjskim froncie, później w Polskiej Organizacji Wojskowej, POW

Stefan Hubicki: mąż Hani, lekarz na rosyjskim froncie, później w POW

Część I

LIPIEC 1913 – SIERPIEŃ 1914

Kolos się przebudza

1. Wanda

– Moje życie będzie przepiękne… – szepnęła cicho sama do siebie, jeszcze niezupełnie rozbudzona z popołudniowej drzemki. Wyciągnęła dłonie do światła, tam gdzie lipcowe słońce, migocząc, delikatnie przeświecało przez liście. Nabrała powietrza w płuca i przeciągnęła się jak kot. – Tak, przepiękne, tylko nie mam jeszcze nikogo, kogo bym mogła kochać.

Za oknem rozpościerała się cudowna zieleń ogrodu.

– Wodżgiry… – szepnęła – tu, gdzie las sczepia się z wodą w miłosnym uścisku, a życie płynie niczym słodka melodia z dala od trosk tego świata. Tu wśród lip, dębów i brzóz i ja płynę, płynę niesiona ich tajemną ciszą i spokojem.

„Powinnam się ubierać…”, pomyślała. „Niedługo przecież się zacznie wesele siostry”. Wanda podniosła nową sukienkę, wsunęła ją na siebie, po czym spojrzała w lustro. Oszołomiła ją wyczuwana pod palcami miękkość kremowych fałd i gładkość perłowych guzików.

Przeniosła w roztargnieniu wzrok za okno i na bladoróżowe piwonie, które rosły w ogrodzie w najdalszym kącie trawnika: przekwitłe, wyglądały teraz jak matrony z wielkimi, opadającymi biustami. Tego ranka, zebrawszy świeże kwiaty w najchłodniejszej porze dnia, tak jak ją uczono, starannie ułożyła bukiety – w pralni, tak żeby nie przeszkadzać służbie. Jej kwietne kompozycje ozdabiały teraz cały dom.

Tymczasem goście weselni – ku wielkiej radości matki – już przy śniadaniu zachwycali się delikatnym smakiem wędzonych szynek, pysznego wiejskiego twarogu i świeżego żytniego chleba, a także podziwiali wspaniałość zdobiących stół piwonii. Słysząc ich słowa, Wanda się zarumieniła.

– Tylko na Litwie, w tej krainie deszczów, piwonie kwitną tak cudnie i tak obficie – oznajmił przy stole jej ojciec, Antoni Dowoyna. Dodał, że kwiaty sadziła jeszcze jego matka, nieboszczka Julia, kiedy wróciła do Wodżgir jako młoda wdowa, „gdy – jak to ujął – zaczęła odzyskiwać pogodę ducha”. Na to wspomnienie wszyscy przy śniadaniu na chwilę zamilkli z pełnym współczucia szacunkiem, wiedzieli bowiem, że babcia Julia pochowała męża, pięćdziesięcioletniego zaledwie Karola Dowoynę, w Kursku, mieście położonym wiele kilometrów na południe od Moskwy, gdzie służył w carskim sądzie.

„Tyle babci zawdzięczam”, myślała Wanda, kończąc się ubierać.

Nie czuła zdenerwowania. Zaplanowane na wieczór utwory muzyczne wibrowały teraz w koniuszkach jej palców i w głębi serca.

„Niech moje ręce tego wieczoru będą silne jak korona drzewa – westchnęła – a nuty niech wylatują z nich jak ptaki… Zwłaszcza niech szybują w tym zawiłym scherzo! Tak będzie, jak mi Bóg miły. Jeżeli ktoś tu się denerwuje, to wyłącznie Bronia”.

Warszawskie przyjaciółki Wandy jeszcze w Warszawie dyskretnie sugerowały, że jej siostrę Bronię „czeka straszny szok”, zapewne chcąc sprawdzić, jak dalece Wanda jest zaznajomiona ze sprawami „cielesnymi”. Ona sama nie uważała bynajmniej za naiwne stwierdzenia, że „małżeństwo jest unią dwóch ciał i dwóch dusz”. Przyznawała ciału taką samą rangę jak duszy. Zresztą Bronia i Leon czuli do siebie „pociąg ze względu na wspólne zainteresowania”, jak z upodobaniem powtarzała jej matka; podkreślała też, że ich małżeństwo w najmniejszym stopniu nie było „zaaranżowane”, jak to niektórzy insynuowali. „Młodzi poznali się w bibliotece w Genewie” – mówiła.

Rozmyślania Wandy przerwało pukanie do drzwi. Po chwili ukazała się w nich twarz Broni.

– Och, dobrze… – rzekła z ulgą siostra. – Jesteś sama.

Bronia miała na sobie miękką suknię z muślinu o barwie polnych chabrów. Do pokoju wraz z nią wpadły dalekie odgłosy zajęć gospodarskich i lekka woń pieczonych potraw.

Wanda podsunęła siostrze krzesło, po czym wróciła do ubierania się. Dostrzegła w lustrze, że Bronia jest nieobecna duchem i zdaje się spoglądać jakoś hen, ponad czas i przestrzeń… w daleką przyszłość, więc przysunęła sobie drugie krzesło i usiadła obok niej. Wytrącona z rozmyślań Bronia utkwiła w siostrze roztargniony wzrok. Przez chwilę dziewczęta obserwowały się nawzajem.

Wanda zastanawiała się, czy nie powinna przypadkiem wspomnieć o „strasznym szoku”, ale widząc, że na twarzy Broni i tak już malowała się obawa, odegnała tę myśl.

– Nie umiem sobie wyobrazić, co czujesz, Broneczko – zaczęła, wątpiąc w duchu, czy zdoła kiedykolwiek pokochać jakiegoś mężczyznę na tyle mocno, by go poślubić, a potem opuścić wraz z nim rodzinny dom i wyjechać do dalekiego Dorpatu w kraju Estów.

Bronia odpowiedziała jej niepewnym uśmiechem, po czym rozciągnęła się na łóżku na wznak i zapatrzyła w sufit. Ich pokój sąsiadował ze szwalnią. Siostry zajmowały go przez całe dzieciństwo i okres dorastania, więc Bronia nadal zachowywała się tak, jakby był i jej własnością.

– Chciałabym, żebyś mi powiedziała – rzekła wpatrzona w sufit – co zaobserwujesz dzisiaj wieczorem.

– Gdzie?

– No… między Leonem a mną.

– Dzisiaj wieczorem gram, muszę się skupić.

Bronia powiodła palcem po kwiatku wytłoczonym na różowej tapecie.

– Chcę, żebyś spojrzała na nas jak na parę.

– Tak, tak właśnie myślałam, że to miałaś na myśli…

„Co powinnam zauważyć dwadzieścia cztery godziny przed ślubem?”, zastanawiała się Wanda. „Małżeństwo to wszak taka doniosła sprawa, połączenie dwóch kontynentów, dwóch mas ludzkich, dwojga obcych sobie ludzi, którzy znają się ledwie ze słyszenia, a mają trwać przy sobie już na zawsze!”

Postanowiła, że jutro zerwie i tak przekwitłe już piwonie, a ich płatki rozsypie na grobie babci Julii i stopniach kościoła, tuż przed ceremonią ślubną Broni.

Za dębowymi drzwiami sypialni rodziców rozległy się stłumione głosy. Przebudzili się już widać z drzemki. Syczący niski szept matki i wysokie tony protestów ojca wskazywały, że spierali się o coś, pewnie o jakiś drobiazg. „Dlaczego się kłócą?”, myślała. „I to teraz, kiedy za chwilę przyjadą goście?”

– Jak ty wytrzymujesz w tym pokoju? – mruknęła Bronia, nadal wodząc koniuszkami palców po kwiatku na tapecie. – Na górze miałabyś więcej swobody.

Ona sama tuż przed wyjazdem na uniwersytet obwieściła domownikom, że przecina oto „pępowinę” i zaczyna nowe życie, po czym przeniosła swoje rzeczy do pokoju na piętrze, położonego w odległym skrzydle domu. Wanda uznała wówczas ten gest za dość brutalny, sama przeniosłaby się na piętro tylko wtedy, gdyby miała pewność, że nerwy mamy są w lepszym stanie. Na razie, kiedy miała możliwość przejścia przez szwalnię do jadalni oraz wyjścia na werandę i do ogrodu, chciała pozostać tam, gdzie od zawsze mieszkała, tu, w tym pokoju.

Wtem głosy rodziców ucichły.

– Nie powiem ci, na co dokładnie masz zwrócić uwagę między Leonem i mną, bo to by, Wandeczko, było niezgodne z zasadami. – Bronia podniosła wzrok, by sprawdzić reakcję siostry. Ale ta tylko mrugnęła niepewnie okiem. – Najwyraźniej nic nie słyszałaś o zasadach obowiązujących w nauce.

Wandę zalała fala lekkiego rozdrażnienia. Studia Broni w Genewie istotnie dość kontrastowały z jej własnymi, skromnymi osiągnięciami w Chyliczkach: we francuskim, w sztuce prowadzenia domu i trochę w zarządzaniu majątkiem. Ale teraz, dzięki niespodziewanej nagrodzie za wykonanie scherza Chopina, mogła jej odpowiedzieć z godnością, i to nie głową, lecz sercem:

– Widziałam cię, Broniu, razem z Leonem, trzy razy i podziwiam, jak poprawnie zachowuje się wobec mamy i papy… no i oczywiście wobec ciebie.

Nie wspomniała o pełnym napięcia obiedzie z rodziną Leona, ani tym bardziej o przyczynach tego napięcia, gdyż ich nie rozumiała.

– Poza tym szanuję go za błyskotliwość i wiedzę – ciągnęła. – Jej przyszły szwagier wszystkich olśniewał cytatami z Szekspira, Goethego i jakiegoś rosyjskiego filozofa, którego nazwisko daremnie usiłowała sobie w tej chwili przypomnieć. – Za to, jak on mówi o Sow… Sowju…

– O Sołowjowie – podsunęła Bronia. Jej błękitne atłasowe trzewiczki zakreśliły niecierpliwy łuk w powietrzu.

– …Sołowjowie. Czy to nie o nim Leon napisał pracę doktorską?

– Wciąż ją pisze.

Bronia ponownie wbiła wzrok w sufit.

Wanda chciałaby czegoś więcej się dowiedzieć o sprawach, które najwyraźniej zaczynały być ważne, jednak na przeszkodzie stała czteroletnia różnica wieku i doświadczenia… Podniosła z łóżka chiński szlafrok, zgnieciony nogami Broni. Zostawiła go tu ich kuzynka, Marianna Piłsudska. Miała dziś u nich nocować. Wanda powiesiła szlafrok w szafie i na powrót usiadła na krześle.

– Mam już dwadzieścia trzy lata – ciągnęła Bronia. – Mama miała tylko osiemnaście, kiedy wychodziła za papę. Wyobrażasz to sobie?

Wyobrażała to sobie, i owszem. Wanda nieraz słyszała, jak to energia Anny Dowoyny przemieniła po ślubie stary dwór.

Znów zapadła cisza. Siostry milczały. Z dalekich pól dobiegło muczenie zaniepokojonej krowy, po kilku sekundach odpowiedział mu żałosny bek cielęcia.

„Życie jest pełne tajemnic”, myślała Wanda. „Tyle się jeszcze muszę nauczyć…”.

– Osiemnaście lat! – podjęła Bronia. – Więc to nie może być aż takie straszne…

Jak bardzo siostra chciałaby jej teraz powiedzieć coś mądrego! Lecz szukając odpowiedniego słowa, zdołała tylko wybąkać:

– To wielkie błogosławieństwo dla ciebie…

Ledwie wypowiedziała te słowa, od razu ich pożałowała, Bronia bowiem podniosła się i w milczeniu zaczęła przechadzać się po pokoju tam i z powrotem. Wanda przypomniała sobie, że jej siostra nie wierzy w Boga, nie wierzy więc w żadne błogosławieństwa, a ślub bierze w miejscowym kościele tylko dlatego, że to normalne, no i dlatego, że Leon był pobożnym katolikiem. Zatem to, co powiedziała, musiało zabrzmieć głupio i świętoszkowato w jej uszach – i Bronia jej słowa z pewnością zignorowała. W każdym razie nadal krążyła zamyślona wte i wewte po pokoju.

„Ależ ona się niepokoi”, pomyślała Wanda. „Dziewczęta w Chyliczkach to właśnie musiały mieć na myśli, kiedy mówiły o nerwach przedmałżeńskich. Jednak może jej napomknę o tym strasznym szoku…”.

– To zrozumiałe, że się denerwujesz – rzekła. – Naprawdę zrozumiałe.

Poskutkowało. Dziewczyna usiadła na krześle naprzeciw Wandy.

– Wszystko, co mi powiedziała mama – zaczęła Bronia konspiracyjnym tonem – to to, że kobieta musi zaufać mężczyźnie.

– Aha… – W głosie Wandy brzmiał zawód, liczyła na to, że się wreszcie dowie czegoś więcej o sprawach „cielesnych”, o wiele, wiele więcej. – A czy ty… ufasz Leonowi?

Popatrzyła w napięciu na siostrę, ale Bronia parsknęła tylko śmiechem tak niespodziewanie, że Wanda się wystraszyła. Więc zamiast ciągnąć przesłuchanie, zmieniła całkiem ton i powiedziała:

– Uroczo wyglądasz w tych kremowych muślinach… Cudnie podkreślają błękit twych oczu.

Rozległo się głośne pukanie do drzwi i po chwili stanęła w nich Gusia, nowa pokojówka, w białym fartuszku i czepeczku z falbankami. Jej pucołowata twarzyczka w równym stopniu wyrażała zmieszanie i zapał.

– Pseprasam, panienki… – zaczęła nieśmiało. – Nie ce pseskadzat, tylko ze… pani Anna… niepokojna. – Dygnęła, wymachując przy tym rękami. – Bo… powozy juz zajechajom i obie panienki prosone.

Rzeczywiście, w całym domu rozbrzmiewały już głosy podniecenia. Z oddali dobiegało parskanie koni.

– Już idziemy, Gusiu – odparła Bronia normalnym tonem. Rzuciła okiem na swoje odbicie w lustrze i wygładziła suknię… Na jej twarzy nie było już ani śladu lęku.

Wanda, też uspokojona, ucałowała serdecznie siostrę.

Zachrzęściły kopyta na żwirowym podjeździe – zaczęło się. Nadjeżdżali kolejni goście.

Bronia, śpiesząc przez jadalnię i wypatrując z niepokojem, kto właśnie zajechał przed dwór, na chwilę odwróciła się w stronę idącej za nią Wandy.

– To Leon i jego siostra Maria – poinformowała.

– Eugeniusza nie ma? – Młodego doktora Eugeniusza Piestrzyńskiego zaproszono ze względu na wiek; idealnie pasował do Marii, niespokojnej siostry Leona.

Dziewczyna dogoniła Bronię i obie wyszły teraz z domu, idąc ramię przy ramieniu.

A tymczasem wielki, stary dwór obserwował je uważnie i wtórował ich lekkim krokom i niespokojnemu biciu serc cichym trzeszczeniem i szmerami.

2. Eugeniusz

Eugeniusz Piestrzyński wiedział, że Wanda Dowoyna nie żywi wobec niego romantycznych uczuć. Wystarczało mu, że zalicza go do grona swoich przyjaciół, bo i on myślał o niej w podobny sposób. Sądził, że zaproszono go na ten ślub, żeby zwiększyć pulę młodych mężczyzn, i zamierzał się dobrze bawić. W wolnej chwili rozmyślał raczej o żonie, która pomogłaby mu założyć klinikę ginekologiczną w Warszawie i podjąć się wraz z nim trudnych zadań. Niestety, w Wandzie nie odkrył partnerki do interesów.

Przesiadłszy się w Kownie z pociągu na statek, siedział teraz wygodnie rozparty na pokładzie parowca i chłonął mijane widoki. Tu, gdzie Wilia wpadała do Niemna, na istniejącym od starożytności szlaku handlowym, nadal głównym środkiem transportu były łodzie i statki. Eugeniusz mógł dzięki nim szybko przemierzyć dwadzieścia wiorst do Wodżgir i zdążyć na wesele.

Minął po prawej stronie mury obronne zamku w Kownie, wzniesionego setki lat temu przez Litwinów walczących z Krzyżakami. Teraz zamek ze wszystkich stron otaczało miasto, którego strzegła z kolei biała forteca zbudowana przez Rosjan.

„Czyżby Niemcy nadal byli tu uważani za zagrożenie?”, pomyślał.

Kiedy Kowno pozostało już daleko w tyle, a słońce przygrzewało mu lewe ramię, Eugeniusz zobaczył wysokie, strome brzegi rzeki, na których rosły niebotyczne drzewa, wyglądające jak wartownicy. Od czasu do czasu wyłaniały się zza drzew ściany jakiegoś dworu.

Podczas wizyty w regionie zamierzał wsłuchać się w zapatrywania polityczne tutejszych wpływowych rodzin. Wcześniej, jeszcze jako student medycyny w Krakowie, w sali wypełnionej przez kolegów i profesorów słuchał, jak socjalista Józef Piłsudski mówi z bólem o wysiłkach Rosji dążącej do oddzielenia Litwy od Polski. Wiedział skądinąd, że Piłsudski wywodził się z rodu książąt litewskich, a rodzina Dowoynów była z nim spokrewniona. Wszystko to mocno intrygowało Eugeniusza.

Kiedy parowiec, posapując, sunął w dół rzeki, wzrok Eugeniusza zatrzymał się na długonogim mężczyźnie, zwłaszcza zaś na jego lewej ręce, na której błyszczał sygnet. Okazało się, że nieznajomy jest wujem narzeczonej, panny Broni, i że udaje się na to samo wesele. Przedstawił się jako Edward Wereszczyński. Opowiedział pokrótce o przesiadce w Wilnie z pociągu Petersburg–Warszawa i o dalszej podróży parowcem; z lekkości tonu można było wnioskować, że podróż owemu dżentelmenowi nie sprawiała najmniejszych trudności. Eugeniusz już po kilku zdaniach rozmowy polubił tego wytwornego pana; od słowa do słowa dowiedział się, że jest on właścicielem firmy inżynierskiej w Petersburgu. Ponieważ nigdy jeszcze w tym mieście nie był, zasypał więc swego rozmówcę gradem pytań. Tamten odpowiadał na nie uprzejmie, choć z rezerwą. Eugeniusz dowiedział się też, że Wereszczyński wygrał właśnie przetarg na budowę nowego ważnego mostu wiodącego przez Newę do Ermitażu – projekt, którym ponoć stale i osobiście interesował się sam car Mikołaj II.

– A… pan? – W końcu i Wereszczyński zainteresował się swoim rozmówcą.

Eugeniusz zawahał się, uznając jednak, że najlepiej będzie powiedzieć prawdę.

– Pochodzę z Kalisza. Mój ojciec jest księgowym w fabryce tekstyliów.

– A skończył pan – Wereszczyński uniósł brew – studia… gdzie?

– W Krakowie, na Uniwersytecie Jagiellońskim. W tej chwili tylko w zaborze austriackim można studiować po polsku.

– Słuszny wybór. – Wereszczyński pokiwał głową. – A rodzinę Dowoynów zna pan od jak dawna…?

– Odkąd przeprowadziłem się do Warszawy, czyli od dwóch lat – wyjaśnił Eugeniusz. Nie dodał, że zauroczyła go ich staroświecka gościnność, ich wytworne maniery. Nie chciał się przyznać, że nie zna za dobrze starszej siostry Wandy, Broni, tej intelektualistki, jak mówiono, która większość czasu spędzała w Genewie. Nie przyznałby też za skarby świata, że sympatyczny pan Antoni Dowoyna, bez przerwy będący w drodze pomiędzy Warszawą a wsią i z pasją studiujący sanskryt, rzadko kiedy pamiętał jego imię. Zamiast tego rzekł tylko:

– Pani Anna Dowoyna i panna Wanda wzięły mnie pod swoje skrzydła.

Po dalszej uprzejmej wymianie zdań obaj panowie w końcu znaleźli wspólny temat i zaczęli dyskutować o potrzebach oświatowych kraju. Zauważywszy, że jego towarzysz jest wzorem konserwatywnego arystokraty, Eugeniusz postanowił nie ujawniać swoich zapatrywań politycznych, zwłaszcza zaś ich przejawów, takich jak czynione regularnie ćwiczenia strzeleckie w drużynach Piłsudskiego.

Kiedy statek przybił wreszcie do niewielkiego pomostu, obaj zostali na brzegu powitani przez stangreta; nieopodal czekał na nich lekki biały powóz. Stary Litwin, mnąc czapkę w ręku, głęboko skłonił się Wereszczyńskiemu, gdy ten mu przypomniał, że się poznali siedem lat temu.

– Kiedy miałem jeszcze swoje zęby! – rzucił żartem Siemionas.

Eugeniusz nie od razu zrozumiał, co ten stary człowiek powiedział, mówił bowiem z silnym litewskim akcentem. Trzymał się jednak mocno na koźle, kiedy konie pokonywały stromą dróżkę wiodącą od rzeki i potem, gdy ruszyły kłusem przez gęsty las. Po paru kilometrach ujrzał nagle przed sobą pola złocone pszenicą i żytem. Daleko na północy, na horyzoncie, ciągnęło się ciemne pasmo lasu.

– Nasza Żmudź! – zawołał z powagą Siemionas, wymachując ręką, i surowym głosem zaśpiewał polski hymn po litewsku. Kiedy konie zwolniły na rozstaju dróg i skręciły w lewo, dodał: – Już niedaleko!

Jego oczom ukazała się kępa drzew otaczająca kościół ze strzelistą wieżą. Widząc ją, konie przyspieszyły, tak że Eugeniusz i Wereszczyński musieli się mocno trzymać poręczy.

„A więc to są Wodżgiry…”, pomyślał Eugeniusz, kiedy wjechali do wioski.

Jej małe drewniane domki były pomalowane jasnożółtą albo błękitną farbą, każdą otaczały klomby kwiatów i zagony warzyw, które wypełniały całą wolną przestrzeń. Minęli pasącą się przy drodze, uwiązaną do palika krowę i śpiące nieco dalej na łące cielątko. Po ich prawej stronie, z dala od drogi, wznosił się wysoki, drewniany kościół.

Konie zwolniły, parskając, i skręciły w lewo na podjazd. Wjechali pod zielony baldachim drzew: tuż przy podjeździe rosły dęby, nieco w głębi brzozy i lipy. Kopyta koni zadudniły o mały mostek, przerzucony nad strumieniem. Między drzewami po prawej Eugeniusz dostrzegł w oddali podłużną taflę stawu; nieco bliżej kładka, wąska jak stonoga, łączyła liściasty zagajnik z wysepką, na której stała urocza kapliczka.

Wkrótce dęby ustąpiły miejsca otwartej przestrzeni; podjazd okrążał trawnik i wiódł do dużego dworu, zbudowanego z kamienia i drewna.

„Oto dom Wandy”, pomyślał z uczuciem.

Główne wejście wspierały cztery białe kolumny, liczne okna zdobiły białe ramy i okiennice, a wysoki dach z kilkoma kominami przydawał całości szczególnego uroku starych szlacheckich dworów. Spod dachu mrugały do niego okienka strychu, otwarte teraz, by wpuścić do domu nieco letniej bryzy. Eugeniusz odniósł wrażenie, że ten dwór, tak ze wszystkich stron osłonięty drzewami, przypomina dom z jakiejś starej baśni, wyśniony przez kogoś, komu nie brakło wyczucia proporcji i ładu, kto jednak szukał przede wszystkim wygody i spokoju.

Na frontowych schodach dworu stał ojciec narzeczonej, Antoni Dowoyna. Gospodarz przywitał Eugeniusza zrazu niepewnie, co widząc, stojąca obok męża pani Anna pospieszyła z wyjaśnieniami:

– Często bywał u nas w Warszawie, to ten doktor. Na pewno go pamiętasz, kochanie.

– Ach tak, klinika Aleksandra Rosseta! – wykrzyknął pan Antoni, prowadząc Eugeniusza po schodach. – Miło nam, że pan zadał sobie trud dotarcia do nas aż z Warszawy.

To, że gospodarz zapamiętał akurat jego klinikę, a nie nazwisko, wzbudziło w Eugeniuszu niekłamaną sympatię. Bronia i jej narzeczony przywitali się z nim i Wereszczyńskim sztywno i bardzo oficjalnie w przedpokoju, po czym Eugeniusz zwrócił się do Wandy, która serdecznie wyciągnęła ku niemu obie ręce.

– Dojechał pan, i to z tak daleka! – zawołała uradowana, kiedy się pochylał nad jej pachnącą konwaliami dłonią.

*

Kiedy Eugeniusz odświeżył się po podróży, Wanda wprowadziła go do wielkiego salonu, w którym wzdłuż ścian stały szeregiem zabytkowe meble. Wyciągając szyję przez gromadzący się tłum, dojrzał ojca Wandy, zatopionego w ożywionej rozmowie ze starszą matroną w czarnej koronkowej toalecie, a na werandzie – Edwarda Wereszczyńskiego  z otyłą damą w beżowej, koronkowej sukni. Na zewnątrz w ogrodzie jasnowłosy młodzieniec, zapewne jej narzeczony, z pobłażliwym uśmiechem obserwował Bronię celującą w piłkę do krokieta. Wodząc wzrokiem po tym szykownym zgromadzeniu i wspominając zarazem swoje studenckie czasy w Krakowie, gdzie w każdej kawiarni aż buzowało od tajemnic i spisków rewolucyjnych, Eugeniusz poczuł się nagle zupełnie „nie na miejscu”.

– Mam nadzieję, że będzie panu wygodnie u ciotki, w Plekach – powiedziała Wanda. – Tutaj robi się raczej ciasnawo…

– Kim jest ta dama w beżowym? – Eugeniusz obrócił wzrok na werandę – która rozmawia w tej chwili z pani wujem?

– To matka narzeczonego – wyjaśniła Wanda. – Wywodzi się z jednego z tych dworów, które mógł pan widzieć, płynąc Niemnem.

Eugeniusz uśmiechnął się nerwowo.

– Ależ spokojnie, proszę pana! – dodała. – Narzeczony Broni to

jej najstarszy syn, jest filozofem. Musi pan też poznać Marię, siostrę Leona. Będzie nocowała w Plekach. Sporo czasu spędza w Petersburgu.

To mówiąc, Wanda wskazała oczami na modnie ubraną kobietę. Jej kasztanowate włosy były misternie upięte w wysoki kok. Nie przerywając rozmowy z dwiema młodymi dziewczętami, obrzuciła Wandę i Eugeniusza krótkim spojrzeniem. Zanim odwróciła wzrok, Eugeniusz przez moment widział jej błyszczące oczy. Serce mu zabiło. Wiedział, że Petersburg jest miastem eleganckim, królewskim, pełnym klasowych różnic, a równocześnie przystanią wszelkiej maści rewolucjonistów, wizjonerów i studentów, w tym wielu dotkniętych nędzą. Do którego z kręgów w tym wrzącym kotle kontrastów należała ta urocza kobieta?

Myśli przerwał mu nagle młodzieńczy, męski głos.

– Gdzie powinienem studiować medycynę? W Wiedniu, Petersburgu czy Genewie?

Eugeniusz odwrócił się i ujrzał przed sobą mniej więcej piętnastoletniego chłopca, z krótko ostrzyżoną głową, ubranego w jasny dwurzędowy garnitur i pumpy. Jego rysy stanowiły niezwykłą męską wersję ładnej twarzyczki Wandy.

– Jestem Ludwik Dowoyna, kuzyn przyszłej panny młodej – przedstawił się młodzian.

Podając mu rękę, Eugeniusz spytał:

– A pan jest z…?

– Z majątku mojej mamy, tu w pobliżu – oznajmił. – Ale do szkoły chodzę w Warszawie.

– Ach, Ludek wprost marzył o poznaniu pana – wtrąciła Wanda, najwyraźniej przywiązana do chłopca. – Chce zostać lekarzem. Dużo mu o panu opowiadałam. No, przepraszam was, wrócę za chwilę – szepnęła, po czym zostawiła Eugeniusza samego z chłopcem.

Patrząc, jak Wanda podchodzi do siostry narzeczonego, a zarazem czując, że powinien okazać zainteresowanie przyszłemu adeptowi medycyny, Eugeniusz powiedział:

– Wybór miasta do studiów zależy, chłopcze, od twoich języków. Ja wybrałem Kraków.

Orientując się, że zabrzmiało to cokolwiek prowincjonalnie, wyprostował się jak struna, jako że chłopiec był całkiem wysoki, i dodał:

– Dopiero co byłem w Rydze. Jest tam kilku znakomitych ginekologów.

– To mogłoby tłumaczyć, dlaczego Bronia urodziła się w Rydze – zastanawiał się chwilę Ludek. – Pierwsze dziecko i tak dalej… Natomiast Wanda urodziła się już w Wodżgirach, tu, w tym domu… wiedział pan o tym?

Nie wiedział. Obrócił spojrzenie ku Wandzie, której młodzieńcza świeżość i niewinność kontrastowały z wytwornością damy z wysoką koafiurą.

– Och, języki to dla mnie żaden problem – ciągnął swobodnie chłopiec. – Mama mówi, że mogę studiować tam, gdzie zechcę. Interesują mnie choroby serca.

Eugeniusz kiwnął głową. Chciałby już dołączyć do pań. Czyżby Piłsudski, gdy namawiał studentów do bratania się ze sobą różnych klas, miał na myśli takie właśnie eleganckie damy i synów buchalterów w fabryce ubrań w Kaliszu?

Pulchna pokojówka w fartuszku i czepeczku z falbankami podeszła z tacą.

– Zycą panowie sie napic? – spytała łamaną polszczyzną.

– Tak, proszę! – zawołał Ludek.

Dziewczyna zachichotała.

– To jest domowy sok z jablek, a to wino.

– Nowa jesteś, prawda? Jak ci na imię? – wypytywał Ludek.

Nieśmiała dziewczyna dygnęła i lekko się skrzywiła.

– Augusta. Ale oni mówiom na mnie… Gusia.

– Wobec tego ja cię będę nazywał Augustą – szarmancko zaproponował chłopiec.

Eugeniusz patrzył z rozbawieniem, jak dziewczyna mocno się zaróżowiła i umknęła. Znów spojrzał w stronę Wandy i jej towarzyszki: porównywały teraz swoje fryzury. Ponownie więc zwrócił się do młodzieńca:

– A więc chcesz studiować choroby serca.

– Mój ojciec miał paskudną śmierć. Słyszał pan może o tym?

Nie słyszał.

– Przykro mi – rzekł tylko.

– Aleksander Dowoyna. Umarł w więzieniu na atak serca – uzupełnił chłopiec. – Był wydawcą w Wilnie oraz socjalistą. Ja też chcę być socjalistą, chcę pomóc chłopom.

Eugeniusz czuł, że już się rozluźnia, bo powaga chłopca złagodziła nieco jego sztywne nastawienie.

Tymczasem Wanda i dama z koafiurą omawiały teraz swoje suknie.

Eugeniusz spytał:

– Co wydawał twój ojciec?

– Książki, artykuły… Jego ostatni artykuł pod tytułem „Oczekiwane jutro” obraził cara. Śledztwo trwało trzy miesiące… – Chłopiec zamilkł na chwilę. – Tajna policja wiedziała, że ojciec należy do jakiegoś koła. Ale przecież nie można ot tak zdławić podziemnego ruchu niepodległościowego, prawda?

– Nie, nie można – zgodził się Eugeniusz. – Piłsudski też siedział w więzieniu za wydawanie tajnej gazety. Wiedziałeś o tym?

– Wiem! – Młodego Ludwika ogarnęła najwyraźniej ekscytacja. – Ponoć udawał wariata i w ten sposób uciekł z petersburskiego więzienia. Mój ojciec, niestety, nie miał tyle szczęścia… – Głos chłopca załamał się. – Odszedł dwa i pół roku temu. Teraz już możemy o tym mówić, mama i ja.

– A twoja mama jest…?

– O tam. Rozmawia z wujkiem. – Chłopiec wskazał ubraną w czarną koronkę damę rozmawiającą z gospodarzem.

A więc ów wydawca musiał być bratem pana Antoniego. Nic dziwnego, że Wanda chciała, żeby Eugeniusz porozmawiał z tym chłopcem.

„To tacy ludzie jak ja”, powiedział sobie. „Jeśli wierzyć Piłsudskiemu, stoimy jako społeczeństwo przed dynamiczną przyszłością, pełną trudności, ale i nadziei.

3. Maria

Stojąca nieopodal Maria szepnęła Wandzie do ucha:

– Kim jest ten pan z twoim kuzynem?

– Ten starszy to mój stryj, folklorysta – odparła Wanda.

– A ten drugi? – niby obojętnie spytała Maria.

– Znajomy z Warszawy, doktor Eugeniusz Piestrzyński.

– Bliski znajomy? – spytała Maria, trochę zawiedziona, że nie hrabia czy książę.

– Nie, nie w tym znaczeniu… – Wanda się zaczerwieniła.

– Jeszcze mi go nie przedstawiaj – Maria dodała, przyglądając się.

– To, że zbieram baśnie i pieśni litewskiego ludu – folklorysta mówił z dumą, a Maria słyszała każde słowo – i że mam zbiór trzech tysięcy dzieł ludowych, Polacy uważają za niepatriotyczne.

– Ależ to absurd – odpowiedział doktor.

– Pytam więc tych krytyków – badacz nie przerywał: – Niepatriotyczne? Wobec kogo?

– Biedny wujek Micia…– westchnęła Wanda i przymknęła oczy.

Maria przypatrywała się, jak do doktora podchodzi pokojówka, on bierze jeden pasztecik, kuzyn dwa, a folklorysta odmawia i ciągnie z jeszcze większą werwą:

– Czy było coś „niepatriotycznego” w działaniu Stanisława Dowoyny, który musiał prowadzić negocjacje z Iwanem Groźnym?

– Broń Boże – odparł doktor z pełnymi ustami.

Maria spostrzegła, że młody kuzyn się wycofuje. Wanda uśmiechnęła się niepewnie.

– O Boże… Wszyscy na stryja patrzą.

Pokojówka podeszła do Marii z tacą i powiedziała po cichutku:

– Te z dwa dziurkami są z piecarkami, te bez dziurki z kapustą.

Maria wzięła pasztecik. Wanda podziękowała, wpatrując się w folklorystę.

– Czy Dowoyna, poseł do Moskwy – zabrzmiał znów głos uczonego – a następnie więzień carski, pozwoli szanowny pan, że go spytam, czy on był Litwinem czy Polakiem?

Piestrzyński się zastanawiał.

– A czy to ma jakieś znaczenie? Litwini i Polacy są przecież braćmi.

Wanda podeszła do mężczyzn.

– Ależ stryju kochany, to było czterysta lat temu.

Maria zauważyła, jak Wanda wsuwa mu rękę pod ramię, a stryj stoi z pochyloną głową, kiedy ona mówi mu do ucha coś, czego Maria nie słyszy.

Niezrażony stary uczony podniósł głowę.

– Twierdzenie, że ludowe podania są kontrowersyjne, jest godne pożałowania! – Jego głos wypełnił salę, gdzie przed chwilą panowała cisza. – Wystarczy, że pan spojrzy na wielkość Rosji, a potem na Litwę i Polskę! Nasze państwo rozciągało się niegdyś od Bałtyku po Morze Czarne! Dziś nie istniejemy w ogóle, wchłonięci przez Wszech Rosję! A skoro nie istniejemy, niech przynajmniej przetrwają nasze ludowe podania i pieśni!

„Starszy pan cierpi na zaburzenia umysłu i to go niszczy” – pomyślała Maria ze współczuciem. Podeszła do rozmawiających.

– Uważam, że zapisywanie ludowych podań nie jest wcale kontrowersyjne – powiedział doktor dobrodusznie. – Raczej, inspirujące.

– Widzisz stryju kochany, masz przyjaciela – powiedziała Wanda.

Doktor odwrócił się do Marii.

Z bliska wyglądał poważniej niż przypuszczała, miał już chyba prawie trzydziestkę; był przystojny, ale tęskny wyraz twarzy zdradzał brak pewności siebie; do tego, gęste czarne włosy i piwne oczy, brwi zaś tworzyły dwie idealne linie na sympatycznej twarzy.

– Eugeniusz Piestrzyński. Jestem lekarzem – przedstawił się lekko drżącym głosem.

– Maria Szyłkarska. Enchantée1. – To rzekłszy, wyciągnęła ku niemu rękę w sięgającej za łokieć rękawiczce. Gdy się pochylił nad jej dłonią, owionęła go chmura jej silnie pachnących egzotycznych perfum.

– Jest pani siostrą narzeczonego? – spytał.

Skinęła głową.

– Przybyła tu pani z daleka?

– Z południowego pobliża Dźwiny, czyli raczej z daleka.

„Dotarcie do Wodżgir zajęło całe dwa nudne dni”, pomyślała.

– Maria mieszka z rodzicami w Bodzianach – pospieszyła z wyjaśnieniami Wanda, wodząc wzrokiem od jednego do drugiego.

– Ale tylko latem – sprostowała Maria, nie chcąc, by doktor myślał o niej jak o kimś, kto marnuje czas na wsi. – Kiedy Leon przyjeżdża, wraca tu życie. Ja zdecydowanie wolę miasto. Od zawsze. – Chciała, by jej głos brzmiał urzekająco. Wbrew woli poczuła, jak jej serce zaczyna bić szybciej.

– Które miasto? – zaciekawił się doktor.

– Oczywiście Petersburg! A które inne miasto się liczy?

– Niektórzy Warszawę nazywają Paryżem Wschodu…

– To muszę ją kiedyś odwiedzić.

Maria rozłożyła wachlarz, zamykając tym samym temat. Jej rodzice często narzekali, że jest zafascynowana rosyjską arystokracją. Teraz, pomna tych utyskiwań i chcąc się przedstawić jako osoba poważna, rzuciła od niechcenia:

– Myśli pan, że będzie wojna?

– Co za pytanie! – Wanda nie kryła zaskoczenia.

– Nikołajewska Akademia Sztabu Generalnego w Petersburgu zapowiada odrodzenie militarne – oznajmiła Maria.

– Pani niepokój jest uzasadniony – zgodził się Piestrzyński, ściszając głos. – Piłsudski uważa, że wojna między Rosją, Prusami i Austrią jest tylko kwestią czasu.

– Mnie się zdaje, że Rosja zawsze toczy z kimś jakąś wojnę – rzekła Wanda. – Krym, Japonia…

– Wśród oficerów mówi się nawet o nowym duchu ofensywy – dorzuciła Maria, która dopiero co zakończyła krótki romans z pewnym porucznikiem.

– Bałkany są dla świata stałym problemem – dodał Piestrzyński.

– Miejmy nadzieję, że to tylko niemądre prężenie muskułów – rzekła Maria z uśmiechem. – Ot, duzi chłopcy, którzy chcą się sprawdzić. – Lecz na widok zaniepokojonej miny Wandy prędko dodała: – Oczywiście nie w Wodżgirach!

– W razie wojny – odezwał się Piestrzyński – Józef Piłsudski chciałby zjednoczenia Polski i Litwy. – Tu zwrócił się do Wandy: – To, zdaje się, państwa krewny…

– Tak, babka mojego ojca… – zaczęła Wanda, ale przerwała im pokojówka, nadchodząc z tacą.

Maria odstawiła pusty kieliszek i ostro spojrzała na dziewczynę. Ta zaczerwieniła się i umknęła.

Tymczasem Wanda wyjaśniała dalej:

–  …więc babką mojego papy była Katarzyna Piłsudska. Z kolei mój dziadek, Karol Dowoyna, był jej młodszym synem. Tak, że papa i Józef to dalsi kuzyni.

– A te śliczne dziewczęta, z którymi przedtem rozmawiałam, są bratanicami Piłsudskiego – rzekła Maria i dodała: – Przykazałam im nigdy o tym nie wspominać w Petersburgu.

W tej chwili podszedł do nich młodzian z młodą damą u boku. Maria pamiętała ich ze stolicy – znała tam dosłownie wszystkich. Kobieta przywitała się krótko z Marią; w Plekach ich sypialnie sąsiadowały ze sobą.

Młodzieniec ucałował Wandę w policzek i szepnął jej do ucha:

– Kiedy przyjedziesz do Petersburga?

Jego włosy ułożone nad czołem „w platformę” zawsze irytowały Marię.

– Dopiero co skończyłam dwa lata w Chyliczkach – odpowiedziała Wanda z uśmiechem.

– No to idealny czas! – Miał złośliwy błysk w oku. – Panno Mario! – Ukłonił się.

Maria najeżyła się w skrytości ducha. Czyżby kpił z tego, że mając dwadzieścia siedem lat, nadal była panną?

– Myśmy się jeszcze nie poznali – wtrącił doktor. – Eugeniusz Piestrzyński, lekarz. Z Warszawy.

– A to moi kuzyni, Iga i Adam… – zaczęła Wanda.

– …Gieysztorowie. Studiuję prawo. – Adam Gieysztor wprawnie stuknął obcasami i skłonił się. – Mam w Petersburgu paczkę przyjaciół… wszyscy tam czekają na moją piękną kuzyneczkę… – Tu dość bezceremonialnie objął ramieniem talię dziewczyny.

– Och… cała paczka? – zaśmiała się Wanda.

Iga Gieysztor tymczasem szepnęła Marii do ucha:

– Przepraszam panią… Mój brat potrafi być taki nietaktowny.

Maria przyjrzała się uważniej dziewczynie, jej poczciwej, okrągłej twarzy i niemodnej fryzurze, po czym uznała, że to biedne stworzenie potrzebuje pomocy przed jutrzejszą uroczystością.

– Zobaczysz, że w naszej paczce aż roi się od pomysłów – ciągnął Adam. – Razem z Jerzym Paciorkowskim, Leszkiem Krahelskim…

– Paciorkowskim…? – przerwał mu Piestrzyński. – Czy on ma może siostrę, która skończyła medycynę w Lozannie?

– Wiem, że jego ojciec jest warszawskim adwokatem znanym z ekscentryczności.

– Ta sama rodzina! – zawołał doktor, wyraźnie zadowolony z siebie.

„Próbuje wywrzeć na mnie wrażenie swoimi znajomościami w Warszawie i Petersburgu”, pomyślała Maria.

Nagle rozległ się czyjś wysoki, acz męski głos:

– Panie i panowie! – Wszyscy się odwrócili. Niziutki Antoni Dowoyna wspiął się na palce. – Uprzejmie zapraszam na mały koncert! Poproszę państwa o zajęcie miejsc. Starsi goście niech usiądą w pierwszym rzędzie, młodzież z tyłu!

Słysząc to, Maria Szyłkarska przyjęła ramię zaofiarowane jej przez Eugeniusza Piestrzyńskiego.

„Nie zaszkodzi trochę poflirtować”, pomyślała. „Dowiem się w końcu, z jakiej on jest sfery”.

Przeszli razem w najdalszy kąt salonu. Wanda tymczasem z gracją podeszła do fortepianu.

4. Edward

Edward Wereszczyński, wsunąwszy długą nogę pod antyczne krzesło, natychmiast uznał, że siedzi za blisko fortepianu. Dźwięki kilka razy aż nim wstrząsnęły. Wanda wykonywała Chopinowskie scherzo b-moll op. 31 zadziwiająco dobrze, z wyczuciem i dobrze wyważonymi pauzami, zupełnie inaczej niż to, co zagrała przedtem – Kołysankę – Debussy’ego czy kogoś tam, pełną tych nowoczesnych kontrapunktów, które zawsze tak go denerwowały. Przyrzekł sobie, że po powrocie do Petersburga będzie częściej bywał na koncertach. Gdy patrzył na swoją ulubioną siostrzenicę skupioną teraz na grze, przypomniał sobie, że Wanda właśnie skończyła edukację na pensji w Warszawie. Gdyby przyjechała do Petersburga, mogliby razem chodzić słuchać muzyki. Tak, oczywiście, to świetna idea! Z tą przyjemną myślą postanowił dyskretnie rozejrzeć się po słuchaczach. Jeśliby odwrócił głowę wystarczająco wolno, nikt nie powinien był go zauważyć.

Wszyscy obecni byli w jakiś sposób ze sobą spokrewnieni – nie mógł jednakże sobie przypomnieć, jak dokładnie.

Oto cena za spędzenie dwudziestu kilku lat w Petersburgu! Jakie tu zmiany nastąpiły od jego ostatniej wizyty, jak oficjalnie tu teraz wszystko wyglądało: dwór nadal wprawdzie był okazały, choć bez ostentacji, przytulny, a jednocześnie wytworny, ogród zaś zdążył się przemienić w prawdziwy park, z którego ekscentryk Antoni, jego szwagier, był szczególnie dumny.

Ale siedem lat temu kręciło się tu też maleńkie roczne dziecko, dopiero stawiające pierwsze kroczki. Kiedy Antoni w liście opisał mu szczegółowo, w jak okropny sposób zmarła maleńka Haneczka, Edward wysłał siostrze list z kondolencjami, nigdy się jednak nie doczekał odpowiedzi.

Spojrzał na Annę, która siedziała z dala na lewo, przy oknie. Oglądając siostrę z półprofilu, rozjaśnionego bladoróżowym światłem padającym od odległych brzóz, dostrzegł, jak bardzo jest pochłonięta grą Wandy. Uradowało go to. Przy powitaniu spostrzegł w jej oczach wyraźne napięcie. Odprowadziła go wtedy tylnymi schodami do tak zwanej nowej kwatery, przepraszając, że nie może mu zaofiarować gościnnego pokoju sąsiadującego z gabinetem Antoniego.

– Przygotowanie ślubu córki to niemałe zadanie – odpowiedział jej wtedy.

Pożegnała się z nim słowami:

– Porozmawiaj z matką pana młodego. Pamiętaj jednak, że to trudna osoba…

Mówiła to z powagą, która go zaskoczyła. Tak, Anna bardzo się przez ten czas zmieniła.

Siedząca z przodu starsza matrona, odziana w czarną koronkową suknię, z włosami upiętymi grzebieniami, wydała mu się dziwnie znajoma. Ach tak! Oczywiście – to Helena, wdowa po Aleksandrze, starszym bracie Antoniego, tym wariacie-polityku, który umarł w więzieniu. A ten młodziutki chłopiec przy pianinie, który teraz odwraca Wandzie nuty, to syn Heleny, Ludek… Jaki już duży! Podobieństwo między nim a Wandą wręcz uderzało; ten sam promienny uśmiech, te same niebieskoszare, szeroko rozstawione oczy i proste brwi.

Wanda, grając scherzo, pomyliła się parę razy. Edward stropił się nieco. Tak, obserwowanie zebranych w salonie gości sprzyjało oderwaniu się od intensywnej muzyki Chopina.

Popatrzył w skupieniu na szwagra, Antoniego Dowoynę, siedzącego w holu wejściowym obok ascetycznie wyglądającej damy. Nie, to nie mogła być ona… A jednak! To Katarzyna! Siostra Antoniego. Ależ ona się zestarzała! Edwardowi przypomniało się ich pierwsze spotkanie, wtedy na ślubie Anny i Antoniego w Rydze, wiele lat temu… Była wtedy taka dystyngowana, dama z włosami zwiniętymi w majestatyczny kok nad karkiem. Oszałamiała wówczas urodą, miała trzydzieści jeden lat i była tak piękna, że gdyby Edward nie był dwudziestodwuletnim studentem politechniki, z miejsca by się jej oświadczył… I uratowałby tę piękną kobietę od zapomnienia. Każdy wszak wiedział, że o posagu Katarzyny Dowoyny ani warto było wspominać. Matka oddała w całości Wodżgiry swemu najmłodszemu synowi, Antoniemu. „Ach, więc tak to”, myślał. „Jest tu teraz już jako pięćdziesięcioparoletnia stara panna, chuda, z włosami jak niegdyś mocno ściągniętymi do tyłu, odsłaniającymi kościstą twarz. Biedactwo… Jakże ona się musi czuć niespełniona…” Naraz sobie przypomniał, że sam jest czterdziestoczteroletnim kawalerem…

Teraz, rozglądając się po salonie, Edward nie czuł już tamtej radości i sentymentu, jakie go ogarniały w czasach młodości. Czy był to skutek wieku? smutku? zazdrości? A czymże się różnił jego los od losu Katarzyny? Pamiętał, że w przeszłości wiele razy się zakochiwał i odkochiwał w kobietach w bardziej odpowiednim wieku. Były to albo Rosjanki (a on takiej bariery nie próbował przełamywać), albo Polki rozczarowane tym, że majątek rodziców przypadł w udziale jego młodszemu bratu. Fakt, że Edward sam zarabiał na życie, wciąż zresztą wywoływał wzgardliwe uniesienie brwi w niektórych polskich kręgach – i to w roku 1913! Ze śmiechem mówił o tym Piestrzyńskiemu wtedy, na parowcu, kiedy dyskutowali zawzięcie na temat przemysłu i techniki i zgodnie twierdzili, że dla Rosji to jedyna droga rozwoju. Należało tylko pilnie obserwować to, co wyczyniają Niemcy i Wielka Brytania.

Edward uśmiechnął się lekko na widok Antoniego, który przydreptał z lampą gazową, by Wanda w zapadającym zmroku mogła odczytać nuty. Gospodarz wyglądał na zadowolonego, gdy wcześniej grał sonatę Beethovena, którą Edward lubił, potem krótką etiudę Chopina – Rewolucyjną, której nie lubił, a wreszcie nokturn Chopina, po którym wszyscy zatonęli w głębokim zamyśleniu i ciszy.

Chopin. Jakżeż ci ludzie go wielbili! Edward niekiedy czuł – jak by to taktownie ująć? – że Chopin stał się dla nich wszystkich nazbyt narodowy, nazbyt łączący ich z polityką. Oczywiście przy dzisiejszej kolacji nie powie na ten temat ani słowa. Anna z miejsca uznałaby, że jest nielojalny, zepsuty życiem w stolicy pośród tych wszystkich Rosjan. I być może zgłosiłaby nawet zastrzeżenia do przyjazdu Wandy do Petersburga! A jednak każdy przecież w Petersburgu – Polak, Rosjanin czy Mongoł – wiedział, że zaangażowanie się w narodową działalność polityczną jest szaleństwem, nieledwie samobójstwem! Gdyby i on był „polityczny”, z pewnością nigdy nie stworzyłby w Rosji doskonale prosperującej firmy inżynierskiej.

„I cóż to polityczne zaangażowanie dało bratu Antoniego? Miesiące przesłuchań i – jak szeptano – tortur fizycznych zakończonych atakiem serca… I tak się skończyło głoszenie przezeń idealistycznych poglądów w gazetach…? Nic dziwnego, że doszło to do uszu samego cara”, pomyślał Edward.

Zdawał sobie sprawę z tego, że gdyby sam nie trzymał w tajemnicy tych koligacji rodzinnych – szwagier brata rewolucjonisty to nie aż tak odległe powinowactwo – na pewno nie zawarłby tego kontraktu na most. A most Pałacowy, wiodący od uniwersytetu na Wyspie Wasilewskiej wprost do Ermitażu, mógł przyspieszyć jego karierę: wszak każdy kontrakt pociągał za sobą następny. Sądy całymi latami zastanawiały się nad tym, który projekt wybrać; przede wszystkim nie mógł on w żaden sposób przesłonić posągów porozstawianych na Wyspie Wasilewskiej. To był temat, o którym Edward z pewnością mógł rozmawiać przy stole. Przywiózł nawet ze sobą plany mostu, żeby pokazać, w jaki sposób ma on przebiegać nad najgłębszą częścią nurtu Newy. Jego filary miały sięgać dwudziestu pięciu metrów głębokości, a most otwierać się pośrodku, tak by mogły pod nim przepływać wielkie statki. Wanda i Anna na pewno chciałyby poznać każdy szczegół.

Błądzący po słuchaczach wzrok Edwarda zatrzymał się z kolei na drugiej siostrzenicy, Broni, która siedziała w pobliżu okna. W tej chwili zapadał już za oknem szarogranatowy zmierzch. Bronia, oświetlona ciepłym płomieniem lampy gazowej, też obserwowała ukradkiem publiczność, promieniejąc urodą, inteligencją, młodością. Obdarzona tym szczególnym rodzajem inteligencji, która… – jak by ją nazwać? – tak, ona była pyskata! Była pyskata, nawet kiedy siedziała nieruchomo w tłumie ludzi i słuchała muzyki. Ich oczy w pewnym momencie zetknęły się na ułamek sekundy i Edward mrugnął do niej nieznacznie, jakby jej chciał powiedzieć „Życzę ci wszystkiego dobrego!”. Odpowiedziała mu lekkim półuśmiechem, przymykając oczy. Splecione dłonie oparła na kolanach, lecz kciuki – jak zauważył – ocierały się z wolna o siebie. Był to znak, że Bronia tylko w połowie słuchała muzyki, druga połowa jej umysłu była zajęta czymś innym.

Wzrok Edwarda zatrzymał się teraz na Leonie Szyłkarskim – od jutra mężu Broni. Jego myśli ponownie pobiegły ku młodej narzeczonej – oczywiście z niecierpliwością czekała ona na jego czułe pieszczoty i niekończące się pocałunki. Sam Szyłkarski siedział teraz z zamkniętymi oczyma niczym wcielenie akademickiego skupienia.

Nagle Leon – jakby dźgnięty wzrokiem Edwarda – otworzył oczy i drgnął, posyłając mu zimne spojrzenie, po czym znów zastygł w filozoficznej zadumie.

„No – pomyślał Edward – jak wszystkie te typki. Po prostu szczęśliwy drań, któremu się udało”.

Prostując drugą nogę pod stojącym przed nim krzesłem, dostrzegł naraz swego brata Franciszka, który dobrze się ożenił – z czarującą Emilią Mickiewiczówną. Przyjechali tu z synem Wolutkiem z majątku, który Franciszek odziedziczył po matce. Mieli nocować w Plekach u siostry Emilii, Zofii, która wyszła za mąż za kogoś z rodziny Antoniego. Jakże oni się wszyscy posplatali! Emilia i Zofia pochodziły z rodziny tego poety, który swego czasu rozpalał ogień w sercach kobiet od Petersburga do Rzymu. Dokąd jednak ten romantyczny bunt zawiódł Adama Mickiewicza? Wpierw do życia na wygnaniu w Paryżu, a wreszcie do śmierci gdzieś w Konstantynopolu.

Jedynym tutaj niespokrewnionym z nikim ani też nierewolucjonistą wydawał się poznany niedawno na parowcu lekarz, Eugeniusz Piestrzyński. Spojrzenie Edwarda powędrowało w odległy koniec salonu. Mężczyzna usadowił się za tą młodą kobietą – Szyłkarską. Nikt chyba nie wiedział, jak młoda jest ta pani. On sam poznał Marię jeszcze w Petersburgu, a nawet rozważał zajęcie się nią, póki nie stwierdził, że jest zdecydowana na wyjście za mąż „za tytuł”. Jej matka zdążyła mu opowiedzieć, że druga z córek na ślub brata przebyła „długą drogę aż z Londynu”, a teraz mieszka w Moskwie, gdzie wyrabia sobie nazwisko jako pierwsza kobieta-profesor agronomii.

Obok Eugeniusza Piestrzyńskiego, również tylko na wpół słuchając muzyki, stał Adam Gieysztor. Jego ojciec – także inżynier z Petersburga – powiedział Edwardowi: „Ten chłopak zdał egzaminy wbrew wszelkim przewidywaniom”. Nieco dalej Edward dojrzał trzy osoby z rodziny Piłsudskich: matkę z dwiema córkami; krewną tego osławionego Józefa Piłsudskiego, na dodatek krewnego Antoniego. O tych związkach Edward nigdy nigdzie nie wspominał. Józef w swoim czasie, stanąwszy na czele bandy rewolucjonistów – w tym czterech kobiet, zorganizował sensacyjny napad na pociąg pod Wilnem. Zabili wówczas strażnika, zranili pięć innych osób i zniknęli z dwustu tysiącami rubli – były to całe wpływy ze sprzedaży alkoholu na Litwie i w Polsce, przeznaczone dla cara, pieniądze potrzebne na takie projekty, jak most Pałacowy na Newie!

Edward niespokojnie poprawił się na krześle. Zawsze ilekroć był w Wodżgirach, musiał na nowo składać w całość rozmaite rozrzucone części, pamiętać, kto jest kim, kto gdzie mieszka, kto związał się z tym czy innym rewolucjonistą. Gdy się na nich patrzyło, niepodobna to było sobie wszystko wyobrazić. Będzie musiał pilnie uważać na to, co powie w ciągu następnych trzech dni – tak jak musiał uważać, kiedy rozmawiał z kimś w Petersburgu. Nic dziwnego, że ludzie uważali go za skrytego: zawsze się pilnował, co może, a czego nie powinien mówić.

Nagle, jakby wiedzione jakimś pierwotnym instynktem, palce Wandy zaczęły wygrywać kulminacyjną melodię, wszystkie jej dziesięć palców układało się w jakiś niezwykły wzór, pędząc po klawiaturze tam i z powrotem z błyskawiczną prędkością i wirtuozerią – jedno arpeggio goniło wprost drugie!

I po chwili… było po wszystkim. Kiedy wstała i złożyła przed słuchaczami skromny, ale pełen wdzięku ukłon, Edward Wereszczyński z przyjemnością bił jej brawo i tupał nogami, tak że w końcu siedząca przed nim wdowa w czerni odwróciła się z niesmakiem.

„Tak, muszę zaprosić moją kochaną Wandzię do Petersburga – pomyślał – do mojego nowego mieszkania przy Fontance. Marnuje się biedactwo w tym towarzystwie niezależnych rewolucjonistów”.

5. Wanda

– Zostaw, Wandziu! – nalegała Marianna Piłsudska. – Wysoko upięta fryzura jest teraz ostatnim krzykiem mody w Petersburgu. Słyszałaś, co mówiła Maria Szyłkarska!

– Broniu… – odezwała się Wanda. – Powiedz! Czy nie ma w tym odrobiny przesady? – Z niepokojem spoglądała w lustro, bo kuzynki upięły jej włosy w nienaturalnie wysoki kok.

Bronię ten dziewczęcy szczebiot rozbrzmiewający w jej sypialni wprawiał w wyraźną irytację.

– Nie znam się na tym – powiedziała. – Czy któraś z was może mi pomóc włożyć pantofle? W tej sukni trudno mi się pochylić!

Na te słowa Aniela Piłsudska przyklękła i wsunęła jej stopy w białe atłasowe pantofelki.

– Teraz welon! – wskazała ręką Bronia i Wanda posłusznie sięgnęła po wielką chmurę tiulu wiszącą na drzwiach szafy. Wespół z Anielą zabrała się do układania welonu na głowie siostry.

Bronia spojrzała w lustro i zmarszczyła brwi. Wandzie wydało się, że może krawcowa jej siostry w Rosieniach popełniła jakiś błąd. Wszystko się na niej puszyło: rękawy, spódnica, welon… To się kompletnie kłóciło z codziennym stylem Broni, która zdecydowanie wolała dopasowane stroje uwydatniające jej szczupłą sylwetkę. Ale… było już na to za późno.

– Jestem gotowa – rzekła w końcu Bronia, patrząc przez okno na podjazd przed domem.

Potok gości zniknął w tunelu dębów i brzóz już jakiś czas temu. Wanda wiedziała, że dom jest teraz pusty: na dole czekał tylko ich ojciec.

Przyjrzała się raz jeszcze Broni i orzekła:

– Wyglądasz na spokojną.

– Bo jestem spokojna – odparła tamta, pozostawiając siostrze do uznania, czy taki spokój ducha jest naturalny w dniu ślubu. Dziewczyna zdawała się nie zwracać uwagi na otoczenie. Czy nie powinna czuć zachwytu, podniecenia, radości? A może strachu?

– Szkoda, że dzisiaj jest tak pochmurno! – zauważyła Aniela.

– W porównaniu z wczoraj – dodała Marianna.

Bronia ruszyła na dół po schodach, gdzie czekając cierpliwie, stał Antoni Dowoyna. Jego pogodna twarz, krótko przycięta bródka i bokobrody oraz szczupłe ciało obleczone w nowy garnitur, uszyty specjalnie na tę okazję – wszystko to podkreślało powagę chwili.

Wanda wzięła kosz płatków piwonii przygotowany już z rana i razem z kuzynkami Piłsudskimi wsiadła do pierwszego powozu, stojącego przy wejściu. Drugi powóz – biały, ciągnięty przez parę siwków – podjechał po Bronię i Antoniego; stary Siemionas w nowej liberii wspaniale się prezentował na koźle.

Powozy ruszyły z wolna po podjeździe i wkrótce zniknęły pod baldachimem gęstego, ciemnozielonego letniego listowia. Wandzie przemknęła przez głowę myśl, czy i ona będzie kiedyś centrum tak wielkiego zainteresowania – i powodem do wydania tylu pieniędzy!

Koła powozów zaturkotały po niewielkim mostku przerzuconym nad strumieniem, po czym skręciły w lewo na drogę wiodącą do kościoła. Baby wiejskie ozdobiły ściany świątyni girlandami letnich kwiatów, a Wanda pobiegła do grobu babci Julii ze swoim koszykiem i rozsypała różowe płatki piwonii tak, że utworzyły ścieżkę od grobu aż do schodów kościoła.

„Moja siostra będzie szła do ołtarza po dywanie z płatków piwonii – pomyślała – i to nas połączy z babcią”.

Popatrzyła w twarz Broni i wydało jej się, że dostrzega łzę… „Chwała Bogu, coś czuje”, westchnęła w duchu.

W kościele po lewej stronie Wanda zobaczyła znajome twarze, jaśniejące radością na widok Broni. Po prawej zgromadziła się liczna rodzina Szyłkarskich, a także przedstawiciele jej wielu odgałęzień; stawili się wszyscy, by oglądać ślub Broni z ich ukochanym krewnym. Wanda zauważyła pana młodego, Leona Szyłkarskiego, który prężył się przed ołtarzem jak struna, tak by być tego samego wzrostu co Bronia. Po jego prawej ręce stał młodszy brat, wyższy od niego o pół głowy. Kiedy Bronia się zbliżyła do stopni ołtarza, Wanda spostrzegła, że Leon się odwraca – bardzo wytworny we fraku i białym krawacie. Pochylił głowę w kierunku Broni, i znów oficjalnie, poważnie, bez uśmiechu.

„Powinien się uśmiechnąć”, pomyślała Wanda. „Choćby troszeczkę”.

Przy popołudniowym świetle przebijającym przez witraże w oknach kościoła pulchny ksiądz proboszcz w złocistym ornacie donośnym głosem rozpoczął ceremonię.

Godzinę później było już po wszystkim. Wanda przyglądała się, jak Antoni i Anna Dowoynowie witają młodą parę na stopniach dworu tradycyjnym chlebem i solą. Chleb zdążył wyschnąć, Broni trzeba było podać szklankę wody, by zdołała go przełknąć. Zaczęło z wolna zmierzchać, rodzina i goście zebrali się na stopniach werandy sąsiadującej z ogrodem Antoniego; z jednej strony Bronia wsparta na ramieniu Leona, z drugiej Wanda. Na wesele w Wodżgirach fotograf przybył aż z dalekiego Kowna, ażeby „uchwycić ulotną urodę dam w ich całej subtelności, a także elegancję panów”.

Kiedy zaczęły się mowy i można było usiąść, Wanda zobaczyła ulgę na twarzy Broni, mimochodem poprawiła siostrze welon. Leon – cieszący się reputacją człowieka wysoko wykształconego – wybrał na cześć świeżo poślubionej żony wiersz Adama Mickiewicza; „To będzie niespodzianka”, mówił. Wstał teraz. Bronia siedziała obok niego. Wodząc wzrokiem po twarzach tych wszystkich, którzy go kochali i podziwiali, a którzy przybyli tu aż z Petersburga, Londynu, Warszawy, Rygi, Genewy, Wilna i okolicznych majątków litewskich, Leon Szyłkarski zaczął z uczuciem deklamować utwór:

Niepewność

Gdy cię nie widzę, nie wzdycham, nie płaczę,

Nie tracę zmysłów, kiedy cię zobaczę;

Jednakże, gdy cię długo nie oglądam,

Czegoś mi braknie, kogoś widzieć żądam,

I tęskniąc sobie zadaję pytanie:

Czy to jest przyjaźń? czy to jest kochanie?

Gdy z oczu znikniesz, nie mogę ni razu

W myśli twojego odnowić obrazu;

Jednakże nieraz czuję mimo chęci,

Że jest on zawsze blisko mej pamięci.

I znowu sobie powtarzam pytanie:

Czy to jest przyjaźń? czy to jest kochanie?

Wanda zauważyła, że Bronia nerwowo kręci się na krześle.

„Ona chyba oczekuje jakiegoś komplementu?”, pomyślała. „Co to znaczy »mimo chęci«? Czemu Leon wybrał ten wiersz? Mickiewicz napisał przecież tyle innych, o wiele bardziej odpowiednich na taką okazję…”. Niepewność to jeden z jego wczesnych wierszy; wszyscy wiedzieli, jakim Mickiewicz był kobieciarzem, jakim pożeraczem niezliczonych serc niewieścich! W tym wierszu najwyraźniej nie potrafił się zdeklarować jednoznacznie w stosunku do kobiety będącej obiektem uczuć. Ale przecież uczucia Leona były wobec Broni określone, tak jak i jej wobec niego! Przecież ich wzajemne uczucia były czymś więcej aniżeli tylko przyjaźnią. Wanda wolałaby, żeby Leon wybrał wiersz manifest miłości; tak właśnie powinno być. Deklarację przyjaźni i wzajemnej miłości – jak w wypadku ich rodziców.

Starała się dostrzec na twarzy siostry jakąkolwiek emocję, i ledwie słuchała dalszego ciągu oracji Leona – aż sześć zwrotek! Twarz Broni jednak pozostała niewzruszona; zwarła tylko lekko dłonie. Wanda pojęła naraz, że ta deklamacja nie była skierowana do Broni, lecz miała na celu jedynie wywołanie podziwu słuchaczy dla niego samego. Jakby nie zdawał sobie sprawy z uczuć Broni, jego świeżo poślubionej żony, na którą wszyscy patrzyli! Ona sama odszukała teraz twarz Wandy w tłumie, a ta, widząc to, posłała jej uspokajający uśmiech.

Siostra jednak spuściła oczy i tylko rozplotła palce, kiedy mąż zakończył swój występ.

Na widowni rozległy się oklaski, ktoś krzyczał „brawo! brawo!”. Wanda widziała, jak Leon się kłania – raz, dwa… O Boże, trzy razy! Bronia wciąż starała się nie patrzeć na słuchaczy. A kiedy żydowscy grajkowie zaczęli grać rzewnego, romantycznego walca i małżonek podał jej rękę, Bronia przyjęła ją z wdziękiem. Wanda zauważyła, że kiedy Leon objął ją w talii, dziewczyna nawet na niego nie spojrzała; oczy miała wciąż spuszczone, lekko przymknięte.

Wkrótce Wanda, patrząc na ich zgrane, pełne gracji ruchy, bo Leon i Bronia byli dobrymi tancerzami, doszła jednak do wniosku, że niepotrzebnie się bała o młodą parę.

Rozterki Broni roztopiły się widocznie pod naporem wzruszeń.

6. Anna

Powinna spać – była potwornie wyczerpana. Posapywał obok niej, śpiąc, jej mąż Antoni, w tej chwili umarły dla świata. A tu ona, Anna, miotana dziwnym uczuciem niepokoju, że coś poszło nie tak…

Gdyby rozpatrzyła w myślach wydarzenia z ostatniej doby, pewnie by sobie przypomniała. A więc tak: ślub odbył się mniej więcej według planu – no, może z wyjątkiem pogody, bo dzień był od rana duszny i pochmurny. Bronia wyglądała ładnie, choć odrobinę zbyt strojnie w tej białej sukni z welonem – krawcowa miała chyba ambaras, kopiując z katalogu te wszystkie falbany. Suknia Wandy z koronkowymi wstawkami na staniku i rękawkach była bardziej udana. Kazanie księdza o miłości duchowej i cielesnej trwało na szczęście krótko. Na stopniach domu oboje z Antonim powitali nowożeńców tradycyjnie i tylko Bronia miała kłopot z przełknięciem chleba. Potem po wszystkich zdjęciach Antoni wygłosił przemówienie na temat radości życia małżeńskiego. Trzeba przyznać, że było to miłe z jego strony, zważywszy na fakt, że poprzedniego dnia pokłócili się o to, czy powiedzieć Broni, czego się ma spodziewać po nocy poślubnej. No i Leon, który rozbawił wszystkich tym błyskotliwym wierszem. Tańce na werandzie do żywej muzyki orkiestry żydowskiej też się udały: Eugeniusz Piestrzyński dowiódł, że jest doskonałym tancerzem, omal nie zatańcował na śmierć panien Piłsudskich i Marii Szyłkarskiej. A wcześniej przedślubny koncert chopinowski, który okazał się wielkim sukcesem.

A jednak coś było nie tak i Anna nie mogła usnąć. To prawdziwa męczarnia. Gdybyż mogła spać tyle co inni, z pewnością byłaby milsza dla ludzi. Wszystkiemu winne były nerwy, zawsze nerwy, zawsze, od czasu… Ale nie. Nie wolno jej sobie na to teraz pozwolić!

Anna odwróciła się twarzą do męża i wygięła ciało, przylegając do niego na kształt pytajnika. Bliskość męża – normalnie pomagała rozwiać jej troski, ilekroć nie mogła zasnąć. Teraz jednak uczucie niepokoju tkwiło w niej niczym drzazga.

Gdzieś w ciszy nocnej rozległo się krótkie, ostre szczeknięcie lisa. I w tym momencie Anna sobie przypomniała… jak cios w serce wszystko wróciło: akurat kończyło się śniadanie, wszyscy dopijali kawę. Panny Piłsudskie proponowały Wandzie, że jej zrobią modną, wysoko upiętą fryzurę – i wtedy nagle odezwał się Edward: „Wanda powinna sama zobaczyć, jak się czeszą damy w Petersburgu. Powinna przyjechać i zatrzymać się u mnie przy Fontance przez cały karnawał”.

Jakąż rozpaczą napełniło się wtedy serce Anny! Czyż Edward nie zdawał sobie sprawy z tego, jak trudno było wracać każdego lata do tego domu? Czy nie rozumiał, że gdyby Wanda pojechała do Petersburga „na karnawał”, Anna zostałaby sama w tym ogromnym dworze? Oczywiście, byłby tu Antoni ze swoimi książkami i nieodłącznym sanskrytem – no i wierny Kolasiński; ale cóż to za towarzystwo dla kobiety? Pozostawała tylko służba. Kiedyś Anna mogła jeszcze liczyć na przywiązanie siostry Antoniego, Katarzyny. Teraz jednak nawet i ona nie rozumiała załamania Anny ani też tego, dlaczego zabrała córki do Warszawy. Katarzyna nigdy nie zaznała cierpienia… no nie, to chyba nieprawda: z pewnością cierpiała, kiedy w wieku jedenastu lat straciła ojca – i nigdy nie wyszła za mąż. Tego się wszak nie da porównać z utratą dziecka w tak… Nie, nie wolno jej! Boże drogi, nie czuła się dobrze.

Wróciła myślami do śniadania, do swego brata Edwarda i jego bezmyślnej sugestii, żeby Wanda odwiedziła go tej zimy. Z konsternacją przypomniała sobie Antoniego siedzącego na przeciwległym końcu stołu, kiedy Edward opisywał wytworność petersburskich dam, sugerując niejako, że te zgromadzone w Wodżgirach są niezbyt modnie ubrane. No więc Anna dała bratu do zrozumienia, że suknia Marii Szyłkarskiej, ta z długą spódnicą, całą złożoną z falban, została uszyta przez wziętą krawcową z Petersburga, „specjalnie na ślubne przyjęcie w Wodżgirach”.

Tymczasem Wanda, siedząca obok „kochanego wujka Edwarda”, patrzyła na matkę z nieśmiałym uśmiechem. I nic nie powiedziała! Spojrzała tylko na ojca, ale Antoni odchrząknął kilka razy, nie wiedząc, kiedy się wtrącić, bo Edward dalej tokował o zaletach „stolicy”.

„O, przepraszam – pomyślała – naszą stolicą jest Warszawa… a może Wilno, czy nawet Ryga – w zależności od zapatrywań”.

Wtedy Edward opisał ten nieszczęsny most, nad którym pracował, „most otwierający się pośrodku, tak żeby mogły pod nim przepływać pełnomorskie statki, most, którego otwarcie car planuje na rok 1916”. Po co w tym wszystkim car? Czyżby Edward nie widział, jak wszyscy przy stole skrzywili się na samą wzmiankę o carze?

I tak śniadanie dobiegło końca, a w sercu Anny wciąż tliły się rozterki. Bo kiedy Bronia wyszła za mąż i zaraz wyjedzie z domu do dalekiego Dorpatu, ona będzie musiała stanąć wobec perspektywy utraty Wandy… w Petersburgu!

Nic dziwnego, że nie mogła zasnąć: czuła się rozdarta.

Nie zauważyła, kiedy zrobiło jej się gorąco od ciała Antoniego, odwróciła się i wysunęła nogę spod kołdry, aby się ochłodzić; z otwartego okna dolatywał lekki wietrzyk. Przez cztery ostatnie dni jadła bardzo mało; powinna pójść do kuchni i wziąć coś do jedzenia.

Kiedy wstała, zatrzeszczało łóżko, a Antoni coś mruknął niewyraźnie. Była pełnia i pokój i ogród zalewało światło księżyca. Powietrze przesycał zapach kwitnących krzewów, które wiele lat temu posadzili jej mąż i jego matka.

Anna znalazła pantofle i szlafrok, po czym ubrała się i cicho otworzyła drzwi do saloniku. Okrążyła stolik, przy którym późnym wieczorem Eugeniusz Piestrzyński, Maria Szyłkarska i inni grali w wista, a potem pchnęła okiennice, by wpuścić do pokoju nieco świeżego powietrza. Pokojówka Gusia późno, bo dopiero o pierwszej w nocy zebrała puste kieliszki, dając gościom do zrozumienia, że świętowanie dobiegło końca. Wreszcie o drugiej wśród śmiechów i śpiewów długi wóz zabrał gości na noc do Plek, wśród nich Marię i Eugeniusza. Gdy odjeżdżali, Anna i Antoni stali na schodach wraz z Leonem i Bronią i machali na do widzenia, chociaż nogi im się uginały ze zmęczenia. Potem Leon stuknął obcasami, z szacunkiem ucałował rękę Anny, mówiąc, jak bardzo jest zmęczony – biedaczek, po czym udał się za Bronią na piętro.

Anna weszła do salonu, przemierzyła cały długi pokój i otworzyła znajdujące się na końcu drugie okno. Nocną ciszę przerywał chór żab dobiegający ze stawu w pobliżu kaplicy. Stary zegar na kominku wybił właśnie godzinę czwartą i w tym momencie z jednego z bukietów piwonii ułożonych przez Wandę posypały się płatki, tworząc koronkowy wzór na lśniącej posadzce. Na fortepianie stała szklanka; jak Gusia mogła jej nie zauważyć? Anna postawiła naczynie na marmurowym stoliku w holu i otworzyła drzwi do gabinetu Antoniego, tam gdzie wczoraj wieczorem grano w brydża. Ależ w nim było duszno!

Musiała uważać, by go nie ganić. Antoni publicznie pięknie mówił o uczuciach i zaletach długotrwałego pożycia małżeńskiego, wywołując u wszystkich łzy w oczach. Przypomniała sobie, że dorastając bez ojca, jej mąż został pozbawiony wskazówek o świecie i zagadkach życia, które ojciec zazwyczaj przekazywał synowi. Anna często się modliła do Matki Boskiej o miłość i cierpliwość. Współczujące serce to wielki dar, mówiła sobie – i jej drogi Antoni znalazł ukojenie w jej opiekuńczej miłości.

Anna przeszła do starego korytarza, tylko na końcu słabo oświetlonego, i podreptała koło schodów na strych, starając się, by podłoga nie skrzypiała. To, co przedtem było pokojem szkolnym dziewczynek, dziś służyło za sypialnię, na korytarzu dało się słyszeć ciche pochrapywanie. To Ludek i ośmioletni braciszek pana młodego spali jak susły, lecz łóżko jej bratanka, Wolutka, było puste. Usłyszała odgłos spuszczanej wody w toalecie na końcu korytarza i po chwili wpadł na nią zaspany dziewięciolatek, po omacku szukający drogi.

– Hmmm, ciociu… – wymamrotał.

Anna poczuła na twarzy dotknięcie jego gorącego policzka. Poczuła, jak wzbiera w niej fala uczucia do tego malca.

– Czy ci było gorąco, kochanie? – zapytała, idąc za nim do zalanej światłem księżyca sypialni.

– Mmmm… – odpowiedział i padł na polowe łóżeczko.

Anna przyklękła, by sprawdzić poduszkę. Mały był bardzo spocony. Dotknęła jego czoła, ale Wolutek ją odepchnął i po chwili zapadł w sen. Zdejmując z niego koc, nagle poczuła, jak zalewa ją wzruszenie niczym fala na wzburzonym oceanie. Z trudem się podniosła i pospieszyła do drzwi. Zamknąwszy je za sobą, wydała z siebie zduszony jęk.

Ledwie łapiąc oddech, zatoczyła się po schodkach w korytarzu, zataczając się przy drzwiach do sypialni gosposi Urszuli. Wreszcie znalazła się w litościwym sanktuarium kuchni. Tam chwyciła wiszącą przy piecu ścierkę, ukryła w niej twarz i zaszlochała.

*

– Na Boga, to pani!

– Urszulo, nie skradaj się tak. – Głos Anny dławiły emocje.

– Myślałam, że to złodziej, proszę pani! – szepnęła Urszula. – Ktoś krzyczał.

– Zamknij drzwi – poleciła Anna. – Nie wiem, co mi się stało. – I odrzucając głowę do tyłu, znowu zaczęła płakać, roniąc łzy w ścierkę używaną do patelni. – Wolutek – tu złapała Urszulę za rękę – odepchnął mnie od siebie.

Urszula usiadła przy niej na drewnianym stołku kuchennym.

– Był strasznie rozgrzany, chciał z powrotem zasnąć – mówiła drżącym głosem. – Ale ona dalej krzyczała i krzyczała… Och, te dłużące się noce, Urszulko, ta bezradność, że nie można jej pomóc, żeby przynajmniej przestała tak krzyczeć! – Czuła, jak Urszula ściska jej rękę. – Jej małe ciałko, coraz gorętsze i ten ciągły krzyk… Potem stopniowo stawało się coraz zimniejsze, a ona kwiliła… a ja mogłam tylko czekać, aż umrze, aż śmierć łaskawie zakończy to wszystko. – Anna westchnęła głęboko. – Patrzę na naszego Wolutka i widzę… ją.

Obie kobiety dłuższą chwilę siedziały w milczeniu. Anna wróciła myślami do wspomnień, które kiedyś odłożyła, metodycznie, jedno po drugim, jak połówki brzoskwiń w słoikach, pozostawionych w ciemności piwnicy, zapomnianych – a teraz znów wydobytych na światło. Były tam wspomnienia bulionu przyrządzonego przez Urszulę – żeby mała mogła się wzmocnić; odwiedziny starego doktora przyjeżdżającego aż z Rosień, gdy gorączka nie ustawała; przerażająca diagnoza, którą lekarz im przekazał w gabinecie Antoniego, gdy zamknął drzwi, by zagłuszyć nieustający krzyk dziecka; koniak na wzmocnienie podany Annie przez Urszulę i Antoniego; przerażenie ludzi, kiedy wiadomość się rozeszła: „Czy zapalenie mózgu jest zaraźliwe?”, pytano szeptem; mała Wandzia zdezorientowana, siedząca przy tym samym stole, bo nie umiała inaczej odrabiać lekcji, ani spać przez ten bezustanny krzyk, razem z guwernantką spały wtedy w szkolnym pokoju; odwiedziny dyskretnych sąsiadów i poczciwych wieśniaków z okolicznych gospodarstw, którzy przynosili dary i kładli je przy drzwiach kuchni, gdzie zebrała się ich cała sterta, ponieważ nikt nie miał apetytu; wreszcie ta cisza – śmiertelna, przerażająca, dostojna, pełna bolesnej żałoby, kiedy czuwali na zmianę przy dziecięcym łóżeczku w saloniku Anny, który zmienił się w szpital, kiedy czekali na odejście małej… W końcu, jak tego chciał Bóg, złożono ją w niewielkiej mogile w pobliżu kościoła, tuż obok grobów dawniej zmarłych krewnych. Kiedy później chora na szkarlatynę, walcząca z powikłaniami sercowymi i usznymi Wanda leżała w łóżku aż do Bożego Narodzenia, oni cierpieli jeszcze większe udręki.

Rozedrgana od wspomnień Anna wytarła nos.

– Wiesz, Urszulko, czasem myślę, że to przez ten dom. Lepiej się czuję w Warszawie – powiedziała. – Dlaczego najgorsze są noce?

– Pani jest przemęczona, za dużo wrażeń – odparła Urszula.

– Wstałam, żeby coś zjeść… – Anna rozejrzała się po kuchni.

Urszula, bosa, w nocnej koszuli, podeszła cicho do półki i sięgnęła po puszkę, którą postawiła na stole. Kiedy podniosła pokrywkę, Anna poczuła piękny zapach trójkątnych poduszeczek z ciasta. Było ich dwanaście.

– To wszystko, co zostało? Z czterystu? – spytała Anna.

– Nie znam nic bardziej lubianego niż pierożki – zauważyła z satysfakcją Urszula, patrząc, jak Anna zjada jednego z grzybowym nadzieniem.

– Nie mogę… – zaczęła Anna i przerwała. Urszula czekała cierpliwie w milczeniu. – Nie mogę sobie wyobrazić tego, żeby Wanda wyjechała do Petersburga.

– Nie wiedziałam, że państwo planują coś takiego – zdziwiła się Urszula.

– To żaden plan! Po prostu bezmyślne gadanie. Kiedy mam Wandę przy sobie, czuję się lepiej, Urszulko. Ona mi przywraca równowagę ducha.

Urszula nic nie odpowiedziała.

– Już od dawna jesteś w naszej rodzinie, prawda, Urszulo?

– Trzydzieści pięć lat.

– Więc powiedz mi, co dobrego może przynieść Wandzie wyjazd do Petersburga?

– Dobrego…? Chyba niewiele. Ale i niewiele złego.

– Może nasiąknąć jakimiś fałszywymi ideami, może się czuć nieszczęśliwa, bo nie jesteśmy bogaci.

– Rodzina nie jest przecież biedna! – wyrwało się nieopatrznie Urszuli.

– Mój brat Edward jest bardzo bogaty i, podejrzewam, nieszczególnie lojalny wobec naszego polskiego dziedzictwa – ciągnęła Anna. – A co będzie, jeżeli Wanda spotka jakiegoś Rosjanina i zechce go poślubić?

Urszula zastanawiała się chwilę nad odpowiedzią, w końcu odrzekła:

– Moja matka nie chciała, żebym opuściła naszą wioskę. Ale nauczyłam się czytać… na starej książce kucharskiej, którą podarował mi proboszcz. Sama się nauczyłam gotować dla państwa… a kiedy przeczytałam ogłoszenie dane przez panią Julię do warszawskiej gazety, matka oznajmiła, że jestem zarozumiała i chcę się wynosić ponad swój stan. Wiedziałam, że ją opuszczam, no i opuściłam, na zawsze.

Anna nie była pewna, jak ma rozumieć słowa Urszuli.

– Gdybym się wtedy nie nauczyła czytać – ciągnęła gospodyni – mogłabym zostać kimś takim, jak teraz nasza Gusia, roztrzepaną wiejską dziewczyną, a potem wyjść za syna miejscowego kowala, urodzić mu tuzin dzieciaków i teraz już z pewnością gryźć ziemię. Albo doić krowy. Nie wiadomo, co gorsze.

Urszula wzięła pasztecik z farszem z jajek. Anna milczała.

– Chciałam po prostu powiedzieć, że życia się nie da zatrzymać. – Urszula przerwała. Po czym nagle ożywiona, podjęła na nowo: – W każdym razie ja tam nie wiem, czym się pani tak martwi. Widziałam przecież, jak panna Wanda wpada do kuchni i woła tak, żeby cały świat usłyszał: „Uwielbiam być w domu!”. Na pewno, nim minie rok, pozna kogoś z okolicy, jakiegoś odpowiedniego młodzieńca… zobaczy pani.

– Och, Urszulko, tak byłoby najlepiej – odrzekła spokojniejszym już tonem Anna i zastanowiła się, kto by to mógł być, gdyż nie znała w okolicy żadnego odpowiedniego mężczyzny. – Wtedy Wanda mogłaby przejąć Wodżgiry. Na to właśnie mamy z Antonim nadzieję… Będę się modliła, żeby się tak stało.

Po czym obie kobiety zgodnie spałaszowały po jeszcze jednym paszteciku z grzybami.

– Wiesz, jest coś, nad czym się często zastanawiam – odezwała się Anna. – Kiedy poznałam męża, miał dwadzieścia osiem lat. A jaki był, kiedy miał dwadzieścia?

Urszula głęboko wciągnęła powietrze.

– Kiedy zaczęłam pracować w Warszawie jako kucharka i gospodyni – zaczęła – pan Aleksander już ukończył uniwersytet, a pan Antoni swoje studia muzyczne, pamiętam te ich rozmowy: pani Julii, Aleksandra, panny Katarzyny i Antoniego: „Gdzie jest nasz dom?”, pytali. Proszę tylko pomyśleć: przewędrowali połowę Rosji i potem pojechali do Polski, żeby się uczyć. Ale na wakacje zawsze wracali tutaj, na Litwę. Myślę, że ich przodkowie ustrzegli ten majątek przed najeźdźcami, najpierw przed Krzyżakami, potem przed Szwedami – i dlatego czuli, że należą do tej ziemi, że są tutaj wśród swoich.

– Oczywiście, że „należeli”, Urszulo! Za czasów Jagiellonów byli przecież członkami rady królewskiej, a za królów elekcyjnych senatorami! – odparła Anna.

Urszula się uśmiechnęła.

– Kiedy przyjechaliśmy tu z Warszawy, tyle lat temu, to miejsce to był jeden wielki bałagan: pola wydzierżawione miejscowym, żadnych dochodów, poza tymi z lasów… W życiu pani nie widziała takich lasów! Pani Julia, zaradna dama, obwieściła panu Antoniemu: „W porządku, synu. Jeżeli będziesz studiował agronomię, oddam ci Wodżgiry”. Więc kiedy Aleksander otworzył w Wilnie to swoje wydawnictwo, pani Julia przyjęła Kolasińskiego na zarządcę, a Antoni skończył agronomię w Rydze. I wtedy poznał panią. Koniec historii.

– Ale ja pytam, co było, zanim mnie poznał…? – nalegała Anna.

Urszula zastanawiała się przez chwilę nad odpowiedzią, obie zjadły znów po paszteciku, tym razem z kapustą i jajkiem.

Niebo za drzewami zaczęło szarzeć.

– Jak by to powiedzieć..? – zaczęła Urszula. – Cóż… Pan Antoni nigdy nie był jakimś Herkulesem. Inaczej niż jego brat, który tryskał pomysłami, humor go nie opuszczał, nawet kiedy umierała jego pierwsza żona; a to, gdzie są najlepsi lekarze, a to, dokąd wysłać chłopców na studia. I wymyślił, proszę ja kogo, do Belgii!

– Więc, istotnie, nie był Herkulesem – wtrąciła Anna.

– Mówili, że pan Antoni ma to po ojcu. Nie znałam pana Karola, umarł, kiedy był w służbie u cara. Może to wskutek tej kryminalnej roboty, a może dlatego, że mieszkał daleko, aż w Kursku, dość na tym, że im troje dzieci umarło… Wie pani, pan Antoni był najmłodszy, miał dopiero siedem lat, kiedy umarł ojciec.

Urszula przeżegnała się nabożnie.

– Unikasz odpowiedzi na moje pytanie, Urszulko. A kiedy miał dwadzieścia?

– Dwadzieścia? – Urszula westchnęła. – Pan Antoni się wtedy chyba zagubił.

– Zagubił?

– Te jego muzyczne studia na nic się nie przydały, był zagubiony. Aż dopiero odnalazł się, kiedy tu zjechał na dobre. Tak, dopiero tutaj, na wsi, wrócił do życia. On zna tych ludzi, wie pani; kocha tych ludzi i oni jego kochają. Jest dobry, delikatny, no, może trochę marzyciel… – Uśmiechnęła się. – Kiedy zaczął tu rządzić, i to dobrze rządzić, matka przepisała na niego majątek i wtedy się ożenił. Pani mu podarowała nowe życie, kiedy mu dała pannę Bronię, a potem pannę Wandę, urządziła piękniejszy dom…

Anna wpatrywała się w światło poranka wstającego za oknem. Z ciemności powoli wyłaniały się kształty drzew i krzewów.

– Nie zawsze byłam silna – powiedziała cicho.

– Nie – przyznała Urszula i urwała. – Nie, od kiedy umarła Haneczka.

Kiedy wymówiła imię dziewczynki, zamilkła i przez chwilę zastygła w bezruchu. Anna czuła się jak szklanka wody, którą ktoś zanadto napełnił i której wszyscy boją się dotknąć, żeby nie rozlać. No tak: Urszula dotknęła tej szklanki i nie wylała się ani kropla.

– Nasza Haneczka i Wolutek byli podobni wiekiem i uśmiech mieli podobny – rzekła Anna, spoglądając na Urszulę. – Więc jednak coś mam…

Kobieta wzięła Annę za rękę, jakby chciała jej jeszcze coś wyznać.

– Kiedy umarł brat pana Antoniego – zaczęła – pan zabrał jego ciało z więzienia, sam osobiście, i pochował Aleksandra w majątku jego żony. A potem wrócił tutaj, do tego wielkiego, pustego dworu w styczniu… Pamiętam, śniegu było wtedy po kolana. Strasznie przeżył to, że brat skończył tak tragicznie.

– Nie było mnie tutaj – wyszeptała Anna – nie było mnie tu… Jak to możliwe, że mimo to on tak dobrze sypia?

– Nie zawsze tak sypia – poprawiła ją Urszula. – Kiedy pani jest w Warszawie, do rana ślęczy nad tymi swoimi książkami i nad sanskrytem. Ja wtedy wstaję, trącam go i mówię, że już od dawna czas się położyć. „Urszulko – mówi mi pan – w ten sposób trzymam diabła z dala od siebie”.

– Diabła? Boże ty mój! O czym on mówi?

– Bo on tu jest… Nosi się na czerwono. Widziałam go. To znaczy diabła. – Urszula rozłożyła bezradnie ręce. – W jego książeczce. Nie podglądałam go; ta książka leżała otwarta na jego biurku. Pan Antoni zapisuje w niej wszystko, kto przyjeżdża do Wodżgir, kto wyjeżdża i kiedy…

– Tak. Znam tę książeczkę. – Anna kiwnęła głową.

– On tam był, ten diabeł, narysowany czerwoną kredką. Strach. – Urszula przerwała, wskazując palcem wyimaginowaną książkę. – Na dole strony, grubymi czerwonymi literami napisał „Nałęczów”; to miejsce, do którego pani pojechała, żeby wydobrzeć. A potem, na kolejnych stronach, jedna po drugiej – też czerwoną kredką napisał: „Warszawa. Warszawa. Warszawa”.

– Więc ty myślisz, że to było…?

– Strach, przez całe siedem lat – rzekła Urszula. – Pani nie jest wszak skłonna, by porzucić męża, ale… to było tam napisane czerwonymi literami.

– Urszulko – cicho powiedziała Anna – nigdy nie zdawałam sobie sprawy…

Promienie słońca zaczynały już tańczyć po kuchennej ścianie nad piecem. Urszula mówiła dalej:

– On tutaj tkwił, na tym miejscu, tu, gdzie jego serce… a tymczasem jego ukochane kobiety były albo w Warszawie, albo w Genewie… Teraz, kiedy pani wróciła do domu, dopiero teraz on może spać.

Urszula spojrzała Annie w oczy, jakby wiedziała, że dobrze zrobiła, mówiąc jej o tym.

Rozmowę przerwało dyskretne pukanie do drzwi.

– Aha, tu jesteście! – zawołał Antoni. – Siedzicie razem w porannym słońcu.

Na twarzy mężczyzny malowała się najczystsza radość.

7. Wanda

Skwar i cisza sprawiły, że wszyscy w Plekach zapadli w drzemkę. Jednak w jednym z pokoi gościnnych, w którym dla przepływu powietrza otwarto okna i drzwi, Wanda czytała w fotelu po francusku Panią Bovary, zaś jej kuzynka Iga Gieysztor, siedząc przy biurku, pisała list.

Wanda przyjechała tu rano, żeby popływać w rzeczce Szałtonie, i wieczorem zamierzała wrócić do Wodżgir. Wesele dobiegło końca; Bronia i Leon wyjechali na miesiąc miodowy nad Bałtyk.

Iga przerwała pisanie, wyjrzała przez okno i westchnęła. Popatrzywszy na nią, Wanda spytała:

– Na co spoglądasz?

– Na te wysokie sosny za stodołą… Jak tu cicho. Chyba nie potrafiłabym mieszkać na stałe tak daleko od miasta.

Wandę zalała fala emocji.

– Nie mogłabyś?

Iga spojrzała na kuzynkę.

– Przecież zacznę studiować na Kursach Bestużewskich. Ale ty? Co ty będziesz robiła tu, w takiej głuszy?

– Nie wiem jeszcze – odparła Wanda, myśląc mimo woli o bohaterce powieści, którą czytała, kobiecie umierającej z nudów na francuskiej prowincji.

– Dzięki Bogu, Bronia znalazła sobie męża – ciągnęła Iga. – Chociaż, prawdę powiedziawszy, co ona w nim widzi? No, Leon jest wprawdzie dość przystojny i wykształcony, ale musisz przyznać, że próżny.

Tym razem słowa Igi wprawiły Wandę w zażenowanie.

– Och, pewnie nie powinnam mówić takich rzeczy – dodała Iga, wracając do pisania listu.

– Do kogo piszesz?

– Do niejakiego Witolda. Chcę mu zasugerować, żeby przyjechał z Moskwy, kiedy wrócę do Petersburga…

– Tylko że…?

– Tylko że, no wiesz, spotkaliśmy się ledwie dwa razy – roześmiała się Iga. – Napisał do mnie już trzy listy!

– To poważna sprawa – orzekła Wanda i wróciła do lektury Pani Bovary.

Iga nadal wpatrywała się w okno, jakby szukając natchnienia, i nagle wymamrotała:

– Ten twój nieśmiały doktór z Warszawy czeka tam niechybnie na kogoś.

Wanda wstała i dyskretnie wyjrzała przez okno na podwórze. Tak, to był Eugeniusz. Dziewczęta usłyszały skrzypnięcie drzwi w korytarzu, a potem czyjeś kroki na schodach. Po kilku chwilach Iga i Wanda dostrzegły Marię Szyłkarską, jak podchodzi do Eugeniusza.

– Fantastycznie! – szepnęła Wanda i czym prędzej wróciła na swój fotel, uradowana, że romans Eugeniusza najwyraźniej się rozwija.

– W Petersburgu uważają, że Marię trudno zadowolić – tu Iga rzuciła Wandzie wiele mówiące spojrzenie. – Jeżeli teraz znajdzie miłość, jej rodzice odetchną z ulgą, nawet jeżeli kawaler wydaje się odrobinę szorstki.

Obie usłyszały szczebiot i śmiech flirtujących.

Iga popatrzyła na swój list.

– Powinnam się podpisać „Iga” czy „Twoja Iga”?

– Skoro widzieliście się tylko dwa razy, myślę, że lepiej „Iga” – odparła Wanda. – Ale właściwie nie znam się na tych sprawach.

Za oknem rozbrzmiewały wciąż kokieteryjne dźwięki. Dziewczęta spojrzały po sobie, rozbawione. Mijały minuty, a szmery na dole przybierały na sile…

– Może powinnam zamknąć okno? – szepnęła Iga.

Wanda pokręciła głową.

Nagle kątem oka zobaczyła coś, co zaparło jej dech w piersiach. Maria i Eugeniusz przecinali podwórze, namiętnie się całując.

– Fascynujące – wyszeptała Wanda, wyraźnie zaintrygowana. Nigdy jeszcze nie odczuwając namiętności, patrzyła, jak Eugeniusz całuje szyję Marii.

Iga poprawiła się nerwowo na krześle i rzekła cicho:

– Chyba zapomnieli, gdzie są.

Maria ciągnęła teraz Eugeniusza w stronę stodoły.

– Och, nie…! – jęknęła Wanda, zatykając usta dłonią, kiedy para zniknęła w stodole, pozostawiając za sobą drzwi wpół otwarte; poczuła się rozczarowana i dziwnie zaniepokojona.

– Jak zwierzęta – syknęła z dezaprobatą Iga i położyła się na łóżku, a Wanda wróciła na fotel do książki.

– Mam szczęście, że poznałam Witolda – mruknęła rozmarzona Iga. – Co prawda mieszka w Moskwie, a ja w Petersburgu i będziemy musieli to wszystko jakoś uporządkować… – Po tych słowach zasnęła.

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

1 Enchantée (fr.) – miło Pana poznać.

Część II

SIERPIEŃ 1914 – SIERPIEŃ 1915

Kolos się wycofuje

Dostępne w wersji pełnej

Część III

PAŹDZIERNIK 1915 – GRUDZIEŃ 1916

Chaos

Dostępne w wersji pełnej

Część IV

STYCZEŃ – LIPIEC 1917

Zamęt

Dostępne w wersji pełnej

Część V

SIERPIEŃ – PAŹDZIERNIK 1917

Rewolucja w Rosji

Dostępne w wersji pełnej

Część VI

LISTOPAD 1917 – CZERWIEC 1918

Bolszewicki pokój

Dostępne w wersji pełnej

Część VII

LIPIEC 1918 – LISTOPAD 1918

Niepodległość Polski

Dostępne w wersji pełnej

Jak powstała ta książka

JAK POWSTAŁA TA KSIĄŻKA

Dostępne w wersji pełnej

Projekt okładki
Mariusz Banachowicz

Zdjęcie na okładce
© Joanna Czogala/Arcangel

Redakcja historyczna
Jan Jaroszczuk

Redaktor prowadzący
Wiktoria Penszkal

Opieka redakcyjna
Katarzyna Mach

Adiustacja
Ewdokia Cydejko

Korekta
Małgorzata Biernacka
Katarzyna Onderka

Copyright © 2019 by Joanna Millicer Hempel
Tłumaczenie Ewa Morycińska Dzius
Copyright © for the translation by Joanna Millicer Hempel
Copyright © for this edition by SIW Znak sp. z o.o., 2022

ISBN 978-83-240-6559-2

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotował Karol Ossowski