Tytuł oryginału

Guia curiosa de Barcelona

© 2023 Joan de Déu Prats Translation rights arranged by IMC, Agencia Literaria S.L and Joan de Déu Prats Pijoan. All rights reserved

Projekt okładki

Eliza Luty

Fotografia autora

Maria Casas, Editorial Comanegra

Redaktorka nabywająca

Kinga Janas

Redaktorka prowadząca

Marta Brzezińska-Waleszczyk

Opieka redakcyjna

Katarzyna Mach

Adiustacja

Janusz Stachowski

Korekta

Małgorzata Biernacka

Łamanie

CreoLibro

Copyright © for the translation by Marta Pawłowska

© Copyright for this edition by SIW Znak sp. z o.o., 2025

ISBN 978-83-8427-012-7

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak

ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Wydanie I, Kraków 2025

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotował Marcin Kośka

Zaproszenie do lektury

Ciekawość jest siłą napędową rozwoju ludzkości. Pytać to ludzka rzecz, ale nie zawsze mamy pod ręką gotowe odpowiedzi lub czas, by zgłębić temat.

Weźmy na przykład wielkie miasto zwane Barceloną – możemy w nim mieszkać lub odwiedzać je jako turyści, ale ile tak naprawdę o nim wiemy poza utartymi frazesami i ogólnikami? Dlaczego nazywane jest hrabiowskim miastem? Dlaczego ma za patronkę Najświętszą Marię Pannę Łaskawą, a w dniu Jej święta zawsze pada deszcz? Dlaczego jest stolicą Katalończyków? Skąd wzięła się nazwa centralnej dzielnicy miasta: Eixample, czyli ‘rozszerzenie’? Albo dlaczego taksówki są tam żółto-czarne, a piłkarze Barcelony noszą granatowo-szkarłatne stroje?

Być może czasem zastanawialiśmy się nad tymi bądź innymi kwestiami, ale nie każdy ma możliwość przewertowania książek do historii (co, swoją drogą, szczerze polecam). Zainteresowanie to może być podyktowane przelotną ciekawością albo po prostu tym, że ktoś przyjeżdża do nas z wizytą i zadaje pytania, a my drapiemy się po głowie, szukając odpowiedzi.

Każde miasto – jak je postrzegamy – stanowi zbiór przeróżnych historii. Jesteśmy ostatnim ogniwem łańcucha spajającego wiele pokoleń barcelończyków – końcowym produktem wielowiekowego procesu. A mimo to przemierzamy ulice Barcelony pochłonięci własnymi sprawami, nie mając pojęcia, jak kształtowało się nasze miasto.

Właśnie dlatego niniejsza książka może okazać się przydatna. Składa się z krótkich haseł – do przeczytania w mgnieniu oka. To swego rodzaju wademekum. Jest lekka, ale treściwa. Wyczerpuje temat, ale też pobudza ciekawość i zaostrza apetyt. Można otworzyć ją na chybił trafił i odkrywać kolejne barcelońskie osobliwości i znaki szczególne oraz z pozoru anegdotyczne fakty, które jednak sukcesywnie budowały to śródziemnomorskie miasto. Nie zapominając przy tym o jego wielkich momentach – najważniejszych i najbardziej reprezentatywnych.

Krótko mówiąc, na kartach tej książki zebrano wszystkie elementy, które definiują Barcelonę, nadają jej osobowość, a być może wzbudziły kiedyś waszą ciekawość. Dlaczego Montjuïc nosi taką nazwę? Skąd się wzięły gołębie? A sokoły i węże? I dlaczego właśnie tu zorganizowano wystawę Expo? Skąd pochodzi nazwa La Rambla? Dlaczego Barcelona jest jednocześnie miastem turystycznym i przemysłowym? Ilu ma mieszkańców? Gdzie powstały firmy Danone i Cacaolat? Kiedy zburzono cytadelę? Dlaczego miasto stało się areną wielu napięć społecznych?

Książkę można czytać na wiele sposobów: otworzyć na dowolnej stronie, wybrać jakąś konkretną epokę albo prześledzić chronologię miasta od jego początków, kiedy Iberowie zamieszkiwali delty rzek Besòs i Llobregat, aż po dzisiejszą kosmopolityczną metropolię, by w ten sposób lepiej zrozumieć jej historyczne znaczenie.

Znajdziecie tu odpowiedzi na najbardziej oczywiste pytania dotyczące klimatu, geografii, historii i społeczeństwa, wzbogacone o rozmaite ciekawostki i przedstawione w sposób przystępny, a zarazem szczegółowy. Spójrzcie więc na kalejdoskop, jakim jest Barcelona.

Ciekawostki naturalne

Czym są aleje Paral·lel i Meridiana?

Kataloński wyraz paral·lel oznacza ‘równoleżnik’, a meridià ‘południk’ – dwie umowne linie obiegające kulę ziemską. Gdyby w wyobraźni poprowadzić aleję Paral·lel (czyli równoleżnikową) dalej na wschód, a aleję Meridiana (czyli południkową) na południe, spotkałyby się one w miejscu o romantycznych konotacjach: przy wieży zegarowej w starym porcie – Port Vell. To właśnie tam niegdyś wznosiła się latarnia morska Barcelony. W tym punkcie kończyło się miasto. Dziś port sięga aż do ujścia rzeki Llobregat, ale w cieniu wieży zegarowej wciąż cumują kutry rybackie. Gdyby dało się poprowadzić aleję Paral·lel jeszcze dalej na wschód, dotarlibyśmy do Rzymu, a potem do Stambułu. Pokazuje to, że pod względem szerokości geograficznej Barcelona zdecydowanie leży na południu Europy. Dowodzi tego także inny fakt: gdyby aleję Meridiana pociągnąć dalej na południe, doprowadziłaby nas w okolice Algieru – miasta oddalonego od Barcelony jedynie o 500 kilometrów w linii prostej. Bliżej nam do Afryki niż do Madrytu! Południk, wzdłuż którego wytyczono aleję Meridiana, jest powszechnie znany – posłużył bowiem do określenia światowej sławy jednostki miary, czyli metra, kiedy naukowcy wyznaczali odległość między stolica Francji a Barceloną. Tak więc jeśli ktoś ma dużo zapału i ochotę na spacer, to podążając tą aleją, może dotrzeć aż na biegun północny. Oczywiście po drodze warto by było zrobić przystanek w Paryżu i kupić sobie kurtkę.

Przejdźmy teraz do szerokości geograficznej: 41. równoleżnik, przecinający aleję Paral·lel, biegnie dalej na zachód przez ulicę Carrer de Sants i wiedzie w pobliże stolicy Hiszpanii. Nic więc dziwnego, że ulica Carrer de Sants dawniej nosiła miano ulicy madryckiej. Od dawna jest ona pełna sklepów i uchodzi za najdłuższą ulicę handlową w Europie. Z kolei aleja Paral·lel w pierwszej połowie XX w. była znana jako kataloński Broadway ze względu na liczbę wystawianych tam spektakli. Co ciekawe, 41. równoleżnik po zanurkowaniu w Atlantyku wynurza się w Wielkim Jabłku. Kto by pomyślał, że Nowy Jork położony jest na podobnej szerokości geograficznej co Madryt, Barcelona czy Rzym?

Czy południk przecinający Barcelonę jest ważny?

W 1790 r. francuskie Zgromadzenie Narodowe uznało, że należy położyć kres chaosowi w systemie miar i dokonać jego unifikacji. Francuska Akademia Nauk zleciła realizację tego projektu ekspertom, którzy postanowili zastosować system dziesiętny, a jego jednostkę nazwali „metrem” – od greckiego metron, tzn. ‘miara’. Aby uniknąć błędów w wyliczeniach, wynikających ze spłaszczenia biegunów Ziemi, naukowcy zdecydowali, żeby zmierzyć długość metra po obu stronach 45. równoleżnika, ponieważ znajduje się on dokładnie w połowie drogi między biegunem a równikiem. Pomiarów dokonano wzdłuż łuku południka wiodącego z Dunkierki do Barcelony. W ten sposób Barcelona stała się jednym z dwóch punktów odniesienia w momencie wyznaczania uniwersalnej jednostki miary.

20 czerwca 1792 r. Jean Baptiste Délambre z Dunkierki i Pierre Méchain z Barcelony rozpoczęli odmierzanie łuku południka. Po sześciu latach trygonometrycznych obliczeń udało im się określić obwód Ziemi i wyznaczyć metr jako jedną dziesięciomilionową część ćwiartki ziemskiego południka.

Podczas pobytu w Barcelonie Méchain poznał Francesca Salvà – naukowca i lekarza, prekursora elektrycznego telegrafu oraz autora wielu eksperymentów, zamieszkałego przy ulicy Carrer de Petritxol, gdzie upamiętnia go stosowna tablica. Méchain odwiedził go nawet w jego posiadłości niedaleko Montserrat, skąd wspólnie oglądali zaćmienie Księżyca. Salvà zaoferował swoją nieocenioną pomoc przy wykonywaniu obliczeń. Geodezyjne punkty odniesienia dla Méchaina w Barcelonie obejmowały wieżę zamku Montjuïc, wieżę zegarową w porcie w Barcelonie (dawną latarnię morską), północną dzwonnicę katedry, dach zajazdu La Fontana de Oro przy zbiegu ulic Carrer dels Escudellers (dzisiaj Carrer d’Avinyó) i Carrer Ample oraz cytadelę.

Barcelona upamiętniła to niezwykłe dokonanie pomiarowe pomnikiem podarowanym przez władze Dunkierki. Przedstawia on profil wysokościowy rozciągający się pomiędzy Barceloną a tym francuskim miastem. Monument znajduje się przy alei Meridiana między ulicami Carrer del Consell de Cent i Carrer d’Aragó. Ildefons Cerdà  – architekt Eixample – oddał hołd Méchainowi, dedykując jego dziełu dwie ulice: aleję Meridiana, biegnącą wzdłuż południka wykorzystanego przez Méchaina, oraz aleję Paral·lel, przebiegającą wzdłuż równoleżnika i przecinającą Meridianę pod kątem prostym.

Miasto w dwóch deltach?

Barcelońska linia brzegowa przebiegała kiedyś znacznie dalej, a Montjuïc był wysepką, która połączyła się ze stałym lądem piaszczystym przesmykiem. Rzeki Besòs i Llobregat podarowały przyszłej Barcelonie teren, który stopniowo wydzierały morzu. Można więc powiedzieć, że Barcelona krok po kroku posuwała się w głąb Morza Śródziemnego, ponieważ jest miastem zbudowanym na obszarze dwóch delt. Wiele wieków przed drugim tysiącleciem ujście rzeki Besòs tworzyło niewielkie estuarium. Większą część wybrzeża stanowiły bagna, laguny i płycizny. Z biegiem czasu materiał nanoszony przez rzeki stopniowo przesuwał linię brzegową. Wiatr usypywał wydmy, które często oddzielały bagna od plaży. Barcelona rozciąga się między ujściami rzek Besòs i Llobregat. Jej wybrzeże o długości dwunastu i szerokości siedmiu kilometrów ograniczone jest górskimi stokami Collseroli. To prostokątny obszar obejmujący jedną comarkę (jednostkę terytorialną odpowiadającą powiatowi) – najmniejszą w Katalonii, a zarazem najbardziej zaludnioną.

Czy Montjuïc był wyspą?

W zamierzchłych czasach Barcelona znajdowała się pod wodą, co tłumaczy obecność gliny w jej podglebiu. Kiedy Montjuïc wyłonił się z morskich głębin, skrywał w sobie liczne skamieniałości, dzięki którym udało się oszacować wiek góry na 14 000 000 lat. Oznacza to, że skała tworząca Montjuïc, uformowana z osadów unoszonych przez rzeki do morza, jest niezwykle stara. Te osady, stopniowo układając się w warstwy, były przykrywane kolejnymi i poddawane kompakcji pod wpływem ich ciężaru. Ciśnienie i temperatura we wnętrzu Ziemi powoli przekształcały je w skałę. Wreszcie Montjuïc wyłonił się z wody. Zwarta górska skała, zwana piaskowcem, okazała się doskonałym materiałem budowlanym i dosłownie tworzyła Barcelonę – od czasów rzymskich aż do połowy XX w. Ślady wydobycia piaskowca są w mieście wciąż widoczne – w miejscu dawnych kamieniołomów znajdują się: stadion La Foixarda, ogród botaniczny, amfiteatr Teatre Grec oraz dawna zbiorowa mogiła na cmentarzu Montjuïc.

Co to znaczy Tibidabo?

Nazwa Collserola pochodzi od coll s’Erola albo coll de l’Erola, co oznacza ‘niewielkie wypłaszczenie na szczycie góry’. Przebiegała tamtędy droga z Barcelony do Sant Cugat, która później stała się trasą Arrabassada. Coll s’Erola i Sant Joan Despí (we współczesnym katalońskim brzmiałoby to Sant Joan del Pi) to zachowane w toponimii świadectwo czasów, kiedy w Barcelonie używano rodzajnika sygmatycznego (pochodzącego od łacińskiego ipse), który obecnie przetrwał niemal wyłącznie na Balearach. Najwyższym szczytem pasma Collserola jest Tibidabo. W średniowieczu wzniesienie to znane było jako Orle Wzgórze – być może ze względu na doskonały widok, jaki się stamtąd roztacza. Według Nowego Testamentu Szatan zabrał Jezusa na szczyt góry, pokazał Mu cały świat i rzekł: Haec omnia viderunt tibi dabo si cadens adoraveris me, czyli: „Dam Ci to wszystko, jeśli upadniesz i oddasz mi pokłon” (Mt 4,9)*. Wyrażenie tibi dabo – ‘dam ci’ – cieszyło się takim powodzeniem wśród lokalnej społeczności, że z czasem Orle Wzgórze przemianowano właśnie na Tibidabo.

Co robi mamut w parku Ciutadella?

Geolog oraz pionier speleologii w Katalonii, ksiądz Norbert Font, marzył o wypełnieniu parku Ciutadella prehistorycznymi zwierzętami. Ksiądz Norbert eksplorował wiele jaskiń i w jednej z nich, w parku Güell, odkrył szczątki nosorożców. Niedługo później nieopodal klasztoru w Pedralbes natrafiono na szkielet mamuta – był to najbardziej kompletny okaz, jaki kiedykolwiek znaleziono w Katalonii. Skąd jednak wzięły się mamuty na Równinie Barcelońskiej? Odpowiedź kryje się w zmianach klimatycznych. Gwałtowne rozszerzenie się strefy arktycznej zmusiło zwierzęta zamieszkujące północne tereny do migracji na południe, gdzie w normalnych warunkach nigdy by nie dotarły. Mamuty przywędrowały ze stepów i nordyckich tundr aż na nasze szerokości geograficzne. Z kolei w innych epokach Barcelona była sawanną zamieszkiwaną przez słonie, nosorożce, gazele i żółwie, czyli zwierzęta tropikalne. Na terenie rezydencji Can Deu, w dzielnicy les Corts, znaleziono szczątki hipopotama. Monumentalny kamienny mamut o wysokości trzech i pół metra, stojący w parku Ciutadella, przypomina nam, jak odmienna od dzisiejszej była Barcelona sprzed tysiącleci.

Czy pod Barceloną płynie rzeka?

Barcelona położona jest w deltach dwóch rzek – Llobregat i Besòs. Obie z upływem czasu zmarniały. Miasto wyasfaltowało także potoki spływające z gór Collserola. Dawne koryta wodne zachowały się jednak w nazwach ulic zawierających słowa torrent ‘potok’ i riera ‘rzeka okresowa’: el torrent de l’Olla, el torrent d’en Viladet, el torrent de les Flors, la riera d’Horta, la riera Blanca, la riera Alta, la riera Baixa. Istnieje też tzw. rzeka Podziemna, tzn. warstwa wód gruntowych wyłaniająca się na powierzchnię pod postacią sadzawek, kałuż, lagun i bagien.

Legenda głosi, że rzeka Podziemna narodziła się na pustyni – chodzi o tzw. Desert del Sarrià, leżącą na uboczu pustelnię, gdzie mieszkała Święta Eulalia. Obok jej domu znajdowała się studnia z czystą wodą. Jednak któregoś dnia źródło wyschło i dziewczynki czerpiące tam wodę zalały się łzami ze strachu przed bardzo surowym ojcem, który na pewno skarciłby je za powrót do domu z pustymi dzbanami. Eulalia, poruszona rozpaczą dziewcząt, rozpostarła płaszcz nad studnią i nagle z impetem wytrysnęła z niej woda. Było jej tak dużo, że utworzyła rzekę, która wciąż płynie pod miastem, a niegdyś zasilała tysiące studni. Świadczą o tym nazwy ulic ze słowem pou, czyli ‘studnia’: Pou de l’Estany, Pou de la Cadena czy Pou de la Figuera.

Zanim powstały systemy kanalizacyjne i podziemne zbiorniki gromadzące wodę deszczową, rybacy dobrze znali rzekę Podziemną, zwaną też rzeką Świętej Eulalii. Podczas ulewnych deszczy jej nurt tak przybierał na sile, że po dotarciu do morza stanowiła zagrożenie dla żeglugi. Woda potrzebuje zaledwie 20 minut, by spłynąć z Collseroli do morza.

Można więc powiedzieć, że Barcelona właściwie spoczywa na wodzie. Często trzeba ją wypompowywać z tuneli metra, parkingów podziemnych i piwnic, gdzie przesiąka z gruntu.

Kiedyś istniał też strumień Merdançà i staw Caganell, które na szczęście nie doczekały się upamiętnienia w nazwach ulic, ponieważ pochodzą od słów merda ‘gówno’ i cagar ‘srać’. Merdançà spływał z Tibidabo przez Vallcarcę, ulicę Carrer de la Jonquera i aleję Via Laietana, aż wpadał do morza. Caganell natomiast powstał za końcowymi odcinkami alei Paral·lel i Rambli – były to bagna, w których zbierały się ścieki i fekalia. Jak widać, zanieczyszczenie ma w Barcelonie długą tradycję.

Czym była Wyspa Maiansa?

Cały półwysep Barceloneta znajdował się niegdyś pod wodą. Z czasem w wyniku nanoszenia osadów przez rzekę Besòs uformowała się wyspa – piaszczysty skrawek lądu położony 100 metrów od wybrzeża na wysokości dzisiejszej stacji kolejowej França. Znana była jako Wyspa Maiansa. Maians pochodził z Ibizy i był kupcem, a piaszczystą wysepkę wykorzystywał jako bazę dla swoich łodzi. Prowadził handel między Balearami a Barceloną i cumował na wyspie, by uniknąć płacenia podatku portowego. Ta wolność miała jednak swoją cenę – musiał zostawiać tam uzbrojonych strażników. Barcelończycy szybko ochrzcili wyspę jego nazwiskiem. W nie tak odległych czasach inni Balearczycy, tym razem z Minorki, przywozili do Barcelony słynny brytyjski alkohol, który rybacy popijali w tawernach. Upamiętnia to nazwa ulicy Ginebra, co po katalońsku oznacza ‘gin’ albo ‘Genewa’, ale na pewno nie chodziło o szwajcarskie miasto.

Czy miasto przecina pasmo górskie?

Równina, na której wyrosła Barcelona, rozciągająca się między rzekami Besòs i Llobregat, skrywa w sobie wewnętrzne pasmo górskie. Znajduje się ono w wyższej części miasta i oddziela od siebie różne dzielnice. Istnieje nawet tunel (Rovira) łączący Guinardó z Hortą. Pasmo to stanowi przedłużenie Collseroli i tworzą je wzgórza: Monterols, Putxet, Creueta, Carmel, Rovira, Muntanya Pelada oraz Peira. Wzniesienia te obecnie w znacznym stopniu zostały pochłonięte przez zabudowę miejską – w przeciwieństwie do wzgórza Montjuïc, które udało się zachować, ponieważ przez pewien czas miało status strefy wojskowej. W dawnych czasach wymienione wzgórza miały kluczowe znaczenie, ponieważ wznosiły się tam wioski Iberów – pierwszych „barcelończyków”. Do tej pory zidentyfikowano około 18 wiosek Lajetan na terytorium comarki Barcelona. Nie miała ona obecnej gęstości zaludnienia, ale w żadnym razie nie było to pustkowie. Lajetanie mieszkali na wzgórzach, a na nizinę schodzili, by uprawiać rolę. Teren był już dość dobrze zagospodarowany i usiany niewielkimi osadami, jeszcze zanim Rzymianie założyli kolonię Barcino.

Co jest wielkimi płucami Barcelony?

Tuż za plecami Barcelony leży Collserola – wielkie zielone płuca miasta. Collserola wchodzi w skład nadbrzeżnego pasma Gór Katalońskich, a większość jej obszaru od 2010 r. ma status parku krajobrazowego. Masyw ten rozciąga się między rzekami Besòs i Llobregat, oddzielając Równinę Barcelońską od kotliny Vallès. Jego najwyższym szczytem jest Tibidabo, wznoszący się na wysokość 516 m n.p.m.

Naturalną roślinność Collseroli stanowi dąb ostrolistny i kalina wawrzynowata, a na bardziej zacienionych stokach dąb ostrolistny i dąb omszony, lecz w wyniku działalności człowieka (pożary, wypas zwierząt, zabudowa) masyw w większości pokryty jest borami sosnowymi lub lasami mieszanymi z sosnami i dębami. W dolinach, wzdłuż strumieni oraz na zacienionych obszarach, natrafimy również na lasy łęgowe.

Collserolę zamieszkują żółwie śródziemnomorskie, węże, ropuchy, traszki, żaby i salamandry. Jej lasy obfitują także w dziki, lisy, borsuki i wiewiórki. Co się tyczy ptaków, naliczono ich aż 130 gatunków, a znajdują się między nimi: rudzik, szczygieł, gołąb, krogulec, myszołów i kos.

Dawniej Barcelona otoczona była murami, które wyburzono. Dzisiaj rolę nowego muru – tym razem zielonego – pełni właśnie Collserola. Sprawia ona, że miasto zamknięte jest między morzem a górami. Wpływa to na bardzo dużą gęstość zaludnienia. Oczywiście nie jest to wina Collseroli – wspaniałego górskiego lasu. Ale faktem jest, że mowa o 2 000 000 osób. Ważne szczyty to: Turó del Puig (477 m), Puig d’Olorda (436 m), Turó de Valldaura (421 m), Turó de la Magarola (lub Turó del Maltall, 431 m), Sant Pere Màrtir (389 m) oraz Puig Madrona (342 m). Na wzgórzu Turó de la Vilana, na wysokości 445 m n.p.m., wznosi się Torre de Collserola – wieża telekomunikacyjna, której działanie zainaugurowano w 1992 r. z okazji igrzysk olimpijskich w Barcelonie.

Legenda głosi, że Siłacz Farell, znany także jako Gigant z Sosną, wracał do domu po przepędzeniu Saracenów z Barcelony. W połowie drogi położył się spać pod gołym niebem, a noc była tak zimna, że rosa zmroziła go na kość. Profilem masyw Collseroli przypomina więc giganta, który o świcie zapadł w wieczny sen.

Jaki klimat panuje w Barcelonie?

W Barcelonie panuje klimat śródziemnomorski – jeden z najbardziej pożądanych na świecie ze względu na swój łagodny charakter. Nie jest to klimat często występujący. Miasto może się cieszyć krótką i niezbyt mroźną zimą oraz długim i ciepłym latem – bez ekstremalnie wysokich temperatur dzięki morskiej bryzie zwanej marinada. W poniższej tabelce zebrano niektóre dane klimatyczne:

godziny słoneczne: 2500 rocznie;

opady: 600 mm rocznie;

liczba dni deszczowych: 56;

najbardziej deszczowy miesiąc: październik;

najbardziej suchy miesiąc: lipiec;

wilgotność względna: 70 procent;

maksymalne temperatury latem przeważnie nie przekraczają: 30ºC.

Skąd taka dobra pogoda?

Pogoda w Barcelonie znajduje się pod silnym wpływem Wyżu Azorskiego, który zapewnia miastu bardzo dużą liczbę słonecznych godzin oraz niewiele pochmurnych dni. Oczywiście ma to swoją cenę – brak opadów. Z drugiej strony atmosfera nad Barceloną zawiera ogromne ilości pary wodnej. To właśnie słynna wilgoć, która daje się we znaki kościom. Nad miastem rozgrywa się bitwa między Wyżem Azorskim a Niżem Islandzkim. Polarne fronty ścierają się tu z masami ciepłego zwrotnikowego powietrza z południa. Nie należy też zapominać o ciepłych frontach suchego powietrza znad Afryki ani o Wyżu Skandynawskim, który zimą ściąga nad Barcelonę masy chłodnego powietrza. Na szczęście Wyż Azorski często go neutralizuje. Ale ponieważ klimat Barcelony jest silnie uzależniony od morskiej wilgotności, mieszkańcom miasta doskwiera zarówno chłód, jak i upał. Chłód jest ostry i przeszywa do szpiku kości. Podczas upałów powietrze jest duszne, co również spowodowane jest jego wilgotnością. A przecież wilgoć zwiększa odczuwanie zarówno chłodu, jak i gorąca.

Dlaczego pada wiosną i jesienią?

Wiosna i jesień to pory roku o dużej zmienności i dynamice atmosferycznej. Nawałnice charakterystyczne dla wyższych szerokości geograficznych mogą schodzić na południe i bezpośrednio wpływać na pogodę w Katalonii i samej Barcelonie. Te zawirowania atmosferyczne wiążą się z przechodzeniem frontów chmur i opadów oraz z napływem chłodnego powietrza do środkowych warstw troposfery – najniższej warstwy nad powierzchnią naszego globu. Jesień to najbardziej deszczowa pora roku na katalońskim wybrzeżu i w pasie ziem tuż za nim, ponieważ dominują wtedy wilgotne i niestabilne masy powietrza znad basenu Morza Śródziemnego. Jeśli chodzi o wiosnę, chłodne powietrze w wyższych partiach atmosfery wraz z intensywnym nasłonecznieniem charakterystycznym dla tej pory roku sprzyjają powstawaniu i rozwojowi chmur, które często przynoszą popołudniowe ulewy lub burze. W istocie wiosna jest drugim okresem w roku, kiedy w mieście najwięcej pada. Co prawda daleko jej do jesieni – kiedy może spaść nawet 100 litrów wody miesięcznie – ale na marzec, kwiecień i maj również przypadają znaczne ilości opadów.

Jaki wiatr przynosi do Barcelony opady?

Kiedy powietrze unosi się, by przepłynąć nad górami, sprzyja to powstawaniu wielkich skupisk chmur, które mogą przynosić opady. Katalonia jest bardzo górzysta. Pireneje, masyw Montseny, góry Prades dają nam wskazówki, skąd mogą nadciągać wiatry odpowiedzialne za deszczową pogodę. Wschodni wiatr przynosi opady na północy i południu, ale na środkowym wybrzeżu sytuacja przedstawia się zgoła inaczej. Układ pasm górskich w strefie nadbrzeżnej sprawia, że wiatr docierający do tych wzniesień prostopadle nie jest czystym wiatrem wschodnim (llevant), lecz południowo-wschodnim (xaloc). Wzorzec ten występuje pomiędzy La Selva i Baix Camp i to właśnie on, w optymalnych warunkach, powoduje większą ilość opadów. Dotyczy to także Barcelony. Z kolei gregal, czyli wiatr północno-wschodni, prawie nie przynosi deszczu, ale nabiera prędkości nad morzem i może napędzić strachu. Wiatr ten wieje w Barcelonie z największą intensywnością i wywołuje potężne burze morskie na znacznej części wybrzeża. Najbardziej deszczowym miesiącem w Barcelonie jest październik.

Czym jest miejska wyspa ciepła?

To zjawisko termiczne, w wyniku którego w mieście temperatury są wyższe niż na jego obrzeżach. Za ten stan rzeczy odpowiadają takie czynniki jak: spaliny (emitowane przez samochody, ogrzewanie, gospodarstwa domowe i przemysł), zbyt niskie parowanie terenowe z uwagi na ubogą pokrywę roślinną, zabetonowanie oraz ciepło odbijane przez asfalt, dachy czy szyby w fasadach i oknach, które działają jak kolektory słoneczne. Mikroklimat w barcelońskiej aglomeracji, rzecz jasna, jest gorętszy niż na wsi, a zjawisko to ma swoje plusy jedynie zimą.

Z tego powodu najgorętsze miejsca w Barcelonie to Eixample i wyższa część Starego Miasta (Ciutat Vella), ale często również rejony przyległe: Gràcia, Sants i inne sąsiednie dzielnice. Średnio najwyższe temperatury odnotowuje się między wyższą częścią Rambli, aleją Passeig de Gràcia, placem Plaça Tetuan i aleją Avinguda Diagonal – obszar ten w dużej mierze pokrywa się z dzielnicą Dreta de l’Eixample.

Gdzie w Barcelonie jest najchłodniej?

Mimo że Barcelona ścieśnia się na stosunkowo niewielkiej przestrzeni – wtłoczona między morze a górski amfiteatr – jej różne części wykazują dostrzegalne różnice termiczne. Najmniej fortunnym miejscem wydaje się dzielnica Ciutat Meridiana – położona w samym sercu góry, co czyni z niej najchłodniejsze i najwilgotniejsze miejsce w całym mieście. Właśnie z tego względu w latach 60. XX w. władze miejskie porzuciły pomysł zlokalizowania tam cmentarza Collserola, ale paradoksalnie – jak to w życiu bywa – zamiast cmentarza wybudowano dzielnicę mieszkaniową.

Z kolei rzeki Besòs i Llobregat działają jak kanały umożliwiające przepływ chłodnego powietrza z głębi lądu w kierunku wybrzeża. Wiatry wiejące z północy oraz z interioru mogą dostać się do miasta jedynie poprzez koryta rzeczne, ponieważ nie są w stanie sforsować bariery gór. W dzielnicach Barcelony oraz w podmiejskich miejscowościach, położonych wzdłuż brzegów tych rzek, odnotowuje się niższe temperatury podczas fal zimna, a nawet zdarzają się tam przymrozki – podobnie jak na Tibidabo.

Dlaczego nad morzem powstaje mgła?

To ciekawe zjawisko, które ma miejsce kilka razy w roku – między lutym a marcem oraz na przełomie wiosny i lata. Właśnie wtedy nadmorskie dystrykty i dzielnice Barcelony znikają pod gęstym płaszczem imponującej mgły. Ochładza ona powietrze i w kilka minut może obniżyć temperaturę nawet o pięć stopni. Te iście londyńskie opary pojawiają się wraz z nadejściem pierwszych upałów, kiedy gorące masy powietrza natrafiają na wciąż jeszcze bardzo zimne Morze Śródziemne. Mgły tworzą się o świcie w wyniku tego kontrastu termicznego i spowodowanej nim masywnej kondensacji. Mgły karmią się chłodem morza i dlatego po dotknięciu lądu błyskawicznie się rozpływają. Zdarza się więc, że nadmorskie dzielnice Barcelony spowija gęsta mgła, a ledwie kilkaset metrów dalej w głąb miasta ludzie są tego zupełnie nieświadomi.

Czym jest krwawy deszcz?

Llebeig albo garbí to nazwa ciepłego wiatru z południowego zachodu. Z racji afrykańskiego pochodzenia przynosi on piasek i drobny pył z Sahary. Llebeig powstaje w wyniku ruchów burzowych w południowej części Morza Śródziemnego, które powodują przesunięcie mas zwrotnikowego powietrza, pełnych pustynnego pyłu. Wiatr ten zwykle zapowiada ciepła mgła, zwana calima, nadciągająca od południa. Jej charakterystyczny kolor wynika z ogromnych ilości zawieszonego pyłu. Pojawienie się tego wiatru może zapowiadać opady, które potocznie nazywane są „krwawymi deszczami”, ponieważ pozostawiają warstwę błota na samochodach, oknach czy ubraniach. Krwawe czy też błotne deszcze stają się coraz częstsze z powodu zmian klimatycznych. Wskazują one na rosnącą obecność wiatrów z północnej Afryki na południu Europy i w basenie Morza Śródziemnego, co dodatkowo wpływa na wzrost temperatur.

Czym jest llevantada?

Llevantada to silny wiatr ze wschodu przynoszący złą pogodę. Zachodnia część basenu Morza Śródziemnego sprzyja powstawaniu nawałnic z powodu cieplejszej wody, zwłaszcza jesienią, a także z uwagi na rzeźbę otaczającego ją terenu.

Najbardziej spektakularne llevantady smagają wybrzeże w okresie zmiany pory roku – pod koniec wiosny oraz na początku jesieni. Trzy składniki llevantady to: chłodny lub mocny wiatr, głównie ze wschodu, sztorm na morzu i wysokie fale oraz obfite opady deszczu.

Llevantada wywołuje potężne fale. W lutym 1948 r. burza nadciągająca ze wschodu zniszczyła w barcelońskim porcie 50 metrów falochronu. W 1960 r. porywy wiatru dochodziły do 198 kilometrów na godzinę. Z kolei w 2008 r. na katalońskim wybrzeżu zanotowano fale o wysokości 14 metrów, a llevantada pochłonęła cztery ofiary śmiertelne. W Barcelonie władze miasta zamknęły wówczas wszystkie plaże z powodu niebezpieczeństwa, jakie niosło za sobą przebywanie w pobliżu linii brzegowej. Dzielnice położone w głębi miasta mogą tego nie odczuwać, ale Barcelona co roku doświadcza kilku potężnych nawałnic.

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

* Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu (Biblia Tysiąclecia), wyd. V, Poznań 2014.

Ciekawostki założycielskie

Dostępne w wersji pełnej

Ciekawostki średniowieczne

Dostępne w wersji pełnej

Ciekawostki o nowożytnej Barcelonie

Dostępne w wersji pełnej

Ciekawostki o XIX-wiecznej Barcelonie

Dostępne w wersji pełnej

Ciekawostki o XX-wiecznej i dzisiejszej Barcelonie

Dostępne w wersji pełnej

Ciekawy epilog

Dostępne w wersji pełnej