Mężczyznom i kobietom służącym w przeszłości i obecnie w Jednostce Nauk Behawioralnych i Jednostce Wsparcia Dochodzeń w Quantico w stanie Wirginia – współuczestnikom wyprawy w nieznane.

Czyny występne ożyją,

Choć się przed wzrokiem w głębi ziemi kryją.

William Szekspir, Tragiczna historia Hamleta księcia Danii,

tłum. M. Słomczyński, Kraków 1982, s. 32.

Przedmowa

Książka ta nie mogłaby powstać bez zaangażowania wielu niezwykle utalentowanych osób. Słowa te odnoszą się w szczególności do naszej redaktorki Lisy Drew oraz koordynatorki projektu i jego „producent wykonawczej” Carolyn Olshaker, prywatnie żony Marka. Obie od początku okazywały wielkie zrozumienie dla naszego projektu i wspierały nas swoją determinacją, przebojowością, miłością i dobrymi radami. Wdzięczność i uznanie należą się także naszej researcherce Ann Hennigan, Marysue Rucci, uzdolnionej, niezmordowanej i zawsze radosnej asystentce Lisy, oraz agentowi literackiemu Jayowi Actonowi, który jako pierwszy dostrzegł potencjał tkwiący w naszym pomyśle i pomógł nam go zrealizować.

Specjalne podziękowania składamy ojcu Johna, Jackowi Douglasowi – za wspomnienia i staranne udokumentowanie kariery syna, które pozwoliło gładko uporać się z tym wątkiem, oraz ojcu Marka, doktorowi Bennettowi Olshakerowi, za pomoc w kwestiach związanych z medycyną i psychiatrią sądową oraz zagadnieniami prawnymi. Obu nas spotkało szczęście w życiu rodzinnym, a miłość i wspaniałomyślność naszych bliskich towarzyszyły nam podczas pisania.

Na końcu chcieliśmy wyrazić wdzięczność, podziw i złożyć serdeczne podziękowania wszystkim kolegom Johna z Akademii FBI w Quantico. Swoją karierę zawdzięcza ich sile i nieustannemu wsparciu. Im właśnie dedykujemy tę książkę.

John Douglas i Mark Olshaker

lipiec 1995

Prolog
Musiałem trafić do piekła

Musiałem trafić do piekła.

Żadne inne wyjaśnienie nie przychodziło mi do głowy. Leżałem skrępowany, moje nagie ciało przeszywał potworny ból. Ostrza rozcinały mi ręce i nogi, podłużne przedmioty wdzierały się w każdy otwór ciała. Krztusząc się, próbowałem zaczerpnąć powietrza, mimo że coś zatykało mi gardło. W środek penisa i odbyt zagłębiały się szpikulce; miałem poczucie, jakby rozcinały mnie od wewnątrz. Oblewałem się potem. I nagle zrozumiałem, co się dzieje: byłem torturowany przez wszystkich morderców, gwałcicieli i pedofilów, których w trakcie swojej kariery posłałem za kratki. Teraz to ja byłem ich ofiarą – i nic nie mogłem na to poradzić.

Jako ekspert od najbrutalniejszych przestępców doskonale wiedziałem, jaki mnie czeka los. Ludzie ci odczuwają potrzebę manipulowania ofiarami i sprawowania nad nimi kontroli, aranżują sytuacje pozwalające im decydować o tym, kiedy i w jaki sposób ofiara ma umrzeć. Będą utrzymywać mnie przy życiu tak długo, jak to tylko możliwe: cucąc, kiedy stracę przytomność, dając chwilę wytchnienia, gdybym zbliżył się zanadto do granicy śmierci. Zadadzą mi tyle bólu i cierpienia, ile zdołają. Niektórzy potrafią w ten sposób dręczyć ofiarę przez kilka dni.

Chcieli mi uświadomić, że całkowicie panują nad sytuacją, a ja jestem zdany na ich łaskę. Im głośniej bym krzyczał, im usilniej błagał o litość, tym bardziej bym podsycał i wzmacniał ich mroczne fantazje. Apelami o darowanie życia czy piskliwym wołaniem o pomoc do mamy i taty jeszcze mocniej bym ich nakręcił.

Oto cena za sześć lat ścigania najpodlejszych zwyrodnialców, jakich oglądał świat.

Serce waliło mi jak młotem, byłem cały rozpalony. Poczułem potworny ból, zupełnie jakby ktoś jeszcze mocniej wbił mi szpikulec w środek penisa. Cierpiałem każdą cząstką ciała.

„Boże, błagam, pozwól mi prędko umrzeć, jeżeli jeszcze żyję. A jeżeli już umarłem, wybaw mnie jak najszybciej od tych piekielnych tortur”.

Zobaczyłem w oddali intensywne, jasne światło, o jakim wspominają wszyscy, którzy otarli się o śmierć. Byłem pewien, że lada chwila zobaczę Jezusa, anioły lub diabła – oni również pojawiali się w tych opowieściach – ale nic takiego nie nastąpiło.

Do moich uszu dobiegł za to ludzki głos – najbardziej uspokajający, podnoszący na duchu głos, jaki kiedykolwiek słyszałem:

„Tylko spokojnie, John. Niedługo poczujesz się lepiej”.

Była to ostatnia rzecz, jaką zapamiętałem.

– Słyszysz mnie, John? Leż spokojnie i o nic się nie martw. Trafiłeś do szpitala w bardzo ciężkim stanie. Staramy się ci pomóc – powiedziała pielęgniarka. Nie wiedziała, czy ją w ogóle słyszę, ale uspokajającym tonem powtarzała te słowa raz za razem.

Wtedy jeszcze nie wiedziałem, że przyjęto mnie do Swedish Hospital w Seattle. Leżałem pod respiratorem w stanie śpiączki. Ręce i nogi przywiązano mi do łóżka, a w ciało powtykano najróżniejsze rurki, węże i igły. Lekarze nie wierzyli, że przeżyję. Był początek grudnia 1983 roku. Miałem trzydzieści osiem lat.

Wszystko zaczęło się trzy tygodnie wcześniej na przeciwległym krańcu Stanów Zjednoczonych. Przyjechałem do Nowego Jorku, aby wygłosić wykład poświęcony tworzeniu profili osobowościowych przestępców przed grupą trzystu pięćdziesięciu policjantów z Nowego Jorku, Long Island, hrabstw Nassau i Suffolk oraz funkcjonariuszami oddziałów odpowiedzialnych za ochronę środków transportu. Miałem na koncie kilkaset podobnych wystąpień i mogłem to robić z zamkniętymi oczami.

W trakcie wykładu odpłynąłem myślami i natychmiast poczułem, że oblewa mnie zimny pot. „Jak, u licha, poradzę sobie z tymi wszystkimi śledztwami?”, zastanawiałem się. Zamierzałem doprowadzić do końca kilka spraw: mordercy dzieci Wayne’a Williamsa z Atlanty oraz sprawcy zabójstw na tle rasowym z Buffalo w stanie Nowy Jork, którego prasa nazwała Mordercą Kaliber .22. Poproszono mnie o pomoc w poszukiwaniach mordercy autostopowiczek z San Francisco. Doradzałem Scotland Yardowi w sprawie Rzeźnika z Yorkshire. Regularnie odwiedzałem Alaskę w związku ze sprawą Roberta Hansena, piekarza z Anchorage, który wywoził prostytutki samolotem w odludne tereny, puszczał kobiety wolno, a następnie polował na nie jak na zwierzynę. Moją uwagę zaprzątał również seryjny truciciel atakujący wiernych w synagogach w Hartford w stanie Connecticut. W następnym tygodniu wybierałem się do Seattle, aby pomóc specjalnemu oddziałowi znad Green River w śledztwie dotyczącym – jak przypuszczano – jednego z najokrutniejszych seryjnych morderców w historii Stanów Zjednoczonych, który pozbawiał życia głównie prostytutki i ludzi podróżujących między Seattle a Tacomą.

Od sześciu lat pracowałem nad nowymi metodami analizy kryminalistycznej i jako jedyny pracownik Jednostki Nauk Behawioralnych (Behavioral Science Unit) brałem czynny udział w śledztwach; moi koledzy prowadzili głównie szkolenia. Ponieważ zazwyczaj nie mogłem liczyć na ich pomoc, zajmowałem się jednocześnie około stu pięćdziesięcioma dochodzeniami. Mniej więcej sto dwadzieścia pięć dni w roku spędzałem w delegacjach, poza moim biurem w Akademii FBI w Quantico w Wirginii. Ode mnie wyników oczekiwali funkcjonariusze lokalnych wydziałów policji, a na nich z kolei nacisk wywierali mieszkańcy oraz, co wydawało mi się całkowicie zrozumiałe, rodziny ofiar. Starałem się w pierwszej kolejności rozwiązywać najpilniejsze sprawy, ale na niewiele się to zdawało, ponieważ do mojego biura codziennie napływały nowe prośby. Koledzy z Quantico twierdzili, że przypominam dziwkę: nie umiałem odmówić żadnemu klientowi.

Podczas nowojorskiego wykładu omawiałem typy osobowościowe przestępców, ale myślami byłem już w Seattle. Miałem świadomość, że – jak zwykle – nie wszyscy powitają mnie z otwartymi ramionami i że – jak przy każdym dużym śledztwie, do którego mnie zapraszano – będę musiał odpowiednio „sprzedać” swoje usługi. Większość policjantów i wielu funkcjonariuszy FBI wciąż uważała je za szarlatanerię. Wiedziałem, że będę musiał zjednać sobie przychylność policjantów z Seattle, nie robiąc na nich wrażenia przemądrzałego gnojka. Zapewnię ich, że odwalili kawał dobrej roboty, niemniej przyszedł czas, by rozważyli przyjęcie pomocy od FBI. Największa trudność wynikała zapewne z faktu, że w odróżnieniu od zwykłych agentów federalnych, których interesowały „fakty, wyłącznie suche fakty, mój drogi”, ja w swojej pracy zajmowałem się opiniami. Żyłem ze świadomością, że jeśli się pomylę, mogę skierować ważne śledztwo w ślepy zaułek, przyczyniając się do śmierci kolejnych osób. Byłby to poważny cios dla nowatorskiego programu analizy kryminalistycznej opartej na profilach psychologicznych przestępców, do którego próbowałem przekonać swoich szefów.

Kolejnym problemem były niezliczone delegacje. Zdążyłem już kilkakrotnie odwiedzić Alaskę, przekraczając przy okazji cztery strefy czasowe i odbywając mrożący krew w żyłach przelot nad taflą wody, zakończony lądowaniem w ciemnościach. Niemal natychmiast po przybyciu na miejsce i spotkaniu z miejscową policją wsiadłem do samolotu i poleciałem do Seattle.

Niekontrolowany napad lęku trwał jakąś minutę. „No dalej, Douglas, weź się w garść”, dopingowałem siebie w myślach. W końcu się pozbierałem. Nie przypuszczam, aby którykolwiek ze słuchaczy coś zauważył, ale ja wciąż miałem poczucie, że gromadzą się nade mną ciemne chmury.

Właśnie ten dręczący niepokój sprawił, że zaraz po powrocie do Quantico udałem się do działu kadr i wykupiłem dodatkowe ubezpieczenie na życie oraz ubezpieczenie dochodów na wypadek niezdolności do pracy. Nie potrafię wyjaśnić, czym się kierowałem – chyba tylko tym nieokreślonym poczuciem zagrożenia. Byłem wykończony. Przesadzałem z ćwiczeniami fizycznymi i przypuszczalnie również z alkoholem, którym próbowałem koić zszargane nerwy. Cierpiałem na bezsenność, a gdy już udawało mi się zasnąć, często budził mnie telefon od osoby, która akurat pilnie potrzebowała pomocy. Wracałem do łóżka z nadzieją, że we śnie zobaczę rozwiązanie którejś z bieżących spraw. Dzisiaj wydaje się oczywiste, do czego to musiało doprowadzić, ale wtedy nie potrafiłem wyzwolić się z poczucia całkowitej beznadziei.

Tuż przed wyjazdem na lotnisko coś kazało mi zajrzeć do szkoły podstawowej, w której moja żona Pam uczyła niepełnosprawnych uczniów czytania. Wspomniałem o dodatkowym ubezpieczeniu.

– Dlaczego mówisz mi o tym akurat teraz? – spytała wyraźnie zaniepokojona. Odczuwałem potworny ból prawej strony głowy. Pam zauważyła, że mam przekrwione oczy i źle wyglądam.

– Po prostu chciałem to zrobić jeszcze przed wyjazdem – wyjaśniłem. Mieliśmy dwie córki. Erika miała wtedy osiem lat, a Lauren trzy.

Do Seattle zabrałem dwóch nowych agentów specjalnych, Blaine’a McIlwaina i Rona Walkera. Miałem wprowadzić ich w śledztwo. Dotarliśmy na miejsce wieczorem i zameldowaliśmy się w Hiltonie. W trakcie rozpakowywania zauważyłem, że przywiozłem tylko jeden czarny but. Drugiego musiałem zapomnieć zabrać z domu albo zgubić go w podróży, tymczasem następnego dnia rano miałem wygłosić odczyt dla wydziału policji hrabstwa King. Od zawsze miałem słabość do efekciarskich strojów, a przemęczenie i stres tylko wzmocniły we mnie przekonanie, że do garnituru koniecznie potrzebuję czarnych butów. Wybiegłem z hotelu i w pośpiechu przemierzyłem okolicę. W końcu znalazłem czynny sklep obuwniczy. Do hotelu wróciłem jeszcze bardziej zmęczony, ale za to z parą czarnych butów.

Następnego dnia, w środę, spotkałem się z przedstawicielami wydziału policji oraz członkami grupy roboczej, w skład której wchodzili pracownicy służb portowych z Seattle i dwaj lokalni psychologowie pomagający w śledztwie. Wszyscy chcieli poznać opracowany przeze mnie profil mordercy, a także zapytać, co sądzę na temat teorii o dwóch sprawcach. Ja z kolei próbowałem wyjaśnić, dlaczego akurat w tym wypadku profil mordercy nie jest najważniejszy, bo choć byłem pewien swoich ustaleń, kategoria podejrzanych była niezwykle pojemna.

Wyjaśniłem, że do zatrzymania mordercy doprowadzi raczej postawa aktywna: policja i media powinny wspólnie podjąć próbę zwabienia sprawcy w pułapkę. Policja mogłaby zorganizować cykl spotkań z mieszkańcami w celu „omówienia” morderstw. Byłem pewien, że sprawca przyjdzie co najmniej na jedno z nich. Dzięki temu moglibyśmy również rozstrzygnąć, czy mamy do czynienia z jednym zabójcą, czy z kilkoma. Inną sztuczką byłby komunikat, że znaleźli się świadkowie jednego z porwań. Liczyłem, że w ten sposób sprowokujemy mordercę do wyboru równie aktywnej strategii – być może sam zgłosi się na policję, aby wyjaśnić, że obok miejsca porwania przechodził zupełnie przypadkowo. Wiedziałem jedno: morderca nie przestanie zabijać.

Następnie udzieliłem im rady, jak przesłuchiwać podejrzanych – zarówno tych aresztowanych w wyniku działań policji, jak i różnej maści wariatów, których zawsze przyciągały tego rodzaju głośne sprawy. Przez resztę dnia odwiedzaliśmy z McIlwainem i Walkerem miejsca, w których porzucono ciała. Do hotelu wróciłem wykończony.

Zeszliśmy do baru, aby po ciężkim dniu odprężyć się przy drinku. Powiedziałem kolegom, że kiepsko się czuję. Ból głowy nie ustępował; podejrzewałem, że bierze mnie grypa. Poprosiłem, aby zastąpili mnie następnego dnia podczas spotkań z policjantami. Miałem nadzieję, że cały dzień w łóżku postawi mnie na nogi. Pożegnałem się, mówiąc, że zobaczymy się w piątek rano, wróciłem do pokoju i umieściłem na klamce wywieszkę z napisem „Nie przeszkadzać”.

Pamiętam tylko, że czułem się koszmarnie, siadając na łóżku. Zacząłem się rozbierać. W czwartek koledzy pojechali do budynku sądu hrabstwa King i kontynuowali prezentację strategii, którą w zarysie przedstawiłem dzień wcześniej. Tak jak prosiłem, nie zawracali mi głowy przez cały dzień, abym mógł się wykurować.

Zaniepokoiła ich dopiero moja nieobecność na piątkowym śniadaniu. Zadzwonili do pokoju – nikt nie odpowiadał. Podeszli pod drzwi i zapukali. Cisza.

Przestraszeni zeszli do recepcji i zażądali klucza do pokoju. Wrócili na górę, otworzyli drzwi, ale drogę zagrodził im łańcuch. Z głębi pokoju dobiegały słabe jęki.

Otworzyli kopniakiem drzwi i wbiegli do środka. Znaleźli mnie na podłodze, skulonego, w – jak się wyrazili – „żabiej” pozycji. Byłem częściowo ubrany i najwyraźniej próbowałem wcześniej dosięgnąć słuchawki telefonu. Lewą stroną mojego ciała wstrząsały drgawki, a zdaniem Blaine’a byłem rozpalony.

Obsługa hotelu zadzwoniła do Swedish Hospital, skąd natychmiast przysłano karetkę. Tymczasem Blaine i Ron połączyli się z izbą przyjęć i przekazali informacje na temat mojego stanu. Miałem 41,7°C gorączki, puls 220 i sparaliżowaną lewą stronę ciała. Drgawki wstrząsały mną jeszcze w karetce. Na karcie przyjęć zapisano, że miałem „oczy jak u lalki” – otwarte, nieruchome i szklane.

Zaraz po przyjeździe do szpitala obłożono mi głowę lodem i zaczęto podawać ogromne ilości fenobarbitalu, który miał zapobiec kolejnym konwulsjom. Lekarz poinformował Blaine’a i Rona, że dawka leku, jaką mi podał, wystarczyłaby do uśpienia połowy miasta.

Dodał, że mimo wspólnych wysiłków personelu szpitala istnieje niewielkie prawdopodobieństwo, że przeżyję. Tomografia komputerowa wykazała obrzęk lewej półkuli mózgu, a wysoka gorączka doprowadziła do wylewu.

– Mówiąc po ludzku – wyjaśnił lekarz – jego mózg usmażył się na wiór.

Był 2 grudnia 1983 roku. Ubezpieczenie, które dopiero co wykupiłem, zaczęło obowiązywać poprzedniego dnia.

Mój szef Roger Depue pojechał do szkoły, w której uczyła Pam, aby osobiście ją o wszystkim powiadomić. W towarzystwie mojego ojca przyleciała do Seattle, zostawiwszy dziewczynki pod opieką mojej matki Dolores. Agenci lokalnego biura terenowego FBI: Rick Mathers i John Biner, odebrali ich z lotniska i zawieźli prosto do szpitala. Dopiero tam moi najbliżsi poznali całą prawdę. Lekarze starali się przygotować Pam na najgorsze. Tłumaczyli, że nawet jeśli przeżyję, prawdopodobnie stracę wzrok i zamienię się w „warzywo”. Pam wezwała katolickiego księdza, aby udzielił mi ostatniego namaszczenia, on jednak odmówił, kiedy dowiedział się, że jestem prezbiterianinem. Blaine i Ron go spławili i znaleźli innego kapłana, który nie miał takich obiekcji. Poprosili, aby przyszedł i się za mnie pomodlił.

Przez tydzień byłem pogrążony w śpiączce, na pograniczu życia i śmierci. Przepisy obowiązujące na oddziale intensywnej terapii pozwalały na odwiedziny jedynie rodzinie. W ten sposób moi koledzy z Quantico, Rick Mathers oraz funkcjonariusze z biura terenowego w Seattle niespodziewanie stali się moimi bliskimi krewnymi.

– Co jak co, ale ma pani dużą rodzinę – zauważyła z przekąsem jedna z pielęgniarek w rozmowie z Pam.

Uwaga o „dużej rodzinie” nie była aż tak absurdalna. Moi koledzy z Quantico, kierowani przez Billa Hagmaiera z Jednostki Nauk Behawioralnych i Toma Columbella z Akademii FBI, urządzili zbiórkę na opłacenie pobytu Pam i mojego ojca w Seattle. Nie minęło wiele czasu, a zaczęli otrzymywać wpłaty od policjantów z całego kraju. Rozpoczęto nawet przygotowania do transportu mojego ciała do Wirginii, gdzie miałem zostać pochowany na cmentarzu wojskowym w Quantico.

Pod koniec pierwszego tygodnia Pam, mój ojciec, agenci i ksiądz zebrali się przy moim łóżku, chwycili się za ręce i odmówili modlitwę. W nocy wybudziłem się ze śpiączki.

Pamiętam zaskoczenie na widok Pam i ojca. Nie wiedziałem, gdzie się znajduję. Początkowo nie mogłem mówić – lewa część mojej twarzy obwisła i miałem rozległy paraliż lewej strony ciała – a kiedy już odzyskałem mowę, trochę bełkotałem. Odkryłem, że mogę poruszać nogą; później stopniowo wracała mi władza w innych częściach ciała. Miałem obolałe gardło od rurki respiratora. Fenobarbital zastąpiono fenytoiną, a po wykonaniu wszystkich możliwych testów, prześwietleń i nakłuć lędźwiowych lekarze postawili ostatecznie diagnozę: wirusowe zapalenie mózgu spowodowane lub wzmocnione przez stres oraz ogólne osłabienie i spadek odporności. Miałem szczęście, że żyłem.

Rekonwalescencja była bolesna i nużąca. Musiałem od nowa nauczyć się chodzić. Szwankowała mi pamięć. Abym nie zapomniał nazwiska lekarza prowadzącego, doktora Siegala, Pam przyniosła wykonaną z muszelek figurkę mewy* na korkowej podstawce. Doktor przyszedł skontrolować stan mojego umysłu. Zapytał, czy pamiętam, jak się nazywa. Wybełkotałem: „Jasne, doktor Mewa”.

Mimo olbrzymiego wsparcia, jakie otrzymywałem ze wszystkich stron, rehabilitacja wprowadzała mnie w stan głębokiej frustracji – nie należałem do ludzi cierpliwych ani takich, którzy potrafią siedzieć bezczynnie. Dyrektor FBI William Webster zadzwonił, aby podnieść mnie na duchu. Powiedziałem, że chyba nie będę w stanie posługiwać się bronią.

– O to się nie martw, John – odparł. – Dla nas liczy się przede wszystkim twój umysł.

Obawiałem się, że i z umysłu nie będę miał specjalnego pożytku, ale powstrzymałem się od komentarza.

W końcu opuściłem Swedish Hospital i dwa dni przed Bożym Narodzeniem wróciłem do domu. Przed wyjazdem wręczyłem pracownikom oddziału pomocy doraźnej i intensywnej terapii pamiątkowe odznaki w dowód wdzięczności za uratowanie mi życia.

Roger Depue odebrał nas z lotniska Dulles pod Waszyngtonem i zawiózł do naszego domu we Fredericksburgu, udekorowanego amerykańską flagą i wielkim transparentem z napisem: „Witaj w domu, John”. Schudłem z osiemdziesięciu ośmiu do siedemdziesięciu trzech kilogramów. Erika i Lauren tak się wystraszyły na widok wymizerowanego ojca na wózku inwalidzkim, że jeszcze przez długi czas przeżywały każdy mój wyjazd na delegację.

Święta upłynęły w dość melancholijnej atmosferze. Z przyjaciół widziałem tylko Rona Walkera, Blaine’a McIlwaina, Billa Hagmaiera i jeszcze jednego agenta z Quantico, Jima Horna. Korzystałem z wózka inwalidzkiego, ale poruszanie się i tak sprawiało mi kłopot. Miałem trudności z prowadzeniem rozmowy. Z byle powodu wybuchałem płaczem i nie ufałem własnej pamięci. Kiedy Pam lub ojciec zabierali mnie na przejażdżkę samochodem po Fredericksburgu, nie potrafiłem rozpoznać, które budynki wybudowano niedawno, a które stały tam od dłuższego czasu. Czułem się jak ofiara wylewu i obawiałem się, że mogę już nigdy nie wrócić do pracy.

Miałem też żal do FBI. W lutym tamtego roku poinformowałem zastępcę dyrektora Jima McKenziego, że nie poradzę sobie dłużej z tyloma obowiązkami. Poprosiłem o przydzielenie współpracowników, którzy pomogliby mi w ich wypełnianiu.

McKenzie okazał zrozumienie, ale natychmiast sprowadził mnie na ziemię.

– Wiesz doskonale, jak działa ta instytucja – powiedział. – Musisz się zaharować na śmierć, żeby cię docenili.

Nie tylko nie czułem wsparcia ze strony FBI, czułem się też niedoceniony. Rok wcześniej wypruwałem z siebie flaki przy sprawie morderstw dzieci w Atlancie i zaraz potem dostałem oficjalną naganę za artykuł, który ukazał się w gazecie miasteczka Newport News w stanie Wirginia tuż po aresztowaniu Wayne’a Williamsa. Dziennikarz zapytał mnie, co sądzę o Williamsie jako o podejrzanym. Odpowiedziałem, że pasuje do profilu, a jeśli zarzuty się potwierdzą, prawdopodobnie odpowie za więcej niż jedno morderstwo.

Mimo że gazeta przekręciła moją wypowiedź, FBI uznało, że nie powinienem wypowiadać takich opinii na temat bieżącego śledztwa, zwłaszcza że dwa miesiące wcześniej ostrzegano mnie przed rozmową z tygodnikiem „People”. Była to typowa zagrywka rządowej biurokracji. Po sześciu miesiącach przepychanek zostałem wezwany do waszyngtońskiej siedziby Biura Odpowiedzialności Zawodowej (Office of Professional Responsibility), gdzie udzielono mi nagany. W owym czasie był to jedyny dokument potwierdzający, że FBI dostrzega moją rolę w schwytaniu sprawcy „zbrodni stulecia”.

Stróże prawa mają spory problem z opowiadaniem innym osobom, nawet małżonkom, o swojej pracy. Kiedy człowiek zawodowo ogląda trupy i okaleczone ciała (zwłaszcza dzieci), po powrocie do domu pragnie jak najszybciej o tym zapomnieć, a już na pewno nie zagai przy obiedzie: „Zajmowałem się dziś fascynującym przypadkiem morderstwa. Zaraz ci o wszystkim opowiem”. Właśnie z tego powodu policjanci mają – z wzajemnością – słabość do pielęgniarek. Dobrze się nawzajem rozumieją.

Mimo to zdarzało się niejednokrotnie, że kiedy spacerowałem po parku czy lesie z córkami, nachodziła mnie myśl: „W podobnym miejscu znaleźliśmy tego ośmiolatka”. Drżałem o ich bezpieczeństwo, mając w pamięci wszystkie potworności, z jakimi stykałem się w pracy, ale z tego samego powodu nie potrafiłem reagować z empatią na pomniejsze, choć przecież ważne zdarzenia i problemy typowe dla dzieciństwa. Kiedy po powrocie do domu słyszałem od Pam, że jedna z dziewczynek spadła z roweru i trzeba było jej założyć szwy, przed oczami stawały mi natychmiast obrazki z sekcji zwłok dziecka w podobnym wieku i przypominałem sobie, ile szwów musiał mu założyć lekarz sądowy, przygotowując ciało do pogrzebu.

Pam miała własny krąg przyjaciół, którzy angażowali się w lokalną politykę, co mnie akurat zupełnie nie interesowało. W związku z moimi częstymi wyjazdami na delegacje na Pam spadła lwia część odpowiedzialności za wychowanie dzieci, płacenie rachunków i prowadzenie domu. Był to jeden z wielu problemów, które kładły się cieniem na naszym małżeństwie. Mam świadomość, że przynajmniej starsza z córek, Erika, zdawała sobie sprawę z napiętych stosunków w domu.

Nie potrafiłem odżałować, że FBI pozwoliło mi się zaharować niemal na śmierć. Miesiąc po powrocie do domu paliłem liście w ogrodzie. Nagle pod wpływem impulsu wszedłem do środka, zebrałem wszystkie kopie moich profili psychologicznych i publikacji, wyniosłem je do ogrodu i wrzuciłem w płomienie. Przeżyłem w ten sposób swego rodzaju katharsis.

Kilka tygodni później, kiedy mogłem znowu prowadzić samochód, pojechałem na Cmentarz Państwowy w Quantico, aby obejrzeć grób, w którym miałem zostać pochowany. Ludzi chowa się tam według daty śmierci, więc gdybym zmarł 1 lub 2 grudnia, trafiłaby mi się kiepska lokalizacja. Leżałbym obok dziewczyny zadźganej nożem na podjeździe swojego domu, niedaleko od nas. Sam brałem udział w śledztwie; mordercy wciąż nie schwytano. Kiedy tak stałem zamyślony, przypomniałem sobie, że doradzałem policji obserwowanie grobu – na wypadek gdyby morderca miał się przy nim pojawić. Cóż by to była za ironia losu, gdyby policjanci rzeczywiście prowadzili obserwację i uznali mnie za podejrzanego.

Cztery miesiące po ataku w Seattle wciąż byłem na zwolnieniu lekarskim. Na skutek powikłań i długotrwałego przebywania w łóżku dostałem zakrzepów w nogach i płucach. Przebrnięcie przez każdy dzień wciąż wymagało ode mnie dużego wysiłku. Nie wiedziałem, czy zdrowie pozwoli mi ponownie podjąć pracę, zresztą nie potrafiłem znaleźć motywacji do powrotu. Bieżącymi śledztwami zajmował się tymczasowo Roy Hazelwood ze szkoleniowej sekcji Jednostki Nauk Behawioralnych.

Do Quantico wróciłem po raz pierwszy w kwietniu 1984 roku. Wygłosiłem przemówienie do grupy około pięćdziesięciu profilerów z sekcji terenowych FBI. Wszedłem do sali w pantoflach, ponieważ stopy wciąż miałem nabrzmiałe od zakrzepów. Agenci z całego kraju zgotowali mi owację na stojąco. Spontaniczna i szczera reakcja obcych ludzi, którzy lepiej niż ktokolwiek inny rozumieli moją pracę i niezbędność forsowanych przeze mnie zmian w FBI, sprawiła, że po raz pierwszy od wielu miesięcy poczułem się doceniony. Zrozumiałem, że wróciłem do domu.

Miesiąc później pracowałem już w pełnym wymiarze godzin.

Ang. seagull – mewa (przyp. tłum.).

Rozdział 1
W umyśle mordercy

Wejść w skórę myśliwego.

Na tym polega moja rola. Wyobraźcie sobie scenę z filmu przyrodniczego, gdzie lew na sawannie w parku Serengeti zauważa przy wodopoju duże stado antylop. Widzimy, jak wyławia wzrokiem jedno spośród tysięcy zwierząt: słabe, bezbronne, w jakiś sposób odmienne. To ono prawdopodobnie padnie zaraz jego łupem.

Podobnie polują niektórzy ludzie. Jeżeli wcielam się w jednego z nich, dzień w dzień wyruszam na łowy, wypatrując w tłumie ofiary. Powiedzmy, że jestem w galerii handlowej wypełnionej tysiącami ludzi. Wchodzę do salonu z grami wideo. Kiedy omiatam wzrokiem hordę dzieciaków, muszę to zrobić jako łowca, jako profiler – muszę wychwycić z tłumu potencjalną ofiarę. Muszę rozpoznać, które dziecko jest najsłabsze, które łatwo będzie upolować. Muszę uwzględnić jego ubiór. Muszę wychwycić niewerbalne sygnały, które wysyła. Mam na to zaledwie ułamek sekundy, a więc muszę być w tym naprawdę dobry. Kiedy już podejmę decyzję, kiedy przystąpię do działania, muszę wiedzieć, w jaki sposób wyprowadzić dziecko z galerii, nie wywołując zamieszania ani nie wzbudzając podejrzeń. Jego rodzice pewnie robią zakupy dwa piętra niżej. Nie mogę sobie pozwolić na najmniejszy błąd.

Towarzyszący polowaniu dreszczyk emocji stymuluje łowców. Podejrzewam, że gdyby dało się odczytać napięcie elektryczne na ich skórze w momencie wypatrzenia ofiary, otrzymalibyśmy taki sam wynik jak u polującego lwa. Nie ma znaczenia, czy chodzi o ludzi polujących na dzieci, młode kobiety, emerytów, prostytutki lub jakąkolwiek inną możliwą do wyodrębnienia kategorię, a nawet tych, którzy wydają się dobierać ofiary losowo. Wszyscy są do siebie pod pewnymi względami podobni.

Jednocześnie różnią się i pozostawiają ślady indywidualnych cech charakteru, więc dzięki nowemu orężowi pozwalającemu na wyodrębnienie określonych typów brutalnych przestępców możemy ich wytropić, aresztować i skazać. Większą część kariery agenta specjalnego FBI poświęciłem na udoskonalanie tego oręża, a ta książka jest kroniką tych wysiłków. Od zarania cywilizacji najstraszliwsze zbrodnie prowokowały do postawienia pytania: kto byłby zdolny do tak potwornego czynu? Profile psychologiczne i analizy miejsc zbrodni, jakie opracowujemy w Jednostce Wsparcia Dochodzeń FBI, próbują na to pytanie odpowiedzieć.

Zachowanie jest odzwierciedleniem osobowości.

Nie zawsze jest rzeczą łatwą, a już na pewno nie jest rzeczą przyjemną, postawienie się w pozycji sprawcy lub wejście w jego umysł. Na tym właśnie polega zadanie moje i ludzi, którymi kieruję. Staramy się wcielać w postacie zbrodniarzy.

Każdy detal miejsca zbrodni zawiera jakąś informację na temat niezidentyfikowanego sprawcy. Dzięki znajomości szczegółów ogromnej liczby spraw oraz rozmowom z ekspertami – czyli samymi przestępcami – nauczyliśmy się interpretować te wskazówki, tak jak lekarze interpretują symptomy choroby. Oni formułują diagnozę na podstawie zbioru symptomów powiązanych ze znaną im z doświadczenia chorobą; my dochodzimy do pewnych konkluzji, kiedy wskazówki zaczynają układać się zgodnie z określonym wzorcem.

Na początku lat osiemdziesiątych XX wieku na potrzeby naszych badań przeprowadziłem cykl rozmów z osadzonymi w więzieniach mordercami. Pewnego razu znalazłem się w towarzystwie groźnych przestępców w starym kamiennym gotyckim więzieniu stanowym w Baltimore. Każdy ze skazanych – morderca policjantów, morderca dzieci, handlarz narkotyków i człowiek od brudnej roboty – był na swój sposób interesujący, mnie jednak zależało na rozmowie z jakimś mordercą gwałcicielem na temat jego modus operandi. Zapytałem obecnych więźniów, czy w ich placówce przebywa ktoś taki.

– Tak, Charlie Davis – powiedział jeden z nich, ale pozostali zaraz dodali, że pewnie nie będzie chciał rozmawiać z agentem federalnym. Ktoś poszedł po niego na dziedziniec i ku powszechnemu zaskoczeniu Davis dołączył do naszego grona, zapewne z ciekawości i nudy. Nie ulega wątpliwości, że moim sprzymierzeńcem był nadmiar wolnego czasu więźniów.

Do zaplanowanych spotkań z więźniami zawsze staraliśmy się możliwie najlepiej przygotować. Zapoznawaliśmy się z aktami policyjnymi, zdjęciami z miejsca zbrodni, wynikami sekcji zwłok, stenogramami z procesu sądowego – wszystkim, co mogło rzucić jakiekolwiek światło na motywy i osobowość określonego mordercy. Trudno w inny sposób zabezpieczyć się przed podejmowanymi przez więźniów próbami wciskania nam kitu. Tym razem z oczywistych powodów nie mogłem się przygotować, ale postanowiłem uczynić z tego swój atut, przyznając się na wstępie do ignorancji.

Davis był potężnie zbudowanym mężczyzną po trzydziestce. Mierzył prawie dwa metry, był gładko ogolony i miał starannie przyczesane włosy.

– Masz nade mną przewagę, Charlie – stwierdziłem. – Nie wiem, za co siedzisz.

– Zabiłem pięć kobiet – wyjaśnił.

Poprosiłem, aby opisał miejsca zbrodni i sposób uśmiercania ofiar. Davis dorabiał jako kierowca karetki pogotowia. Jego sposób działania polegał na tym, że dusił jakąś kobietę, ciało umieszczał na poboczu autostrady w rejonie swojego szpitala, składał telefonicznie anonimowe zawiadomienie, a następnie sam na nie reagował i odnajdywał zwłoki. Nikt z przybyłych na miejsce nie przypuszczał, że morderca układa ofiarę na noszach. Satysfakcję sprawiały mu całkowita kontrola nad sytuacją i precyzyjne planowanie zbrodni. Tego rodzaju informacje na temat metod działania przestępców były dla mnie niezwykle cenne.

Wybór duszenia jako metody zabijania świadczył o impulsywnej naturze tego czynu. Davisa interesował przede wszystkim gwałt.

– Widzę, że to cię kręci – zauważyłem. – Gdybyś mógł, byłbyś policjantem i dysponował realną władzą, a nie wykonywał jakąś podrzędną pracę poniżej swoich kwalifikacji.

Wybuchnął śmiechem i przyznał, że jego ojciec był porucznikiem policji.

Na moją prośbę opisał dokładnie przebieg morderstw. Śledził jakąś atrakcyjną młodą kobietę, która, powiedzmy, zatrzymała się na parkingu przed restauracją. Wykorzystując znajomości ojca, zdobywał na policji dane właściciela samochodu, a kiedy dysponował nazwiskiem, dzwonił do restauracji i prosił o powiadomienie kobiety, że zostawiła włączone światła. Wychodziła na parking, a on ją atakował: wpychał do samochodu, swojego lub jej, spinał jej ręce kajdankami i odjeżdżał.

Każde z pięciu morderstw opisał z takimi detalami, jakby odtwarzał sobie jego przebieg w pamięci. Kiedy doszedł do ostatniego, powiedział, że przykrył czymś dziewczynę leżącą na przednim siedzeniu samochodu. Wcześniej o tym nie wspominał.

Postanowiłem jeszcze bardziej odejść od zwyczajowego schematu rozmowy.

– Pozwól, że coś ci powiem, Charlie. Nie układają ci się relacje z kobietami, a kiedy popełniałeś pierwsze morderstwo, miałeś też problemy finansowe. Dobiegałeś trzydziestki, wiedziałeś, że ze swoimi kwalifikacjami powinieneś wykonywać znacznie lepszą pracę. Byłeś z tego powodu sfrustrowany i miałeś poczucie braku kontroli nad życiem.

Ostrożnie przytaknął. Dobra nasza! Chociaż jak na razie mówiłem tylko o rzeczach, które były łatwe do odgadnięcia.

– Do tego doszedł poważny problem z alkoholem – ciągnąłem. – Wpadłeś w długi. Kłóciłeś się z kobietami, z którymi mieszkałeś. – Nie wspominał, że z kimś mieszkał, ale byłem pewien, że tak. – W te wieczory, kiedy nie mogłeś wytrzymać, ruszałeś na łowy. Na matkę nie podniósłbyś ręki, więc musiałeś się wyładować na kimś obcym.

Widziałem, że język ciała Davisa stopniowo ulegał zmianie. Zaczynał się przede mną otwierać. Kontynuowałem, rozwijając te szczątkowe informacje, którymi już dysponowałem.

– Ostatnią ofiarę zabiłeś w znacznie delikatniejszy sposób. Sprawy potoczyły się inaczej niż poprzednio. Po gwałcie pozwoliłeś jej się ubrać. Kiedy leżała w samochodzie, przykryłeś jej głowę. Wcześniej tego nie robiłeś. Po raz pierwszy cała sytuacja nie sprawiła ci przyjemności.

Rozmowy z więźniami nauczyły mnie, że kiedy zaczynali uważniej słuchać, oznaczało to, że trafiłem w czuły punkt. Umiejętność dostrzeżenia tego momentu wykorzystywałem później podczas zwykłych przesłuchań.

Widziałem, że Davis zamienił się w słuch.

– Powiedziała coś, co sprawiło, że na myśl o morderstwie zrobiło ci się przykro. A jednak to zrobiłeś.

Niespodziewanie poczerwieniał jak burak. Wyglądał, jakby wpadł w jakiś trans. Oczami wyobraźni musiał przenieść się na miejsce zbrodni. Chwilę się wahał. Kobieta powiedziała, że jej mąż ma poważne problemy zdrowotne. Choruje, może nawet umiera. Martwiła się o niego. Może próbowała Davisa zwieść, a może mówiła prawdę – tego się nie dowiemy. Tak czy inaczej, jej słowa wyraźnie go poruszyły.

– Nie zakryłem twarzy. Wiedziała, kim jestem, więc musiałem ją zabić.

Chwila milczenia.

– Zabrałeś coś, co do niej należało, prawda? – spytałem wreszcie.

Ponownie przytaknął i przyznał, że zajrzał do jej portfela. Wyjął fotografię przedstawiającą kobietę z mężem i dzieckiem zrobioną w okresie Bożego Narodzenia.

Było to nasze pierwsze spotkanie, ale coraz lepiej potrafiłem go sobie wyobrazić.

– Poszedłeś potem na jej grób, zgadza się, Charlie?

Oblał się rumieńcem. Musiał śledzić relacje w mediach, bo wiedział, gdzie została pochowana.

– Poszedłeś, ponieważ akurat to morderstwo sprawiło ci dyskomfort. Przyniosłeś coś na cmentarz i zostawiłeś na grobie.

Pozostali więźniowie siedzieli w milczeniu, śledząc uważnie przebieg rozmowy. Nigdy nie widzieli Davisa w takim stanie.

– Przyniosłeś coś na grób – powtórzyłem. – Co to było, Charlie? Przyniosłeś zdjęcie z portfela, prawda?

Zdobył się na przytaknięcie i zwiesił głowę.

Nie były to żadne czary ani magiczna sztuczka, jak mogło się wydawać pozostałym więźniom. Jasne, wiele elementów musiałem zgadnąć, ale korzystałem z bogatego doświadczenia, które zgromadził (i nadal gromadzi) nasz zespół. Odkryłem na przykład, że mordercy, zgodnie ze starym przesądem, faktycznie często odwiedzają groby ofiar, choć niekoniecznie z takich powodów, jak się zwykło sądzić.

Zachowanie jest odzwierciedleniem osobowości.

Profilowanie przestępców jest niezbędne także dlatego, że zmienił się charakter samych zbrodni. Wszyscy słyszeli o morderstwach związanych z narkotykami popełnianych masowo w większości amerykańskich miast albo o przestępstwach przy użyciu broni palnej będących na porządku dziennym i przynoszących wstyd naszemu państwu. Różnica polega na tym, że dawniej ofiarami większości przestępstw – zwłaszcza brutalnych – byli ludzie w jakiś sposób powiązani ze sprawcami.

Ta prawidłowość zanika. Jeszcze w latach sześćdziesiątych XX wieku w Stanach Zjednoczonych wykrywano grubo ponad 90 procent sprawców morderstw. Ten wskaźnik to już historia. Obecnie – mimo imponującego postępu naukowego i technicznego, mimo nadejścia ery informatycznej, mimo znacznie większej liczby znacznie lepiej wyszkolonych i wyposażonych policjantów – liczba morderstw rośnie, a wykrywalność spada. Ofiarami coraz częściej padają „obcy”. W wielu sprawach nie potrafimy określić motywu zbrodni, a przynajmniej motywu w jakiś sposób oczywistego lub „logicznego”.

Dawniej stróże prawa nie mieli specjalnego problemu z wyjaśnieniem większości brutalnych przestępstw. Dochodziło do nich wskutek wybuchów najbardziej podstawowych emocji, które znamy z własnego doświadczenia: gniewu, chciwości, zazdrości, pazerności, pragnienia zemsty. Po zlikwidowaniu przyczyny emocjonalnego problemu przestępstwa ustawały. Ktoś ginął, na tym sprawa się kończyła, a policja zazwyczaj wiedziała, kogo i dlaczego szukać.

W ostatnich dekadach ujawnił się nowy typ przestępcy – seryjny morderca. Ten nie przestaje zabijać, dopóki nie zostanie schwytany lub zabity, do tego uczy się na własnych błędach i doskonali w popełnianiu zbrodni. Piszę „ujawnił się”, ponieważ do pewnego stopnia towarzyszył nam od zawsze, na długo przed latami osiemdziesiątymi XIX wieku i Kubą Rozpruwaczem uważanym powszechnie za pierwszego seryjnego mordercę czasów nowożytnych. Termin „seryjny morderca” nie ma żeńskiego odpowiednika, ponieważ – z powodów, które omówię później – niemal wszyscy prawdziwi seryjni mordercy są mężczyznami.

Należy pamiętać, że seryjne morderstwa są zapewne znacznie starszym zjawiskiem, niż nam się wydaje. Opowieści i legendy o czarownicach, wilkołakach i wampirach mogły opisywać w istocie akty przemocy tak odrażające, że w odizolowanych od świata miasteczkach Europy i kolonizowanej Ameryki nie potrafiono dostrzec w nich – oczywistego dla nas – dzieła ludzi zdegenerowanych. Uważano, że tylko istota nadprzyrodzona mogła dopuścić się takich potworności. Bo przecież nie jeden z nas.

Seryjni mordercy i gwałciciele to zazwyczaj jednostki całkowicie zdegenerowane, dopuszczające się szokujących czynów. Najtrudniej ich schwytać ze wszystkich sprawców brutalnych przestępstw. U źródeł ich zachowań leżą często czynniki znacznie bardziej skomplikowane niż wspomniane podstawowe emocje, co z kolei powoduje, że trudniej te zachowania przewidzieć. Ludzie ci mają ograniczoną zdolność do przeżywania normalnych uczuć, takich jak współczucie, wyrzuty sumienia czy skrucha.

Czasami można ich schwytać tylko w jeden sposób: trzeba nauczyć się myśleć jak oni.

Jeśli ktoś sądzi, że zamierzam zdradzać ściśle strzeżone policyjne sekrety, które wyposażyłyby potencjalnych przestępców w „narzędzia” zbrodni, chciałbym od razu zapewnić, że moim zamiarem jest wyłącznie stworzenie kroniki rozwoju podejścia behawioralnego w opracowywaniu profili psychologicznych przestępców, analizie kryminalistycznej i postępowaniu prokuratorskim. Choćbym chciał, nie mógłbym napisać podręcznika zbrodni. Po pierwsze, nawet doświadczeni i utytułowani agenci, których zapraszamy do współpracy, muszą przejść dwuletnie szkolenie. Po drugie, im bardziej przestępca, choćby najbardziej przebiegły, stara się uniknąć wykrycia lub skierować nas na fałszywy trop, tym więcej zostawia wskazówek ułatwiających analizę jego zachowań.

Jak ustami Sherlocka Holmesa wyraził to wiele dekad temu sir Arthur Conan Doyle: „Gdy zachodzi coś niezwykłego, łatwo chwycić jakąś nić, po której dojdzie się do sedna sprawy, a im przestępstwo prostsze, tym nić tę trudniej jest wykryć”*. Innymi słowy, im więcej mamy informacji o zachowaniu przestępcy, tym pełniejszy powstaje profil i tym dokładniejszą analizę możemy przedstawić policji. Z kolei im lepszym profilem dysponuje policja, tym bardziej może zawęzić grupę podejrzanych i skuteczniej szukać sprawcy.

W tym miejscu muszę sprostować kolejne fałszywe przekonanie. Członkowie Jednostki Wsparcia Dochodzeń, wchodzącej w skład Narodowego Centrum Analizy Brutalnych Przestępstw (National Center for the Analysis of Violent Crime) w Quantico, nie łapią przestępców. Powtórzę, bo to ważne: członkowie Jednostki Wsparcia Dochodzeń nie łapią przestępców. To zadanie lokalnych wydziałów policji, które – biorąc pod uwagę ogrom spoczywającej na nich odpowiedzialności – radzą sobie z tym zupełnie nieźle. Naszą rolą jest wsparcie policji w odpowiednim ukierunkowaniu śledztwa, a następnie zaproponowanie technik proaktywnych, czyli prowokacji pomagających w wywabieniu przestępcy z ukrycia. A kiedy policjanci go już schwytają – ponownie kładę nacisk na fakt, że to oni łapią przestępcę, a nie my – próbujemy opracować strategię, która ułatwi prokuratorowi zaprezentowanie na sali sądowej prawdziwej sylwetki oskarżonego.

Potrafimy tego dokonać dzięki własnym badaniom i specjalistycznemu doświadczeniu. Policjanci z małego miasteczka ze Środkowego Zachodu mogą po raz pierwszy zetknąć się z przypadkiem seryjnego mordercy, a moja jednostka zajmowała się setkami, jak nie tysiącami, podobnych spraw. Zawsze powtarzam agentom: „Jeżeli chcecie zrozumieć artystę, musicie poznać jego obrazy”. Przez lata obejrzeliśmy wiele „obrazów” i przeprowadziliśmy pogłębione rozmowy z wieloma „wybitnymi artystami”.

Dane potrzebne do funkcjonowania Jednostki Nauk Behawioralnych (Behavioral Science Unit), która później przekształciła się w Jednostkę Wsparcia Dochodzeń (Investigative Support Unit), zaczęliśmy gromadzić na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku. Choć większość książek, jak słynne Milczenie owiec Thomasa Harrisa, wyolbrzymia i upiększa naszą rolę, dramatyzując ją na potrzeby fabuły, naszych poprzedników można częściej znaleźć w beletrystyce niż w literaturze faktu. C. August Dupin, detektyw amator z opublikowanego w 1841 roku klasycznego opowiadania Edgara Allana Poego Zabójstwo przy rue Morgue, był zapewne pierwszym w historii profilerem. Opowiadanie to opisuje chyba pierwszy przypadek wykorzystania przez profilera proaktywnej techniki mającej wywabić z ukrycia prawdziwego sprawcę i tym samym oczyścić z zarzutów niewinnego człowieka, który trafił do więzienia.

Podobnie jak funkcjonariusze należący sto pięćdziesiąt lat później do mojej jednostki, Poe rozumiał znaczenie opracowania profilu psychologicznego w sytuacji, gdy dowody materialne nie wystarczają do rozwikłania wyjątkowo brutalnej i z pozoru bezsensownej zbrodni. „Pozbawiony zwykłych środków pomocniczych analityk – pisał – wnika w ducha swego przeciwnika, utożsamia się z nim i niejednokrotnie od pierwszego rzutu oka odkrywa sposób (niekiedy do niedorzeczności prosty), jak go wciągnąć w zasadzkę lub popchnąć w błędne obliczenia”**.

Chciałbym przy okazji wspomnieć o pewnym drobiazgu. Monsieur Dupin lubił pracować samotnie w gabinecie, zamknąwszy okna i zaciągnąwszy kotary, dzięki czemu w pracy nie przeszkadzał mu nawet najmniejszy promyk światła ani inny sygnał z zewnętrznego świata. My niestety nie mamy w tej kwestii wyboru. Nasze biura w Akademii FBI w Quantico znajdują się kilka pięter pod ziemią, w miejscu, gdzie miała być centrala dowodzenia służb federalnych na wypadek stanu zagrożenia narodowego. Czasami mówimy, że pracujemy w Podziemnym Centrum Analizy Brutalnych Przestępstw – biura znajdują się osiemnaście metrów pod ziemią. Żartujemy, że to dziesięć razy głębiej niż zwłoki pochowane na cmentarzu.

Angielski pisarz Wilkie Collins przedstawił profesję profilera w pionierskich powieściach Kobieta w bieli (opartej na motywach prawdziwego śledztwa) oraz Kamień księżycowy, ale dopiero nieśmiertelny bohater sir Arthura Conan Doyle’a Sherlock Holmes spopularyzował na całym świecie tę formę analizy kryminalistycznej, i to w kostiumie wiktoriańskiego Londynu rozświetlonego słabą poświatą gazowych latarni. Największy komplement, jaki można złożyć każdemu z nas, to porównać go do słynnego detektywa. Poczułem się ogromnie zaszczycony, gdy przed laty przy okazji śledztwa w sprawie morderstwa w stanie Missouri w nagłówku artykułu opublikowanego w „St. Louis Globe-Democrat” nazwano mnie „współczesnym Sherlockiem Holmesem z FBI”.

Co interesujące, w tym samym czasie gdy fikcyjny Holmes rozwiązywał skomplikowane i wprawiające w zdumienie zagadki, na East Endzie prostytutki mordował prawdziwy Kuba Rozpruwacz. Dwie postacie usytuowane na przeciwległych krańcach prawa i po obu stronach granicy dzielącej rzeczywistość od fikcji zawładnęły do tego stopnia wyobraźnią mas, że w wielu „współczesnych” opowiadaniach o Sherlocku Holmesie, pisanych przez miłośników Conan Doyle’a, detektyw podejmuje się schwytania mordercy z Whitechapel.

W 1988 roku poproszono mnie o analizę sprawy Kuby Rozpruwacza na potrzeby pewnego programu telewizyjnego. Do swoich przemyśleń na temat najsłynniejszego niezidentyfikowanego mordercy w historii powrócę w dalszej części książki.

Tymczasem musiał upłynąć ponad wiek od Zabójstwa przy rue Morgue Poego i pół wieku od publikacji opowiadań o Sherlocku Holmesie, aby tworzenie behawioralnych profili psychologicznych przestało być literacką fikcją i zaistniało w realnym świecie. Od lat czterdziestych XX wieku do połowy pięćdziesiątych w Nowym Jorku grasował terrorysta podkładający w miejscach publicznych ładunki wybuchowe. W ciągu piętnastu lat Szalony Bomber przeprowadził ponad trzydzieści zamachów. Jego celem były między innymi stacje kolejowe Grand Central i Pennsylvania oraz sala koncertowa Radio City Music Hall. Bardzo dobrze pamiętam te wydarzenia, ponieważ byłem wtedy małym chłopcem i mieszkałem na Brooklynie.

Zdesperowana policja skontaktowała się w 1957 roku z psychiatrą z Greenwich Village doktorem Jamesem A. Brusselem. Ten obejrzał fotografie miejsc podłożenia ładunków i starannie przeanalizował szydercze listy wysyłane przez zamachowca do prasy, po czym na podstawie ogólnych wzorów behawioralnych, które zaobserwował u sprawcy, doszedł do szeregu szczegółowych wniosków, między innymi, że jest on paranoikiem nienawidzącym swojego ojca, darzy obsesyjną miłością matkę i mieszka w jednym z miast w stanie Connecticut. Na końcu pisemnej analizy Brussel poinstruował policję:

Szukajcie grubego mężczyzny w średnim wieku, urodzonego za granicą, wyznania rzymskokatolickiego, nieżonatego, mieszkającego z bratem lub siostrą. Kiedy go znajdziecie, prawdopodobnie będzie miał na sobie dwurzędowy garnitur. Zapięty na ostatni guzik.

Sformułowania zawarte w niektórych listach wskazywały, że zamachowiec z dużym prawdopodobieństwem jest niezadowolonym pracownikiem (obecnym lub byłym) nowojorskiego zakładu energetycznego Consolidated Edison. Po przeanalizowaniu grupy podejrzanych pod kątem profilu sporządzonego przez doktora Brussela policja wytypowała niejakiego George’a Metesky’ego, który pracował w Con Ed w latach czterdziestych, zanim jeszcze rozpoczęły się zamachy. Kiedy funkcjonariusze pojechali do Waterbury w stanie Connecticut, aby aresztować grubego, nieżonatego, urodzonego za granicą katolika w średnim wieku, okazało się, że Brussel pomylił się tylko w jednym: mężczyzna mieszkał nie z bratem lub siostrą, ale z dwiema niezamężnymi siostrami. Policjant poinformował Metesky’ego, że zostanie odwieziony na stację kolejową, i kazał mu się przebrać. Po chwili mężczyzna wyłonił się z sypialni w dwurzędowym garniturze. Zapiętym na ostatni guzik.

Zapytany, w jaki sposób doszedł do tak niesłychanie trafnych wniosków, doktor Brussel wyjaśnił, że w swojej praktyce psychiatry zwykle najpierw bada pacjenta, a następnie próbuje przewidzieć jego zachowania w określonych sytuacjach. Opracowując profil terrorysty, po prostu odwrócił procedurę. Starał się odgadnąć cechy charakteru na podstawie pozostawianych poszlak.

Z perspektywy niemal czterdziestu lat sprawa Szalonego Bombera wydaje się dość łatwa, niemniej w owym czasie stanowiła kamień milowy w rozwoju dziedziny wiedzy, którą nazwano później naukami behawioralnymi w kryminalistyce. Doktor Brussel, który pomagał później policji w rozwiązaniu sprawy Dusiciela z Bostonu, był pionierem w tej dziedzinie.

Mimo że często nazywa się ten proces dedukcją, fikcyjni bohaterowie jak Dupin czy Holmes, a w realnym świecie Brussel i jego następcy, odwoływali się w istocie do myślenia indukcyjnego, czyli wyciągania z drobnych elementów zbrodni wniosków ogólniejszej natury. Kiedy w 1979 roku przybyłem do Quantico, instruktorzy pracujący w Jednostce Nauk Behawioralnych, między innymi jeden z jej twórców, Howard Teten, zaczynali stosować metodę doktora Brussela do rozwiązywania spraw opisywanych przez policjantów na zajęciach Akademii Narodowej FBI. W tamtych czasach dysponowali wiedzą na temat pojedynczych przypadków, do tego niepopartą rzetelnymi badaniami naukowymi. W takim właśnie stanie zastałem tę dziedzinę wiedzy, kiedy zacząłem się nią zajmować.

Wspomniałem już, jak ważną rolę odgrywa umiejętność postawienia się w sytuacji niezidentyfikowanego mordercy i „wniknięcia” w jego umysł. Z naszych badań i doświadczeń wynika, że równie istotna – choć często niezwykle bolesna i przerażająca – jest umiejętność wejścia w skórę ofiary. Dopiero kiedy potrafimy w miarę precyzyjnie określić, jak zareagowałaby na wyrządzone jej potworności, możemy w pełni zrozumieć zachowanie i reakcje sprawcy.

Aby poznać sprawcę, trzeba przyjrzeć się zbrodni.

Na początku lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku wydział policji z małego miasteczka w stanie Georgia przysłał mi akta przerażającej sprawy. Ładna czternastolatka, mażoretka w zespole tanecznym szkoły średniej, została porwana z przystanku dla autobusów szkolnych, odległego mniej więcej sto metrów od jej domu. Częściowo nagie zwłoki dziewczyny znaleziono kilka dni później w zalesionym zakątku odwiedzanym często przez zakochanych, piętnaście kilometrów od jej domu. Ustalono, że została wykorzystana seksualnie, a zmarła na skutek uderzenia tępym narzędziem w głowę. Nieopodal ciała leżał duży zakrwawiony kamień.

Aby dokonać rzetelnej analizy, musiałem dowiedzieć się możliwie najwięcej na temat ofiary. Ustaliłem, że była miła i ładna; wyglądała dokładnie na swoje czternaście lat, a nie, jak niektóre nastolatki, na dwadzieścia jeden. Wszyscy zapewniali, że nie była rozwiązła ani nie miała w zwyczaju flirtować. Z całą pewnością nie brała narkotyków ani nie piła alkoholu. Poza tym charakteryzował ją ciepły i pełen życzliwości stosunek do ludzi. Sekcja zwłok wykazała, że w chwili gwałtu była dziewicą.

Dzięki tym niezwykle cennym informacjom zrozumiałem, w jaki sposób zachowywała się w trakcie porwania, a to z kolei umożliwiło ustalenie, jak w tej konkretnej sytuacji działał morderca. Doszedłem do wniosku, że człowiek ten nie planował morderstwa, ale popełnił je w panice, kiedy ku jego zaskoczeniu (mającemu źródło w wypaczonej, „karmiącej się iluzjami” psychice) dziewczyna go odtrąciła. To z kolei pozwoliło mi lepiej zrozumieć osobowość mordercy, a opracowany przeze mnie profil naprowadził policję na mężczyznę podejrzanego o dokonanie rok wcześniej gwałtu w położonym nieopodal większym mieście. Znajomość ofiary pomogła mi również w opracowaniu strategii, którą policja wykorzystała podczas przesłuchania podejrzanego, który zgodnie z moimi przewidywaniami przeszedł pozytywnie badanie wykrywaczem kłamstw. Szczegóły tej fascynującej i poruszającej sprawy opiszę w dalszej części książki, teraz zdradzę tylko, że podejrzany przyznał się zarówno do morderstwa, jak i gwałtu popełnionego rok wcześniej. Został skazany, a gdy piszę te słowa, oczekuje na wykonanie wyroku śmierci w jednym z więzień w stanie Georgia.

Kiedy uczymy podstaw tworzenia profili psychologicznych oraz analizy miejsca zbrodni, staramy się wpoić agentom FBI lub funkcjonariuszom służb porządkowych uczęszczającym na kursy Narodowej Akademii FBI, że muszą odtworzyć w myślach przebieg całego zdarzenia. Mój kolega Roy Hazelwood, który do przejścia na emeryturę w 1993 roku przez wiele lat wykładał podstawy tworzenia profili psychologicznych, dzielił analizę na trzy odrębne pytania i fazy: co, dlaczego i kto.

Co się stało? Pytanie to obejmuje wszystkie elementy potencjalnie istotne z punktu widzenia zachowań sprawcy.

Dlaczego doszło do przestępstwa i dlaczego miało taki, a nie inny przebieg? Dlaczego morderca okaleczył zwłoki ofiary? Dlaczego nie zabrał żadnych wartościowych przedmiotów? Dlaczego w domu nie ma śladów włamania? W jaki sposób można wyjaśnić wszystkie elementy zbrodni istotne z behawioralnego punktu widzenia?

To z kolei prowadzi do trzeciego pytania.

Kto mógł popełnić taką zbrodnię z tych powodów?

Odpowiedzieć na te pytania – to cel, jaki sobie stawiamy.

A. Conan Doyle, Tajemnica doliny Boscombe, tłum. nieznany, w: tenże, Przygody Sherlocka Holmesa, Warszawa 2010, s. 86 (przyp. tłum.).

E.A. Poe, Opowieści miłosne, śmiertelne i tajemnicze, tłum. S. Wyrzykowski, Poznań 2010, s. 343 (przyp. tłum.).

Rozdział 2
Moja matka nazywała się Holmes

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 3
Hazard a krople deszczu na szybie

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 4
Między dwoma światami

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 5
Nauki behawioralne czy naukowe pierdoły?

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 6
W trasie

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 7
Jądro ciemności

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 8
Zabójca z wadą wymowy

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 9
W skórze mordercy

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 10
Każdy ma swój zakrwawiony kamień

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 11
Atlanta

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 12
Jeden z nas

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 13
Najniebezpieczniejsza gra

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 14
Kto zabił zwyczajną amerykańską dziewczynę?

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 15
Krzywdząc najbliższych

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 16
„Bóg chce, abyś dołączyła do Shari Faye”

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 17
Każdy może być ofiarą

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 18
Wojna psychiatrów

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 19
Czasami to smok wygrywa

Dostępne w wersji pełnej

Tytuł oryginału

Mindhunter: Inside The FBI’s Elite Serial Crime Unit

Copyright © 1995 by Mindhunters, Inc.

Originally published by Scribner, a Division of Simon & Schuster, Inc.

Copyright © for the translation by Jacek Konieczny

Projekt okładki

Magda Kuc

Fotografia na okładce

Copyright © Julie McInnes / Moment / Getty Images

Opieka redakcyjna

Artur Wiśniewski

Przemysław Pełka

Korekta

Patrycjusz Pilawski

ISBN 978-83-240-4718-5

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com