Być oszukanym w polityce
nie jest usprawiedliwieniem.

Leszek Kołakowski

Do polskiego czytelnika

Niniejszy tekst został napisany w grudniu 2016 roku i skierowany do obywateli Stanów Zjednoczonych. Jeśli odpowiada późniejszym wydarzeniom, potwierdza to tylko ogólną tezę, że warto czerpać naukę z historii w krytycznych momentach. Jeżeli niektóre argumenty brzmią znajomo, udowadnia to, jak ogromny jest mój intelektualny i moralny dług wobec polskich kolegów i przyjaciół.

Timothy Snyder

Prolog

Historia i tyrania

Historia się wprawdzie nie powtarza, ale udziela lekcji. Debatując nad amerykańską konstytucją, ojcowie założyciele wyciągali wnioski ze znanych im wydarzeń z przeszłości. Obawiając się, że projektowana przez nich demokratyczna republika upadnie, rozważali proces wyradzania się starożytnych demokracji i republik w oligarchie oraz imperia. Wiedzieli przy tym, że Arystoteles ostrzegał przed niestabilnością wynikającą z nierówności, a Platon uważał, że demagodzy wykorzystują wolność słowa, by stać się tyranami. Budując swą demokratyczną republikę na fundamentach prawnych i ustanawiając trójpodział władzy, ojcowie założyciele starali się zapobiec złu, które – podobnie jak dawni filozofowie – zwali tyranią. Rozumieli przez nią uzurpację władzy przez jednostkę lub grupę bądź obchodzenie prawa przez rządzących dla własnej korzyści. Późniejsza debata polityczna w Stanach Zjednoczonych dotyczyła w znacznej mierze problemu tyranii wewnątrz amerykańskiego społeczeństwa – na przykład wobec niewolników i kobiet.

Sięganie do historii, gdy nasz porządek polityczny wydaje się zagrożony, jest jedną z podstawowych tradycji Zachodu. Jeżeli obawiamy się dziś, że eksperymentowi amerykańskiemu grozi tyrania, możemy pójść za przykładem ojców założycieli i przyjrzeć się dziejom innych demokracji oraz republik. Dobrą wiadomością jest to, że możemy czerpać z przykładów nowszych i bardziej aktualnych niż starożytna Grecja czy Rzym. Zła wiadomość brzmi natomiast tak: historia współczesnej demokracji jest także opowieścią o schyłku i upadku. Od chwili, gdy kolonie amerykańskie ogłosiły niepodległość od monarchii brytyjskiej, którą ojcowie założyciele uznali za „tyranię”, w Europie doszło do trzech wielkich fal demokratyzacji: po I wojnie światowej w 1918 roku, po II wojnie światowej w 1945 roku i po upadku komunizmu w 1989 roku. Wiele spośród powstałych wówczas demokracji poniosło porażkę w okolicznościach, które pod pewnymi istotnymi względami przypominają naszą dzisiejszą sytuację.

Historia może nieść wiedzę, ale także ostrzeżenie. Pod koniec XIX wieku, podobnie jak pod koniec XX, rozwój handlu światowego rodził nadzieje na postęp. U zarania poprzedniego stulecia – tak jak na początku naszego – nadziejom tym zagroziły jednak nowe wizje polityki masowej: pojawili się przywódcy i partie twierdzące, że wyrażają bezpośrednio wolę narodu. W latach 20. i 30. XX wieku demokracje europejskie stoczyły się w otchłań prawicowego autorytaryzmu i faszyzmu. W latach 40. powstały w 1922 roku komunistyczny Związek Radziecki rozprzestrzenił swój model ustrojowy w Europie. Europejska historia XX wieku dowodzi, że społeczeństwa mogą się rozpaść, demokracje – upaść, etyka może się załamać, a zwykli ludzie mogą stanąć nad dołem śmierci z bronią w ręku. Dziś warto zastanowić się nad tym, dlaczego może do tego dojść.

Zarówno faszyzm, jak i komunizm były reakcją na globalizację: na rzeczywiste i dostrzegane nierówności będące jej wynikiem oraz na pozorną bezradność demokracji w ich usuwaniu. Faszyści odrzucili rozum w imię woli, zaprzeczając prawdzie obiektywnej i zastępując ją pełnym chwały mitem głoszonym przez przywódców, którzy twierdzili, że dali głos ludowi. Dali też twarz globalizacji, utrzymując, że jej złożone wyzwania są wynikiem spisku uknutego przeciwko narodowi. Rządzili przez kilkanaście lat i pozostawili spuściznę intelektualną, która z dnia na dzień coraz bardziej wraca do łask. Komuniści utrzymali się przy władzy dłużej – przez prawie siedemdziesiąt lat w Związku Radzieckim i przez ponad czterdzieści w większej części Europy Wschodniej. Ich model rządów opierał się na zdyscyplinowanej elicie partyjnej z monopolem na rozum, która miała poprowadzić społeczeństwo ku zaplanowanej już przyszłości zgodnie z niezmiennymi (ich zdaniem) prawami historii.

Przekonanie, że nasze demokratyczne dziedzictwo automatycznie chroni nas przed takimi zagrożeniami, może być kuszące. To błędny odruch. Nasza własna tradycja wymaga studiowania historii, aby móc pojąć najgłębsze źródła tyranii i zastanowić się nad tym, jak należy na nią reagować. Nie jesteśmy wcale mądrzejsi od Europejczyków, którzy widzieli w XX wieku, jak demokracja ulegała faszyzmowi, nazizmowi czy komunizmowi. Mamy natomiast nad nimi jedną przewagę – możemy się uczyć na ich doświadczeniach. Teraz jest na to właściwy moment.

Niniejsza książka przedstawia dwadzieścia lekcji z XX wieku sformułowanych z uwzględnieniem dzisiejszej sytuacji.

O TYRANII

1

Nie bądź z góry posłuszny

Władza autorytarna w większości jest dana dobrowolnie. W czasach takich jak dzisiejsze ludzie zastanawiają się, czego zażąda w przyszłości bardziej represyjny rząd, i są gotowi spełniać te żądania, zanim jeszcze je usłyszą. Uginając się w ten sposób, obywatele wskazują władzy, jak daleko może się posunąć.

Dostępne w wersji pełnej

2

Broń instytucji

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

3

Strzeż się państwa jednopartyjnego

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

4

Weź odpowiedzialność za oblicze świata

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

5

Pamiętaj o etyce zawodowej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

6

Miej się na baczności przed organizacjami paramilitarnymi

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

7

Jeżeli musisz nosić broń, bądź rozważny

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

8

Wyróżniaj się

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

9

Dbaj o język

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

10

Wierz w prawdę

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

11

Bądź dociekliwy

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

12

Nawiązuj kontakt wzrokowy i prowadź niezobowiązujące konwersacje

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

13

Uprawiaj politykę w sensie fizycznym

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

14

Chroń swoje życie prywatne

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

15

Wspieraj słuszne sprawy

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

16

Ucz się od ludzi z innych krajów

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

17

Nasłuchuj niebezpiecznych słów

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

18

Gdy nadejdzie niewyobrażalne, zachowaj spokój

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

19

Bądź patriotą

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

20

Bądź tak odważny, jak potrafisz

Dostępne w wersji pełnej

Epilog

Historia i wolność

Dostępne w wersji pełnej

Tytuł oryginału

ON TYRANNY. Twenty Lessons from the Twentieth Century

Copyright © 2017 by Timothy Snyder

Projekt okładki

Christopher Brand

Dostosowanie projektu okładki na podstawie wydania oryginalnego

Irena Jagocha

Opieka redakcyjna

Maciej Gablankowski

Korekta

Anna Niklewicz

Agnieszka Kochanowska-Sabljak

© Copyright for the translation by SIW Znak Sp. z o.o., 2017

Znak Horyzont

www.znakhoryzont.pl

ISBN 978-83-240-4227-2

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com