Dla Quiliny i dla Pala Vadasa

„Okryj mnie płaszczem Twego bezmiernego pragnienia”,
niech przemarznie na śmierć me nagie ciało,
nie uwalniaj go od bólu,
niech będzie cieniem bólu Twego,
drewnem Krzyża Twego, strażnikiem Twego ciała.
Wbij we mnie gwoździe, które wbili w Twoje dłonie,
niech krzyż mego ciała uniesie Cię, gdy już je uniosą.
Przyjmę gwoździe z tkanek Twoich.
Przyjmę krew z ran Twoich.
Przyjmę ból pleców Twoich i ramion.
Przyjmę krzyk rozpaczy Twojej,
zwątpienie w chwili śmierci.
Przyjmę swą samotność, gdy już złożą Cię do grobu,
nieskończoną samotność z dala od Twego zmartwychwstałego ciała.
I poniosę Cię w ogień, który mnie pochłonie.
Poniosę Cię jak krzyż z popiołu,
krzyż z wiatru i z nicości.
Poniosę Cię w samo serce mego końca, w noc moją,
tam, gdzie kres materii i czasu
stanie się długotrwałym uściskiem Twojej łaski.
A w samym sercu tego uścisku –
tajemnicą Twej miłości i mej nieskończoności:
bezmiernym pragnieniem[1].

Matylda, beginka z Ruhl, 1324

[1] Tłumaczenie Filip Łobodziński.

Rozdział 1

Jutrznia

Langwedocja, klasztor Verfeil, 11 lutego 1367 roku

Jajca zamarzają, bracie Antoninie.

– Nie przystoją mnichowi takie słowa.

– Nie słowa czynią mnicha, ale prawda. A prawda jest taka, że zamarzają jajca.

– Jest bardzo zimno, w rzeczy samej.

– „Bardzo zimno, w rzeczy samej”… Widać, że nie chowaliśmy się w tej samej stajni. Przeklęte angielskie zimno.

– Powiedziałbym raczej „franciszkańskie”.

– Zasrańcy.

– Robercie, przestań.

– Na szczęście Bóg nie chroni ich bardziej niż nas i pięknie wynagradza ich przykładne ubóstwo. Zima jest przeklęta, ale sprawiedliwa, podobno padają jak muchy z błogosławieństwem tej mendy matki natury…

– Pośpiesz się, jesteśmy spóźnieni.

– Nie bylibyśmy spóźnieni, gdybyś nie siedział godzinę w latrynie.

– To przez jelita.

– To prawda, karmią tu obrzydliwie.

– Przecież to ty gotujesz.

– Z tego, co mi dają, cudów nie zdziałam. Nie jestem Jezusem, Antoninie, nie dam rady zmienić gnojówki w różany likier.

– Posłuchaj… Ktoś nas woła.

– Na jaja Lucyfera, zakrystian!

Przez mgłę przebijał się ostry głos. Pośpiesznym krokiem ruszyli przez wirydarz. Z zamarzniętych jaskółczych gniazd w zagłębieniach arkad zwisały lodowe łzy. Minęli starego mnicha, który utykając, zmierzał do kaplicy na laudesy – pierwsze oficjum dnia, pochwałę świtu i zmartwychwstania.

Trzecia trzydzieści. Do wschodu słońca było jeszcze daleko. Laudesy to tak naprawdę pierwsza udręka mnichów.

– O tej porze powinny się zjawić.

– Kto?

– Demony, które przyjdą po ciebie w dniu twojej śmierci. Powinny się zjawić w porze laudesów.

– Zamknij się, idzie.

Czarna postać zmierzała w ich stronę. Robert zwolnił, by przepuścić towarzysza, który przyjął na siebie pierwsze uderzenie. Ono zawsze było najsilniejsze. Sam otrzymał nieco słabszy cios w łopatkę. Gdy zakrystian znowu zamachnął się kijem, pędem ruszyli do kaplicy.

– Dzięki – wyszeptał Antonin.

– Zostawiłem ci ten zaszczyt.

– Kij?

– Chrystus cierpiał za ciebie, bracie.

– I za zdrajców również.

– Amen.

Świece płonęły chwiejnym żółtym blaskiem, roztaczając wokół nieśmiałą, trzymającą się blisko swego źródła poświatę. Za nimi panowała ciemność, która niczym ściana dzieliła kaplicę na dwie części. Za tą ścianą klęczał przeor.

W ciszy słychać było tylko pokasływania mnichów i chrupnięcia cienkiej warstwy lodu pękającego pod ich kolanami. Zakonnicy odprawiali obowiązkową modlitwę w milczeniu, pod czujnym okiem zakrystiana, który na stojąco wypatrywał śpiochów.

Z ciemności, dokąd nie docierał już blask wiecznej lampki, dochodziło ciężkie sapanie – dziwne i niepokojące niczym jęki rodem z tamtego świata. Cisza i zimno kierowały myśli braci ku śmierci. Mężczyźni drżeli z samotności.

Milczenie przerwał głos przeora, który zaczął wspólną modlitwę:

– Alleluia. Laudate Dominum in sanctis eius, laudate eum in firmamento virtutis eius[1].

Antonin zerknął w stronę modlącego się Roberta. Dziwny brat Robert, najbardziej ze wszystkich opieszały w pracy, ale najgorliwszy w modlitwie. Z ciałem przygiętym do ziemi i splecionymi dłońmi mruczał słowa psalmu z taką samą pasją, z jaką narzekał na codzienne obowiązki, na franciszkanów i krążących po okolicy Anglików.

Jego wiara była równie twarda jak jego czaszka. Nie otrzymał jej w prezencie od niebios. Zdobył ją kosztem wyrzeczeń i cierpień. Ojciec nie dał mu wyboru. Oddał dwunastoletniego Roberta w ręce braci i zamiast się z nim pożegnać, przypieczętował jego powołanie słowami: „Skoro się do niczego nie nadajesz, nadasz się dla Boga”.

Przeor przewrócił karty księgi i zaintonował psalm. Zawtórował mu chór zziębniętych gardeł. Gdy rozległ się śpiew, zachęcone oddechem mnichów świece zalśniły śmielszym blaskiem. Promienie jednej z nich, najsilniejszej, dosięgły zdobień księgi, która rozbłysła niczym oświetlony kryształ. Alleluia, laudate – śpiewali zakonnicy. Na dźwięk grzechotki zakrystiana umilkli, by odbyć kolejny akt wewnętrznej skruchy.

Kiedy wychodzili z kaplicy, było już nieco jaśniej. Słaba poświata wydobywała z mroku bruzdy w ziemi popękanej od mrozu, który nie oszczędzał również klasztoru. Zamarzła także woda w studni, a wyłożony kamieniami wirydarz pokryła warstwa lodu, przez co starym mnichom rozjeżdżały się nogi. Pozostawione przed wejściem płaszcze były oszronione i jasne jak habity, pod którymi bracia dygotali bez słowa sprzeciwu. Zesztywniałe kaptury sterczały w górę jak u jarmarcznych błaznów. Ślizgające się niezdarnie sylwetki mogłyby z powodzeniem dołączyć do ich trupy.

Robert i Antonin ruszyli w stronę cel. Godzina leżakowania, dwie godziny pracy, a potem następne oficjum.

– A co, gdybym ci powiedział, że przeor nie umie czytać?

– Cóż, ja też nie umiem.

– A właściwie czyta – poprawił się Antonin – ale inaczej niż my.

– Skąd wiesz?

– W kaplicy jest za mało światła, żeby zobaczyć bez lupy choćby jedną literkę. A on nadąża za wersetami i przewraca kartki we właściwym momencie.

– Zna psalmy na pamięć, po co więc udaje, że czyta?

– Nie udaje. Używa palców, jak ślepiec.

– A co nas to w ogóle obchodzi?

– To ważne, mówimy o umiejętności czytania.

Robert zdusił ziewnięcie.

– Masz ze mną dyżur przy sprzątaniu kuchni.

– Jutro?

– Tak. I przez cały tydzień.

Antonin nie zauważył, że jego towarzysz drwiąco puścił do niego oko.

– Do szorowania garów za bardzo ci się nie przyda.

– Co?

– Twoja umiejętność czytania.

– Dlaczego cię denerwuje, że potrafię czytać?

– Bo jesteś synalkiem bogacza.

– Nie mogę zapomnieć o moim wykształceniu tylko po to, żeby cię zadowolić.

– Nadymasz się z jego powodu.

Robert wymierzył Antoninowi przyjacielskiego kuksańca w ramię, które pamiętało jeszcze kij zakrystiana, i rozeszli się do swoich cel.

– Szczęść ci Boże na tę nędzną godzinę snu, bracie Antoninie.

– Szczęść Boże, Robercie.

Widziany z góry, z perspektywy podniebnego kruka, dawny kluniacki klasztor przekształcony na dominikański wyglądał dokładnie na to, czym był – a był zjawiskiem ulotnym. Wokół rzuconego na środek polany białego kamyka ciągnął się czarny ocean puszczy, którego ciemne wody podchodziły pod same mury. Mnisi przypominali kraby drepczące spokojnie po swojej skale. Życie na dole ma tę przewagę, że można pozostać ślepym na własny los. Za to każdy, kto spojrzałby z góry, wyczułby, że zagłada jest blisko.

Mimo swojego powołania do ubóstwa dominikanie nie mieli żadnych obiekcji, by zasiedlać ruiny klasztorów postawionych w minionych wiekach przez bogate zakony. Te ostatnie wznosiły swoje budowle na wzgórzach, tak by były one widoczne, nigdy zaś w dolinach czy zagłębieniach ziemi, jak zalecała pokrętna pokora bardziej ewangelicznych wspólnot. A przy tym dominikanie gardzili ciemną wsią, przedkładając nad nią miasta, w których nauczanie było łatwiejsze. Jak grzyby po deszczu mnożyły się wspólnoty żyjących poza klauzurą zakonników, którzy chcieli, by nazywano ich „braćmi”, i woleli działanie w świecie niż samotniczą praktykę medytacji. Nie byli to ani kanonicy związani z konkretnym kościołem, ani zamknięci w celach mnisi, ale bracia kaznodzieje. Powołani do tego, by głosić Słowo Boże na drogach.

Wiejski klasztor w Verfeil był pod tym względem wyjątkiem. Ze względu na rozmiary odpowiadał jednak duchowi wspólnoty. Bracia dominikanie zachowali w pamięci swoich walecznych założycieli i ich klasztory budowane na podobieństwo twierdz. Tego wymagała historia, która zrodziła się sto lat wcześniej we krwi. Ich ojcowie bowiem zyskali sobie przychylność papieża dzięki udziałowi w pogromie heretyków, a dokładniej – dzięki udzielaniu błogosławieństwa rycerzom, którzy go przeprowadzali.

W tamtym czasie herezje podmywały fundamenty Kościoła na równi z panoszącym się zepsuciem ówczesnych mnichów – tłustych, chciwych i rozpustnych. Zakony żebracze – franciszkanie i dominikanie – miały więc podwójną misję: zrehabilitować wizerunek duchowieństwa i wyplenić żmije, których jad zatruwał katolicką naukę.

Założyciele obu zgromadzeń wykazywali taki sam zapał, ale zupełnie inne obyczaje. Franciszek dawał przykład życia w ubóstwie i miłości, Dominik zaś zainspirował powstanie Świętej Inkwizycji, która ogniem nawracała niezdecydowanych. Franciszek przemawiał do serc zabłąkanych ludzi, Dominik – do ich prochów. I to jego głos brzmiał donioślej.

Obietnica stosu zaludniała kościoły i naprostowywała błędne nauki. Uproszczono debaty, a prostym duszom, które śmiały pomyśleć o oczyszczonej religii uwolnionej spod papieskiego jarzma, zalecano medytację nad swoimi błędami w ciszy i odosobnieniu. Wóz albo przewóz.

Choć oba zakony wyszły z tego samego źródła, inny czekał je los. Po upływie wieku od ich powstania żebrzący bracia franciszkanie budzili litość, a dominikanie – strach.

Wcześniej klasztor służył jako twierdza katarom oblężonym przez francuskich rycerzy. Jego kamienie otrzymały chrzest we krwi renegatów, którzy upierali się przy świętokradczej czystości wiary. Mury obronne zachowano i klasztor w Verfeil jako jedyny w Europie posiadał prowadzący górą chodnik, po którym mnisi snuli się niczym żołnierze bez broni. Budynki rozstawione na planie kwadratu wokół kościoła, stojącego tyłem do klasztoru, emanowały pewnością siebie i brutalną siłą. Kawałek dalej widać było ogród ziołowy – uprawiano w nim rośliny lecznicze, które bracia sprzedawali przy okazji kaznodziejskich podróży. Jeszcze dalej cmentarz, a na nim czterdzieści krzyży: wyryte na nich daty świadczyły o tym, że mieszkały tu już trzy pokolenia mnichów. Pośrodku zaś, pod pokrywą z brązu, znajdował się dół wypełniony wapnem, którego poziom sprawdzano na początku każdego miesiąca – pamięć o dżumie wciąż bowiem była żywa.

[1] Chwalcie Boga w Jego świątyni, chwalcie Go na wyniosłym Jego nieboskłonie! (Psalm 150, przekład za Biblią Tysiąclecia – przyp. tłum.). Jeśli nie zaznaczono inaczej, przypisy pochodzą od autora.

Rozdział 2

Misja

Antoninie, przeor cię wzywa. – Młody zakonnik odłożył brudną patelnię i wymierzył przyjaznego kopniaka towarzyszowi, który drzemał przy czekającym na wyczyszczenie kominku.

Praca w kuchni należała do dobrych obowiązków, jedyny jej mankament stanowiły szczury – wprawdzie brudziły, ale nikogo już nie przerażały. Robert nadziewał je na widły, którymi władał jak mistrz fechtunku.

Antonin wolał bibliotekę i skryptorium. Reguła zachęcała braci, by udawali się tam często, odkładając prace fizyczne, które stanowiły bezwzględny obowiązek mnichów z innych zakonów. Dominikanie musieli umieć czytać. Najbardziej oporni w tym względzie trafiali na niższe szczeble drabiny braterskiej hierarchii. Tymczasem Robert z dumą zajmował się kuchnią. Ponieważ zależało mu wyłącznie na opinii Boga, pozostawał doskonale obojętny na ocenę braci.

Kiedy przypadał dzień jego dyżuru w skryptorium, wysyłano go do obróbki szmat, z których produkowano papier. Nasączał tkaniny wodą, rozbijał je młotem i rozdrabniał na masę, którą rozkładał na sicie o kształcie kartki. Po ubiciu masy pozostawało tylko wycisnąć ją do sucha, do czego Robert żarliwie się przykładał. Uważał wręcz, że tworzenie książek jest bardziej użyteczne niż ich czytanie. Przynajmniej człowiek się przy tym napocił.

– Mógłbyś kontynuować, czekając, aż przyjdę? – Antonin wskazał na zatłuszczone patelnie.

– Na pewno mogę zaczekać, aż przyjdziesz, żeby kontynuować. – Ziewnął Robert.

Przeor przyjmował braci w kapitularzu, w którym codziennie się gromadzono: rozdzielano obowiązki, zgłaszano zażalenia i rozwiązywano spory. Zakrystian zapowiedział Antonina, rzucając mu nieprzyjemne spojrzenie. Był jednym z najstarszych mieszkańców klasztoru. Pochował już całe pokolenie braci. Cechował się surową, rygorystyczną pobożnością i zdawał się nikogo nie lubić, dowodząc w ten sposób, iż miłość bliźniego wcale nie jest warunkiem koniecznym, by wykonywać zawód mnicha.

Antonin zajmował na liście jego antypatii poczesne miejsce. I nie chodziło o wysokie pochodzenie młodego zakonnika, ale o kwestię znacznie istotniejszą. Otóż Antonin czytał po francusku i łacinie o wiele lepiej niż inni bracia i szybciej niż sam zakrystian, mimo że ten ćwiczył i chlubił się swoją biegłością. Młody współbrat już dwukrotnie zajął jego miejsce w skryptorium przy odczytywaniu i kopiowaniu rękopisów, które bogaci dobrodzieje ofiarowali klasztorowi w intencji zbawienia swych dusz. Niczego innego zakrystian nie mógł mu zarzucić, ale przebaczenie miało swoje granice.

Przeor siedział za rzeźbionym dębowym pulpitem, sięgającym mu do piersi. Na pulpicie spoczywała drogocenna księga, miejscowy skarb, ze zdobieniami mistrza Honoriusza, słynnego iluminatora z poprzedniego wieku. Biblię z Verfeil ze względu na jej piękno czciły wszystkie zgromadzenia z regionu – poza franciszkanami, którzy byli wrogami splendoru.

– Podejdź bliżej.

Odesławszy zakrystiana, wskazał młodemu bratu krzesło obok siebie. Antonin zauważył jego opuchnięte, zdeformowane nogi, zwisające swobodnie w powietrzu. Przypominały gałęzie starego drzewa, całe w guzach, pokryte skórą w kolorze martwej kory. Był boso, jego stopy z widocznymi fioletowymi plamami na palcach nie mogły już znieść kontaktu z obuwiem. Zsunął koc, by je przykryć.

– Mam do ciebie prośbę.

Prośbę? Antonin nigdy nie wyobrażał sobie że usłyszy to słowo z ust przeora Wilhelma, jednego z najbardziej szanowanych członków zakonu. Wilhelmowi kłaniali się nawet prowincjałowie. Szeptano, że znał tego, o którym nie wolno było rozmawiać, a który figurował wśród imion sławnych dominikanów wyrytych na płytach umieszczonych w posadzce klasztornych kaplic. W Verfeil również były takie płyty i Antonin wiedział, przy której nie należy się modlić.

Po największym – jak niosła wieść – z mistrzów pozostała tylko biała blizna na kamieniu. I święte niczym relikwie wspomnienia w pamięci przeora Wilhelma. Biada temu, kto chciałby wiedzieć więcej.

Prośbę… Szkoda, że Robert tego nie słyszał. Antonin z pokorą skłonił głowę i czekał na dalszy ciąg. Czuł na sobie spojrzenie przeora. Stary zakonnik oddychał ciężko, a jego klatka piersiowa gwałtownie unosiła się i opadała.

– Kogo wybrałbyś na towarzysza wyprawy po skóry na pergamin, atrament i zapas piór?

– Brata Roberta – odparł bez wahania Antonin.

– Ach, brat Robert… Nie wiem, czy wystarczająco się umartwia, by móc opuścić klasztor.

– Umartwia się codziennie, ojcze.

– Czy byłeś z nim na misji kaznodziejskiej?

– Tak, w Tuluzie i Albi. Raz, w Lombers, uratował mi nawet życie, kiedy myślałem, że synowie katarów spalą nas na stosie.

– Katarów już nie ma, Antoninie.

– Uratował nas obu, ojcze przeorze.

– Wiem o tym, wiem też, że musiałem użyć swoich wpływów, żeby wyciągnąć go z więzienia, kiedy na miejskim placu pobił jakiegoś franciszkanina.

– Modli się o Boże przebaczenie i przystępuje do spowiedzi.

Przeor uśmiechnął się przelotnie.

– Wierny z ciebie przyjaciel, Antoninie.

Wrócił do lektury iluminowanej księgi. Jego palce wędrowały po wypukłych złoconych literach. W kaplicy Antonin często miał wrażenie, że palce przeora mają dar widzenia. Że przenikają sekret świętych ksiąg równie sprawnie jak oczy.

Przeor był z natury posępny. Czasem patrzył na człowieka z życzliwością, a czasem z uporczywą srogością. Budził postrach. Wymierzał kary zgodnie z zasadami najściślejszej surowości, miał jednak serce do braci – tych samych, których za grzechy cielesne potrafił skazać na trzy dni postu i zamknięcia nago w celi.

– Wiesz, jaka jest różnica między franciszkaninem a dominikaninem?

– Dominikanin głosi Słowo Boże i broni swojego Kościoła.

– Nie, Antoninie. Nic ich od siebie nie odróżnia i nic nie powinno ich dzielić. Nasz ojciec Dominik założył swój zakon w tym samym czasie co ojciec Franciszek, by dawać przykład ubóstwa. Szanowali się wzajemnie i kochali. Co twój przyjaciel zarzuca naszym ubogim braciom?

– Że zadowalają się żebraniem i miłością do przyrody. To my głosimy Słowo i…

– I?

– I to nas obrzucają kamieniami.

– Bracie Antoninie, jaka jest największa wartość dla franciszkanina?

– Miłość do wszystkiego.

– A dla dominikanina?

– Zrozumienie wszystkiego.

Przeor lekko skinął głową.

– Jutro wyruszacie.

Antonin wycofał się z szacunkiem, ostrożnie stawiając stopy, by się nie potknąć na nierównej posadzce. Wielokrotnie służył przeorowi jako sekretarz przy klasztornych rachunkach i redagowaniu listów do kapituł regionalnych. Wiedział, że jeśli chodzi o materiały piśmiennicze, klasztor jest samowystarczalny, z trudem więc powstrzymywał chęć, by zapytać o powód planowanych zakupów. Przeor zatrzymał go w drzwiach.

– O co chodzi?

Antonin stanął w progu i wytrzymując karcące spojrzenie zakrystiana, odchrząknął.

– Ojcze, a po co pergamin? To duży wydatek, a papier jest równie dobry. Kapituła generalna zaleca, by w skryptoriach używać papieru.

Przeor włożył zakładkę między karty księgi i odparł z całą powagą:

– Ponieważ żeby napisać to, co mam do napisania, potrzebuję skóry.

Rozdział 3

W drodze

Trzy dni podróży osłem, żeby przywieźć śmierdzące skóry.

– Przeor zgodził się, żebyś wyszedł poza mury klasztoru, mógłbyś przynajmniej być wdzięczny.

– Nie jestem od tego, żeby robić dla niego zakupy.

– W takim razie pójdę sam, a ty zostań w kuchni.

– Sam? Gubisz się w klasztorze, a co dopiero na zewnątrz. Nie mogę cię zostawić!

– Przede wszystkim masz ochotę pooddychać światowym powietrzem.

– Głosić, bracie Antoninie, do tego zostaliśmy powołani. Wariuję już w tym zamknięciu.

– Jestem pewien, że to coś ważnego.

– Ale co?

– Ta książka.

– Nie ma ważnych książek. Ważne jest głoszenie Słowa. Książki nikogo nie nawracają.

– A Biblia?

– A kto ją przeczytał poza duchownymi? Przy jej przepisywaniu dorabiamy się wrzodów na dupie, a większe powodzenie ma chłop tańczący do diabelskiej muzyki.

– Bracie Robercie, istnieją też dobre dusze.

– Nie, bracie Antoninie, nie istnieją. Wierz mi. Dobre dusze są w niebie. Na ziemi są tylko psy.

– Zamiast głosić Słowo, powinieneś dawać im kości, pozyskałbyś więcej nawróconych.

– Otóż to, braciszku – odparł Robert i głęboko wciągnął w płuca pachnącą lasem mgłę. – Ale masz rację, dobre jest.

– Co?

– Światowe powietrze.

Stojąc w oknie kapitularza, przeor odprowadził wzrokiem braci ruszających drogą do Tuluzy. Zamknął księgę i poprosił zakrystiana o pomoc w dotarciu do celi. Nogi go męczyły, ale zdążył w sobie nagromadzić tyle starych bólów, że na nowe nie zostało już miejsca. Było zajęte. Z poczerniałych stóp przez kostki biegły palące ukłucia tysięcy szpilek. „Nie jesteście warte funta kłaków” – mówił, ponieważ jego bóle w swoim pragnieniu, by zaistnieć, tak bardzo przypominały ludzi, że często zwracał się do nich jak do żywych stworzeń.

Robert i Antonin oddalali się w stronę klasztornego horyzontu, ku lasowi, który w dwóch miejscach sięgał samego nieba. Wilhelm karczował go wraz z pierwszymi towarzyszami w czasach, kiedy ziemia uprawna wyrwana puszczy symbolizowała porządek Chrystusa przeciwstawiający się chaosowi diabła. W czasach przed dżumą. Odsunął drewnianą pryczę, na której spędzał noce, i z wysiłkiem uniósł deskę – skrywała się pod nią księga w skórzanej oprawie. Rękopis śmierdział zgnilizną, a jego zapach pasował do zawartości. Przeor spojrzał na pierwsze linijki, które zaczął kopiować własnoręcznie przed dziesięciu laty, w okresie kiedy pojawiły się u niego ataki zadyszki. Plamy atramentu rozlewały się wokół słów, tak że stawały się one tłuste, nabrzmiałe jak jego własne ciało. Papier, na którym pisał, kruszył się na brzegach i pokrywał brunatnymi wzorami grzybów, które wzięły go w posiadanie. Najwyraźniej papier do niczego się nie nadawał i wspomnienia zakonnika miały zniknąć razem z nim.

Ale jakież znaczenie ma garstka wspomnień? – mogliby go zapytać bracia, których usiłował uczyć pogardy dla czasu. Oczywiście żadnego, jeśli są one tylko wypłakiwaniem żalów. Nie należy przypisywać znaczenia tęsknotom ludzi żyjących na tym przeklętym świecie, których najdrobniejszy wiatr rozproszy jak zimny, bezużyteczny, duszący pył. Nie należy przypisywać żadnego znaczenia temu, co pozostało po naszych bezwartościowych istnieniach. Nikt nie zasługuje na niebo i na wieczność. Nikt spośród spętanych przez zło sytych mieszkańców tej ziemi nie zasługuje na wybawienie.

W pamięci Wilhelma wspomnienia układały się w krzyże osadzone na szczątkach czynów, które dopełniły się z jego udziałem. Czas obrócił owe czyny w pył, a miejsce po nich znaczyły krzyże. Krzyże z popiołu leżały na wszystkich jego wspomnieniach. Każdy mógłby zakwestionować istnienie czynów, ale na dowód tego, że to nie człowiek decyduje o efektach własnych działań oraz że żaden ślad nie zniknie z powierzchni tej ziemi, pozostawały krzyże. Stare serce przeora wiedziało, że jego godzina jest bliska. Na więcej zdałaby się modlitwa niż odkrywanie kart przeszłości. Ale poświęcić się tylko modlitwie to wciąż za mało. Nie pozwalały na to krzyże jego pamięci, stojące na straży wielkich grobowców, o których istnieniu musiał opowiedzieć światu. Trzeba przekłuć tę pamięć niczym wrzód, a same zdrowaśki nie były dość ostre, by tego dokonać. Potrzebne było prawdziwe ostrze, tnące niczym końcówki piór, które przygotowywał każdego dnia. Żadna inna praca nie pochłaniała tyle potu. Ale też żadne zmęczenie nie mogło mu przeszkodzić w jej wykonaniu, choćby miał na to zużyć wszystkie swoje cielesne siły. Bo w jego pamięci mieszkał potwór, od którego Wilhelm musiał się uwolnić, jeśli nie chciał na wieki smażyć się w piekle.

Przebiegł palcem wskazującym po pierwszych słowach tekstu. Od zawsze potrzebował skóry na opuszkach do rozszyfrowywania zapisanych liter. W jego głowie rozległ się głos z dzieciństwa: „Nigdy nie będziesz w stanie czytać ani pisać, Wilhelmie”. Było to jedno z jego pierwszych wspomnień ze szkoły. Przed jego oczami litery nie potrafiły usiedzieć na miejscu. Tańczyły. Mieszały się i układały w rozmaitych konfiguracjach, tworząc trudny do przeniknięcia, miły chaos. Odczytać je mogli tylko ci, którzy bardzo tego pragnęli, ponieważ aby poukładać je z powrotem na miejscach, trzeba było użyć wszystkich sił umysłu.

Jeśli chodzi o pragnienie, Wilhelmowi nigdy go nie brakowało. Latami walczył z zaburzeniem, które część erudytów przypisywała diabłu. Nazywano je „gorejącym pismem” od ruchu liter, które pląsały przed oczami na podobieństwo płomieni. Ale diabła można pokonać. Opanowanie metody zajęło mu wiele lat. Przekazał mu ją ojciec, który sam był synem ślepca. Wydawała się prosta: należało zidentyfikować i zaznaczyć słowo na podstawie warstwy atramentu, którą dało się wyczuć opuszką palca wskazującego. Taniec słów odbywał się wówczas wokół tego wypukłego punktu i był wystarczająco spójny, by odsłoniło się znaczenie zdań. Bez znacznika na słowie książki były jak powierzchnia oceanu, po której pływały wyrazy.

Skąd się brał ów rozkołys zmieniający litery w fale? Wilhelm nie miał pojęcia. Nauczył się jednak, że sekret unieruchamiania zdań tkwił w tej drobnej wypukłości pozostawionej przez pióro, która niczym kotwica mocuje je do palca czytającej osoby.

„Kalectwo” – orzekli profesorowie, burząc jego marzenia o studiach uniwersyteckich. A jednak właśnie za sprawą tego kalekiego pisma jego nijakie, skazane na ponury los życie nabrało biegu bardziej rwącego niż górski potok.

– Może coś przekąsimy? – zapytał Robert po dwóch godzinach marszu.

Nie czekając na odpowiedź, otworzył tobołek i wyjął z niego porządny kawał chleba, słoninę i pasztet z zająca.

– Jesteśmy zakonem żebraczym, bracie.

– No i?

– Zakony żebracze jedzą to, co wyżebrzą.

Robert rozłożył koc na leśnej ściółce i wskazał na otaczające ich drzewa.

– Poproś je, wiewiórki twierdzą, że są hojne.

Antonin omiótł wzrokiem okoliczne dęby. Robert roześmiał się na widok jego zrozpaczonej miny.

– No już, siadaj.

– Nie zdążymy przed nocą dotrzeć do osady.

– To dotrzemy jutro. Nie będzie to nasza pierwsza noc pod gołym niebem. Zrelaksuj się, braciszku.

– Ta słonina i pasztet to prezent od zakrystiana?

– Tak. To człowiek o dobrym sercu.

– Wpisałeś je do kuchennych rejestrów?

– Nie martw się, wziąłem na swoje konto.

Podeszli bliżej do osła, by ogrzać się w jego cieple.

Antonin przez chwilę się zastanawiał, czy nie popełnia grzechu obżarstwa, którego wagę potęgowała kradzież jedzenia, ale poradził sobie ze swoimi wątpliwościami, uznając, że wina spoczywa na barkach jego towarzysza.

Zebrali suche gałęzie na ognisko, a nad głowami rozpięli sobie koc. Robert wyjął krzemień. Uderzył stalowym krzesiwem w twardą powierzchnię kamienia – i trysnęły iskry, a od nich zapaliła się hubka. Dmuchnął w żar. Stosik gałęzi zapłonął w ciągu kilku sekund. Rozłożyli bagaże wokół ogniska.

– Antoninie?

Brat Antonin już zasypiał. Burknął coś, przewracając się pod kocem, ale wiedział, że to na nic. Nocą Robert stawał się gadatliwy. Nie odpuści, dopóki nie otrzyma odpowiedzi.

– Skąd weźmiemy kozią skórę?

– Śpij!

Robert dmuchnął w ogień i przygotował sobie posłanie. Las cicho szumiał. Przyjazny wiatr kołysał gałęźmi w koronach drzew. Wraz z nim delikatnie opadał na nich sen.

– Skąd weźmiemy kozią skórę? – nie ustępował mnich.

– Od garbarza – odparł w końcu Antonin. – I nie jedziemy po kozy, ale po byki.

– Po byki?

– Tak, martwo urodzone.

– Martwo urodzone? Postradałeś rozum?

– Nie. Najpiękniejszy pergamin robi się z byczych płodów. Nazywa się welin.

– Ten przeor zwariował. Kto pisze na welinie?

– Myślę, że ten, kto ma do napisania coś ważnego.

Robert długo rozmyślał nad tym argumentem – w międzyczasie jego towarzysz zdążył zasnąć. Zakonnik ważył wszystkie za i przeciw, zgodnie z zasadami szkoły dominikańskiej.

– Martwe byki – westchnął na koniec, zamykając oczy. – To obrzydliwe.

Rozdział 4

Welin

Dalsza część dostępna w wersji pełnej

Tytuł oryginału

Croix de cendre

Copyright © Éditions Grasset & Fasquelle, 2023

Projekt okładki

Urszula Gireń

Ilustracja na okładce

Jost Amman, Christ Healing a Man of Leprosy,

drzeworyt z 1571 / wellcomecollection.org

Opieka redakcyjna

Karolina Pawlik

Bartłomiej Nawrocki

Opieka promocyjna

Maria Adamik-Kubala

Adiustacja

Gabriela Niemiec

Korekta

Magdalena Wołoszyn-Cępa

Agnieszka Mąka

Copyright © for the translation by Monika Szewc-Osiecka

Copyright © for this edition by SIW Znak sp. z o.o., 2024

ISBN 978-83-240-9041-9

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Rek