Wprowadzenie

Chciałbym, żeby ta książka mówiła o radości – od początku do końca. Skąd taki temat kolejnych „Ćwiczeń”? Pewnie wypada, żebym się „wyspowiadał” z jego wyboru. Otóż w ciągu minionego roku odbyłem sporo rozmów o tym, że jakoś trudno nam się zdobyć na radość, bo różne rzeczy na nas spadają – i na nas jako ludzi, i na nas jako Kościół – i nam tę radość zabierają. Rozmawiałem o tym ze świeckimi, z księżmi, zakonnikami. To jest dziś chyba doświadczenie mnóstwa ludzi. Pomyślałem więc, że warto poświęcić trochę czasu na to, żeby się samego siebie wypytać: jakie są motywy mojej radości, jak ją przeżywam jako człowiek i jako chrześcijanin?

Pamiętam równocześnie powiedzenie pewnej siostry zakonnej, która działała w katechezie za moich czasów dziecinnych, że smutny święty to żaden święty. Zawsze się na to wkurzałem: to co, już się smucić nie wolno? I to też jest chyba problem: nieraz w Kościele pojawia się taka narracja, że wszyscy musimy się cieszyć, obowiązkowo. To również nie zostawia dobrych skutków w człowieku.

Będę więc próbował szukać czegoś w rodzaju równowagi pomiędzy radością, która już jest naszym udziałem – jesteśmy do niej wezwani albo jest nam dana – a doświadczaniem ogołocenia, współsmuceniem się z cierpiącymi, przeżywaniem jeszcze rzeczywistego smutku. Ale o smutku będzie mniej i raczej w kontekście niepoddawania się jego presji.

Czy da się w jakiś sposób pomóc naszej radości? Zrobić coś dla tych, którzy z różnych powodów radości nie doświadczają? I czy da się to zrobić poprzez duchowe ćwiczenia, nawrócić się na bardziej radosne przeżywanie własnej wiary? Nie wiem. Można powiedzieć, że sprawdzimy to wspólnie. Jeśli się uda, to będzie znaczyło, że się da. A jeśli się nie uda, zwrócę pieniądze albo coś wymyślimy… Mam jednak takie przekonanie, że jeżeli nawrócenie polega na zmianie myślenia, to możliwa jest także zmiana „ku radości”: przestawienie się na większe oczekiwanie od siebie samego przeżycia radości, uważniejsze dostrzeganie motywów do cieszenia się albo zauważanie w sobie tego, co stoi tej radości na przeszkodzie. Chciałbym spróbować przez to przejść i zapraszam was do tego, żeby się z tym tematem zmierzyć.

Zaczniemy od pytania o to, czy w Objawieniu, czyli w tym, co Bóg o sobie i o nas powiedział, mamy jakąś konkretną koncepcję radości. Czy można poznać Boży pomysł na to, czym radość jest i jak ma być przeżywana? W związku z tym pojawi się też pytanie o to, czy Bóg się cieszy; jak to wygląda w Piśmie Świętym? Przejdziemy zatem przez to, z czym radość w tymże Piśmie i w tymże Objawieniu jest kojarzona. A to rozbudowany wątek. Biblia mówi o wielu możliwych powodach do radości, a w niektórych kontekstach pojawia się w niej nawet nakaz radowania się! Te rozważania będziemy przeplatać prostymi egzystencjalnymi pytaniami: jak lepiej i głębiej doświadczać radości? Pamiętajmy przy tym, że jesteśmy – i przez naturę, i przez Chrystusa – posłani do innych ludzi, w jakiś sposób mamy im pomagać, żeby byli bardziej szczęśliwi przed Bogiem; dalsze pytanie brzmi więc: jak pomagać innym, żeby lepiej i głębiej tę radość przeżywali? Kolejne, które też trzeba będzie sobie postawić, możemy tak sformułować: czy angażuję się we własną radość? To znaczy: czy pozwalam sobie samemu radować się i to wyrażać, i tym się dzielić? I wreszcie: czy angażuję się w radość sióstr i braci? Bo to też jest moim zdaniem kwestia, którą warto od czasu do czasu wziąć pod uwagę w rachunku sumienia.

Zanim przejdziemy dalej, już na tym etapie mocno zachęcam do jednej rzeczy, którą możecie zrobić dziś wieczorem albo jutro rano: przyjrzyjcie się swojej radości. Jaki jest aktualnie jej poziom? Jest prosty sposób na to, żeby to stwierdzić. Przypominamy sobie stan, kiedy byliśmy najradośniejsi w życiu, i uznajemy, że to jest maksimum, powiedzmy dziesięć stopni. Potem bierzemy stan, w którym ani się za bardzo nie cieszyliśmy, ani nie smuciliśmy, i przyjmujemy, że to jest zero. I na tej skali od zera do dziesięciu możemy się teraz odnaleźć.

Wezwanie do radości

Jest taki wymiar myślenia i mówienia o radości, którym się w zasadzie głębiej nie zajmę, a mianowicie to wszystko, co jest związane z chemią mózgu i neurobiologią. To świadomie odkładam raczej na bok, bo nas w tym momencie zdecydowanie mniej interesuje. Niemniej gdzieś w tle musimy mieć świadomość, że odczuwanie emocji, jaką jest radość, jest mocno osadzone na pewnych konkretnych mechanizmach naszego ciała. Wiemy chociażby, że poziom określonych hormonów albo to, co jemy, wpływa na to, jak się czujemy i jak się cieszymy. Dużo się dzieje na poziomie neurobiologii. Trzeba mieć świadomość, że to są istotne uwarunkowania. Jeżeli ktoś, na przykład, przez bardzo długi czas w ogóle nie odczuwa radości, nie przeżywa jej na podstawowym, emocjonalnym poziomie, to być może należy się temu przyjrzeć także od tej strony, bo to może się wiązać z zaburzeniami chemii naszego organizmu. Może potrzebny jest lekarz, konsultacja psychiatryczna? Nie wolno takich stanów ignorować, lekceważyć, bo mogą one oznaczać poważne problemy, które nie zawsze da się rozwiązać innymi narzędziami niż medyczne. Na szczęście już takie mamy.

Nas tutaj bardziej interesuje radość nie tyle jako emocja, ile jako pewien stan – to, co może być zbudowane pod emocjami, pewien sposób przeżywania rzeczywistości. To jest coś, co się wiąże dość mocno nie tylko z chemią, ale przede wszystkim ze świadomą aktywnością naszego umysłu. O tym możemy sporo powiedzieć, także od strony teologicznej, i mamy źródła, na których możemy się oprzeć.

*

Przygotowując się do pracy nad tym tekstem, przejrzałem chyba wszystkie fragmenty z Pisma Świętego, które mówią o radości, a jest ich sporo. Miałem cichą nadzieję, że znajdę coś w rodzaju definicji, punktu wyjścia, jasnego stwierdzenia: radość to jest to i to, i spokój. Obawiam się jednak, że Pismo Święte nie daje nam jednoznacznego obrazu radości; raczej pokazuje nam jej różne możliwe motywy. Gdyby zsyntetyzować wszystko to, co jest w Piśmie Świętym na temat radości, tak byśmy to chyba mogli określić: wskazuje ono okoliczności, w których można się cieszyć, w których warto się cieszyć albo wręcz należy się cieszyć. I o tym powiemy prawdopodobnie najwięcej.

Ale jest też wątek ściśle teologiczny: radość jest przypisywana Bogu. Bóg się czasem cieszy i w Biblii zostaje to powiedziane wprost. To jest oczywiście antropomorfizm. Niemniej warto pewnie się przyjrzeć szczególnie tym momentom, w których widać Jego radość. Można zauważyć, że Bóg przedstawiony jest na przykład jako ktoś, kto cieszy się ze swoich dzieł. Jest to mocno widoczne w Psalmach, może nie w co drugim wersecie, ale często. To oznacza też w konsekwencji, że najwyraźniej cieszy się też z nas. I to jest chyba pocieszające, przynajmniej dla mnie. Jeżeli bowiem jesteśmy Bożym stworzeniem, to najpierw na tym podstawowym poziomie jesteśmy motywem Bożej radości. Biblijny obraz Boga zakłada, że stworzenie Mu wyszło i On się z niego cieszy. Do tego jeszcze wrócimy, bo to może się stać motywem naszej radości, a także wzorem jej przeżywania.

Bóg nie cieszy się natomiast ze zguby stworzenia. Widać to ewidentnie i wielokrotnie już w Starym Testamencie, a Jezus dokłada jeszcze do tego szczególnie ważne dla nas nauczanie, że Bóg cieszy się z nawrócenia grzesznika. Przypomnijmy sobie przypowieści o zagubionej owcy i o zgubionej drachmie (zob. Łk 15, 1–10): większa jest radość z jednego grzesznika, który się nawraca… Tym tropem również warto pójść w naszych rozważaniach. Jeżeli Bóg się cieszy z tych, którzy się nawracają, to być może jest to pewna wskazówka dla nas, jak iść w stronę radości albo jak ją przeżywać w naszym życiu, w naszych relacjach.

Najczęściej chyba wątek radości w Piśmie Świętym występuje w formie zachęty do radowania się. To wezwanie pojawia się bardzo często, między innymi w Psalmach, ale też w wielu innych miejscach. Zachęta do tego, żeby się cieszyć, jest zwykle związana albo z jakąś dobrą wieścią, albo z jakimś dobrym wydarzeniem. Cieszcie się, bo Bóg coś uczynił, coś się stało – i najczęściej chodzi o jakiś rodzaj pomyślności, choć niekoniecznie (mamy też przecież wezwanie do cieszenia się z powodu smutku: „Cieszcie się, ilekroć musicie doznać trochę smutku z powodu różnorodnych doświadczeń” (zob. 1P 1, 6) – takie paradoksy też się pojawią i przyjrzymy się im z bliska). I myślę, że jedną z rzeczy fundamentalnych w „pracy nad radością”, w nawracaniu się na radość, powinna być próba zestrojenia siebie samego z tymi wezwaniami. Wracam nieustannie do tego, że Bóg, Kościół, bracia i siostry z jakiegoś powodu, ze względu na dzieła Boże, wzywają mnie do radości, a ja próbuję na to z radością odpowiedzieć albo uświadomić sobie, że to, co się wydarzyło, co usłyszałem, w czym mam lub mogę mieć udział, jest warte radowania się.

*

Na początek warto się zastanowić nad taką sprawą: wygląda na to, że można się rozmijać z tym, co Bóg zamierzył jako przyczynę naszej radości, kiedy skupiamy się na innych rzeczach jako jej powodach.

Jest w Biblii pewne opowiadanie, które z różnych powodów bardzo lubię, właściwie jest to cała księga, a mianowicie Księga Jonasza. Nie trzeba tu opowiadać całej historii Jonasza, prawdopodobnie ją znacie. Raz – tylko raz – pojawia się w niej stwierdzenie, że Jonasz się bardzo ucieszył. Kojarzycie kiedy? Generalnie cały czas jest marudzący, kwaśny, przez całą opowieść narzeka, ma za złe, nie chce… Jest jeden moment, kiedy się cieszy i mówi to wprost: kiedy wyrasta przy nim mały krzaczek (zob. Jon 4, 5–11) dostarczający cienia. A dzieje się to w bardzo ciekawym kontekście.

Przypomnijmy. Jonasz wyszedł na górę i oczekuje, że grzeszna Niniwa zostanie zburzona, a tymczasem Bóg Niniwie okazuje miłosierdzie. Wtedy Jonasz zaczyna narzekać, puszczają mu emocje i mówi: „Ja wiedziałem, że tak będzie, bo Ty jesteś Bogiem miłosiernym”. I tak dalej. W kilku zdaniach wyrzuca całe swoje wkurzenie, które w nim narastało przez całą księgę. Bóg się go pyta: „Czy słusznie się oburzasz?”. On odpowiada: „Tak, i jestem śmiertelnie oburzony”. I wydaje się, że Bóg go z tym zostawia. Potem właśnie następuje historia z krzaczkiem. Jonasz cieszy się z tego, że ma cień. Mówiąc kolokwialnie, ucieszył się z cienia nad łysiną (prawdopodobnie miał ten sam problem co ja…). Wcześniej działy się poważne rzeczy – także za przyczyną posługi Jonasza nawraca się gigantyczna liczba ludzi, Bóg przebacza, mnóstwo istnień zostaje ocalonych od zagłady – a on się tym wszystkim nie ucieszył. Ucieszył się natomiast z tego, że ma cień nad głową. Ale z tym wiązał się kłopot, który i my nieraz możemy mieć, bo ta jego radość okazała się niezwykle krótkotrwała. Wiemy, co się stało z krzaczkiem: usechł. Następnego dnia Jonasz znowu był wkurzony, i to poważnie.

Jeżeli rozmijamy się z Bożymi motywami radości, to pozostaje nam ta radość, która jest skoncentrowana na nas, związana z zaspokojeniem jakiejś naszej potrzeby. I to może być kłopot. Bo wtedy jedynym radosnym momentem staje się dla nas ta krótka chwila, kiedy nasza potrzeba zostaje zaspokojona. W dodatku taka radość pojawia się pod warunkiem, że zaspokojenie przyszło w sposób, w jaki myśmy założyli, że powinno nastąpić. Życie tymczasem ma to do siebie, że nie zawsze tak się dzieje. A jeśli się dzieje, to nie zawsze z taką intensywnością, z jaką byśmy chcieli. I nie zawsze w tym momencie, w którym byśmy chcieli. Powodów do niezadowolenia albo do smutku, albo do rozczarowania może być wtedy niemało.

Pytanie, z którym chcę was dzisiaj zostawić, jest więc takie: na ile świadomie próbuję dostrajać moje przeżywanie radości, motywy mojej radości do tego, co w perspektywie Bożej jest Dobrą Nowiną? Prawdopodobnie okaże się, że te Boże powody niekoniecznie związane są z zaspokajaniem moich potrzeb, tylko z różnymi innymi rzeczami, o których sobie powiemy.

*

Kiedy przeglądałem teksty biblijne mówiące o radości, uderzyło mnie to, że radość bywa nakazana. Zwłaszcza w Starym Testamencie jest takich wątków sporo, co wiąże się wprost z przykazaniem świętowania. Macie się radować, koniec, kropka, bez gadania. Tak po prostu. I to odtąd dotąd – jest na to wyznaczony określony dzień tygodnia albo dłuższe święta. Związek ze świętowaniem jest chyba kluczowy dla zrozumienia biblijnego ujęcia radości. No bo jak radość może być nakazana? Raczej nam się nie kojarzy z obowiązkiem. A jednak jest, i to właśnie w postaci świętowania. Tym wątkiem również będziemy musieli się zająć bliżej, a on będzie się nam często pojawiał ze względu na to, że biblijne świętowanie jest ściśle związane z pamięcią.

Pytanie, z którym chcę was dzisiaj zostawić, jest takie: na ile świadomie próbuję dostrajać moje przeżywanie radości, motywy mojej radości do tego, co w perspektywie Bożej jest Dobrą Nowiną?

Biblijna pamięć zaś dotyczy głównie tego, co Bóg czyni dla swojego ludu – w związku z tym świętowanie odsyła nas do pewnych wydarzeń i do ich skutków w nas, jest więc czymś więcej niż tylko sięganiem do minionej przeszłości. Jest czymś, co nas prowadzi do nowego przeżycia. Nie tylko wspominamy rzeczy minione, ale je celebrujemy. Im bardziej jesteśmy wewnątrz celebracji jako czegoś, co się wydarza tu i teraz, bo Bóg jest tu i teraz, tym bardziej to przykazanie radowania się przekłada się na praktykę tu i teraz. Nie chodzi tylko o wspominanie rzeczy dawnej, która przeminęła bezpowrotnie, dlatego za nią tęsknimy i wręcz jesteśmy trochę smutni, że wydarzyła się kiedyś komuś innemu i nam już się nie wydarza. W liturgii i w sakramentach wspominamy w taki sposób, że to się wydarza znowu – dla nas.

W Piśmie Świętym mamy kilka takich związków między radością a innymi rzeczywistościami. Ewidentnie pojawia się wątek radości w połączeniu z miłością, poczynając od zwyczajnej, podstawowej ludzkiej miłości, związanej także z małżeństwem czy przyjaźnią (o radości przeżywanej „na głos Oblubieńca” mówił Janowy Jezus – zob. J 3, 29), aż po miłość rozumianą jako bezinteresowny dar z siebie, czyli postawę miłości określaną greckim słowem agape. Wiąże się radość także z nadzieją, jako że Bóg pewne rzeczy nam jeszcze obiecał – to również jest duży i ważny temat biblijny. Kresem naszej radości będzie coś, czego jeszcze nie doświadczyliśmy w pełni i co dopiero nadejdzie wraz z wypełnieniem eschatologicznym (na końcu czasów). Jest w końcu istotny związek radości z prawdą. Tych korelacji pomiędzy radością i innymi rzeczywistościami, czasem nawet dość abstrakcyjnymi na pierwszy rzut oka, ale jednak przechodzącymi mocno w praktykę, jest w Piśmie Świętym sporo.

Tym, co ważne i czym chciałbym się zająć bliżej, jest wezwanie skierowane do stworzenia, żeby się radowało. Pagórki mają podskakiwać z radości (zerknijmy choćby do Psalmów) i wszystkie rzeczy, które Bóg stworzył, które mają w Nim swój początek, są wezwane do tego, żeby uznać Stwórcę i rozradować się z tego, że są, że istnieją. To może być wątek z jednej strony najbardziej fundamentalny, z drugiej strony – najtrudniejszy do przeżywania: radość z istnienia.

Nie wiem, czy jak się rano budzicie, to pierwszym waszym odruchem jest ucieszenie się z tego, że jesteście? Bo właściwie to wezwanie powinno do tego prowadzić, w ten sposób przekładać się na nasze przeżycie. Jeżeli całe stworzenie raduje się z istnienia, to naszym odruchem zaraz po porannym uświadomieniu sobie (czasem bolesnym…), że nie śpimy i jesteśmy, powinno być ucieszenie się z tego. Myślę, że to się da trochę wyćwiczyć, a wyćwiczone, ustawia nas chyba inaczej do całej rzeczywistości.

Oczywiście tu kryje się intuicja, że każda rzecz stworzona jest w relacji do Boga i ta relacja nadaje jej sens. W związku z tym właściwie nie trzeba nic robić – byty nieożywione nic nie robią – ażeby chwalić Boga; nawet nie trzeba być specjalnie zdolnym do radości, żeby być radosnym. To jest dla nas jakieś wyzwanie. Czy stworzenie ze swoją niemą radością może być dla nas wzorem? Do tego wątku również postaram się wrócić.

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

Radość zmartwychwstania

Dostępne w wersji pełnej

Radość Ducha Świętego

Dostępne w wersji pełnej

Radość wcielenia

Dostępne w wersji pełnej

Radość stworzenia

Dostępne w wersji pełnej

Radość wspólnoty

Dostępne w wersji pełnej

Radość pamiątki

Dostępne w wersji pełnej

Radość eschatologiczna

Dostępne w wersji pełnej

Radość doskonała

Dostępne w wersji pełnej

Od redakcji

Od redakcji

Dostępne w wersji pełnej

Projekt okładki
Katarzyna Kozakiewicz

Redakcja
Katarzyna Węglarczyk

Opieka redakcyjna
Katarzyna Mach

Korekta
Katarzyna Onderka

Copyright © by Grzegorz Strzelczyk
© Copyright for this edition by SIW Znak sp. z o.o., 2024

ISBN 978-83-240-6926-2

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Wydanie I, 2024

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotował Karol Ossowski