Pamięci mojego dziadka

Edwarda Ernesta Whitby’ego,

mądrego doradcy i najlepszego przyjaciela

Tytuł oryginału

Fryderyk Chopin. A Life and Times

Copyright © 2018 by Alan Walker

Maps copyright © 2018 by Bridget Whittle

Published by agreement with Harold Ober Associates and Graal Sp. z o.o.

Konsultacja merytoryczna

dr Ewa Sławińska-Dahlig

Projekt okładki

Michał Pawłowski / kropka i kreska

Grafika na okładce

Domena publiczna

Redaktorka inicjująca

Ewelina Olaszek

Koordynacja procesu wydawniczego

Agata Błasiak, Karolina Pawlik

Opieka promocyjna

Klaudia Kusy

Redakcja

Mirosław Dąbrowski / Wydawnictwo JAK

Korekta

Aneta Tkaczyk, Bogumiła Ziembla / Wydawnictwo JAK

Indeks

Bogumiła Ziembla / Wydawnictwo JAK

© Copyright for the translation by SIW Znak sp. z o.o.,

Copyright © for this edition by SIW Znak sp. z o.o., 2025

ISBN 978-83-8427-526-9

Znak Horyzont

www.znakhoryzont.pl

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak

ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Wydanie I, Kraków 2025

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotował Jan Żaborowski

Spis treści

Okładka

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

Od autora

Spis źródeł ilustracji

WKRACZA GEORGE SAND, 1836‒1838

Drzewo genealogiczne George Sand ~ George Sand zamieszkuje w Hôtel de France, gdzie 19 listopada 1836 roku spotyka Chopina ~ „Cóż za antypatyczna kobieta, ta pani Sand!” – ocenia kompozytor ~ Chopin organizuje wieczorek muzyczny, a jego gra działa na wyobraźnię Sand ~ rzut oka na wcześniejsze życie Sand ~ dzieciństwo w domu w Nohant, gdzie jest świadkiem śmierci maleńkiego brata i ojca ~ wychowanie pod okiem babki, która umieszcza ją w klasztornej szkole dla dziewcząt ~ młoda buntowniczka sama siebie nazywa „diabłem pośród mniszek” ~ w wieku siedemnastu lat dziedziczy Nohant, co przyciąga do niej zalotników ~ z małżeństwa z Casimirem Dudevantem, zawartego w 1822 roku, rodzi się dwoje dzieci, Maurice i Solange ~ kwestią dyskusyjną pozostaje, kto był ojcem Solange ~ Casimir i Sand decydują się na separację, a ona przeprowadza się do Paryża ~ poznaje pisarza Jules’a Sandeau, pierwsze cztery litery jego nazwiska stają się jej pseudonimem ~ powieść Lélia (1833), zawierająca pochwałę „wolnej miłości”, przynosi jej rozgłos ~ zaczyna nosić męski strój i palić cygara, manifestując w ten sposób równość obu płci ~ Sand usilnie stara się ściągnąć Chopina do Nohant w 1837 roku ~ ponownie spotyka go w Paryżu w 1838 i zostają kochankami ~ słynny, liczący sześć tysięcy słów list do ich wspólnego przyjaciela Grzymały, któremu przedstawia wady i zalety romansu ~ zrywa z dotychczasowym kochankiem Félicienem Mallefille’em, który przeraża ją i Chopina swoją porywczością ~ Delacroix maluje słynny portret Sand i Chopina, rozcięty na dwa odrębne portrety po śmierci malarza ~ Sand martwi się o zdrowie Chopina i swego syna Maurice’a ~ za radą przyjaciółki, Charlotte Marliani, żony hiszpańskiego konsula, planuje wyjazd na Majorkę i nieformalny miesiąc miodowy

ZIMA NA MAJORCE, 1838‒1839

Chopin i Sand opuszczają Francję 1 listopada 1838 roku ~ przystanek w Barcelonie ~ bezproblemowa podróż parowcem El Mallorquín przez Morze Śródziemne do Palmy ~ Sand wynajmuje So’n Vent (Dom Wiatrów) przez niespełna miesiąc ~ zaczynają padać zimowe deszcze, a Chopin zapada na zdrowiu ~ lokalni medycy diagnozują gruźlicę i zgłaszają chorobę władzom ~ wypędzeni z Palmy, Chopin i Sand wprowadzają się do opuszczonego klasztoru kartuzów w Valldemossie ~ Chopin porównuje swoją celę do stojącej pionowo trumny ~ nie może komponować, ponieważ pianino wysłane z Paryża jeszcze nie dotarło ~ jego stan zdrowia się pogarsza, zostaje wezwany lekarz ~ pianino w końcu dociera (9 stycznia 1839 roku) i Chopin kończy Preludia, drugą Balladę i trzecie Scherzo ~ Sand opisuje zaburzony stan psychiczny Chopina, używając określenia „zjawy i strachy” ~ problemy finansowe Chopina i jego relacje z wydawcami ~ nie mogąc znieść zimowej pogody, Sand i Chopin wracają do Palmy (13 lutego) i oczekują na rejs powrotny do Barcelony ~ w czasie podróży morskiej (z setką świń na pokładzie) Chopin wypluwa z siebie „miednicę krwi” ~ dziwne losy pianina Chopina: opowieść z morałem ~ w Marsylii leczy się u doktora Cauvière’a ~ śmierć tenora Adolphe’a Nourrita ~ Chopin gra na organach podczas pogrzebu śpiewaka, a Sand krytykuje zarówno uroczystość, jak i jakość instrumentu ~ zaległości w spłacie pieniędzy, które Antoni Wodziński był winny Chopinowi ~ pobyt w Genui (5‒16 maja) i burzliwy powrót drogą morską do Marsylii ~ Chopin i Sand ostatecznie wyprawiają się do Nohant ~ rejs promem po Rodanie aż do Arles, następnie przesiadka do dyliżansu i przybycie na miejsce 1 czerwca

W NOHANT, 1839

George Sand wraca do Nohant w euforii i nazywa posiadłość „rajskim ogrodem” ~ Chopin i Sand wiodą życie zgodnie z indywidualnymi przyzwyczajeniami: ona pisze w nocy i śpi w ciągu dnia, on komponuje za dnia i sypia w nocy ~ Sand sprowadza miejscowego lekarza, doktora Gustave’a Papeta, który bada Chopina i znajduje „schorzenie krtani” ~ Sand godzi się z nowymi obowiązkami i bierze na siebie opiekę nad Chopinem ~ określa ich związek jako „czysty”, podtrzymywany więzami platonicznego uczucia ~ zarys spojrzenia Sand na skomplikowaną osobowość Chopina ~ jej opis pełnego udręki procesu twórczego: „Spędzał sześć tygodni nad jedną stronicą, by zapisać ją z powrotem tak, jak ją nakreślił za pierwszym razem” ~ w efekcie narastającej frustracji wiejskim życiem Chopin zaprasza Grzymałę, by do nich dołączył ~ Grzymała zostaje obarczony zadaniem wyszukania w Paryżu oddzielnych mieszkań dla Sand i Chopina ~ Chopin komponuje w Nohant kilka dzieł, w tym Sonatę b-moll op. 35 ~ opis Sonaty wraz z garścią komentarzy na temat jej niezwykłych struktur formalnych ~ uwagi na temat Schumannowskiej krytyki dzieła ~ Chopin i Sand opuszczają Nohant i przyjeżdżają do Paryża 11 października 1839 roku

ROSNĄCA SŁAWA, 1839–1843

Sand i Chopin wprowadzają się do oddzielnych mieszkań, ona przy rue Pigalle 16, on przy pobliskiej rue Tronchet 5 ~ premiera sztuki Sand Cosima w Comédie-Française 29 kwietnia 1840 roku okazuje się klapą ~ z powodu tej porażki Sand traci 10 tysięcy franków, popada w długi i nie może wrócić do Nohant latem 1840 roku ~ w przeciwieństwie do niej Chopin jest zabezpieczony finansowo dzięki udzielanym lekcjom i publikacji najnowszych utworów ~ Chopin jako nauczyciel i jego uczniowie: Friederike Müller, Georges Mathias i Pauline García ~ Chopin i Moscheles dostają zaproszenie do koncertowania w Saint-Cloud przed królową i jej dworem 29 października 1839 roku ~ Chopin komponuje Trois nouvelles études do Méthode des méthodes pod redakcją Moschelesa i Fétisa ~ Sand pracuje nad dwiema nowymi powieściami, Consuelo i Horace, co ma pomóc w spłacie długów ~ postępujące ochłodzenie stosunków z Marie d’Agoult i jej niepochlebny portret w powieści Horace ~ Balzac opisuje mieszkanie Sand przy rue Pigalle ~ państwowy pogrzeb Napoleona Bonapartego 15 grudnia 1840 roku w Paryżu ~ relacja z ekshumacji Napoleona ~ Mickiewicz porusza publiczność w Collège de France wykładami o Słowianach, na które Sand „przychodzi ze sławnym fortepianistą Szopenem i wraca jego powozem” ~ Chopin daje recital w Salle Pleyel 26 kwietnia 1841 roku i dostaje zań 6 tysięcy franków ~ Liszt pisze dla „Revue et gazette musicale” recenzję tego recitalu, na którą Chopin reaguje negatywnie ~ skomplikowany kontekst recenzji Liszta ~ latem 1841 roku Chopin i Sand wracają do Nohant ~ trzęsienie ziemi w Berry ~ uczennica Chopina, Marie de Rozières, wdaje się w romans z Antonim Wodzińskim ~ Chopin kończy Balladę As-dur op. 47, dwa Nokturny op. 48 i Fantazję f-moll op. 49 ~ 1 grudnia 1941 roku w Paryżu w Pavillon de Marsan gra dla księcia Orleanu ~ 21 lutego 1842 roku w Salle Pleyel daje drugi recital, który przynosi mu 5 tysięcy franków ~ tej samej nocy umiera stary nauczyciel Chopina Wojciech Żywny ~ lojalni wielbiciele Chopina zostają porównani do wiernych w „Kościele Chopina” ~ podczas kolejnego lata w Nohant do Sand i Chopina dołącza Delacroix ~ Sand i Chopin wprowadzają się do nowych mieszkań przy square d’Orléans (wrzesień 1842), gdzie Chopin wznawia udzielanie lekcji gry na fortepianie ~ pogłębiona analiza Ballady f-moll ~ u Chopina biorą lekcje Wilhelm von Lenz, Laure Duperré i węgierskie cudowne dziecko Károly Filtsch, być może jego najbardziej uzdolniony uczeń ~ Meyerbeer wpada na jedną z lekcji i wdaje się z Chopinem w spór o tempo rubato ~ zarys kariery Károlya Filtscha

ŚMIERĆ MIKOŁAJA CHOPINA, 1844

Mikołaj Chopin umiera na gruźlicę 3 maja 1844 roku i zostaje pochowany na warszawskich Powązkach ~ informacja dociera do Fryderyka trzy tygodnie później ~ „Kurjer Warszawski” publikuje panegiryk ku czci Mikołaja (12 maja) ~ list kondolencyjny George Sand do Justyny Chopin: „Myśli tylko o Pani, o swych siostrach, o wszystkich swoich, których kocha” ~ Chopin kontaktuje się ze szwagrem Antonim Barcińskim, prosząc o pełny opis ostatnich dni ojca ~ Mikołaj życzył sobie, by z jego ciała wyjęto serce, gdyż nie chciał zostać „pochowany żywcem” ~ poglądy profesora Józefa Bełzy w tej kwestii ~ siostra Chopina Ludwika i jej mąż Kalasanty przyjeżdżają do Francji, aby spędzić wakacje z Chopinem ~ zwiedzają razem Paryż i wyjeżdżają do Nohant, gdzie gości ich Sand (sierpień 1844) ~ życie rodzinne w Nohant ~ Chopin kończy Sonatę h-moll op. 58: szczegółowy rozbiór dzieła ~ Sand czyta na głos swoją nową powieść Le Meunier d’Angibault, a Kalasanty zwiedza okolicę ~ Ludwika i Sand nawiązują przyjaźń ~ Chopin przyjeżdża do Paryża z Ludwiką i jej mężem, 2 września organizuje dla nich przyjęcie pożegnalne, w którym uczestniczy niewielkie grono gości słuchających muzyki, a wiolonczelista Auguste Franchomme występuje z krótkim recitalem ~ przyjęcie trwa do wpół do trzeciej nad ranem, kiedy to Chopin wpisuje do albumu Ludwiki pieśń Wiosna ~ kilka godzin później (3 września) Ludwika i Kalasanty wyruszają w drogę powrotną do Warszawy ~ po kilkutygodniowym odpoczynku w Nohant Chopin wraca do Paryża (29 listopada), gdzie następuje atak choroby ~ Sand przybywa do miasta i znów się nim opiekuje ~ w Wielkanoc słuchają w Konserwatorium Requiem Mozarta i Stworzenia świata Haydna ~ angielski aktor William Macready odwiedza Sand ~ niezwykłe spotkanie z Indianami z Ameryki Północnej ~ „Nie mam tu już nic do roboty i jestem znudzona” – pisze Sand ~ Chopin kupuje nowy powóz i 12 czerwca wyruszają do Nohant

ŻNIWO TROSK, 1845‒1847

Na związku Chopina i Sand pojawiają się pierwsze rysy ~ region Berry dotykają katastrofalne ulewy i powódź ~ Chopin zostaje tam uwięziony wraz z Pauline Viardot, która za zgodą kompozytora opracowuje wokalne aranżacje jego mazurków ~ Sand adoptuje dziewiętnastoletnią Augustine Brault i sprowadza ją do Nohant ~ Solange, córka Sand, sprzeciwia się obecności nowej „siostry” i buntowniczym zachowaniem wywraca dom do góry nogami ~ mroczny sekret Nohant: Maurice Sand wdaje się w romans z Pauline Viardot ~ pośród tego zgiełku Chopin kończy trzy Mazurki op. 59 ~ Sand i Chopin wracają do Paryża (listopad 1845), gdzie kompozytor zapada na zdrowiu i ponownie staje się „rezydentem” Sand ~ Mickiewicz nazywa Chopina „moralnym wampirem” Sand ~ po powrocie do Nohant (maj 1846) Chopin wznawia pracę nad Sonatą wiolonczelową op. 65 i kończy Poloneza-Fantazję op. 61 ~ rozważania na temat jego „późnego stylu” ~ Elisa Fournier opisuje grę Chopina: „zdumiewający wyczyn” ~ krąg rodzinny Sand zaczyna się kruszyć ~ Maurice i Solange skłóceni ~ Sand pracuje nad powieścią Lukrecja Floriani, słabo zamaskowaną relacją o jej rozpadającym się związku z Chopinem ~ Solange wychodzi za mąż za rzeźbiarza Auguste’a Clésingera (maj 1847) ~ ostra kłótnia między Clésingerem a Sand doprowadza do konfrontacji ~ Chopin przebywający w Paryżu dowiaduje się o katastrofie małżeństwa Solange i staje po jej stronie ~ Sand oskarża Chopina o przejście „na stronę nieprzyjaciela” ~ ostateczne zerwanie: „Byłoby bezcelowe powracać do innych spraw”

GĘSTNIEJĄCY MROK, 1847‒1848

Ponura zima ~ Chopin występuje dla barona Jamesa de Rothschilda i księcia Czartoryskiego ~ Jane Stirling staje się jego główną opiekunką ~ Chopin odwiedza pracownię Louisa-Auguste’a Bissona i pozuje do dagerotypu (jesień 1847) ~ przyjaciele namawiają Chopina, by wystąpił publicznie ~ 16 lutego 1848 roku w Salle Pleyel gra z Franchomme’em trzy ostatnie części niedawno wydanej Sonaty wiolonczelowej op. 65 oraz Barkarolę op. 60 ~ Charles Hallé opisuje styl gry Chopina, a w „Revue et gazette musicale” ukazuje się bardzo pochlebna recenzja: „Sylf dotrzymał słowa” ~ w Paryżu wybucha rewolucja, król Ludwik Filip I abdykuje ~ nieoczekiwane spotkanie z Sand „w drzwiach przedpokoju” mieszkania Charlotte Marliani: „powiadamiam panią, że została pani babką” ~ pogłoski o możliwym powrocie Chopina do Polski

ANGIELSKI ZMIERZCH, 1848

Rewolucja i epidemia cholery paraliżują Paryż ~ Chopin przyjmuje zaproszenie Jane Stirling i wyrusza do Wielkiej Brytanii ~ przybywa do Londynu 20 kwietnia i wynajmuje mieszkanie przy Dover Street 48 ~ życie artystyczne Londynu ~ Chopin daje kilka koncertów dla wyższych sfer w prywatnych domach ~ gra dla królowej Wiktorii i księcia Alberta w Stafford House ~ uwagi na temat aranżacji mazurków autorstwa Pauline Viardot ~ krytyczne komentarze Jamesa Williama Davisona o Chopinie ~ gorzka opinia Chopina o brytyjskiej arystokracji ~ rola „szkockich pań” Jane Stirling i Katherine Erskine ~ Chopin gości u lorda Torphichena w Calder House pod Edynburgiem ~ wypadek podczas przejażdżki powozem ~ koncert w Manchesterze (28 sierpnia), którego gospodarzem jest przemysłowiec Salis Schwabe ~ zróżnicowane recenzje ~ Chopin zostaje pacjentem polskiego homeopaty doktora Adama Łyszczyńskiego ~ w towarzystwie Jane Stirling odwiedza zamek Johnstone, Strachur House, Milliken House, Keir House i Hamilton Palace ~ koncert w Merchants’ Hall w Glasgow (27 września) ~ szkocki pamiętnikarz sir James Hedderwick zdaje relację z koncertu ~ listy Chopina do Grzymały ~ koncert w Edynburgu w Hopetoun Rooms (4 października) ~ Chopin drwi ze szkockiej szlachty ~ wraca do Londynu 31 października i mimo choroby występuje w Guildhall na rzecz polskich uchodźców („popełniony w dobrej intencji błąd”) ~ w drodze powrotnej do Paryża, w pociągu do Folkestone nad kanałem La Manche, doświadcza nagłego skurczu

ŚMIERĆ CHOPINA, 1849

Chopin zwraca się do trzech lekarzy: Pierre’a Louisa, Jeana Blache’a i Jeana-Baptiste’a Cruveilhiera ~ w Paryżu ponownie wybucha epidemia cholery ~ Chopin przenosi się do drogiego mieszkania przy rue Chaillot ~ Jane Stirling wysyła mu anonimowo 25 tysięcy franków, które giną po drodze ~ choroba Chopina wchodzi w stadium krytyczne ~ Chopin pisze do siostry Ludwiki, prosząc ją o przyjazd do Paryża ~ Ludwika przybywa z mężem Kalasantym i czternastoletnią córką Ludką ~ wśród przyjaciół odwiedzających go w nowym mieszkaniu są Jenny Lind, Franchomme, jego uczeń Gutmann i Charles Gavard, który zostawił opis wizyty ~ Chopin komponuje Mazurka g-moll op. 67 nr 2, zdaniem niektórych jego ostatnie dzieło ~ wizyta poety Cypriana Kamila Norwida ~ w połowie sierpnia Chopin wprowadza się do mieszkania przy place Vendôme 12, gdzie oblegają go ciekawscy ~ odwiedza go Delfina Potocka, by umilić mu czas śpiewem ~ sceny z łoża śmierci namalowane przez Teofila Kwiatkowskiego ~ Chopin nie przyjmuje ostatniego namaszczenia mimo nalegań księdza Jełowickiego ~ Chopin umiera 17 października ~ częściowa sekcja zwłok przeprowadzona przez doktora Cruveilhiera ~ pogrzeb Chopina i nabożeństwo w kościele Świętej Magdaleny ~ powstaje komitet zbierający fundusze na pomnik nagrobny ~ „Spowiedź” Ludwiki ~ licytacja ruchomości pozostałych po Chopinie ~ Ludwika zabiera do Polski serce brata ~ los listów George Sand do Chopina

EPILOG, 1849

Rodzina Chopinów zleca Julianowi Fontanie wydanie nieopublikowanych rękopisów Chopina ~ kwalifikacje Fontany jako redaktora ~ uwagi na temat jego problemów, zarówno finansowych, jak i osobistych ~ odrzucenie współczesnej krytyki pośmiertnej edycji dzieł Chopina: „stanowi dla edytorstwa dzieł Chopina wartość podstawową” ~ Fontana odmawia wynagrodzenia za pracę, którą wykonuje w hołdzie Chopinowi ~ szczegółowe uwagi o losach Fontany ~ wyjazd na Kubę, gdzie poznaje Camilę Dalcour, swoją przyszłą żonę ~ pobierają się w Nowym Jorku i przeprowadzają do Paryża ~ Camila umiera przy porodzie ~ zrozpaczony Fontana spędza ostatnie lata pogrążony w chorobie i głuchocie ~ popełnia samobójstwo 23 grudnia 1869 roku ~ w poszukiwaniu biografa Chopina ~ Grzymała w roli kandydata, lecz nie kończy prac ~ na scenie pojawia się Liszt z książką Fryderyk Chopin, publikacją, która wywołuje dezaprobatę Jane Stirling: „napluł na talerz, aby obrzydzić jadło innym” ~ biografia autorstwa Maurycego Karasowskiego: „mitotwórca” ~ Frederick Niecks jako pierwszy nowoczesny biograf Chopina ~ polski uczony Ferdynand Hoesick przejmuje pałeczkę ~ rozważania o fałszywej korespondencji Chopina i Delfiny Potockiej ~ sfałszowany Dziennik Chopina stwarza dalsze pułapki ~ „latarnia na rufie” ~ serce Chopina pochowane w warszawskim kościele Świętego Krzyża ~ podczas II wojny światowej przechowane na przedmieściach Milanówka ~ 17 października 1945 roku, w 96 rocznicę śmierci Chopina, serce wraca do Warszawy przez Żelazową Wolę, a naród składa hołd ~ polski rząd odrzuca prośby o pobranie próbek tkanek z serca w celu ustalenia przyczyny śmierci Chopina

DODATEK 1. Kwestionariusz Liszta Skierowany do pani Ludwiki Jędrzejewiczowej, z domu Chopin, 14 listopada 1849

DODATEK 2. Historia pewnej pomyłki. Wanda Landowska i dziwny przypadek „pianina Chopina”

Katalog dzieł Chopina

Wykaz źródeł

Indeks osób

Przypisy

Od autora

Czytelnik, który dotarł do tego miejsca, zapewne pamięta, że narracja pierwszego tomu, Warszawa–Paryż, urywa się tuż przed pierwszym spotkaniem Chopina z George Sand. Tom drugi, Paryż–Panteon, podejmuje tę opowieść oraz przedstawia najważniejsze kompozycje, które zapewniły Chopinowi trwałe miejsce w historii muzyki.

Z przyjemnością odsyłam również do początku poprzedniego tomu, gdzie podziękowałem wszystkim kolegom i badaczom, których pomoc przez lata była dla mnie nieocenionym wsparciem. Korzystając z okazji, raz jeszcze wyrażam im swą głęboką wdzięczność za nieustającą życzliwość.

A.W.

Spis źródeł ilustracji

George Sand, obraz olejny Eugene’a Delacroix z 1838 roku | Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie

Fryderyk Chopin, obraz olejny Eugene’a Delacroix z 1838 roku | Luwr

El Mallorquin, bocznokołowy statek parowy, którym Chopin i George Sand popłynęli na Majorkę, akwarela Ramona Sampola Iserna | Museum Celda de Frédéric Chopin y George Sand

Klasztor w Valldemossie, akwarela Maurice’a Sanda z 1839 roku | Museum Celda de Frédéric Chopin y George Sand

Dom w Nohant, widok od strony ogrodu; pokój Chopina znajdował się na piętrze, trzecie okno od lewej strony | Maison de George Sand Nohant-Vic

Solange i Maurice Sand, rysunek Nancy Merienne z 1836 roku | Musée de la Vie romantique

Strona rękopisu Sonaty b-moll op. 35 zawierająca początkowe takty (kopia Adolphe’a Gutmanna) | Narodowy Instytut Fryderyka Chopina

Aula w College de France – rycina z 1844 roku | Project Gutenberg

Károly Filtsch, litografia Franza Eybla z 1841 roku | Albertina Museum Vien

Nekrolog Mikołaja Chopina, 5 maja 1844 | Biblioteka Narodowa

Ostatnie słowa Mikołaja Chopina: „Jako że dusi mnie kaszel, błagam, aby otworzyć moje ciało, żebym nie został pochowany żywcem” | l’Institut Bibliothèque Polonaise

„W ten sposób gra Listz [sic!]. Nie wolno tak grać akompaniamentu”, szkic piórkiem Maurice’a Sanda, czerwiec 1844 | Narodowy Instytut Fryderyka Chopina

Solange Sand, rysunek Auguste’a Clesingera, wiosna 1847 | Musée de la Vie romantique

Auguste Clesinger, niedatowany sztych | Mémoire Vive patrimoine numérisé de Besançon

Fryderyk Chopin, dagerotyp Louisa-Auguste’a Bissona z 1847 roku | Musée de la Musique

Program koncertu Chopina w domu lorda Falmout przy St. James’s Square, 7 lipca 1848 roku | British Library

Jane Stirling, portret pędzla Achille’a Deverii, ok. 1842 | Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie

Calder House w pobliżu Edynburga, dom lorda Torphichena, szwagra Jane Stirling, ok. 1930 | Museum of the Scottish Shale Oil Industry

Afisz koncertu z udziałem Chopina w Gentlemen’s Concert Hall w Manchesterze, 28 sierpnia 1848 roku 1842 | Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie

„P. Erskine 15.tysięcy zostawiła” – wpis w notatniku Chopina z 28 lipca 1849 roku | Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie

Ostatnie godziny Chopina, obraz olejny Teofila Kwiatkowskiego, październik 1849 | Polona

Zaproszenie na pogrzeb Chopina | Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie

Kościół Świętej Magdaleny, w którym 30 października 1849 roku odbył się pogrzeb Chopina | Musée de la Ville de Paris, Musée Carnavalet

„Żadnego gałgana do domu nie wpuszczę” – fragment rękopisu „Spowiedzi” Ludwiki | Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie

List, w którym Julian Fontana został upoważniony do przygotowania pośmiertnego wydania dzieł Chopina | Polona

Ksiądz Leopold Petrzyk niesie serce Chopina w stronę domu rodzinnego kompozytora w Żelazowej Woli, 17 października 1945 | Narodowy Instytut Fryderyka Chopina

Skopiowana ręką Jane Stirling strona z kwestionariusza Liszta | Narodowy Instytut Fryderyka Chopina

Wanda Landowska przy pianinie Bauzy w swoim berlińskim mieszkaniu, fotografia Alexandra Bindera, ok. 1913, fotografia dotychczas niepublikowana | Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie

Wanda Landowska w domu rodziny Canutow w Palmie podziwia pianino Pleyela należące do Chopina, 29 stycznia 1911 roku, fotografia dotychczas niepublikowana | Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie

WKRACZA GEORGE SAND,
1836‒1838

Jak dotąd byłam zawsze wierna temu, co kochałam.

George Sand ¹

Myśli, uczucia, czyny, pobudki George Sand owija w słowa jak w jedwab, jak w bawełnę, jak w papier.

Jarosław Iwaszkiewicz ²

I

W połowie października 1836 roku plotkarski Paryż żył sprawą powrotu do stolicy Liszta i hrabiny Marie d’Agoult, próbujących się zrehabilitować po skandalu, którego bohaterami stali się osiemnaście miesięcy wcześniej – kochankowie uciekli do Szwajcarii, gdzie urodziła się ich nieślubna córka Blandine. Sensacje te z wielkim zainteresowaniem śledzili zarówno wielbiciele Liszta, jak i zwykli paryżanie. Sam Liszt bez zbędnej zwłoki dostarczał szczegółów na temat ich pobytu w Genewie czy wypadów na szwajcarską wieś, pisząc eseje z cyklu Lettres d’un bachelier ès-musique (Listy wędrownego nauczyciela muzyki). Publikowane w „Revue et gazette musicale” Schlesingera, docierały do szerokiego grona czytelników.

Latem dołączyła do nich George Sand. Pisarka słała do Francji relacje znane jako Lettres d’un voyageur (Listy podróżnika). W jednej z nich opisała wizytę w dolinie Chamonix i we Fryburgu, gdzie Liszt grał na nowych organach Moosera i znakomicie improwizował na temat Dies irae z Requiem Mozarta. Sand odtworzyła w swojej prozie to niezwykłe wydarzenie, a rzecz została opublikowana w „Revue des deux mondes”³. Wszystkie informacje podawane przez Liszta i Sand są dziś skrupulatnie badane przez specjalistów i stanowią lekturę obowiązkową dla każdego, kto interesuje się szczegółami skandalu, którym ekscytowała się wówczas francuska stolica.

Drzewo genealogiczne George Sand

Kochankowie po powrocie z Genewy zamieszkali w modnym Hôtel de France, przy rue Laffitte pod numerem 23, i zastanawiali się, jak zostaną przyjęci. Nie musieli długo czekać na reakcję. Zalał ich potok życzliwie nastawionych gości – byli wśród nich Rossini, Meyerbeer, Berlioz i Chopin, którzy pospieszyli z wizytą zaraz po przyjeździe pary do Paryża. Marie zorganizowała kilka wieczorów z udziałem takich literatów, jak Sainte-Beuve, Balzac, Heine i Victor Hugo. Wkrótce Hôtel de France stał się ośrodkiem intelektualnym i artystycznym.

George Sand tymczasem wróciła do wiejskiego domu w Nohant. Pełna entuzjazmu Marie zaprosiła ją listownie do Paryża. Sand dała się namówić i wynajęła apartament przylegający do pokoi zajmowanych przez Liszta i Marie. Dzielili salon, w którym mogli bawić wspólnych przyjaciół i gości. „Tych, których nie lubisz – pisała Sand – będę przyjmować na półpiętrze”⁴. To w Hôtel de France, prawdopodobnie pod koniec października, Chopin i Sand przypadkowo się spotkali. Dopiero jednak wieczorem 19 listopada 1836 roku Sand usłyszała, jak Chopin gra na fortepianie podczas przyjęcia u Marie d’Agoult, i uległa fascynacji. Uczucie pozostało nieodwzajemnione. Chopinowi przeszkadzały jej cygara, męski strój i ekstrawaganckie maniery. „Cóż za antypatyczna kobieta, ta pani Sand! – mówił do Ferdinanda Hillera, gdy wracali do domu po przyjęciu. – Czy to naprawdę kobieta? Pozwalam sobie wątpić”⁵. W liście do rodziny w Warszawie wyraził się jeszcze dosadniej, pisząc, że „jest w niej coś odpychającego”⁶.

George Sand widziała, że sprawy nie idą po jej myśli, i szukała okazji, by naprawić szkody. Namówiony przez Liszta i hrabinę d’Agoult, 13 grudnia Chopin zorganizował spotkanie towarzyskie w mieszkaniu przy rue de la Chaussée d’Antin. Wśród wyróżnionych zaproszeniem znakomitości znaleźli się Heinrich Heine, Eugène Delacroix, markiz Astolphe de Custine i powieściopisarz Eugène Sue. Przybyli muzycy: Giacomo Meyerbeer, Ferdinand Hiller i Johann Pixis, jak również tenor Adolphe Nourrit, który w ostatnim czasie święcił triumfy w Operze Paryskiej. Obecni byli polscy emigranci, wśród nich Adam Mickiewicz („Dante Północy”, jak lubił go nazywać Liszt), Wojciech Grzymała, Jan Matuszyński, hrabia Bernard Potocki, sędziwy Julian Ursyn Niemcewicz, niezwykle szanowany współautor projektu Konstytucji 3 maja, i wreszcie ówczesny kronikarz życia Chopina Józef Brzowski, który pozostawił szczegółowy opis wieczoru w swoim pamiętniku⁷. Liszt i Marie d’Agoult przyszli z George Sand. Aby tym razem zrobić lepsze wrażenie, Sand pojawiła się ubrana w białe pantalony ze szkarłatną szarfą – kolory polskiej flagi. Zapewniło jej to dyplomatyczne zwycięstwo, zwłaszcza wśród emigrantów. Potem przez cały wieczór siedziała cicho na szezlongu przy kominku, paląc jedno ze swoich „poetyckich” cygar (które prawie na pewno zawierało dodatek opium), podczas gdy Nourrit przy akompaniamencie Liszta śpiewał pieśni Schuberta, w tym balladę Król olch.

Liszt się nie mylił, zauważając, że Chopina cechował osobliwy, niemal mizantropijny opór przed wpuszczeniem do swego mieszkania znajomych, nawet bardzo bliskich. Kiedy jednak już to zrobił, wrażenia były faktycznie niezapomniane. Wiele lat później Liszt wspominał właśnie ten wieczór w książce o Chopinie – nie podał, co prawda, konkretnej daty, ale można to wywnioskować ze szczegółów, które znalazły się w jego tekście⁸. Używając niezwykle lirycznego języka, opisał, jak pokój wydawał się niknąć w spowijających jego kontury cieniach, a z półmroku dochodziły dźwięki niewidocznego fortepianu Pleyela, jakby płynęły z niewidzialnego źródła. Oczarowana publiczność siedziała w migotliwym blasku świec. Czar prysł dopiero wtedy, gdy Chopin wstał od klawiatury, a Marie d’Agoult podała herbatę i lody. Potem nastąpił kulminacyjny punkt wieczoru: występ Chopina i Liszta grających Sonatę Es-dur na cztery ręce Moschelesa – Chopin grał drugą partię, Liszt pierwszą. Pixis przewracał strony nut, obrzucając widownię pełnym zadowolenia spojrzeniem i rejestrując najdrobniejsze oznaki przyjemności płynącej z tego, co jej zaserwowano. Właśnie wtedy zaczął kiełkować, a wkrótce miał rozkwitnąć jeden z najsłynniejszych romansów XIX wieku. Wielka namiętność między Chopinem a Sand, która w nim rodziła się powoli, a u niej wybuchła od razu, wprawiała w zakłopotanie nawet najbliższych przyjaciół, tak bardzo niedopasowani wydawali się postronnym. Mimo licznych komentarzy na temat ich odmienności romans od samego początku wspierała Marie d’Agoult, której jak mało komu zależało, by reflektor opinii publicznej ześlizgnął się z niej i Liszta i by Paryż znalazł inny skandal jako pożywkę dla plotek.

Nazwaliśmy tę parę niedopasowaną. On był powściągliwy, zdystansowany, nieco zniewieściały w zachowaniu, zawsze w nieskazitelnym stroju, wyglądał jak modelowy dandys. Ona, zuchwała i ekstrawagancka, otwarcie prezentowała radykalne poglądy polityczne. Wyglądała inaczej niż większość kobiet, nosząc męską odzież jako wizualny symbol równości płci. Jej sztuki i powieści przyciągały uwagę postępowymi poglądami społecznymi, zwłaszcza w kwestii emancypacji kobiet. Miała za sobą wiele związków z kochankami – pisarzem Jules’em Sandeau, dziennikarzem Henrim de Latouche’em, poetą Alfredem de Mussetem, doktorem Pietrem Pagellem i prawnikiem Michelem de Bourges’em. Opublikowana w 1833 roku powieść Lélia przyniosła jej szczególny rozgłos dzięki przedstawieniu koncepcji „wolnej miłości”. Wszyscy, którzy czytali książkę, odebrali ją jako portret samej Sand. O sześć lat starsza od Chopina, całkowicie przejęła inicjatywę w romansie. Tymczasem jednak minął już rok od chwili, gdy się poznali. Chopin nadal był potajemnie zaręczony z Marią Wodzińską, niepewny losów tego związku, a Sand jeszcze nie wyplątała się z relacji z najnowszym kochankiem, dramaturgiem Félicienem Mallefille’em, który na dodatek był wychowawcą jej syna Maurice’a.

II

Warto zatrzymać się w tym miejscu, aby się zastanowić nad złożoną osobowością kobiety, z którą Chopin spędzi kolejne dziewięć lat życia. Niektórzy biografowie twierdzili, że George Sand miała negatywny wpływ na kompozytora. Stworzyła mu wszakże ognisko domowe niezbędne, by mógł tworzyć. W czasie ich długiego związku powstało kilka największych jego dzieł, a gdy doszło do zerwania, źródło muzyki zaczęło w nim wysychać. Nie wolno również zapominać, że Sand stała się główną opiekunką Chopina w czasie nawrotów jego choroby i że była świadkiem niejednego kryzysu, który mógł się skończyć jego śmiercią. Życie Sand splotło się z egzystencją Chopina w stu różnych punktach. Nie należy lekceważyć tego faktu, gdyż oddziaływał on na wydarzenia, które miały wkrótce nastąpić.

Najlepsze źródło informacji o George Sand stworzyła ona sama. Wydana w latach 1850‒1854 autobiografia Historia mojego życia to obszerna kilkuczęściowa publikacja. Sand ściśle połączyła życie z literaturą, więc jej prozę należy traktować z ostrożnością. Obszerna korespondencja, na którą składają się tysiące listów do i od setek korespondentów, dostarcza jeszcze pełniejszego obrazu jej złożonego charakteru. Ale też jest to materiał, w którym fakty często mieszają się z fikcją, a na nieostrożnych czytelników czyha wiele pułapek. Trafnie ujął to Iwaszkiewicz: Sand wszystko „owija w słowa jak w jedwab, jak w bawełnę”⁹.

III

Najwcześniejsze wspomnienia Sand były związane z Nohant, posiadłością we francuskim regionie Berry, którą odziedziczyła po babce, owdowiałej Marie Aurore Dupin de Francueil. Rodowód ojca Sand, Maurice’a Dupina, sięgał aż do Fryderyka Augusta z Saksonii, czyli polskiego króla Augusta II Mocnego. Urodzony w zamożnej rodzinie, młody Maurice nie akceptował spokojnego trybu życia w wiejskim zaciszu pod czujnym okiem matki. Pragnął przygód, toteż mając dwadzieścia dwa lata, zaciągnął się do armii Napoleona i w stopniu porucznika został wysłany do Włoch jako adiutant przy sztabie generalnym. Tu jego wzrok padł na Sophie Victoire Delaborde, kobietę wyjątkowo atrakcyjną, ale o wątpliwej reputacji – przyszłą matkę George Sand. Stało się to w okolicznościach, które pisarka zapewne podkoloryzowała, aby jeszcze bardziej uatrakcyjnić swoją historię.

Sand opisała matkę jako „jedną z cyganek świata”. Sophie Victoire była córką zubożałego ptasznika, który popadłszy w kłopoty finansowe, musiał się zająć sprzedażą kanarków na paryskich bulwarach. Została tancerką w paryskim teatrze, jednemu z licznych kochanków urodziła nieślubną córkę, a wreszcie wyjechała do Włoch w ślad za francuską armią jako kochanka generała. Tam poznała jego adiutanta, porucznika Maurice’a Dupina, który uległ urokowi kobiety i odbił ją generałowi – z tego powodu utrudniano mu awans na stopień kapitana, a potem majora. Jego matka odchodziła od zmysłów, gdy się dowiedziała, że syn nieprzytomnie zakochał się w dziewczynie, którą uważała za niewiele lepszą od prostytutki i której kategorycznie nie życzyła sobie pod swoim dachem w Nohant. Maurice sprowadził więc ukochaną Sophie Victoire do pobliskiego La Châtre, próbując w ten sposób uniknąć rodzinnej burzy. Na tę jednak nie trzeba było długo czekać. Sophie Victoire zaszła w ciążę na krótko przed wysłaniem Maurice’a do obozu wojskowego w Boulogne, a 6 czerwca 1804 roku w tajemnicy wzięła z nim ślub cywilny w Paryżu. Niecały miesiąc później, 1 lipca, urodziła się ich córka Amantine Lucile Aurore – przyszła George Sand. Kiedy owe wieści dotarły do pani Dupin, ta próbowała unieważnić małżeństwo, powołując się na brak osoby duchownej przy jego zawarciu. Był to początek długiego okresu niesnasek między Sophie Victoire a teściową, która pozostała nieprzejednana w kwestii wejścia córki ubogiego hodowcy ptaków do jej rodziny.

Kiedy Aurore (imię, którym przedstawiała się Sand) miała cztery lata, jej matka urodziła niewidomego syna Louisa. Rodzina przebywała wtedy w Hiszpanii, dokąd zabrał ją Maurice, którego pułk uczestniczył w kampanii napoleońskiej na Półwyspie Iberyjskim. Aurore była przekonana, że jej brat celowo został oślepiony przez hiszpańskich lekarzy z nienawiści do Francuzów. Dostawszy pozwolenie na powrót do Francji, Maurice zabrał rodzinę do Nohant, ale podczas podróży niemowlę zachorowało na ospę i zmarło. Rodzice pochowali je w ogrodzie w Nohant, pod gruszą. Po niespełna tygodniu od tej tragedii wydarzyła się kolejna. Kiedy Maurice jechał do Nohant z La Châtre nocą w ulewnym deszczu, koń się spłoszył i zrzucił go na ziemię. Maurice skręcił kark i poniósł śmierć na miejscu. Aurore latami prześladowały pełne cierpienia okrzyki matki, płaczącej, gdy obie niosły ciało ojca do domu. Pięćdziesiąt lat później wciąż przechowywała w pamięci ten wstrząs z dzieciństwa.

Widzę jeszcze, w którym miejscu pokoju byliśmy wtedy. Jest to ten sam pokój, w którym obecnie mieszkam i opisuję tę żałosną historię. Matka upadła na krzesło za łóżkiem. Widzę jej sinobladą twarz, bujne czarne włosy rozsypane na piersi, nagie ramiona, które okrywałam pocałunkami; słyszę jej rozdzierające krzyki. Była głucha na to, co do niej mówiłam, i nie odczuwała moich pieszczot. Deschartes [wychowawca Aurore, który przyniósł smutne wieści] rzekł do niej: „Proszę spojrzeć na to dziecko i żyć dla niej”¹⁰.

Podczas pogrzebu czteroletnia wówczas Aurore nie rozumiała, dlaczego wszyscy są ubrani na czarno, wyjaśniono jej więc, że to z powodu śmierci jej ojca. Wyrzekła wtedy słowa, które sprawiły matce największy ból: „Czy mój tata znów dzisiaj umarł?”. Rozumiała, czym jest śmierć, ale nie sądziła, by ten stan miał trwać wiecznie. Służący zarzekali się, że widzieli ducha jej ojca przemierzającego pokoje Nohant w galowym mundurze w chwili, gdy Aurore próbowała pocieszyć matkę. Spoczął niedaleko od Louisa. Targana żalem Sophie Victoire nie mogła znaleźć pocieszenia w obcym otoczeniu, wróciła więc do Paryża, do rodziny i nieślubnej córki Caroline. Madame Dupin wypłacała jej roczną rentę w wysokości 1500 franków w zamian za zrzeczenie się praw do opieki nad Aurore. Dziewczynka spędziła wczesne dzieciństwo w Nohant i w luksusowym paryskim mieszkaniu pani Dupin.

Niedługo po śmierci ojca Aurore dowiedziała się, że ma przyrodniego brata, Hippolyte’a Chatirona, owoc romansu Maurice’a Dupina z jedną ze służących jego matki, córką miejscowego cieśli, co wydarzyło się pięć lat przed narodzinami Aurore. Hippolyte, który wychował się w okolicy Berry, często gościł w Nohant. Mieli odmienne charaktery, mimo to między rodzeństwem wytworzyła się emocjonalna więź, wzmocniona tym, że ojca stracili w dzieciństwie.

IV

Matka i babka Aurore nieustannie kłóciły się o jej wychowanie. Umowa, którą zawarto, by zapobiegać konfliktom, wywołała jedynie ustawiczną walkę przypominającą przeciąganie liny. Aurore o samej sobie mówiła, że była „jabłkiem niezgody”. Kiedy miała trzynaście lat, babka umieściła ją w klasztorze, ceniła bowiem zalety klasztornej edukacji. Mimo groźnej nazwy i nieco ponurej historii klasztor Dames Augustines Anglaises (używany jako więzienie po rewolucji francuskiej) był jedną z najlepszych paryskich szkół z internatem. Założyły go angielskie siostry, których zakon przeniósł się do Francji, gdy Cromwell rozpętał prześladowania katolików. Aurore spędziła tam trzy lata. Nauczyła się angielskiego, nosiła taki sam jak mniszki fioletowy habit, studiowała Żywoty świętych. Oblubienice Chrystusa szybko wygładziły ostre kanty jej wiejskiego wychowania. W ich zamkniętym środowisku Aurore wkrótce poczuła się jak w domu.

Już w tak młodym wieku miała bystry umysł i dobre pióro. Rozejrzawszy się wokół siebie, podzieliła szkolne koleżanki na trzy grupy: głupie, mądre i diablice wcielone. Siebie umieściła w ostatniej grupie i jako „diabeł pośród mniszek” czasami wywoływała taki chaos, że zakonnice nazwały ją „szaloną”. To sprawiło, że stała się bardzo popularna wśród dziewcząt, które przezwały ją „Some Bread”, tłumacząc tak na angielski „du pain” – lichy kalambur wykorzystujący jej nazwisko. Jedynymi mężczyznami, których widywała, byli dwaj kapelani, abbé de Villèle i abbé de Prémord. Ten ostatni był także jej spowiednikiem i opracował dla niej kodeks moralny, którym miała się kierować w życiu. Na piedestał została wyniesiona cnota, a wszelkie próby jej naruszenia „przez kogokolwiek, bez względu na to, jak honorowe”, należało zgłaszać. Kiedy jakaś dziewczyna wypowiadała „złe słowa”, zakonnice zmuszały grzesznicę, by padła na kolana i całowała podłogę. Pokoje młodszych dziewcząt były nieogrzewane, podawano im tylko proste potrawy. Korespondencja podlegała cenzurze. Kiedy jeden z listów Aurore do babki otwarła matka przełożona, okazało się, że zawiera on litanię skarg na cały personel szkoły, w tym na samą przełożoną. Jedynie interwencja pani Dupin, która w tej sprawie stanęła po stronie wnuczki, pozwoliła jej uniknąć kary. Nic dziwnego, że Aurore stała się później buntowniczką, odwróciła się od Kościoła i przeobraziła w Lélię. Będąc wrogiem cenzury, czerpała z bogatego zasobu nastoletnich wspomnień, ilekroć chciała uchylić zasłonę hipokryzji, za którą ludzie na ogół lubią uprawiać swoje niedyskrecje.

Wyzwolona w końcu z ograniczeń angielskiego klasztoru, Aurore wróciła do babki do Nohant. Najbardziej obawiała się zaaranżowanego małżeństwa, a więc typowego losu dziewczyny z jej pozycją. Pani Dupin w tym czasie jednak doznała udaru i nie miała zamiaru zajmować się swataniem dziewczyny. Intymne rozmowy zbliżyły babkę i wnuczkę i koniec końców starsza pani uczyniła Aurore swoją spadkobierczynią. Pani Dupin zmarła w Nohant 26 grudnia 1821 roku na skutek drugiego udaru. Jej ostatnie słowa skierowane do czuwającej przy łóżku Aurore brzmiały: „Tracisz swoją najlepszą przyjaciółkę”. Po śmierci babki Aurore odziedziczyła Nohant i stała się na tyle majętna, by zyskać niezależność. Miała zaledwie siedemnaście lat. Sophie Victoire, której protesty usiłowano uciszyć niewielką rentą, bezskutecznie próbowała podważyć testament. Ta sytuacja na zawsze zwaśniła matkę i córkę.

V

Wkrótce do Nohant zaczęli przybywać zalotnicy, lecz Aurore odprawiała ich z kwitkiem. Kilka razy zrobiła to również Sophie Victoire, która próbowała sprawować nieoficjalną kontrolę nad osobistymi sprawami córki. Mimo sprzeciwu matki, a być może także po to, by się od niej uwolnić, Aurore 17 września 1822 roku poślubiła dwudziestosiedmioletniego Casimira Dudevanta¹¹. Wniosła mu w posagu 100 tysięcy franków oraz posiadłość Nohant, w której rozpoczęli życie małżeńskie. Jak opowiada Aurore, była „całkowicie niewinna”, nigdy wcześniej nie dzieliła łóżka z mężczyzną. Doświadczenie to uznała za przyjemne, a nawet rozkoszne. Już po kilku tygodniach zaszła w ciążę. W kolejnych miesiącach Casimir całymi dniami jeździł po polach i lasach wokół Nohant, oddając się swej ulubionej rozrywce, czyli polowaniu, podczas gdy Aurore zajmowała się szyciem i dzierganiem wyprawki niemowlęcej. Robótki ręczne stały się zajęciem, do którego lubiła wracać w chwilach stresu.

Kiedy nadszedł jej czas, para wyjechała do Paryża i wprowadziła się do Hôtel de Florence, gdzie Aurore 30 czerwca 1823 roku, na dzień przed swoimi dziewiętnastymi urodzinami, wydała na świat syna Maurice’a. Szybko zrozumiała sens powiedzenia „co nagle, to po diable”. Nietrudno naszkicować linię rozwoju jej małżeństwa, bo jest to linia powoli opadająca w dół. Gdy wrócili do Nohant, odkryła, że zamieniła jedno więzienie na drugie. Casimir był apodyktycznym mężem, który lubił czuć się panem domu – nawet jeśli dom nie należał do niego. Pierwsze dni przebiegły jeszcze dość spokojnie, ale kiedy Aurore obstalowała fortepian, z zamiarem powrotu do swojej dawnej miłości – muzyki, Casimir wyraził sprzeciw. „Widziałam, że nie lubisz muzyki, i przestałam grać” – napisała. Niektórzy biografowie twierdzą, że Aurore wykazywała obojętność na muzykę, ale prawda wygląda zupełnie inaczej. Madame Dupin udzielała dziewczynce lekcji gry na fortepianie, uczyła ją też podstaw harmonii. W późniejszym okresie życia Sand potrafiła zanotować niektóre pieśni ludowe, które słyszała w prowincji Berry, „w tym bourrée, na które Chopin był szczególnie wyczulony”. W autobiografii wyznała zresztą: „rozumiałam piękno, które wywiera na mnie wrażenie i unosi mnie bardziej w sztuce dźwięków niż we wszystkich innych sztukach”¹². Zabraniając żonie czerpać radość z muzyki, Casimir ją unieszczęśliwiał. A to był dopiero początek.

Casimir uganiał się za kobietami. Pod koniec dnia wspinał się po schodach do pokoi służących i oddawał się uciechom w ramionach dwóch pracujących w posiadłości dziewcząt, Claire i Pepity. Claire zaszła w ciążę, a Aurore nigdy nie uzyskała pewności, czy ojcem był jej mąż, czy może przyrodni brat Hippolyte, ponieważ Claire obdarowywała wdziękami obu. Aurore znalazła sposób, jak sobie poradzić z tym tłokiem w małżeństwie, tyle że wtedy zrobił się on jeszcze większy – ale o tym za chwilę. Tymczasem zaczęło dochodzić do ostrych spięć z Casimirem w związku ze złym zarządzaniem majątkiem i marnotrawieniem należących do Aurore pieniędzy. Zmusiło ją to do sporządzenia dokumentu prawnego, który miał chronić ich indywidualne interesy, a gdyby sprawy zaszły za daleko, mógł posłużyć za podstawę ugodowego unieważnienia małżeństwa. Warunki umowy nie dawały Casimirowi spokoju, bo dla niego oznaczały, że mógł stracić dach nad głową. Przy stole, niejednokrotnie w obecności gości, dochodziło do awantur. Casimir, gdy wypił za dużo, stawał się agresywny. Prawdziwa burza wybuchła pewnego dnia, gdy kazał żonie opuścić salon, a ona nie posłuchała. Przypomniała mu, że „jest u siebie”, i ani drgnęła. Wściekły Casimir rzucił się po strzelbę myśliwską, która wisiała na ścianie, ale zanim w furii zdążył wystrzelić, obezwładnił go Alexis Dutheil, jeden z uczestników spotkania¹³.

VI

Ważną sprawą, która rzutowała na życie w Nohant, były niepewne okoliczności poczęcia córki Aurore, Solange. Istnieją uzasadnione powody, by przypuszczać, że ojcem Solange był nie Casimir, ale Stéphane Ajasson de Grandsagne, z którym – wedle delikatnego opisu, jaki zostawił André Maurois – Sand „w swoim panieńskim pokoju uprawiała sentymentalną osteologię”¹⁴. Kiedy Aurore spotkała go po raz pierwszy, Stéphane był studentem medycyny i został zaangażowany przez jej nauczyciela, François Deschartres’a, do tego, żeby udzielał jej lekcji anatomii, a nawet dopuścił ją do asystowania przy zabiegu operacyjnym. Dzięki temu Aurore w charakterze obserwatorki brała udział w amputacji kończyny i w sekcji zwłok. Te doświadczenia przygotowały ją do radzenia sobie w sytuacjach kryzysowych, nigdy też nie bała się widoku krwi¹⁵. Przyswoiła sobie wiedzę z zakresu farmacji i umiała doradzać mieszkańcom La Châtre, jak najlepiej leczyć ich dolegliwości. Stéphane zakochał się wtedy w Aurore, lecz była zbyt młoda, by myśleć o małżeństwie. Zresztą babka nie pozwoliłaby poświęcić wnuczki na ołtarzu ubóstwa, a Stéphane pochodził z biednej rodziny i miał dziewięcioro braci i sióstr.

Przełom w ich znajomości nastąpił jesienią 1827 roku, kiedy Stéphane odwiedził Nohant, a Casimir przebywał w Paryżu. Podczas pobytu Stéphane’a w Berry Aurore nie rozstawała się z nim. Nawet nie próbowali kryć oczywistego wzajemnego przywiązania. Kiedy Stéphane wrócił do Paryża, Aurore postanowiła kontynuować związek. Gdy tylko Casimir pojawił się w Nohant, jego żona wyjechała do stolicy w poszukiwaniu Stéphane’a. Dotarła tam 5 grudnia i wprowadziła się do Hôtel de Florence, tego samego, w którym trzy lata wcześniej urodziła Maurice’a. Przedłużyła pobyt w Paryżu o ponad dwa tygodnie, wyjaśniając Casimirowi, że konsultuje się z różnymi lekarzami w sprawie swego zdrowia. Rzeczywiście nie najlepiej się czuła, a dzięki znajomościom Stéphane’a zbadali ją czołowi lekarze tamtych czasów, w tym kierownik Wydziału Lekarskiego w szpitalu Salpêtrière profesor Augustin Landré-Beauvais, który wszakże nie znalazł u niej niczego niepokojącego. Problemy zdrowotne Aurore były bowiem związane bardziej ze stanem umysłu niż ciała – dręczyło ją sumienie, i to nie bez powodu. Dziś wiemy, że w tym czasie wymieniała ze Stéphane’em intymne listy miłosne¹⁶. Ich treść wyraźnie prowadzi do jednego wniosku: przyjechała do Paryża z zamiarem kontynuowania romansu. Kiedy w końcu około 20 grudnia wróciła do Nohant, była w ciąży.

Solange urodziła się 13 września 1828 roku. Wszystkie argumenty przemawiające za ojcostwem Grandsagne’a przedstawił André Maurois. Doszedł do wniosku, że córka Sand została poczęta w Paryżu 13 grudnia 1827 roku, na dziewięć miesięcy przed dniem narodzin Solange. Tego dnia Aurore napisała do Casimire’a niezwykle szczery list, wyjawiając mu, że Stéphane jest teraz u niej i że pozostanie tam jeszcze przez kilka dni¹⁷. Pod koniec roku wróciła do Nohant, gdzie najwyraźniej kontynuowała pożycie z mężem. Ale jak wytłumaczyć narodziny Solange zaledwie osiem miesięcy później? Sand lubiła powtarzać, że urodziła Solange przedwcześnie, ponieważ przestraszyła się, widząc, jak córeczka Hippolyte’a, Léontine Chatiron, spada ze schodów w Nohant. Przez lata było to jej oficjalne stanowisko w tej sprawie. Ale w Historii mojego życia daje wyraźną wskazówkę dotyczącą prawdziwego stanu rzeczy, gdy opisuje interesującą scenę z początku września, dwa tygodnie przed narodzinami Solange. Otóż jej dawny adorator Aurélien de Sèze, pojawiwszy się niespodziewanie w Nohant, zobaczył ją rankiem rozkładającą ubranka dla dzieci w salonie. „Co pani tu robi?” – zapytał. „No cóż, widzi pan – odparła – spieszę się dla kogoś, kto przybywa wcześniej, niż myślałam”¹⁸.

To, czy Solange urodziła się w terminie, czy za wcześnie, Casimirowi było już całkiem obojętne. Ich małżeństwo było fikcją. Podczas porodu Aurore usłyszała wymianę zdań między mężem a przechodzącą obok hiszpańską służącą Pepitą, niepozostawiającą wątpliwości, że właśnie mieli romans. Jakby tego było mało, do sypialni rodzącej Aurore wtargnął pijany, zataczający się Hippolyte i zamroczony runął na podłogę. I w takich właśnie okolicznościach Solange przyszła na świat.

Jeśli ktoś chciałby dodatkowego potwierdzenia w sprawie ojcostwa, wystarczy przypomnieć, że Aurore często zwracała się do Solange czułym przezwiskiem „Mademoiselle Stéphane”. Sam Stéphane wydawał się gotowy uznać dziecko. Ilekroć przyjaciele pytali go o powód odwiedzin w Nohant, odpowiadał: „Dlaczego miałbym tam nie jechać? Jadę do mojej córki”¹⁹. Jeśli warto zastanawiać się nad Solange i jej pochodzeniem, to dlatego, że w jakimś stopniu wyjaśnia to jej późniejszą dysfunkcyjną relację z matką, a zwłaszcza z bratem Maurice’em. To, co sama dziewczyna wiedziała, i od kiedy, wciąż pozostaje niejasne. Niewątpliwie mogła słyszeć plotki, od których roiło się w otoczeniu Sand i jej amantów w Nohant. Za każdym razem, gdy pojawiał się Stéphane Ajasson de Grandsagne, a obecni puszczali języki w ruch, Solange musiała zdawać sobie sprawę, że stanowi przedmiot szczególnego zainteresowania. Coraz bardziej buntownicze zachowanie Solange jako nastolatki i jej cięty język, zwłaszcza wobec brata, ostatecznie sprowadziły na nią prawdziwy gniew matki, która wyrzuciła ją z kręgu rodzinnego; to dramatyczne wydarzenie przyczyniło się też do ostatecznego zerwania Sand z Chopinem.

Nietrudno wyjaśnić, dlaczego Casimir zaakceptował swoją żałosną sytuację. Dopiero co został upokorzony na skutek swej niekompetencji, gdy w wyniku kolejnych lekkomyślnych przedsięwzięć biznesowych stracił 25 tysięcy franków z dzielonej z żoną fortuny. Sand, która uległa jego życzeniom w sprawach pieniężnych, wpadła we wściekłość i zarzuciła mu głupotę. „Kiedy zrobi się błąd, nie naprawia się go przysięganiem i jękami ani pobłażaniem sobie i pogrążeniem się w szale samooskarżeń, aż do wprawienia siebie w stan choroby i sprowadzenia choroby na innych. Bądź mężczyzną!”²⁰ Casimir bał się separacji, bo dokąd miałby się udać? Dom rodzinny w Guillery należał nie do niego, lecz do baronowej Gabrielle Dudevant, która nigdy nie pogodziła się z tym, że nieślubny syn jej męża mógłby się sprowadzić do Guillery i żyć tam do śmierci, jakby był z jej własnej krwi, dlatego go wydziedziczyła. Casimir szukał pocieszenia w sposób typowy dla mężczyzn z jego sfery – zajął się piciem i kobietami. Pod koniec pracowitego dnia, pełen wyrzutów sumienia, że zmarnował kapitał żony, skruszony padał na fotel i chrapał cały wieczór. Była to jego ucieczka przed widmem rozpadającego się małżeństwa. Casimir uczepił się Nohant, swojego syna, a nawet żony, gdyż potrzebował materialnego zabezpieczenia, jakie mu zapewniali. Aurore zaś obróciła tę sytuację na swoją korzyść. Po urodzeniu Solange opuściła małżeńskie łoże i przeniosła się do pokoju na parterze dworu w Nohant, obok pokoju dzieci i ich opiekunki, gdzie Casimir nie miał do niej dostępu. Tam spędzała całe noce przy swoim sekretarzyku, a kiedy pierwsze promienie słońca oświetlały pokój, kładła się na wąskim łóżku w swym azylu, wolna i bezpieczna.

Wciąż jednak nie dojrzała do decyzji o rozstaniu. Aż do chwili, gdy przez Casimira przeżyła scenę, która mogłaby pochodzić z jednej z jej powieści. Pewnego dnia, gdy wyjechał z Nohant na polowanie, Aurore otworzyła jego biurko w poszukiwaniu weksli, gdyż się bała, że mąż ukrywa przed nią prawdziwą wielkość wspólnych długów. Między papierami znalazła zaadresowaną do siebie kopertę z adnotacją: „Nie otwierać przed moją śmiercią!”. Ponieważ to jej imię widniało na kopercie, otworzyła ją, uznając, jak to potem relacjonowała, że nie popełnia niedyskrecji. Był to testament Casimira. To, co przeczytała, było druzgocące. „Co za ostatnia wola! – pisała. – Tylko pomstowanie!” Casimir przelał na papier cały tłumiony gniew i ujawnił głęboką pogardę dla charakteru żony. Myślała, że śni, nie miała pojęcia, że tak nisko ją cenił. „To mnie w końcu obudziło z drzemki” – puentowała²¹.

Doszło do pełnej napięcia konfrontacji, podczas której Aurore pozostała nieugięta i doprowadziła męża do łez. Sama ustaliła warunki separacji, co do której przestała się wahać. Poinformowała Casimira, że go opuszcza i że zamierza spędzać kilka miesięcy każdego roku w Paryżu. Zażądała comiesięcznego świadczenia z dochodów pozyskiwanych z majątku Nohant, co bez względu na okoliczności gwarantowała jej umowa przedślubna. Casimir miał też wypłacać pensję nauczycielowi domowemu ich dzieci. Ostateczne rozstrzygnięcia nastąpiły później, gdy prawnicy wszystko uporządkowali. Casimir zdawał sobie sprawę, że powinien opuścić Nohant. Aurore spakowała rzeczy, pożegnała się z dziećmi i wsiadła do dyliżansu do Paryża. Przybyła tam 6 stycznia 1831 roku.

Czekał na nią młody przyjaciel, którego poznała wcześniej w La Châtre, przystojny blondyn Jules Sandeau, podobnie jak sama Aurore żywiący ambicje literackie. Po kilku tygodniach zostali kochankami i przeprowadzili się do mieszkanka na Quai Saint-Michel. Zaczęli razem pisać powieść Rose et Blanche (1831), która rozrosła się do pięciu tomów, ale przyniosła niewielki dochód. W międzyczasie Aurore musiała na krótko wrócić do Nohant, by załatwić dwie sprawy: przygotować się do zbliżającej się prawnej batalii z Casimirem, która wkrótce miała przybrać nieprzyjemny obrót, i przewieźć meble do paryskiego mieszkania. Na miejscu czekali na nią Casimir, Hippolyte i jej matka. Naciskali, by została w Nohant i porzuciła świeżo zdobytą wolność. To ją sprowokowało do sięgnięcia po pióro i wyjaśnienia swego stanowiska w słynnym liście do matki.

31 maja 1831

Mój mąż robi wyłącznie to, co lubi. To, czy ma kochanki, czy nie ma kochanek, zależy tylko od niego. Popija słodkie wino lub czystą wodę wedle upodobania, oszczędza lub trwoni, jak mu się podoba. Może budować, sadzić, sprzedawać, kupować, zarządzać domem i posiadłością, co tylko uzna za stosowne […]. Co do reszty, jest sprawiedliwe, żeby ta ogromna wolność, jaką cieszy się mój mąż, była obopólna; bez tego stanie się zarówno dla mnie, jak i dla całego świata obmierzły i podły. Jeśli tego nie uczyni, uznam go za osobę ohydną i godną pogardy, a tego wszak by nie chciał. A więc jestem całkowicie niezależna; chodzę spać, kiedy on wstaje, odwiedzam La Châtre lub Rzym, jak mi się podoba, wracam do domu o północy lub o szóstej rano. I to wszystko tylko moja sprawa²².

Lélia wywalczyła sobie niezależność. Pod koniec 1832 roku nie tylko przerwała romans z Sandeau, ale też zabrała z sobą ważną pamiątkę: pierwszą sylabę jego nazwiska. „George Sand” stało się znanym pseudonimem, pod którym zyskała rozpoznawalność. I jako George Sand, obciążona całym bagażem emocjonalnym z wcześniejszego życia, jesienią 1836 roku po raz pierwszy spotkała Chopina. Postanowiła wciągnąć go w swoją orbitę.

Dalsza część w wersji pełnej

Przypisy

WKRACZA GEORGE SAND,
1836‒1838

¹ Korespondencja Fryderyka Chopina, t. 2, cz. 2, 1838‒1839, red. Z. Helman, Z. Skowron, H. Wróblewska-Straus, Warszawa 2017, s. 1255.

² J. Iwaszkiewicz, Chopin, wstęp i komentarze P. Mysłakowski, Kraków 2025, s. 271.

³ G. Sand, Lettres d’un voyageur, Paris 1869, s. 309. Dziesiąta część tego dzieła jest poświęcona pobytowi autorki w Szwajcarii w towarzystwie Liszta i Marie d’Agoult.

⁴ Taż, Correspondance, t. 3, Juillet 1835 – avril 1837, red. G. Lubin, Paris 1967, s. 571.

⁵ Correspondance de Frédéric Chopin, red. B.E. Sydow, S. i D. Chainaye, t. 2, Paris 1954, s. 208.

⁶ Tamże.

⁷ Zob. A. Czartkowski, Z. Jeżewska, Fryderyk Chopin, Warszawa 2013, s. 178‒180.

⁸ F. Liszt, Fryderyk Chopin, przeł. M. Traczewska, Kraków 2010, s. 84‒89.

⁹ J. Iwaszkiewicz, dz. cyt., s. 271.

¹⁰ G. Sand, Historia mojego życia, cz. 2, przeł. Z. Skowron, Warszawa 2015, s. 277.

¹¹ Można spotkać się z opinią, że dzięki małżeństwu Aurore została nobilitowana i weszła do arystokracji. Casimir, nieślubny syn barona Jeana-François Dudevanta i jego kochanki Augustine Soulé, nie miał prawa do tytułu. Według Aurore jej mąż był „tylko podporucznikiem piechoty” (G. Sand, Historia mojego życia, cz. 1, przeł. Z. Skowron, Warszawa 2015, s. 53) i protestowała, gdy ktoś próbował tytułować ją „markizą”. Wiele lat później, po śmierci Casimira w 1871 roku, ich syn Maurice złożył wniosek o przywrócenie jego gałęzi rodu tytułu noszonego przez dziadka. Prawdopodobnie to on dodał słowo „baronne” na nagrobku matki w Nohant. Można się tylko zastanawiać, co powiedziałaby na to wszystko mająca republikańskie poglądy Aurore, niechętnie odnosząca się do wszelkiego rodzaju dziedzicznych tytułów.

¹² G. Sand, Historia mojego życia, cz. 2, dz. cyt., s. 302. Powieść Consuelo mógł napisać tylko ktoś, kto miał wiedzę o muzyce, wniósł ją bowiem do fabuły.

¹³ A. Maurois, Lelia, czyli życie George Sand, przeł. A. Kotula, Warszawa 1968, s. 257.

¹⁴ Tamże, s. 108.

¹⁵ W autobiografii Sand podaje szczegóły pracy ze Stéphane’em: „przynosił głowy, ręce i nogi, których potrzebował Deschartres, by pokazać mi, od czego zacząć” (G. Sand, Historia mojego życia, cz. 4, przeł. Z. Skowron, Warszawa 2015, s. 114). Zdobyła również szkielet dziewczynki, który trzymała w pokoju w Nohant, aby lepiej poznać ludzką anatomię. Warto pamiętać, że doświadczenie medyczne przydało jej się w późniejszym życiu, zwłaszcza gdy stała się główną opiekunką Chopina.

¹⁶ Przez wiele lat pozostawały własnością syna Stéphane’a, Paula-Émile’a. Zob. „Le Moniteur général”, 6 stycznia 1900.

¹⁷ A. Maurois, dz. cyt., s. 587‒590 (Wzmianka na temat urodzenia Solange Dudevant-Sand).

¹⁸ G. Sand, Historia mojego życia, cz. 4, dz. cyt., s. 250.

¹⁹ M.L. Vincent, George Sand et le Berry, Paris 1919, s. 122.

²⁰ G. Sand, Correspondance, t. 1, 1812–1831, red. G. Lubin, Paris 1964, s. 584.

²¹ Tamże, s. 737.

²² Tamże, s. 888.