Tu nie chodzi o was, ale…

Znacie kogoś, kto za krótko sypia? Albo ma trudności z koncentracją, często się złości, stresuje i unika ruchu – a może za bardzo przejmuje się tym, co myślą inni? Z pewnością. Bez wątpienia zauważyliście te objawy u kolegów, koleżanek, rodzeństwa, rodziców, a nawet cioci Krysi z Torunia.

A przyszłoby wam do głowy, że przyczyną tych wszystkich problemów może być niepozorne urządzenie, który samo w sobie ma wiele zalet, ale może mocno namieszać, gdy niewłaściwie go używamy? Jesteście inteligentni (i znacie tytuł tej książki), więc domyśliliście się, że chodzi o ekran. A konkretnie ekran telefonu, tabletu lub komputera, czyli urządzeń, które w książce będziemy nazywać gadżetami ekranowymi.

Termin „czas przed ekranem” jest zwykle stosowany do określenia dziennego limitu czasu przeznaczonego na urządzenia ekranowe. Ale czy naprawdę jest on konieczny? Każdy chyba sam powinien wiedzieć, kiedy odłożyć telefon… A więc dlaczego bywa to tak trudne?

Spróbujemy pokazać wam, skąd się bierze siła przyciągania ekranów i jak nie wpaść przez nią w kłopoty. Ale nie martwcie się. Nie chodzi o to, żeby wyrzucić całą elektronikę i bawić się tylko zwierzątkami z kasztanów. To nie jest rozwiązanie – chyba że to właśnie lubicie robić. Zastanowimy się raczej nad mądrzejszym korzystaniem z urządzeń ekranowych.

A jaką rolę w tym wszystkim odgrywa nasz mózg? Cóż, gadżety ekranowe są inteligentne w sposób nigdy wcześniej niespotykany. Właśnie dlatego są tak przydatne (i dają nam mnóstwo frajdy). Jednak zadaniem wbudowanych w nie aplikacji i programów jest nie tylko ułatwianie nam życia, lecz także analizowanie naszych zachowań i znalezienie sposobu na to, by wzbudzić nasze zainteresowanie i utrzymać je jak najdłużej.

Gadżet, który uczy się, jak myślimy i czujemy, potrafi nakłonić nas, żebyśmy robili to, czego chce. Rozumiecie chyba, że nie do końca będzie mu zależało, żebyśmy odłożyli go na bok i zajęli się czymś innym.

Żeby się dowiedzieć, jak się przed tym bronić, sprawdzimy, co się dzieje w mózgu, gdy wpatrujemy się w ekran. Dlaczego reagujemy i czujemy się tak a nie inaczej i jakie to może mieć skutki.

W kolejnych rozdziałach poznacie kilka osób. Na pewno będą wam kogoś przypominać. „O, dokładnie tak jak mój kolega”, pomyślicie pewnie. Albo: „Skąd znają mojego tatę?”. Może nawet znacie kogoś, kto ma w sobie cechy każdej z tych postaci (jak ciocia Krysia).

A może pod niektórymi względami opisywane przez nas osoby przypominają wam was samych? Przecież z ekranów korzystają prawie wszyscy – choć nie wszyscy mają z tego powodu problemy. Każdemu jednak mogą się przydać podpowiedzi, jak pomagać i dawać wsparcie tym, którzy tego potrzebują – a kto nie chciałby zostać wybawcą i bohaterem?

Choć z ciocią Krysią z Torunia może się nie udać. Przypadek beznadziejny.

Czy istnieją ekranowe mózgi?

Mózg człowieka, przygotowany przez ewolucję do życia, które (jako gatunek) prowadziliśmy najdłużej, a więc do życia myśliwych-zbieraczy na sawannie, w ogóle się od tamtego czasu nie zmienił. Tak naprawdę nie mamy „mózgu ekranowego”. Mózg ludzi sawanny nie nadąża za rozwojem cywilizacji i z łatwością można go oszukać.

Dlaczego książka ma taki tytuł? Uważamy, że warto wiedzieć, jak mózg reaguje na urządzenia ekranowe, nauczyć się wykorzystywać zalety ekranów, unikając pułapek, które na nas zastawiają. Dzięki temu nasze mózgi będą nieco lepiej przystosowane do współczesności. A przynajmniej trochę mniej łatwowierne niż mózgi z czasów sawanny.

Rozdział 1

Znacie roztrzepanego Filipa?

OPIS PRZYPADKU

Ma trudności z koncentracją, a kiedy już uda mu się skupić, szybko się rozprasza.

Najczęściej zaczyna coś nowego, zanim zakończy to, co robił przed chwilą.

Uważa, że inni go stresują i za dużo od niego wymagają.

Dzień z Roztrzepanym Filipem

Poranek

Dzień Filipa zaczyna się bez problemów. Trafia do właściwej klasy o właściwej godzinie (a to nie jest u niego regułą), dumny z siebie, że odrobił pracę domową. Wprawdzie zadane było co innego, no ale początek dnia nie był taki zły.

W ciągu dnia

Po szkole Filip musi odrobić lekcje, które powinien był zrobić wczoraj. Ale nauka idzie mu wolno i utyka na zadaniach z matmy. Nie może się połapać w tych wszystkich liczbach, bo ciągle coś mu przerywa. Nie wie tylko co. Przecież przez cały czas nawet nie dotknął telefonu.

Do kolacji zdążył coś tam przeczytać, zrobił jakieś obliczenia i nauczył się jednego jedynego angielskiego słówka: unfocused, choć nie bardzo pamięta, co ono oznacza.

Wieczór

W telewizji leci film, ale Filip częściej zerka na ekran komputera, gdzie puścił sobie serial. O ile nie gra na telefonie. Po co robić tylko jedną rzecz, skoro można być efektywnym i robić trzy? Jest na to nawet ładne określenie: wielozadaniowość.

Kiedy Filip kładzie się wieczorem do łóżka, ma poczucie dobrze wykonanej roboty. Co prawda nic nie zrozumiał ani z filmu, ani z serialu, ale za to w grze… Właściwie to granie też nie poszło mu najlepiej.

Nie może zasnąć. Mnóstwo myśli kłębi mu się w głowie. A jutro nauczyciel znowu zapyta, dlaczego zrobił pracę domową po łebkach. A przecież siedział nad nią tak długo. To niesprawiedliwe.

Łatwo się rozpraszamy

Filip ma wyraźne problemy ze skupieniem się na jednej rzeczy naraz. Nie tylko on. Ludzie nie są „zaprojektowani” do koncentracji, choć niektórzy radzą sobie z tym lepiej niż inni.

Odpowiedź na pytanie, dlaczego tak łatwo się rozpraszamy, znajdziemy w odległych czasach, kiedy życie wyglądało zupełnie inaczej. W tamtym świecie, w którym wszędzie czyhało na nas niebezpieczeństwo, musieliśmy być zawsze gotowi do reakcji.

Żeby to zrozumieć, musimy jednak zacząć w całkiem innym miejscu, we wnętrzu naszego mózgu.

Nowe jest dobre

Poszczególne części mózgu wysyłają do siebie sygnały, używając do tego różnych substancji chemicznych, zwanych neuroprzekaźnikami. Należy do nich dopamina, która odgrywa szczególnie ważną rolę. Kieruje naszą uwagę na to, co jest dla nas dobre. Można powiedzieć, że popycha nas, byśmy szli we właściwym kierunku. Gdy widzimy talerz spaghetti, w mózgu uwalnia się dopamina, która mówi innym strukturom mózgu, że jesteśmy głodni i powinniśmy coś zjeść.

Dopamina uwalnia się również wtedy, gdy doświadczamy czegoś nowego. Po co? Ponieważ kluczem do przetrwania zawsze były ciekawość i wiedza. Jeśli jesteśmy ciekawi nowych miejsc, mamy wielkie szanse jako pierwsi znaleźć drzewo z największą liczbą owoców. Ten, kto najlepiej zna ścieżki, którymi chodzą jelenie, lub miejsca, w których można się natknąć na krokodyle, ma największą szansę, by zdobyć pożywienie (i nie stać się prowiantem dla innych). Wiedzę zdobywamy, obserwując, ucząc się nowych rzeczy i zapamiętując je.

Jednak największym zadaniem dopaminy jest mówienie nam, na czym powinniśmy się aktualnie skupić, co w danej chwili jest najważniejsze. Czyli to, z czym Filip ma największe problemy.

Niebezpieczne skupienie

Mogłoby się wydawać, że umiejętność skupienia jest czymś korzystnym i gwarantuje nam duże ilości dopaminy, prawda?

Okazuje się, że nie do końca. Głębokie skupienie (gdy jesteśmy całkowicie pochłonięci tym, co robimy w danym momencie) oferuje nam pewną nagrodę, ale – jak już wspominaliśmy – mózg bardzo łatwo się rozprasza.

Jeśli chcemy wytropić królika, musimy być bardzo skoncentrowani. A jednocześnie zawsze przygotowani do błyskawicznej zmiany uwagi, gdy pojawi się zagrożenie, na przykład wąż. Dla ludzi mieszkających na sawannie głębokie skupienie mogło być w niektórych sytuacjach śmiertelnie niebezpieczne.

A dzisiaj? Cóż, od rana do wieczora jesteśmy bombardowani nowymi wrażeniami. I choć zagrożenia pojawiają się wśród nich niezwykle rzadko, to potrafią skutecznie przeszkadzać nam w koncentracji.

Efektywny – czy leniwy?

Mózg stara się oszczędzać energię, gdzie tylko się da, co nie powinno dziwić, ponieważ na samo jego funkcjonowanie zużywamy około jednej trzeciej całej dostarczanej nam energii.

Mózg preferuje więc rozwiązania, które wymagają jak najmniej siły i zasobów, czyli chce dostać zastrzyk dopaminy bez większego nakładu pracy. Dla ludzi żyjących na sawannie miało to ogromne znaczenie. Ale w dzisiejszych czasach najszybsze i najtańsze (energooszczędne) wyrzuty dopaminy dostajemy (i Filip też), gdy korzystamy z gadżetów ekranowych.

Zhakowany mózg

Ekrany mają niesamowity wpływ na wytwarzanie dopaminy i nie jest to oczywiście przypadek. Gdyby nie to, korzystalibyśmy z nich znacznie rzadziej.

Chęć ciągłego odkrywania czegoś nowego sprawia, że klikamy i klikamy, przeskakujemy między stronami i aplikacjami, wciąż szukając nowych doświadczeń i lajków. Co jakiś czas jesteśmy nagradzani zastrzykami dopaminy, więc klikamy jeszcze chętniej.

Z łatwością uzależniamy się od tych szybkich nagród, których zdobycie nie wymaga większego wysiłku. Można powiedzieć, że gadżety ekranowe znalazły tajne wejście do ludzkiego mózgu.

Niestety Filip nie potrafi się już skupić na niczym i to jest właśnie zła strona tego procesu.

Więcej znaczy gorzej

Wiele osób myśli, że potrafi robić kilka rzeczy naraz. Jeszcze więcej uważa, że sprawdzanie telefonu od czasu do czasu nie przeszkadza im robić czegoś innego. Ani to pierwsze, ani drugie nie jest prawdą.

Mózg świetnie radzi sobie z robieniem wielu rzeczy jednocześnie, ale może się skupić tylko na jednej. Kiedy wydaje nam się, że w tym samym czasie uczymy się i piszemy wiadomości, to tak naprawdę przeskakujemy między tymi dwiema czynnościami. Najpierw skupiamy uwagę na jednej, a potem na drugiej. Sam przeskok jest szybki, trwa zaledwie jedną dziesiątą sekundy, ale mózg nie odrywa się tak szybko od tego, co właśnie robiliśmy. Całkowite przeniesienie uwagi trwa czasami nawet kilka minut.

To znaczy, że robienie dwóch rzeczy zajmuje nam więcej czasu – i obie są zrobione gorzej.

Nie mam problemu z wielozadaniowością, naprawdę!

Możecie oczywiście zaprotestować i powiedzieć, że potraficie skupić się na wielu rzeczach jednocześnie. Niestety, budowa naszych mózgów na to nie pozwala.

Przeprowadzono próbę z udziałem prawie trzystu osób. Połowa z nich twierdziła, że nie przeszkadza jej surfowanie w sieci podczas nauki. Druga połowa wolała robić jedną rzecz naraz.

W testach na koncentrację wielozadaniowcy osiągali znacznie gorsze wyniki. Byli rozkojarzeni, jakby rozpraszało ich wszystko, co działo się wokół. Co więcej, równie słabo wypadli w testach sprawdzających pamięć.

Przypuszczalnie dlatego, że nigdy nie ćwiczą skupiania uwagi – głębokiego koncentrowania się na jednej rzeczy. A to jest przecież pierwszy krok w procesie uczenia się i zapamiętywania.

Naukowcy szukali czegoś, w czym wielozadaniowcy byliby lepsi. Może potrafią bardzo szybko przeskakiwać od jednego zadania do drugiego? Okazało się, że nie. Nawet w tym byli gorsi.

Przykro mi, ale w waszym przypadku wielozadaniowość najprawdopodobniej się nie sprawdzi. Jest naprawdę niewiele osób (zwanych superwielozadaniowcami), które faktycznie są w tym dobre. Reszta z nas radzi sobie fatalnie.

SŁOWNIK

Wielozadaniowość: robienie kilku rzeczy jednocześnie. Nienajlepszy pomysł.

Dalsza część w wersji pełnej