Jarosław Kaczyński
Porozumienie przeciw monowładzy

ISBN: 978-83-65521-33-0

Copyright © Jarosław Kaczyński & Zysk i S-ka Wydawnictwo, 2016
All rights reserved

Redakcja: Danuta i Andrzej Doboszowie

Projekt okładki i stron tytułowych: Agnieszka Herman

Zdjęcie na okładce: PAP/Aleksander Dunin-Kęplicz

Wydanie I

Publikacja powstała w koedycji z SREBRNA Sp. z o.o.

Zysk i S-ka Wydawnictwo
ul. Wielka 10, 61-774 Poznań
tel. 61 853 27 51, 61 853 27 67, faks 61 852 63 26
Dział handlowy, tel./faks 61 855 06 90
sklep@zysk.com.pl www.zysk.com.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark).

Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

ROZDZIAŁ 1

Początki

Polityka zaczęła się dla mnie i Leszka w marcu 1968 roku. Mieliśmy po osiemnaście lat i byliśmy studentami pierwszego roku prawa. W wydarzeniach marcowych braliśmy udział od pierwszego dnia, od wiecu przed gmachem Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego o dwunastej. Później, 9 marca — politechnika, demonstracje; 11 marca — wiec na Uniwersytecie Warszawskim, znowu manifestacja, wreszcie strajk okupacyjny. I tak do końca. Marzec stał się naszym pierwszym czynnym sprzeciwem wobec władzy; wcześniej były ledwie incydenty. W 1965 roku przestawialiśmy strzałki wskazujące drogę do punktu wyborczego tak, by kierowały ludzi do publicznego szaletu. Polityką nie był też udział w mszach odprawianych w Warszawie, w Tysiąclecie Chrztu Polski. Nie traktowaliśmy tego jako protestów. Do kościoła wolno było chodzić. Rozumieliśmy oczywiście, że jest spór władza–Kościół, czy jak to wtedy mówiono, Wyszyński–Gomułka, ale uważaliśmy to za elementy rzeczywistości.

W roku 1968 doszło do jawnego wystąpienia przeciwko władzy. Były protesty na ulicach, a także wiece na uniwersytecie i politechnice. Informowano, że nasze manifestacje są nielegalne. Chodziliśmy tam z Wojciechem Jasińskim. Był to świadomy wybór. 8 marca zjawiliśmy się na wiecu przed Biblioteką Uniwersytetu Warszawskiego. Na początku było nas niewielu. Z ławki przemawiali: Mirosław Sawicki, Wiktor Górecki i jeszcze ktoś. Już wtedy zaatakowali aktywiści ZMS, w tym osoby z naszego pierwszego roku prawa, pod wodzą niejakiego Kusztelaka. Krzyczeli: „michnikarze precz z uczelni!”. Potem dołączyły do nich, dowiezione autobusami z napisem „wycieczka”, partyjne bojówki. Nie bili. Były tylko przepychanki. Całość przeniosła się pod Pałac Kazimierzowski. Naciskany przez nich dużo liczniejszy tłum młodzieży domagał się wyjścia na balkon rektora. Pojawiła się delegacja studentów i młodych pracowników nauki. Była wśród nich Jadwiga Staniszkis, którą identyfikowałem wtedy pod nazwiskiem Lewicka. Nie wiem, w jaki sposób reprezentacja została stworzona. Chyba powstała samorzutnie. Po jakimś czasie zjawiła się na balkonie pałacu Irena Lasota, wzniosła rękę z zaciśniętą pięścią, czyli w pozdrowieniu niemieckich komunistów. Tłum odpowiedział, podnosząc ręce z zaciśniętymi pięściami. Ze wstydem przyznaję, że Leszek i ja też, choć wiedzieliśmy, co to oznaczało. Ale w ten sposób wyrażaliśmy naszą solidarność z uczestnikami wiecu. Przywiezieni aktywiści brutalnie wyciągali z tłumu bardziej żarliwych studentów, szczególnie dziewczyny i wrzucali do swoich wozów. W końcu na balkon wyszedł prorektor Zygmunt Rybicki. Podziękował towarzyszom i wezwał zebranych do rozejścia się. Powstało wrażenie, że będą jakieś rozmowy z delegacją. Rozchodzący rozsypali się po całym dziedzińcu uniwersytetu. Trwały słowne utarczki, a czasem i szarpaniny z wsiadającymi do autobusów aktywistami PZPR — wyraźnie dobranymi. W większości byli to okazali mężczyźni. Atak ORMO i Golędzinowa (tak wtedy nazywano ZOMO) nastąpił, gdy wydawało się, że wszystko ma się już ku końcowi. Ktoś krzyknął, że nowy aktyw idzie od bocznej bramy na Oboźnej. Poszliśmy z Leszkiem w tę stronę. Naprzeciw nas szła tyraliera mężczyzn po cywilnemu. Wydawało się, że są drobniejszej postury niż ci, z którymi mieliśmy wcześniej do czynienia. W pewnym momencie, wyraźnie na komendę, wyciągnęli spod pazuchy pałki. Zaczęło się bicie. Bił też pluton Golędzinowa, który szedł od Oboźnej, początkowo w kolumnie, ale natarli wzdłuż frontu Pałacu Kazimierzowskiego, potem w stronę Audytorium Maximum, do którego niektórzy z nich wpadli. Zaatakowani nagle studenci rozpierzchli się. Pogoń nie była zaciekła. Spokojnie z Leszkiem wyszliśmy główną bramą. Na Krakowskim Przedmieściu było dużo ludzi, również ORMO i ZOMO. Co chwilę jakąś grupkę atakowano z użyciem pałek. Część ludzi schowała się do kościoła św. Krzyża. My byliśmy pod kościołem Wizytek i tam też natarł Golędzinów. Uciekaliśmy przed nimi tak, że znaleźliśmy się pod kościołem św. Anny, gdzie wsiedliśmy do autobusu i wróciliśmy do domu opowiedzieć, co się stało. Pod św. Anną usłyszeliśmy coś bardzo znaczącego. Jakiś człowiek powiedział: „robotnicy by was poparli, gdybyście chcieli obniżenia ceny kiełbasy”. A my krzyczeliśmy o Dziadach i „gestapo!”, „gestapo!” w stronę milicji i ORMO. Następnego dnia była sobota. Spotkaliśmy się pod Klubem Polonia Warszawa na Konwiktorskiej i stamtąd grupą pojechaliśmy na politechnikę. Ktoś powiedział, że będzie się tam coś działo. Rzeczywiście, w Auli Politechniki był wiec, choć chaotyczny i właściwie bez kierownictwa, niezorganizowany. Później wyszliśmy z gmachu i z okrzykami: „prasa kłamie” (była to reakcja na krótkie wzmianki w gazetach, szczególnie w „Sztandarze Młodych”) skierowaliśmy się w stronę domu akademickiego Riwiera. Śpiewaliśmy hymn, były biało-czerwone sztandary. Milicja i ORMO uderzyły szybko. Tym razem jednak poszły w ruch kamienie. Golędzinów zaczął bić i zatrzymywać przypadkowe osoby, gdyż schwytanie studentów przez ciężko ubranych, wcale niemłodych zomowców, było trudne. Byliśmy na ogół szybsi. Grupa, w której się znaleźliśmy, pomaszerowała Marszałkowską, Alejami Jerozolimskimi, Nowym Światem do uniwersytetu i tu dopiero nastąpił ich skuteczny atak. Przedtem rozpędzani zbieraliśmy się ponownie. Teraz trzeba było wiać. Uratował nas kierowca autobusu, który zatrzymał się przed uniwersytetem nie na przystanku, otworzył drzwi i odjechał. Niedziela minęła spokojnie.

W poniedziałek nie było zajęć na całej uczelni, mimo że normalnie mieliśmy osiem godzin ćwiczeń. Wielkie podniecenie i wiec w Audytorium Maximum. Braliśmy w nim udział. Przybył rektor Stanisław Turski, który powiedział, że wiec jest nielegalny. Powstał komitet studencki. Po południu i wieczorem demonstrowaliśmy na Krakowskim Przedmieściu, między innymi koło pomnika Mickiewicza. Były okrzyki o Dziadach. Uczciwie mówiąc, zebrało się tam też sporo chuliganów (może wśród nich byli prowokatorzy), niektórzy mieli kije i puste butelki. Rozpędzono nas. Rzucano w tłum pojemniki z gazem łzawiącym i petardy. Milicja biła pałkami. Wpadliśmy z Leszkiem gdzieś na rogu Koziej i Miodowej w swego rodzaju kocioł stworzony przez ORMO. Ale okazało się, że nie ma tego złego, co by na dobre nie wyszło. Nasze skromne postury i młody wygląd spowodowały, że wzięto nas za uczniaków. Usłyszeliśmy tylko: „do domu, gówniarze!” i nie zatrzymano nas. Kolega, którego w tym samym czasie złapano w innym miejscu Starego Miasta, też zresztą lichej postury, choć może nieco poważniejszego wyglądu, wylądował w Pałacu Mostowskich, co prawda tylko na trzy dni, ale został ciężko pobity. Wróciliśmy do domu i zobaczyliśmy w telewizji masówki w fabrykach. Od tej pory nie mieliśmy wątpliwości, kto kogo atakuje. Uczestniczyliśmy w wydarzeniach dalej.

Kierowaliśmy się z Leszkiem poczuciem obowiązku. Zresztą — mówiąc uczciwie — nie bardzo odczuwaliśmy zagrożenie, mimo strasznych opowieści o znęcaniu się nad zatrzymanymi, które krążyły po Warszawie i po części były prawdziwe. Kiedy ruszając na strajk na Uniwersytecie Warszawskim, usłyszeliśmy od rodziców, że jesteśmy kolejnym pokoleniem, które „idzie w bój”, uważaliśmy to za dużą przesadę.

Po marcu na uczelni zrobiło się ponuro. Ale trwanie Praskiej Wiosny budziło nadzieje, dopóki nie przyszedł 21 sierpnia 1968. Przebywaliśmy wtedy na obozie wojskowym w Morągu. Nocny alarm. Myśleliśmy, że czeka nas standardowy marsz czterdzieści kilometrów w pełnym oporządzeniu, ale było inaczej. Na placu apelowym zostaliśmy poinformowani, że na wezwanie rządu Czechosłowacji wojska Układu Warszawskiego wkroczyły do tego kraju. Potem oficerowie zaapelowali o poparcie inwazji. Chcąc wpłynąć na nasze decyzje, przywołali pozytywny odzew studentów piątego roku Akademii Górniczo-Hutniczej, którzy odbywali ćwiczenia w sąsiedniej jednostce. Dwóch kolegów z naszej jednostki powiedziało „nie”. Jeden niskiego wzrostu, nie pamiętam nazwiska, przemówił pierwszy, potem poparł go Tomasz Gruszecki, obecnie profesor ekonomii i były minister. Oficer polityczny zarządził głosowanie. Zdecydowana większość, także Leszek i ja, odmówiła poparcia. Autorzy odrzuconej uchwały, która obejmowała też ekspiację za marzec, mówili potem, że obawiają się pobicia.

Tak jak wspomniałem, po marcu, a zwłaszcza po sierpniowym wkroczeniu wojsk Układu Warszawskiego do Czechosłowacji na uniwersytecie zrobiło się ponuro. Pewni koledzy, którzy z nami uczestniczyli w marcowym strajku okupacyjnym, teraz zapisywali się do Związku Młodzieży Socjalistycznej, skąd prowadziła prosta droga do partii. Panoszyła się grupa Jerzego Kusztelaka, zetemesowca, który po studiach trafił do SB. Do jego zadań należało potem śledzenie Wiktora Woroszylskiego.

Na plotki o wiecu w pierwszą rocznicę, 8 marca 1969 roku, znów o dwunastej, zjawiliśmy się pod Biblioteką Uniwersytetu Warszawskiego w składzie Leszek, Wojtek Jasiński i ja. Po drugiej stronie skweru siedział na ławce znany mi z widzenia Krzysztof Michalski, nieżyjący już filozof. Było też dziesięciu czy piętnastu uniwersyteckich strażników. Krótko mówiąc, klapa. W 1969 roku poszliśmy jeszcze na wybory, skreśliliśmy całą listę. W grudniu 1970 roku z Wojtkiem Jasińskim chodziliśmy na politechnikę w nadziei, że może coś się tam dzieje. Zaś z Wojciechem Hermelińskim (dziś w Trybunale Konstytucyjnym) i bodajże Pawłem Wrońskim krążyliśmy z tą samą myślą po Warszawie — ale w stolicy nic się nie wydarzyło.

Była jeszcze Wolna Europa. Słuchaliśmy codziennie. Jeśli jednak ktoś sądzi, że budowało to optymizm i dawało nadzieję, grubo się myli. Szczególnie cykl audycji „Rakowiecka nr 2” stwarzał wrażenie, że jakikolwiek opór czy próby organizowania się nie mają żadnych szans, a bezpieka jest wszędzie. Może to z wrodzonej przekory, ale zawsze czułem, że komunizm upadnie. Dlatego na pytanie: co tam w Wolnej Europie? odpowiadałem: komuna uchodzi.

Faktyczną kondycję gospodarki komunistycznej zobaczyłem z bliska w Karlinie. Był to dla mnie symboliczny obraz całkowitego rozkładu tego systemu, ciągle pogłębiający się. Niektórzy uważali, że ten stan nigdy się nie skończy, że swoisty rozpad będzie trwał bez końca. Ja po Karlinie jeszcze głębiej zacząłem wierzyć, że komunizm na pewno kiedyś przestanie istnieć. Jak znalazłem się w Karlinie? Karą za Marzec 68 było Karlino 69. W roku 1969 obowiązkowe dla studentów hufce pracy. Do Karlina trafiliśmy w małej grupie kilkunastu kolegów z uczelni. Pozbierali nas z różnych wydziałów. Szefem hufca był chłopak z biologii, trochę od nas starszy. Rudy, wysoki, mocno zbudowany. Mówiliśmy na niego „Cynamon”. On tego przezwiska szczerze nie znosił. Karlino było sennym miasteczkiem, jakich wiele na Ziemiach Odzyskanych. Poniemieckie kamienice zniszczone nie tyle przez wojnę, co przez powojenne zaniedbanie. Kury spacerujące środkiem ulicy, odpadające tynki, szarość. Kobiety przesiadujące w oknach domów. Mężczyźni z piwem w ręku przed sklepikiem. Pod miastem Fabryka Płyt Pilśniowych i Wiórowych w budowie. Wielki rozorany teren, baraki, prowizoryczny budynek administracji. Co najwyżej kilkudziesięciu robotników, szewskie poniedziałki. Jednocześnie momenty, w których można było zobaczyć, że ludzie, nawet ci od najprostszej roboty, potrafią pracować bardzo sprawnie, jeśli tylko mają motywację. Czyli wszystko mogło być inaczej.

Z około dwudziestu pięciu osób uczestniczących w nadzwyczajnym seminarium profesora Stanisława Ehrlicha z teorii państwa i prawa, wśród których znaleźli się wybrani przez niego na podstawie referatów studenci, zostali teraz, prócz Leszka i mnie, tylko Maciej Łętowski i Bogusław Wołoszański. Seminaria Ehrlicha odegrały ważną rolę w kształtowaniu mojego światopoglądu, również pogłębiając przekonanie o upadku komunizmu. Był to człowiek wybitny. Erudyta, biegle mówiący czterema językami, znakomicie znający światową literaturę politologiczną. Nie miał łatwego charakteru i dla wielu był postacią kontrowersyjną. Nie znosili go zarówno moczarowcy, jak i niektórzy rewizjoniści, pamiętający, że po 1956 roku przepędził on z wydziału prawa ich kolegów, którzy byli tak zwanymi zastępcami profesorów, choć podobno nie wszyscy mieli maturę. Był kopalnią wiedzy o komunizmie.

Stworzyliśmy wokół niego swego rodzaju drużynę: najpierw byli to Leszek, ja, Maciej Łętowski, Bogusław Wołoszański i Sławomir Popowski. Później, gdy już byłem po studiach, doszedł jeszcze Wojciech Sadurski, jego żona i Wiesław Staśkiewicz. I nieco starsi koledzy, którzy pojawiali się na nieformalnych seminariach: Piotr Winczorek i Henryk Leszczyna. Początkowo spotykaliśmy się na uczelni, ale potem wędrowaliśmy po ulubionych kawiarniach i na końcu rezydowaliśmy u profesora w domu. Tę cudowną, niezapomnianą atmosferę naszych dysput, zakrapianych miodem pitnym i czerwonym winem, przerwał, nieoczekiwany dla nas, ślub Ehrlicha. Żona profesora przywróciła w jego życiu ład i porządek. Dyskretnie, z kobiecym taktem, zmieniła charakter naszych spotkań. Trwały one nadal, chociaż były może mniej atrakcyjne od strony barowej. Ehrlich nie ukrywał, że kilku z nas, to jest Łętowskiemu, Wołoszańskiemu, Leszkowi i mnie, a także Sławkowi Popowskiemu, choć przyszedł nieco później, jest wdzięczny, iż nie opuściliśmy go w roku 1968, gdy miał trudną sytuację, a stworzone przez niego seminarium się rozsypało.

Profesor pilnował mojego doktoratu. Naciskał na szybki termin. Stawiał wręcz wyśrubowane warunki. Wziął też na siebie uzgodnienie z moim szefem, z Zakładu Badań nad Szkolnictwem Wyższym, tematu, który wpisywałby się w kierunki pracy instytutu i jednocześnie odpowiadał planom Ehrlicha. Chciał udowodnić swoimi pracami, że w mechanizmach państwa komunistycznego, czyli PRL, istnieją pewne elementy społecznej dynamiki prowadzące do przekształceń. Praca o samorządzie akademickim, o tym, jak odradzał się po likwidacji w 1968 roku, wpisywała się w jego szeroki plan.

Z różnych względów, z których najważniejszym był brak możliwości przeprowadzenia badań na uczelniach, a także roczny wyjazd Ehrlicha na wykłady, bodajże do Leuven, rzecz niestety się przedłużała. Ehrlich był niezawodny i załatwił mi, przez rektora Uniwersytetu Lubelskiego, profesora Wiesława Skrzydłę, zgodę na badania na uczelniach lubelskich. Ostatecznie pod koniec 1975 roku byłem gotów. Myślałem wtedy, że zostały mi jeszcze trzy, cztery miesiące do obrony, ale sprawy się skomplikowały. Były jakieś opory. Dodano trzeciego recenzenta. Zdałem egzamin doktorski, ale musiałem czekać jeszcze wiele miesięcy. Obrona miała być, jak ciągle słyszałem, „za dwa tygodnie”. Doszło do niej dopiero w grudniu 1976 roku. Był to rok szczególny. Zaczęło się od jesieni 1975 i zmian w konstytucji. Nadszedł czas sprzeciwu.

Musiało upłynąć kilka lat, rządził już wtedy Edward Gierek, by nadarzyła się okazja do indywidualnego sprzeciwu. Chodzi o mój list do Sejmu protestujący przeciw zmianom w konstytucji planowanych od 1975 roku, a przyjętych w 1976. Napisałem go, dodając kilka słów o nierównouprawnieniu katolików w Polsce.

W lipcu 1976 roku chodziłem na procesy robotników z Ursusa i natykałem się tam na ludzi ze środowisk opozycyjnych. Osobiście znałem tylko Jana Józefa Lipskiego, innych z widzenia. Nie zaangażowałem się jeszcze w pełni, bo byłem wówczas w szczególnej sytuacji, już po przyjęciu pracy doktorskiej i złożeniu egzaminów, a przed obroną. Termin obrony ustalony na czerwiec przeniesiono na wrzesień. Ostatecznie, jak pisałem, obroniłem doktorat na początku grudnia. Dopiero wtedy oddałem się do dyspozycji Jana Józefa Lipskiego, człowieka bardzo ważnego w ówczesnej opozycji, członka Komitetu Obrony Robotników, doskonale zorientowanego w sytuacji. Poszło tym łatwiej, że był kolegą naszej mamy w Instytucie Badań Literackich. Decyzja była dla mnie oczywista, choć niełatwa. Od początku 1976 roku nie miałem pracy. Rozstałem się z Instytutem Polityki Naukowej, licząc na zatrudnienie jako pracownik naukowo-badawczy na uniwersytecie. Nic z tego nie wyszło. Około piętnastu miesięcy nie miałem niczego.

Na początku 1977 roku dzięki Stanisławowi Ehrlichowi pracę w Białymstoku załatwił mi Andrzej Stelmachowski. Leżałem w domu powalony grypą. Zadzwonił do mnie Ehrlich, mówiąc: Proszę się skontaktować z profesorem Stelmachowskim, ma coś dla pana. Powiedziałem, że mam grypę, a on na to, żebym w takim razie poszedł… z grypą. Poszedłem. Rozmowa była krótka, rzeczowa. Zacząłem pracować w marcu 1977 roku w filii Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku.

Początkowo były to właściwie wizyty w Białymstoku, bo nie miałem jeszcze zajęć. Niemal od razu poznałem wtedy Jadwigę Staniszkis. Uczyła socjologii na moim roku prawa, tyle że nie moją grupę. Była bardzo piękną kobietą. Chętnie rozmawiała na przerwach ze studentami, łatwo było ją zapamiętać. Ale przede wszystkim 8 marca 1968 stała na balkonie Pałacu Kazimierzowskiego jako członek delegacji studenckiej. Znalazła się potem na wiele miesięcy w więzieniu. Na uniwersytet nie wróciła, lecz kontynuowała pracę naukową. Doktoryzowała się, habilitowała i jej prace, przede wszystkim z socjologii organizacji, uczyniły ją sławną. Miała już wtedy bardzo mocną pozycję jako naukowiec i co najważniejsze — była samodzielnym pracownikiem. Nie spodziewałem się, że jest tak miła i komunikatywna. Dużo rozmawialiśmy, włócząc się trochę po Białymstoku. Zapraszałem ją do „Hortexu” na obiady. Pamiętam, że chciała zamawiać najtańsze potrawy, czyli kurze żołądki. Na szczęście znów zarabiałem, miałem pieniądze, więc pozwalaliśmy sobie na nieco bardziej wymyślne dania. W czasach, gdy ją poznałem, starała się o stypendium w Stanach Zjednoczonych, walczyła o paszport i dostała go. Pamiętam, że czytała mi kiedyś amerykańską ankietę, którą musiała wypełniać. Było tam między innymi pytanie o kolor skóry. Bardzo interesująco i buntowniczo mówiła na spotkaniach pracowników naukowych organizowanych przez profesora Stelmachowskiego. Chodziło o mechanizmy podtrzymujące i destruujące system, o grę ludzi z systemem. Później wyjechała i do Białegostoku już nie wróciła. Znamy się po dziś dzień. Obecnie są to raczej incydentalne kontakty.

Praca w Białymstoku nie była ciężka — jeden, dwa wyjazdy w tygodniu. Trzeba było bardzo wcześnie wstawać, pociąg był o piątej dziesięć. Pierwsze wykłady, rozpoczynające się o ósmej rano, szły mi trudno. Potem się rozkręcałem. Starałem się, żeby było ich jak najwięcej i to jeden po drugim. Często było to osiem godzin, a zdarzało się i dziesięć, choć raczej rzadko. Początkowo, ale tylko w pierwszych miesiącach, sporządzałem notatki do wykładów. Profesor Stelmachowski powiedział mi, że studenci nie szanują wykładowców, którzy „nie mówią z głowy”. Zrezygnowałem więc z notatek i doszedłem do niemałej wprawy w mówieniu bez żadnego wsparcia. Sytuację miałem lepszą niż w innych uczelniach, bo filia była ciągle słaba. Na moim wydziale był profesor Stelmachowski i dwóch kontraktowych docentów, dlatego adiunkci wchodzili w skład rady wydziału. Mieli więc po części pozycję równą, pod pewnymi względami, docentom. Dawało mi to sporą swobodę, bo w istocie miałem tylko jednego szefa, którego uznawałem. Był to profesor Stelmachowski.

Poza zajęciami w Białymstoku, w drugim semestrze, czyli od lutego, jeździłem do Suwałk, do punktu konsultacyjnego, zwanego przez nas „filią filii”. Kształciła się tam nomenklatura szczebla wojewódzkiego, która nie spełniła jeszcze warunku uzyskania wyższego wykształcenia, wprowadzonego jakiś czas przedtem. Paradoksalnie miało to pewne zalety. Wizyty w Suwałkach, jednodniowe i to raz na dwa tygodnie, stwarzały świetne pole do obserwacji systemu, w którym żyliśmy. O ile w Białymstoku przynajmniej niektórzy wiedzieli o mojej działalności i gdy przyjmowano mnie do pracy, najlepsi towarzysze (następnie awansowali na sekretarzy KW PZPR) byli przeciw, o tyle w Suwałkach takiej wiedzy chyba nie było. W każdym razie mogłem zobaczyć z bliska saloniki dla władzy, istniejące nawet w najgorszych knajpach. Miałem też możliwość bezpośredniego przekonania się, że nomenklatura, choćby niewysokiej rangi, traktowała majątek państwowy jako swój. Kiedy pewnego razu chciałem uniknąć udziału w „przyjęciu w Augustowie”, powiedziałem, że niestety nie zdążę na pociąg do Warszawy, a samochód, którym nas wożono, jest do dyspozycji tylko do Białegostoku. Na takie dictum usłyszałem, że mogę przecież kazać im jechać do samej Warszawy. Gdy powiedziałem, że przecież nie mogę wydawać takich dyspozycji, wtedy ci, którzy chcieli mnie gościć, zaproponowali, że zrobią to za mnie. Jeden z nich był oficerem milicji, kierownikiem wydziału w Augustowie, drugi kierownikiem spółdzielni. Samochód był, do dziś pamiętam, z Państwowego Przedsiębiorstwa Geodezyjnego. Tym, którzy nie rozumieją, o co chodzi, wyjaśnię, że istniała wtedy praktyka korzystania przez władzę z samochodów różnych firm. I tak pracowników filii uniwersytetu wożono z Białegostoku do Suwałk i z powrotem wozami różnych przedsiębiorstw i instytucji, w tym autem KW PZPR. Z miłych doświadczeń z Białegostoku wspomnę jeszcze wieczory w hotelu uczelni, bo niekiedy musiałem tam jednak nocować. Jedliśmy wspólne kolacje z koleżankami i kolegami, którzy tam pracowali. Czasem była tylko herbata, czasem coś mocniejszego. Zdarzało się, że bywał profesor Stelmachowski. Najczęściej były to asystentki z mojego wydziału, bardzo miłe i gościnne. Serdecznie wspominam dobre stosunki z Waldkiem Danielewiczem, też asystentem, niezwykle inteligentnym, choć nieumiejącym się odnaleźć w rygorach akademickich. Jego uroczą żonę i pierogi ogromnej wielkości, które podawała.

Moim pierwszym zadaniem w opozycji był wyjazd do Płocka, by rozpoznać sytuację. Miasto to było trzecim, mniej znanym frontem walk z władzami, określanych jako „wydarzenia w Ursusie i Radomiu”. W Płocku doszło wówczas do ostrych demonstracji. Jeździłem tam przez parę miesięcy, szukałem poszkodowanych i przekazywałem im pomoc. W końcu mnie złapano. Szedłem w zaparte, zostałem wypuszczony, ale potem byłem śledzony. Myślałem: to koniec, stracę pracę, ale nic takiego się nie stało.

Niedługo później doszło do aresztowań. Jan Józef Lipski, który spodziewał się zatrzymania, zostawił mi numery telefonów. Jeden z nich, do Mieczysława Grudzińskiego, pamiętam do dziś — 281441. Nie dodzwoniłem się wprawdzie do niego, ale znalazłem kontakt z córką Lipskiego i poszedłem do Grażyny Kuroniowej, żony Jacka. Ona skierowała mnie do Krystyny i Stefana Starczewskich. W ten sposób nawiązałem współpracę z powstającym Biurem Interwencyjnym KOR. Stało się to dokładnie 18 czerwca 1977 roku, czyli w moje dwudzieste ósme urodziny. Dostałem od razu zadanie — wyjazd do Torunia w sprawie człowieka pobitego przez milicję, a później niesłusznie przetrzymywanego w areszcie.

Na początku września 1977 roku, w mieszkaniu wynajętym przez Piotra Naimskiego, odbywało się spotkanie osób zaangażowanych w powołanie Biura Interwencyjnego. Poznałem tam Zofię i Zbigniewa Romaszewskich, którzy powoli je przejmowali. Później zbieraliśmy się w podziemiach kościoła św. Michała na Puławskiej, a gdy zaczęła zaglądać tam bezpieka, w różnych mieszkaniach na Stegnach. Zanim jeszcze Biuro rozkręciło się na dobre, czyli w lecie 1977 roku, Stefan Starczewski powierzył mi zbadanie sprawy zastrzelenia przez milicję młodego chłopaka w Zakliczynie. Pojechałem na miejsce, odnalazłem jego rodziców, rozmawiałem z miejscowym księdzem, przygotowałem dossier. Sprawa miała rezultat, zabójca dostał kilkuletni wyrok.

Biuro Interwencyjne — przynajmniej część, którą znałem, bo Zofia i Zbigniew mieli także inne kontakty — to było ledwie kilka osób. Przewodziła Romaszewska i traktowałem ją jako szefa. Poza nimi działali Joanna Jankowska z warszawskiego Klubu Inteligencji Katolickiej, młoda blondynka, której nazwiska nie pamiętam, Grzegorz Grosse, Jerzy Geresz i przez krótki czas inżynier, który okazał się potem agentem. Dziś wiedząc dużo więcej niż wtedy, nie jestem już tego taki pewny. Pojawiali się również Jan Walc, początkowo także Jan Lityński, nieco później Piotr Kapczyński, Andrzej Zozula i sporadycznie studenci z Akademii Teologii Katolickiej. Bywały spotkania, na które przychodzili ludzie z „Robotnika”, a czasami odwiedzaliśmy też Henryka i Ludwikę Wujców.

Adama Michnika widywałem na imieninach Joanny Jankowskiej, przedtem mijaliśmy się tylko na pogrzebach, na przykład pierwszego zmarłego członka KOR Wacława Zawadzkiego, ale osobiście go nie znałem. Zostałem stałym bywalcem Zespołu Adwokackiego nr 25, który mieścił się u zbiegu placu Zbawiciela z aleją Wyzwolenia, gdzie miewałem dyżury. Pracowali tam albo tylko przychodzili adwokaci związani z KOR: Andrzej Grabiński, Witold Lis-Olszewski, Stanisław Szczuka, Władysław Siła-Nowicki, Jan Olszewski.

Moja aktywność opozycyjna nie sprowadzała się wyłącznie do działań interwencyjnych. Brałem też udział w rozrzucaniu ulotek czy — już później, bliżej 1980 roku — w zbieraniu podpisów. Pamiętam dobrze wniosek, by w radiu i telewizji emitowano audycje religijne. Pierwszego dnia akcji zbieraliśmy podpisy pod pięcioma kościołami. Jednym z proboszczów, którzy się na to zgodzili, był ksiądz Teofil Bogucki z kościoła św. Stanisława Kostki w Warszawie. Zaczęliśmy o szóstej rano. Nie liczyliśmy specjalnie na masowe poparcie. Okazało się jednak, że jest znacznie lepiej, niż przypuszczaliśmy. Mieliśmy nadzieję na jakieś sto podpisów, a zebraliśmy około tysiąca.

W 1979 roku Jacek Kuroń zaczął zwoływać narady aktywu KOR, na które mnie zapraszano. Kiełkowała w nas świadomość, że nadchodzi kryzys władzy. Ogromne wrażenie wywarła wizyta Ojca Świętego Jana Pawła II. Choć w moim środowisku dyskusje na temat jej skutków ujawniły różne stanowiska. Na seminarium Ehrlicha była nawet mowa, że umocniła pozycję Gierka. Rzeczywiście Gierek próbował wykorzystać wizytę na swoją korzyść. Była to kiepska gra. Zaczęliśmy szukać możliwości przejścia do ofensywy. Formułowano najróżniejsze pomysły, niekiedy wielce oryginalne, na przykład zwrócenie się ku dyrektorom przedsiębiorstw, by uczynić z nich lobby dążące do zmian. Przesłanką dla tych niepoważnych nadziei było poturbowanie przez milicję pewnego dyrektora, zdaje się w Piotrkowie, za to, że czynił kłopoty w przygotowaniach do wizyty Edwarda Gierka.

Sukces „akcji podpisowej” w sprawie dostępu Kościoła do mediów chcieliśmy powtórzyć dla stworzenia szerszej platformy politycznej, pod którą uzbierałoby się dużo podpisów. Jacek Kuroń mówił nawet o stu tysiącach, co dałoby podstawę domagania się rozmów z władzą. Był to czas mnożenia się różnych inicjatyw. Powstało konwersatorium „Doświadczenie i Przyszłość”. Nareszcie coś się działo. Nadzieję dawała też wojna wietnamsko-chińska i działania w Afganistanie.

Na naradach wybuchały spory. Najpoważniejszy z nich — o demonstrację pod pomnikiem Kilińskiego, która skończyła się krótkotrwałymi aresztowaniami. Był to koniec grudnia 1979 roku. Kuroń i Michnik mieli pretensje o jej zorganizowanie, sugerując, że może to uniemożliwić szykujące się zmiany. Ich zresztą wówczas nie zatrzymano. Kuroń miał nawet rozmowę w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych, gdzie mówiono mu o zmianach, byle tylko panował spokój na ulicach.

Bezpieka w końcu nas docisnęła. W lutym 1980 roku zrobiła „kocioł” u Kuronia, do którego wpadłem. Potem był Pałac Mostowskich i trochę straszenia oprychami. Obyło się na szczęście bez poważnych konsekwencji, nie licząc formalnego przesłuchania. Podobnie jak inni, zawsze powoływałem się na artykuł 166 Kodeksu postępowania karnego i odmawiałem odpowiedzi na pytania. Moje zatrzymanie było typowym przykładem — cytując Jadwigę Staniszkis — „represywnej tolerancji” reżimu.

Władza od czasu do czasu uderzała. Zatrzymania na czterdzieści osiem godzin, pobicia, także bardzo dotkliwe. Zdarzały się też zabójstwa, jak w wypadku Stanisława Pyjasa i prawdopodobnie jego kolegi Stanisława Pietraszki czy księdza Romana Kotlarza. Generalnie jednak reżim reglamentował represje i różnicował je. Inaczej traktowano inteligenta z doktoratem, inaczej studenta — jak na przykład syna Jana Józefa Lipskiego złapanego z ulotkami na Śląsku, który został dotkliwie pobity.

Wkrótce po wypuszczeniu z Pałacu Mostowskich po raz kolejny pojechałem na Śląsk. Późnym wieczorem wyjechałem z Warszawy, ale nie bezpośrednio na Śląsk — jak poprzednio — lecz do Kielc. Stamtąd, po nocy w poczekalni, pociągiem elektrycznym do Olkusza, a następnie okazją do Sosnowca, gdzie w blokach rozłożyłem przywiezione ulotki. Zostałem jednak zauważony. Kiedy skończyłem, okolica była już obstawiona przez radiowozy. Wtedy wymyśliłem kamuflaż. Teczkę, w której trzymałem wcześniej ulotki, wcisnąłem do siatki na sprawunki, na głowę nałożyłem czapkę z włóczki, a wiatrówkę odwróciłem na drugą stronę. Przeszedłem spokojnie obok milicji, bez problemu dotarłem na postój taksówek, skąd pojechałem na Uniwersytet Śląski. Poprosiłem o spotkanie z osobą specjalizującą się w problematyce tworzenia prawa, wykładałem wtedy przedmiot: zasady tworzenia prawa. Odegrałem rolę naukowca zainteresowanego dyskutowaniem fachowych problemów. Właściwego docenta nie było akurat na miejscu i do spotkania nie doszło, ale dostałem stempel na delegacji, którą wziąłem z Białegostoku. Z tym kwitem w kieszeni poszedłem na dworzec, gdzie najłatwiej o zatrzymanie. Nie zostałem jednak aresztowany.

W tym okresie mieszkałem blisko Jacka Kuronia na Żoliborzu. Wiele o nim słyszałem jeszcze w latach szkolnych. Jego sąsiadką była moja koleżanka z klasy, pochodząca z komunistycznej rodziny. Zresztą jak inni aktywni politycznie uczniowie z mojego otoczenia: Konrad Bieliński i Marek Maldis. To przez nich poznałem Seweryna Blumsztajna i paru studentów ze środowiska, które później zaczęto nazywać komandosami. Ten incydent bez znaczenia pozwolił mi spojrzeć przez chwilę na ludzi z innego świata, mówiąc krótko — czerwonego, ale wtedy negatywnie już nastawionego do ówczesnej władzy. Co charakterystyczne, z natury bardzo krytyczni, komandosi nie lubili Wolnej Europy. Kuronia poznałem dopiero w 1977 roku na naradzie u Piotra Naimskiego. Zaczęło się od zgrzytu, który potem niektórzy żartobliwie nazywali „aferą krzesłową”. W mieszkaniu, gdzie się spotykaliśmy, zawsze brakowało krzeseł. Gdy wszedł Jan Józef Lipski, ustąpiłem mu miejsca. Wiedziałem, że był chory, do tego kolega mojej mamy ze studiów i pracy, i siwa głowa. Jednak Lipski zajął inne miejsce. Usiadłem więc z powrotem, nie zwracając uwagi na to, że do wolnego krzesła przymierzał się ochoczo Kuroń. Zapamiętał to i gdy kiedyś przyszedłem do niego w jakichś sprawach, długo nie dawał mi krzesła. Nie ukrywam — to mnie rozbawiło. Często u niego bywałem, szczególnie pełniąc obowiązki szefa Biura Interwencyjnego KOR. Zabierałem listy ze sprawami, którymi się zajmowaliśmy. Za drugim czy trzecim razem coś mu dałem, coś od niego wziąłem, powiedziałem „do widzenia” i wyszedłem. On przez okno — mieszkał na parterze — zaczął do mnie krzyczeć i zachęcać do powrotu, używając wulgarnych słów. Korciło, by mu podobnie odpowiedzieć. Powstrzymałem się, wróciłem, bardzo zależało mi na współpracy. Bezsprzecznie Jacek Kuroń był najwybitniejszą postacią opozycyjnej lewicy. Urodzony gawędziarz, wymagający dyskutant. Gdy tylko mieliśmy więcej czasu, z wielką przyjemnością słuchałem jego opowieści czy anegdot. Odwoływał się do przykładów z historii, właściwie zawsze historii lewicy, także w sprawie agentury. Kiedy rozmawialiśmy o owym prawdziwym czy rzekomym agencie wykrytym w biurze, Kuroń opowiedział anegdotę. W czasie pierwszej wojny światowej szefem petersburskiej organizacji bolszewików miał być Jakow Swierdłow¹. Gdy objął swoje stanowisko, zorientował się, że w dziesięcioosobowym kierownictwie ma agenta. Próbował na różne sposoby go wykryć, w tym korzystając z podręcznika konspiracji Polskiej Partii Socjalistycznej. Bez skutku. Później przyszła pierwsza rewolucja, potem druga. Bolszewicy przejęli władzę. Swierdłow mógł zajrzeć do papierów i co zobaczył? Wszyscy poza nim byli agentami. Kuroń podsumował: skoro rewolucja i tak wygrała, nie warto się przejmować agentami. Są i będą, a jeśli historia przyzna nam rację — zwyciężymy. Coś z prawdy w tym było. Weźmy choćby „Solidarność”: penetrowało ją wielu agentów, a wygrała. Transformacja nie była jednak krwawą rewolucją typu bolszewickiego, a agentura okazała się groźna dla procesu przemian, choć o jej znaczeniu można dyskutować. Inna anegdota, którą dobrze zapamiętałem, to opowieść o Surkowie i Stalinie. Powodem jej opowiedzenia były moje narzekania na niektórych ówczesnych aktywistów robotniczych, czyli tych działających jeszcze przed powołaniem Wolnych Związków Zawodowych. Biuro interwencyjne miało z nimi kontakty. Kuroń wysłuchał mnie i opowiedział, jak to w roku 1930 Stalin wezwał średniej miary pisarza Aleksieja Surkowa i narzekał na rozproszenie sowieckiej literatury, tu proletkult, tam technokult i temu podobne. Nakazał powołanie jednego związku literatów radzieckich. Surkow miał się zameldować po dwóch tygodniach. Uczynił to i zaczął prosić Stalina, by wysłał go na daleką północ, do NKWD, do skupu, co uchodziło wtedy za najgorsze zadanie, lecz zwolnił go z organizowania związku. Stalin zapytał: o co chodzi? Odpowiedzią był opis środowiska pisarzy: alkoholicy, narkomani, pederaści, erotomani, z którymi Surkow nie chciałby mieć nic wspólnego. Stalin potwierdził, że są to w istocie alkoholicy, pederaści i narkomani, dodając: Ale ja nie mam dla was innych pisarzy. Za dwa tygodnie zameldujecie się z informacją o powołaniu nowego związku. Surkow został jego sekretarzem generalnym, czyli szefem.

Sens był jasny: trzeba działać z takimi ludźmi, jacy są. Tych pouczających anegdot czy opisów autentycznych historii, zawsze z dziejów lewicy komunistycznej, było więcej. Szczególnie wspomnienia różnych wydarzeń, w tym roku 1956, a także wyraziste charakterystyki wielu postaci.

Krótko mówiąc, było ciekawie, ale mimo wszystko obco. Poczucie obcości wobec ludzi lewicy korowskiej towarzyszyło mi cały czas.

Wiedziałem, że jest też inny odłam komitetu, czyli grupa „Głosu”. Bardzo mnie interesowała i myślałem o przejściu do niej. Ojcami „Głosu” byli Antoni Macierewicz i Piotr Naimski. Ich „dziećmi” Ula Doroszewska i Ludwik Dorn, „wnuczkiem” Marcin Gugulski. Taka „rodzinna” struktura, do której nie można było się przebić. To była ścisła grupa, ale też wielu, wielu innych — Kazimierz Wójcicki, Andrzej Rosner, Wojciech Fałkowski. Dopiero po pewnym czasie zorientowałem się, że w „Głosie” byli ludzie różnych orientacji politycznych: od prawicy do lewicy. Wśród nich Andrzej Ostoja-Owsiany, znany potem z Konfederacji Polski Niepodległej, i Andrzej Mazur, związany z Ruchem Wolnych Demokratów, który okazał się tajnym współpracownikiem Służby Bezpieczeństwa o pseudonimie Wacław. Bywali też ludzie z Wrocławia: Jarosław Broda i inni, których nazwisk niestety nie zapamiętałem. Potem ta cała bardzo inteligentna, twórcza drużyna rozpadła się.

W Biurze Interwencyjnym KOR wybuchały konflikty wynikające głównie z różnicy charakterów. W końcu jesienią 1979 roku doszło do incydentu, po którym postanowiłem odejść. Przeszedłem do środowiska „Głosu”. Jego ewolucję przychylnie obserwowałem już wcześniej. Nie miałem lewicowych poglądów i zachowywałem dystans wobec postkomandosów. Wkupiłem się polemiką z artykułem Adama Michnika Gnidy i anioły, który był z kolei odpowiedzią na słynny wówczas esej Piotra Wierzbickiego Traktat o gnidach. Publikacja odbiła się znacznym echem, w artykule ostro potępiałem komunizm i polemizowałem ze złudzeniami co do jego istoty. Jeżeli ktoś sądzi, że spór polityczny rozpoczęty w 1990 roku nie miał głębszych korzeni, niech przeczyta ten artykuł.

Zacząłem bywać na zebraniach redakcji, ale droga do prawdziwego wejścia do grupy była długa. Spotykaliśmy się w wieżowcu na Bagnie, niedaleko PAST-y w mieszkaniu, w którym Ula Doroszewska miała pokój. To było bardzo egzotyczne miejsce. Dwa pokoje. W jednym właściciel, barwny człowiek, w drugim Ula. Byliśmy stłoczeni w tym niewielkim pomieszczeniu. Wysoka temperatura dyskusji. Czasem siedzieliśmy do samego rana. Ula dość dzielnie nas znosiła. Zdarzało się, że chciała iść spać, a wyrzucić nas w trakcie rozmowy nie dało się. Kiedyś w geście rozpaczy poszła do łazienki i przebrała się w nocną koszulę. Naiwnie sądziła, że na pewno zrozumiemy i taktownie opuścimy mieszkanie. Położyła się spać, a my kontynuowaliśmy zebranie do wczesnego ranka. Powinienem dodać, że cała scena rozgrywała się w oparach tytoniowych, bo były to czasy, kiedy wszyscy palili. Ula i to mężnie znosiła.

O istnieniu rady „Głosu” dowiedziałem się dopiero w lecie 1980 roku, kiedy poproszono mnie o udostępnienie mieszkania na naradę. Rodzice wyjechali na wakacje, miałem dom do dyspozycji, zgodziłem się. Było to właśnie zebranie rady. Z czasem zostałem do niej zaproszony. Włączono mnie też do stopki redakcyjnej, jako stałego współpracownika. Artykuły publikowane w „Głosie” pisałem pod własnym nazwiskiem. Na spotkania redakcji przychodziły także osoby z innych środowisk.

Swierdłow nigdy nie był szefem petersburskiej organizacji bolszewików. [wróć]

ROZDZIAŁ 2

Sierpień 1980

W „Głosie” dotrwałem do sierpnia 1980 roku. Kiedy zaczął się strajk na Wybrzeżu, wracałem z wakacji na Helu pociągiem, który mijał stocznię. O strajkach było już głośno od początku lata. O pierwszym dowiedziałem się bodaj 1 lipca od Henryka Wujca, gdy poszedłem do Urzędu Miar i Wag, gdzie pracował. Były jakieś wieści z Mielca i Stalowej Woli. Zaczęło się rodzić podniecenie, nadzieja, że to może już, że wreszcie zbliża się przełom. Ta ekscytacja objęła też grupę „Głosu”. Antek Macierewicz przedstawił plan wydawania w Warszawie pisma codziennego. Oczywiście, jeśli w stolicy zacznie się coś dziać. Wspominał, choć bez szczegółów, o przejęciu drukarni. Dopiero we wrześniu zorientowałem się, że rzeczywiście ma pewne kontakty wśród drukarzy. Wydarzeń było coraz więcej. Najważniejszy był Lublin, ale zapłonął i zgasł. Bezpieka zaczęła coraz bardziej przyciskać.

Na przełomie lipca i sierpnia, mimo protestów Macierewicza, wyjechałem na dwa tygodnie urlopu do Władysławowa. W Sopocie zatrzymałem się u Leszka, rozmawialiśmy o sytuacji. Potem odwiedzaliśmy się wzajemnie. We Władysławowie dyskutowaliśmy o zwolnieniu z pracy pani Anny Walentynowicz, czyli o wydarzeniu, które dało początek wielkim strajkom. Leszek polecił mi przygotowanie ulotki z protestem, co zrobiłem. O strajku nie wiedziałem. W dniu jego wybuchu, wczesnym rankiem, wyjechałem z Gdańska. W Warszawie od razu zorientowałem się, że coś się dzieje. Nie było na przykład autobusów. Kto mi powiedział o strajku w stoczni — nie pamiętam. W każdym razie wtedy zaczęło się na dobre. Bezpieka już się nie ukrywała, chodzili za mną ostentacyjnie. Były coraz to nowe zatrzymania. Zaczęto stosować tak zwaną fontannę — zatrzymanie na czterdzieści osiem godzin, zwolnienie i przy fontannie, nieopodal Pałacu Mostowskich, ponowne zatrzymanie na kolejnych czterdzieści osiem godzin. Rozmowy telefoniczne już nie tylko były podsłuchiwane, ale bezceremonialnie przerywane. Żeby coś zdziałać, trzeba było ciągle uciekać przed obstawą i prawie nie wracać do domu. Nocowałem najczęściej na Saskiej Kępie u ciotki i wuja, raz czy dwa razy w klasztorze Dominikanów i jeszcze w jakimś miejscu na Żoliborzu. Był tam też inny konspiracyjny lokal, gdzie można było coś zjeść. Ważne było mieszkanie nieżyjącej już niestety doktor Hanny Tymowskiej, przy Etiudy Rewolucyjnej. Antoni Macierewicz ukrywał się u znajomych w wielkim bloku na Marymoncie, w którym mieszkał i mieszka do dziś. Doszło tam kiedyś do pewnej sceny. On, jego żona Hanka i ja rozmawialiśmy w łazience, by nie zapalać światła. Właściciele byli na urlopie i mieszkanie miało być puste. Antoni siedział na zamkniętym sedesie i wygłaszał bardzo bojowe tyrady. Jedną z nich zakończył słowami:

— Niech mnie rozstrzelają!

— Dobrze, rozstrzelają cię, ale na razie siedzisz na sedesie — odparła Hanka.

Roześmialiśmy się. Zabiegałem wtedy, by ewakuować go przy pomocy pogotowia ratunkowego. To się nie udało, ale powiódł się pomysł wyprowadzenia z bloku w kobiecym przebraniu.

Otrzymałem polecenie wyjazdu do Wrocławia, by zorientować się w sytuacji i przekazać informacje na podany telefon w Warszawie. Pojechałem. Dostałem się do Państwowej Fabryki Wagonów, gdzie powiedziano, że kierownictwo strajku mieści się w zajezdni przy ulicy Łąkowej. Przedostałem się do niej. Rozdałem przywiezione numery „Głosu” i porozmawiałem z przebywającymi tam opozycjonistami. Moim przewodnikiem był bliski dziś współpracownik Zygmunta Solorza — Krzysztof Turkowski. Z zajezdni wydostałem się dyskretnie, od tyłu, bo powiedziano mi, że mogę oberwać od milicjantów. Kiedy chcieli mnie wylegitymować, podbiegłem do ogrodzenia zajezdni i przeskoczyłem je. Później zadzwoniłem pod umówiony numer w Warszawie, aby przekazać informacje o wrocławskich strajkach. Wsiadłem do pociągu, ale nie dojechałem do Warszawy. Zatrzymałem się w Łodzi. Był wieczór. Wiedziałem, że w mieście coś się dzieje. Nie mogłem znaleźć żadnego ośrodka dyspozycyjnego, komitetu czy choćby punktu, gdzie można by uzyskać informacje. Postanowiłem wrócić do domu.

Prawie natychmiast wpadłem w kocioł zastawiony przez bezpiekę w mieszkaniu Elżbiety i Krzysztofa Malickich przy Dziennikarskiej, na Żoliborzu. Czekało tam pięciu funkcjonariuszy. Zapamiętałem raczkujące po podłodze maleńkie dziecko Malickich. Scena bardzo typowa dla tamtych czasów. Zgarnęli nas do dwóch samochodów i ostrzegli, żebym przypadkiem nie uciekał, jak dwa dni wcześniej Wujec, bo i tak mnie dopadną.

— Mamy tu swoich szybkobiegaczy — zaśmiał się esbek. Krzysztof Malicki siedział w drugim samochodzie. Potem opowiadał, że było bardzo niemiło. Ubecy mścili się na nim za kpiny podczas rewizji.

Znowu trafiłem do aresztu w Pałacu Mostowskich. Tym razem miałem bardzo ostre przesłuchanie. Wymyślali mi, straszyli, chcieli pobić, ale odpowiadałem twardo i się uspokoili. Wrócili do normalnego tonu, choć szeptem rozmawiali o pałach, po których bym zmiękł. Wylądowałem w celi, gdzie siedzieli zwykli kryminaliści i jeden osobnik, którego podejrzewałem, że jest agentem. Mówili, że wcześniej był wśród nich Leszek Moczulski. Do jedzenia dostaliśmy jakąś zupę i kawę zbożową. Spałem na murowanym podeście, na którym były położone deski. Zasypiając, łudziłem się, że następnego dnia przeniosą mnie na Rakowiecką, bo tam byli moi koledzy. Cela znajdowała się w piwnicy i przez okno bardzo niewyraźnie słyszeliśmy strzępy wiadomości radiowych. Niestety nie sięgałem do okna, byłem za niski, ale domyślałem się, że wszystko idzie ku dobremu. Nie miałem wtedy pojęcia, że podpisano porozumienie. Wezwano mnie po dwudziestu czterech godzinach, oddano sznurowadła, pasek i mogłem wyjść. Zostałem zamknięty rano 30 sierpnia i wypuszczony 31 wieczorem. Dopiero w tramwaju od współpasażerów dowiedziałem się o wszystkim.

Przyjechałem do domu, trwały akurat imieniny i urodziny ojca (obchodził je łącznie). Przyszło sporo ludzi, w tym moja koleżanka z opozycji Ewa Ligocka. Nigdy nie zapomnę chwili, gdy z Gdańska zadzwonił Leszek. To była pełnia szczęścia. Imieniny ojca przerodziły się w fetę. Poczucie triumfu, smak zwycięstwa i zwykła radość, bo Leszek bezpiecznie opuścił stocznię. Siedzieliśmy do późnej nocy. Ewa została u nas. Odprowadzanie jej na Ursynów nie miało już sensu. Gadaliśmy prawie do rana. Gdy tylko poszła spać, wróciłem do kuchni i ze szczęścia wypiłem jeszcze butelkę wina.

Następnego dnia zacząłem działać. Wspólnie z Antonim Macierewiczem i Piotrem Naimskim pielgrzymowaliśmy po mieście. Poszliśmy do Harendy, gdzie było sporo opozycjonistów, ale i agentów. Potem na spotkanie w Klubie Inteligencji Katolickiej przy Kopernika róg Bartoszewicza. Panował tam niebywały tłok, ludzie wylewali się na klatkę schodową, a w środku doradcy strajku opowiadali o stoczni.

Po naradzie zdecydowaliśmy się założyć punkt konsultacyjny przy ulicy Bednarskiej. Ulotkę ze stosowną informacją sygnował wraz ze mną Jan Olszewski. On jako adwokat, ja — doktor prawa.

2 września 1980 roku już o szóstej rano przyszedłem na Bednarską i zastałem pierwszych interesantów. Później zaczęło się piekło. Przychodziły tłumy. Przyjmowaliśmy ludzi na strychu. Udzielaliśmy rad, ale głównie podtrzymywaliśmy na duchu i przekonywaliśmy — początkowo wbrew treści porozumień — że teraz wolno zakładać niezależne związki. I tak od wczesnego ranka do wieczora.

Udało mi się załatwić jednodniowy urlop. Pojechałem do Gdańska i spotkałem się z Leszkiem. Poszedłem też do centrali nowego związku we Wrzeszczu, w Hotelu Morskim. Rozmawiałem tam z Jackiem Kuroniem. Poznałem ważnych ludzi z Wolnych Związków Zawodowych, w tym Joannę i Andrzeja Gwiazdów, i przywitałem się z Lechem Wałęsą. Nie było to nasze pierwsze spotkanie. Wczesnym latem 1980 byłem w Słupsku na procesie młodego chłopaka okrutnie pobitego przez milicjantów. Byli tam Zofia i Zbigniew Romaszewscy oraz młodzi działacze z gdańskich Wolnych Związków Zawodowych. Po procesie razem wracaliśmy pociągiem. Na peronie w Gdańsku czekał na nich Wałęsa. Podaliśmy sobie ręce. Tylko tyle. W Hotelu Morskim uderzał zupełnie specyficzny klimat. Obyczaje były rodem z hali fabrycznej. Początkowo mnie troszkę zmroziło, ale szybko przywykłem. Zupełnie inaczej czuł się w gdańskim wirze Leszek. Świetnie znał całe środowisko, robotnicy go szanowali. Ja byłem z Warszawy. Robotnicy wobec „tych z Warszawy” nieco się dystansowali. Z biegiem dni, tygodni, miesięcy wszystko się zmieniało. Leszek w czasach Wolnych Związków nie był sympatykiem Wałęsy. Spośród działaczy robotniczych najbardziej cenił znakomitego spawacza ze Stoczni Gdańskiej Macieja Mietkowskiego. Ten wielkiej dzielności i prawości człowiek, w stanie wojennym dwukrotnie więziony, umieszczany w jednej celi z psychopatą, nie uczestniczył w strajku ze względu na poważną chorobę. Nie wiem, czy mógłby konkurować z Wałęsą, ale z pewnością odegrałby jakąś rolę. Ta postawa Leszka miała pewnie jakiś wpływ na jego niełatwe życie w MZKS, ale się nie przejmował. Pracował dosłownie od świtu do nocy. A należał naprawdę do bardzo nielicznych, którzy mieli kwalifikacje potrzebne do organizowania wielkiego związku. Nie chodziło przy tym o talenty przywódcze czy nawet organizacyjne, bo ludzi obdarzonych nimi było wielu, ale o wiedzę prawniczą i realistyczne rozeznanie sytuacji. Leszek nie tylko nie był w najlepszych stosunkach z Wałęsą, ale też nie chciał się dać przekupić. Wałęsa mówił mu wtedy: jak masz jakiś kłopot, to przyjdź do mnie, jak do ojca. Przy czym nie ulegało wątpliwości, że Wałęsie chodziło po prostu o pieniądze, które zaczęły już wtedy napływać do związku.

Leszek naraził się jeszcze w stoczni doradcom z Mazowieckim na czele. Powtarzam, miał ciężko. Pozostała mu współpraca z Kuroniem, który zjawił się w Gdańsku na samym początku września. Podczas wizyty w Gdańsku ja też spotkałem się z Kuroniem i długo z nim rozmawiałem. Po Warszawie krążyły różne plotki na jego temat. Wśród nich i taka, że chce, by związek zmienił się w partię, stając się jakby drugą PZPR. W to akurat nie wierzyłem, ale chciałem dowiedzieć się, czego w istocie chce, jak ocenia sytuację, jak widzi przyszłość KOR, czy możliwa jest zgoda z Macierewiczem. Kuroń zaprzeczał, by miał jakieś plany partyjne, widział możliwość porozumienia z Antonim i później, w Warszawie, odbyło się jakieś spotkanie. Głównie jednak przekonywał, że nie można powoływać jednego związku w skali kraju, gdyż nieuchronnie przejmie go bezpieka. Z taką propozycją już od początku września krążył po MZKS Karol Modzelewski z ekipą z Dolnego Śląska. Miał nawet gotowy statut i nazwę: Solidarność. Rozmawiał o tym z Wałęsą, który odesłał go do Leszka. Brat zgodnie z ówczesną linią kierownictwa wyraził swoje obiekcje. Później Modzelewski zwrócił się do jakiegoś innego ważnego działacza, być może był to Gwiazda, i znów został skierowany do Leszka. Siedzimy z Kuroniem w mieszkaniu Anny Walentynowicz, tuż obok Hotelu Morskiego, gdzie była wtedy siedziba gdańskiego MZKS. Dzwonek. Wchodzi Modzelewski. Zobaczyłem zdziwienie i jakby moment wahania na twarzy Kuronia. Od lat byli w innych miejscach, jeden działał, drugi robił karierę naukową. Zdarzyło mi się nawet słyszeć niezbyt miłe, choć nigdy obraźliwe, uwagi Kuronia o Modzelewskim. Ale podjął decyzję. Przywitał się i zwrócił do mnie ze słowami: poznaj mojego przyjaciela. Kuroń uznał, że trzeba patrzeć do przodu i miał rację. Ale przyjaciel (Modzelewski) bardzo chłodnym głosem, patrząc na mnie, stwierdził: my się znamy. Wziął mnie za Leszka i uznał, że po raz trzeci trafia na tę samą osobę. Wyjaśniliśmy sytuację. Kuroń najwyraźniej chciał rozmawiać sam, wyczułem to i wyszedłem. Ale jeszcze przedtem wysłuchaliśmy wywodów jednego z przywódców dolnośląskiej „Solidarności”, który wprowadził w zakłopotanie nie tylko mnie, ale nawet zaprawionego w więzieniach Kuronia. Wiem, że dwaj przyjaciele wtedy jakoś się dogadali.

Już w pierwszych tygodniach uczestniczyłem w debacie, podczas której sformułowaliśmy tezę powtarzaną później przeze mnie w wielu tekstach i wystąpieniach — mamy do czynienia de facto ze zmianą ustroju, obywatele PRL uzyskali podmiotowość — przynajmniej jako pracownicy, prawo do strajku i tworzenia własnych organizacji związkowych. Napisałem wówczas pierwszy raz, że porozumienia dzielą się na trzy części: socjalną, polityczną i ustrojową. Prawo do organizowania się oraz strajku to część ustrojowa, a msza w radiu — polityczna.

Oprócz pracy na Bednarskiej brałem udział w zakładaniu organizacji związkowych w przedsiębiorstwach i spółdzielniach. Wszędzie pojawiały się grupy działaczy, było ogromne zainteresowanie, ale też obawy. Uderzyło mnie, jak wielu robotników ma motywacje czysto polityczne. Od mojego kolegi ze szkoły podstawowej usłyszałem: może wywiozą nas na Sybir, ale warto. Inny, starszy wiekiem robotnik, który zaczął pracować jeszcze przed wojną, przekonywał mnie zdecydowanie, by zabronić przyjmowania do związków członków PZPR, bo „garnitury zmienią, a buty po staremu czerwone”. Przełomowym momentem dla sprawy „Solidarności” była uchwała Rady Państwa o rejestracji nowych związków. Trzeba było ją tylko wykorzystać. Bywało też śmiesznie. W zakładach Mera, gdzie załoga składała się w większości z młodych dziewcząt, mój kolega ze szkoły podstawowej Janek Dygut, który szybko zgłosił się na Bednarską, zapytany przeze mnie o to, jak przekonać dziewczęta do wolnych związków czy już może „Solidarności”, odpowiedział: obiecaj każdej męża.

Na Bednarskiej i w przedsiębiorstwach zdarzali się tacy, dla których jedynym celem były podwyżki płac. Pamiętam pięciu ludzi ze Skierniewic, wszyscy z PZPR, którzy chcieli, by zapewnić, że najniższa płaca będzie wynosiła siedem tysięcy.

W tym samym budynku, gdzie działał nasz punkt konsultacyjny, znajdowała się restauracja Retman. Tam właśnie spotykałem się z Janem Olszewskim, Antonim Macierewiczem i Ludwikiem Dornem — płacił Olszewski. Nazywaliśmy te spotkania „na wódkę pod schab”. Podczas naszych debat wpadłem na prosty pomysł: trzeba zarejestrować się wspólnie, a nie poszczególne organizacje związkowe osobno. Władzy właśnie chodziło o osobne rejestracje, by stworzyć wiele związków, którymi łatwiej będzie manipulować. Ja uważałem, że powinna być jedna rejestracja, a jak nie — strajk generalny. Propozycja spodobała się kolegom. Rankiem 17 września zawieźliśmy ją do Gdańska. Ale zdawałem też sobie sprawę, że pomysł budzi opór w Gdańsku. Jacek Kuroń na przykład uważał, że jeden związek będzie bezpiece łatwiej inwigilować i rozbijać.

Problemem był też opór Wałęsy i głównych doradców Związku: Tadeusza Mazowieckiego i Bronisława Geremka. Gdy przyjechaliśmy do Gdańska i spotkaliśmy się z Leszkiem, wpadł on na znakomity pomysł. Niech pierwszym kierownictwem Związku będzie po prostu dotychczasowe kierownictwo gdańskie z Lechem Wałęsą na czele. To powinno zmiękczyć opór przewodniczącego, a także Jacka Kuronia, którego obawy o infiltrację Związku przez bezpiekę były chyba autentyczne. Nie przełamywało natomiast oporu innych doradców, którzy, jak można sądzić, obawiali się reakcji władzy. Ale i na to był sposób odnoszący się też do Wałęsy. Nacisk sali. I tu ważny był drugi pomysł Leszka. Plan zjednoczenia musi przedstawić Jan Olszewski, ale występując jako działacz, a nie ekspert. Kolejność wystąpień miała być bowiem następująca: działacze, a później eksperci, czyli doradcy. Była i trzecia część planu Leszka. Karol Modzelewski miał nie mówić o swoim planie, bo był znany w Gdańsku i został już odrzucony. Wszystko to miało zdarzyć się podczas ogólnopolskiego spotkania w Hotelu Morskim, ówczesnej siedzibie gdańskiego MZKS. Leszek zasiadał w kilkuosobowym prezydium, mógł więc przepchać Olszewskiego. Mecenas przedstawił propozycję, która wywołała entuzjazm na sali. Lech Wałęsa przerwał obrady, zwołał ludzi z prezydium oraz inne kluczowe osoby i zrobił awanturę. Leszek wytłumaczył mu, że nadal będzie szefem, co go uspokoiło. Później mówił Karol Modzelewski. Nie dotrzymał umowy. Oprócz wspólnej rejestracji zaproponował także nazwę — Solidarność. Entuzjazm sali rozstrzygnął. Nikt nie ośmielił się stawić oporu.

Wróciłem do Warszawy, wkrótce zostałem doradcą Regionu Mazowsze NSZZ „Solidarność”, a punkt konsultacyjny przy ulicy Bednarskiej przekształcił się z czasem w Ośrodek Badań Społecznych Regionu. Działałem w nim cały czas, a po zakończeniu roku akademickiego 1980/1981 postanowiłem się tam zatrudnić.

Jeszcze przed powołaniem Ośrodka zdarzyło mi się wziąć udział w rozmowach z władzą na wysokim szczeblu. Chodziło o tak zwaną sprawę Narożniaka. Ten działacz opozycji został aresztowany po ujawnieniu z jego udziałem kompromitujących materiałów Prokuratury Generalnej. Aresztowano też pracownika powielarni Prokuratury. W odpowiedzi w Hucie Warszawa wybuchł strajk, w którym brałem udział.

Niezależnie od głównej sprawy doszło wtedy do ciekawego wydarzenia. Kuroń, bardzo tam aktywny, uchylił się od odpowiedzi na pytanie, czy będzie kandydował na szefa związku, z czego wynikało, że bierze to pod uwagę. Powitanie Wałęsy, który też przybył do huty, musiało zmniejszyć nadzieje Jacka. Huk, bo tylko tak można nazwać owację ze strony zgromadzonych robotników, był naprawdę potężny. Zostałem wyznaczony do delegacji na rozmowy z Jagielskim. Zanim dotarliśmy do Urzędu Rady Ministrów, mogłem zobaczyć, jak nieśmiały chłopak, jakim był Bujak jeszcze we wrześniu, przekształcił się w pewnego siebie przywódcę. Jagielski robił wrażenie człowieka, który czegoś się bardzo boi. Na nas też próbowano wywrzeć nacisk, zabierając przed rozmowami dowody osobiste. Dialog był trudny, ale Narożniaka i jego kolegę w końcu zwolniono. Umówiliśmy się na rozmowy w sprawie praworządności w Polsce. Uczestniczyłem w nich. Były bez znaczenia. Odbywały się w URM, w jednym z bocznych gmachów. Nagrywano nas zupełnie jawnie. W pokoju, gdzie rozmawialiśmy, stał gigantycznej wielkości magnetofon.

Praca na uczelni w Białymstoku utrudniała mi działalność związkową. Posiedzenia prezydium Mazowsza odbywały się w dniu, kiedy miałem zajęcia, więc nie mogłem na nich bywać. Musiałem zrezygnować z pracy naukowej. Wiele osób, szczególnie z otoczenia rodziców, uważało mój krok za samobójczy, ale byłem zdecydowany.

Zostałem szefem sekcji samorządowej. Moim zadaniem było organizowanie powstających w przedsiębiorstwach samorządów. Poza tym angażowałem się w Radę OBS prowadzącą działalność doradczo-polityczną i miałem mnóstwo innych zadań.

W lecie 1981 roku narodził się pomysł napisania zbiorowej książki na pierwszą rocznicę powstania „Solidarności”. Profesor Stefan Kurowski miał się zająć gospodarką od „sierpnia do sierpnia”, Ludwik Dorn społeczeństwem, ja zaś władzą. Tylko ja się wywiązałem, choć na jakość mojej pracy źle wpłynął zbytni pośpiech. W konkluzjach twierdziłem, że sytuacja zmierza do okupacji wewnętrznej, czyli czegoś, jak stan wojenny, tyle że nie używałem tej nazwy. Co prawda przedstawiłem też inny wariant — tolerowanie izolowanej, otoczonej kordonem „Solidarności”. Wynikało to bardziej z potrzeby zachowania nadziei niż z chłodnego rozumowania. Było dla mnie oczywiste — władza się konsolidowała, choć nie doceniłem poziomu rekonsolidacji PZPR, ale realną siłę miała tylko w koszarach i komisariatach. Taką diagnozę postawiłem latem 1981. W kolejnych miesiącach sprawa stawała się coraz jaśniejsza, szczególnie na jesieni, gdy nastąpiło zatrzymanie w koszarach rocznika kończącego służbę i powołanie wojskowych grup operacyjnych.

W tym czasie moje związki z „Głosem” bardzo się rozluźniły. Zorientowałem się, że zawsze będę w tej grupie człowiekiem z zewnątrz. Zresztą Rada „Głosu” się rozpadła. Z jednego wydawnictwa powstały trzy, a jedno z nich — wydawnictwo Krąg — było później przez dłuższy czas największym w podziemiu.

ROZDZIAŁ 3

„Czy chce być pan internowany?”

O wprowadzeniu stanu wojennego dowiedziałem się w kościele św. Stanisława Kostki podczas mszy. 12 grudnia 1981 roku późno wróciłem do domu, położyłem się do łóżka niemal rano, po długich rozmowach z Waldkiem Danielewiczem. Toczyliśmy ożywioną dyskusję na temat ewentualnego użycia siły wobec opozycji. Potem pojechałem jeszcze na Saską Kępę, do ciotki. Po powrocie rozmawiałem telefonicznie z Leszkiem. Pół godziny później został internowany. Nieświadomy niczego spałem długo. Rano słyszałem, jak mama rozmawia z tatą. Była zirytowana, bo nie działał telefon. Podejrzewała ojca o to, że nie zapłacił rachunku. U nas w domu rano nigdy nikt nie słuchał radia ani nie włączał telewizora, więc nic nie wiedzieliśmy. I tak kompletnie nie zdając sobie sprawy z tego, co zaszło w kraju, po śniadaniu poszedłem na mszę. Do kościoła szedłem boczną ulicą. Nie widziałem żołnierzy, nie wiedziałem, co się dzieje. W świątyni spotkałem mamę i jej koleżankę, znaną mi dobrze Martę Fik. To ona powiedziała, że mogę dowiedzieć się czegoś więcej w Związku Literatów. Od razu tam pojechałem, ale informacje były sprzeczne i niepewne. Udałem się jeszcze do mieszkania Urszuli Doroszewskiej, gdzie wcześniej spotykaliśmy się na naradach. Ale nie wszedłem, obawiając się, że jest tam kocioł. Zajrzałem do lokalu Ośrodka Badań Społecznych. Został zdemolowany, w środku nikogo. Wróciłem do domu. Wpadł do mnie kolega z OBS, przenocował, a rano w poniedziałek 14 grudnia 1981 roku pojechaliśmy do Huty Warszawa, gdzie trwał strajk. Tam też panował chaos informacyjny. Powiedzieli nam, że Lech Wałęsa jest w Warszawie i żebyśmy pojechali ściągnąć go do huty. Ruszyliśmy do miasta. Zajrzeliśmy w kilka miejsc, ale bez skutku. Mieliśmy ze sobą trochę ulotek z komunikatem gdańskiego komitetu strajkowego. Rozłożyliśmy je przed fabrykami na pograniczu Żoliborza i Powązek. Kiedy wróciłem pod hutę, otaczały ją siły Nadwiślańskich Jednostek MSW i Zmotoryzowanych Odwodów Milicji Obywatelskiej. Nie dało się wejść do środka. Pojechałem do siedziby prymasa, żeby poinformować o sytuacji.

Następnego dnia zaspałem. Mama poszła do Instytutu Badań Literackich. Zerwałem się i pojechałem za nią. Obawiałem się, że może być tam strajk i pacyfikacja. Rzeczywiście. Gmach otaczało ZOMO. Ruszyłem na bezczelnego. Wszedłem między nich z pewną miną. Udało się. Później często się to udawało, bo zomowcy nie wiedzieli, co robić i jak reagować. W środku spotkałem kogoś, kto powiedział, że milicja wyprowadziła pracowników Instytutu. Po tej złej wiadomości przyszła i dobra — uwolniono ich, a wielu przebywa obok katedry św. Jana na Starym Mieście. Popędziłem tam i kamień spadł mi z serca. Odnalazłem mamę. Spotkany Mieczysław Wachowski mówił, że wypuścili go z internowania i ma jechać do Wałęsy. Zaintrygowało mnie to bardzo. Zacząłem się zastanawiać, jakie są cele władzy. Wątpliwości związane ze statusem Wałęsy po 13 grudnia 1981 roku skończyły się wraz z informacją o jego internowaniu. To nastąpiło dopiero w lutym 1982 roku. Przedtem istniało mnóstwo dziwnych pogłosek co do roli, jaką miał odegrać, i ewentualnego porozumienia z władzą na dużo gorszych warunkach niż w roku 1980.

W kolejnych grudniowych dniach wraz z kolegą z OBS bywałem w dziesiątkach miejsc, na doraźnych spotkaniach w kościołach i mieszkaniach, które kończyły się niczym. Widywałem się z Janem Olszewskim i innymi ludźmi z OBS, w tym mecenasem Andrzejem Grabińskim oraz profesorem Jerzym Jasińskim. Mieli pesymistyczną wizję przyszłości. Szczególnie Jasiński. Narzucała się im analogia z sierpniem 1968 roku w Czechosłowacji.

W pierwszych dniach stanu wojennego mama, ojciec i ja chcieliśmy dowiedzieć się czegoś o Leszku. W pewnym momencie w Pałacu Mostowskich uruchomiono telefony, pod którymi można było szukać informacji. Mama wolała tam pójść i dowiedziała się, że Leszek jest internowany. Mimo wszystko odetchnęliśmy, choć słyszeliśmy różne opowiadania o losie uwięzionych. O biciu, a nawet o rozstrzelaniach. Tłem były pierwsze informacje o zabitych w kopalni „Wujek”. Pamiętam, że przekazał mi je ktoś zupełnie nieznajomy pod kościołem św. Anny.

Zdobycie wiadomości o Leszku było dla mamy, ojca i dla mnie najważniejszą osobiście sprawą. Przed świętami ojciec załatwił sobie delegację z politechniki do Gdańska. Wrócił z wiedzą o internowaniu Leszka. Po ojcu delegację do Gdańska uzyskała mama. Pojechała przed sylwestrem. Była z Marylką w Strzebielinku. Widziała Leszka w dobrym nastroju. Wróciła w noc sylwestrową zupełnie pustym wagonem sypialnym. Nikt jej nie chciał pytać o prawo do podróżowania. Załoga pociągu była nastawiona przyjaźnie. W ten sposób upewniliśmy się ostatecznie, że Leszek siedzi, ale jego życie nie jest zagrożone. Ulga była wielka. Wybiegłem nieco do przodu. Moje inne sprawy toczyły się w Warszawie.

Wieczorem 16 grudnia 1981 roku pojawiłem się w domu tuż przed godziną milicyjną. Okazało się, że wcześniej była po mnie esbecja. Spakowałem się i następnego dnia chciałem wyjść wczesnym rankiem, by się gdzieś ukryć. Nie zdążyłem. Przyszli po mnie jeszcze przed szóstą rano i zabrali do MSW. Funkcjonariusz przedstawiający się jako Kowalski — po latach dowiedziałem się, że naprawdę nazywał się Igielniak — zaczął mnie przesłuchiwać. Właściwie była to zwykła rozmowa. Nie był agresywny, choć chwilami nieco straszył. Na koniec zaproponował podpisanie „lojalki”. Odmówiłem. Nalegał, bym wobec tego chociaż zapewnił ustnie, że będę przestrzegał praw stanu wojennego. Ponownie odmówiłem. Zapytał:

— To co pan będzie robił?

— A co, chce pan, żebym meldował o spotkaniach trzech osób? — Takie były przepisy dekretu o stanie wojennym.

— Nie, ale jeśli dowiem się, że pan kręci się w środowisku opozycyjnym, to pana zamknę.

W czasie pierwszej części rozmowy było bardzo zimno. Mroźny dzień i okno szeroko otwarte. Esbek siedział w grubym golfie. W pewnym momencie, jeszcze przed sprawą lojalki, gdy zaczął sugerować, choć bardzo ostrożnie, jakieś możliwości współpracy, powiedziałem, że wolałbym wyskoczyć przez to okno — a było to wysokie piętro — niż współpracować. On na to, że to tak łatwo się mówi, a gdy spojrzy się w dół, to przestaje być takie proste. Ale okno zamknął. Były też próby podejścia na „antysemityzm”, na co ostro zareagowałem. Sugestie, że można mi załatwić pracę w Warszawie, habilitację. Igielniak mówił: ten Białystok musiał już panu bokiem wyjść. Jeszcze jeden element wart jest podkreślenia. Parę razy wracał do perspektywy buntu w wojsku, w szczególności w lotnictwie. Na spotkaniach rady OBS opowiadałem o niechętnym stosunku oficerów lotnictwa do użycia wojska w Grudniu ’70, o czym słyszałem w czasie pobytu w Szpitalu Wojsk Lotniczych w 1973, zorientowałem się, że albo mieli w radzie OBS agenta, albo nas rzetelnie podsłuchiwali.

Przedtem pytał, czy chcę być internowany. Uczciwie mówiąc, chciałem i skądinąd byłem pewny, że zostanę, ale z drugiej strony słyszałem o kabotynach, którzy zgłaszali się, aby ich internować. Odrzekłem więc, że nie chcę. On zapytał: czy mogę napisać mu odmowę? Tak postąpił Jan Olszewski, prawdziwy mistrz w rozgrywkach z esbecją, więc ja też się zgodziłem. Po latach z liter mojej odmowy skonstruowano „lojalkę”, opublikowaną w „Nie” w 1993 roku. Ale w końcu prawda wyszła na jaw. Tego samego dnia wieczorem, ku mojemu zaskoczeniu, zostałem wypuszczony. Zamierzałem nadal działać, choć wiedziałem, że grozi mi za to coś gorszego od internowania — więzienie. Pierwszy wyrok, o jakim się dowiedziałem, trzy i pół roku dla Krzysztofa Dowgiałły, kolegi Leszka, specjalnie mnie jednak nie przestraszył.

Dalej biegałem po Warszawie. Nie pamiętam, czy po zawiezieniu do MSW, czy właśnie 16 grudnia udało mi się dowiedzieć, gdzie można spotkać ludzi z „Wiadomości Dnia”, którzy wznowili wydawanie tytułu już 18 grudnia 1981 roku. Kiedy jednak przyszedłem tam z kolegą z OBS, otworzyła nam obca dziewczyna i po prostu nas przegnała. Okazało się potem, po pierwszych aresztowaniach w „Wiadomościach”, że była główną „sypaczką”.

Odnalazłem Ulę Doroszewską gdzieś na Ochocie, i Ludwika Dorna, który wrócił z Gdańska. Załatwiłem mu mieszkanie, w którym się ukrywał. Miałem też kontakt z Bogdanem Ofierskim, socjologiem, pracownikiem OBS. Wznowiła działanie Rada OBS, a Dorn uruchomił „Głos”. Napisałem do niego pierwszy tekst z optymistyczną wizją przyszłości: jest nowa zimna wojna, ZSRR ją przegra, mamy szansę, byle tylko dotrwać do momentu rozstrzygnięcia. Potem kolejny, tym razem przeciwstawiający się hurraoptymizmowi sprowadzającemu się do przekonania, że reakcja Zachodu na stan wojenny oznacza, iż niepodległość jest tuż, tuż.

14 grudnia spotkałem w hucie, poznanego jeszcze na Bednarskiej, Edwarda Nizikowskiego, człowieka o bogatej przeszłości. W 1980 roku miał dwadzieścia osiem lat, z czego osiem spędził w więzieniu. Działał w Robotniczym Komitecie Samoobrony Społecznej, który później, po połączeniu z inną strukturą — Porozumieniem CDN — przekształcił się w Międzyzakładowy Robotniczy Komitet Samoobrony. Trochę z nim współpracowałem, pisząc teksty i pomagając w innych sprawach. Załatwiłem też MRKS spotkanie z księdzem Alojzym Orszulikiem. Brałem w nim udział, było zabawnie. Ludzie MRKS zażądali, by ogłoszono z ambon, że to właśnie oni są tym właściwym podziemiem. W Warszawie działało wtedy wiele struktur, najwyraźniej chcieli mieć fory. Ówczesny dyrektor Biura Prasowego Episkopatu był bardzo zdziwiony, ale trzeba przyznać — trzymał się dobrze, choć chorował i przyjął nas w łóżku.

Chodziłem na demonstracje, pisałem teksty na doraźne zamówienia, regularnie spotykała się Rada OBS. Poszukiwałem kontaktów, na przykład z Romaszewskimi przez Joannę Jankowską, jednak bez skutku. Współpracowałem często z Ludwikiem Dornem, a za jego pośrednictwem z „Wiadomościami”. Ludwik był wtedy bardzo optymistycznie nastawiony. Sądził, że w nowej sytuacji środowisko „Głosu” może odegrać dużą rolę. Chcieliśmy trafić do kierownictwa podziemia. Wiosną powstała Tymczasowa Komisja Koordynacyjna NSZZ „Solidarność”. Ludwik Dorn widział się ze Zbigniewem Bujakiem, ale bez rezultatów. Było też mnóstwo „pary w gwizdek” — różne niezrealizowane plany. Na przykład chcieliśmy stworzyć sieć informacyjną w skali kraju, by dowiadywać się, co się dzieje w zakładach pracy.

W październiku 1982 roku Leszek wyszedł z internowania na wniosek rektora Uniwersytetu Gdańskiego, trzeci zresztą, dwa poprzednie odrzucono. Nawiązał kontakt z Lechem Wałęsą, którego zwolniono niedługo po nim. Przed 13 grudnia byli skonfliktowani, ale teraz zapomnieli o sporach. Ja też zacząłem współpracować ze środowiskiem powstającym wokół przewodniczącego. Pisałem memoriały skierowane do Wałęsy, a w istocie na ręce Leszka, z ocenami sytuacji. Próby odpowiedzi na pytanie: co robić?

We wrześniu 1982 roku musiałem podjąć pracę, bo skończyły mi się pieniądze. Zostałem bibliotekarzem w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego. Takim stojącym za ladą i podającym książki w głównej czytelni. Pracowałem tam dziewięć miesięcy. Poznałem wielu miłych, wartościowych ludzi, wśród nich Marka Michalskiego, Piotra Matywieckiego, Adama Tarnowskiego i nawiązałem nowe przyjaźnie. W kolejnych latach biblioteka była dla mnie miejscem licznych spotkań związanych z podziemiem, ale także towarzyskich. Nie miałem właściwie związków z tamtejszą „Solidarnością”, ale czasami zwracali się do mnie z prośbą o jakieś usługi. Na przykład pewnego dnia poproszono mnie, bym zaniósł ampułkę lekarstwa na adres na Bródnie. Chodziło w istocie, niestety nie opanowałem ciekawości, o adres miejsca, gdzie miało się odbyć posiedzenie Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej w Nowej Hucie — na przełomie 1982 i 1983 roku. Potem Zbigniew Bujak mówił mi, że było to bardzo długie posiedzenie, po którym do jedzenia mieli tylko kartofle i tam postanowiono „długi marsz”¹.

Innym razem, 10 listopada 1982 roku, dostałem wielką paczkę ulotek do rozrzucenia. Udało mi się i to na wypełnionym ZOMO Krakowskim Przedmieściu. Szczęśliwie uciekłem pogoni. Takich małych zadań było więcej. Uczestniczyłem także w zbierających się pod BUW demonstracjach pracowników i studentów uniwersytetu. Zdarzały się i większe przedsięwzięcia. Wczesną wiosną, a może jeszcze zimą 1983 roku Leszek przekazał mi polecenie przeprowadzenia rozmów w sprawie stworzenia struktury, którą nazwał anty-PRON-em. Szereg osobistości miało poprzeć Lecha Wałęsę i stworzyć wokół niego platformę polityczną jako odpowiedź na organizowany przez władze Patriotyczny Ruch Odrodzenia Narodowego. Zacząłem sondować. Część rozmówców: Stefan Bratkowski, Henryk Samsonowicz, Andrzej Szczepkowski, Ryszard Reiff, Józef Szaniawski zgodziła się od razu, ale później zaczęły się kłopoty. Aleksander Gieysztor, Stanisław Stomma, Krzysztof Penderecki uprzejmie odmówili. Marek Nowakowski nie bardzo chciał przed zakończeniem rozmów w sprawie zgody na działalność Związku Literatów Polskich. Pamiętam Stanisława Stommę, który powiedział mi, że Lech Wałęsa jest partnerem dla Jurija Andropowa, a w ogóle to najwyższa globalna półka. Aleksander Gieysztor odkładał decyzję. Krzysztof Penderecki mówił coś o Galicji i że w Krakowie (rozmawialiśmy w Warszawie) się zastanowi.

Ciekawa historia wydarzyła się podczas spotkania z Ryszardem Reiffem. Byliśmy umówieni u jego siostry na Mokotowie. Kiedy przyszedłem na miejsce, zorientowałem się, że jest obstawione przez SB. Ubecy stali we wszystkich klatkach schodowych wokół miejsca spotkania. Przed domem był nawet samochód, który zapamiętałem z czasów KOR. Ponieważ ustalałem spotkanie przez telefon, myśleli, że to rozmowy z kimś z podziemia. Z Mokotowa pojechałem do ciotki i wuja na Saską Kępę, jeszcze tam towarzyszył mi radiowóz. Bezpieka musiała się często mylić, bo nie była to zwykła demonstracja siły. Myśleli zapewne, że stanie się coś bardzo dla nich istotnego.

Cofnijmy się nieco w czasie. Latem 1982 roku ciągle zasiadałem w Radzie OBS, ale z „Głosem” i „Wiadomościami” się nie układało. Liczyłem na nowe zadania i choćby minimalne wsparcie. Ludwik Dorn przechwalał się możliwościami Piotra Naimskiego, który przebywał w Stanach Zjednoczonych, ale nic z tego nie wynikało. Współpraca z MRKS urwała się, gdy wybuchł spór, ile osób przyjdzie na demonstrację 1 maja. Ja mówiłem — dziesięć, dwadzieścia tysięcy. Edek Nizikowski — sto tysięcy. Wprawdzie miałem rację, ale on się obraził za mój defetyzm.

Z kłopotów wybawił mnie Stefan Starczewski, który wyszedł z internowania. We wrześniu spotkaliśmy się przypadkowo na Krakowskim Przedmieściu. Zaproponował udział w organizowaniu Komitetu Helsińskiego i tak zaczęła się praca, która trwała do 1989 roku. Po krótkim czasie Komitet stał się ogniwem międzynarodowej struktury walki z komunizmem.

Na przełomie lat 1982-1983 krótko, ale blisko współpracowałem też z Tomaszem Wołkiem i warszawskim Ruchem Młodej Polski. Napisałem artykuł do „Polityki Polskiej”, w którym porównywałem politykę Dmowskiego i Piłsudskiego. Tomasz Wołek potwornie go pociął. Współpraca trwała nie więcej niż dwa, może trzy miesiące. Skończyła się dlatego, że — jak na mój gust — w tym kręgu było za dużo skrajnych realistów. Na zjeździe warszawskiego RMP, w pałacyku w Milanówku, mówiono otwarcie, że „Solidarność” jest skończona, co było dla mnie absolutnie nie do przyjęcia. Kompletnie nie rozumieli, że jakakolwiek zmiana w Polsce będzie się wiązała z odrodzeniem „Solidarności”. Rezygnacja ze związku byłaby nie tylko zdradą, ale i bezsensem z czysto politycznego punktu widzenia.

Zdecydowanie ważniejsze były kontakty z Tymczasową Komisją Koordynacyjną. Pierwszy raz znalazłem się na jej zebraniu w grudniu 1983 roku w zastępstwie Leszka, który bywał już na spotkaniach wcześniej na ogół z Wałęsą, choć nie był wtedy członkiem TKK. Posiedzenie odbywało się w Pilawie niedaleko Warszawy, w jakimś pałacyku. Większość uczestników znałem, niektórych tylko z widzenia. Pojechałem tam z programem związku. Mieliśmy już przygotowany w Radzie OBS zaawansowany szkic dokumentu, ale mówiąc najkrócej — wszystko diabli wzięli. Stefan Jurczak, szef Małopolski, dziś już nieżyjący, powiedział w pewnym momencie: „Robotnikom chodzi nie o związki, a o niepodległą Polskę”. Część TKK miała wtedy radykalne nastawienie. Krytykowano Wałęsę, lecz tylko w prywatnych rozmowach.

Proponowaliśmy stworzenie płaszczyzny porozumienia, której wprawdzie władza nie przyjmie, ale będzie ona politycznym orężem. Sądziłem, że „Solidarność”, jako największa siła opozycyjna, powinna grać umiarkowanie. Stawiać takie cele, które wydają się możliwe do zrealizowania. Można by je było oczywiście przeformułować wraz ze zmianą sytuacji, stawiać stopy coraz dalej, jednak najważniejsze to otworzyć szczelinę. Koncepcja ta była podobna do planu Piłsudskiego w czasie pierwszej wojny światowej, a w szerszym sensie i dłuższym okresie — do strategii Romana Dmowskiego. Słowa Jurczaka wszystko przekreśliły. Zbigniew Bujak, numer jeden w TKK, zainteresował się jednak moimi koncepcjami. Chodziło mu zwłaszcza o unikanie przedsięwzięć, o których wiadomo, że będą nieudane. Mówiłem, że powinniśmy się skoncentrować na tych mających szansę sukcesu, a także na taktycznym posługiwaniu się koncepcją porozumienia, by pod jej przykrywką robić wszystko, aby problem „Solidarności” pozostał wciąż żywy, tak w polityce wewnętrznej, jak i międzynarodowej.

Czekałem na ofertę działania w centralnych strukturach podziemia. Dostałem tylko propozycję pracy w Komisji Finansowej Regionu „Mazowsze”, która miała inwestować pieniądze konspiracji. Pomysł był chybiony i co do samej istoty, i co do sposobu jego przeprowadzenia. Nie wiem też, czy najlepiej dobrano ludzi, którzy mieli go realizować. W każdym razie nic z tego nie wyszło. Machnąłem na to ręką chyba po dwóch spotkaniach. Brałem jednak udział w rozgrywkach o generalnym znaczeniu. W kwietniu 1984 roku Jan Olszewski zwrócił się do mnie o przeprowadzenie rozmów z TKK w sprawie rokowań dotyczących amnestii dla więźniów politycznych. O tym, że takie negocjacje między władzą o Kościołem się toczą, wiedziałem już w grudniu 1983 roku od Andrzeja Stelmachowskiego. W kwietniu powstał plan kompromisu, który miał wyglądać następująco: amnestia dla wszystkich, ale jedenastu czołowych działaczy zobowiązuje się na jakiś czas, dwa-trzy lata, zrezygnować z aktywności. Podkreślam: zrezygnować z aktywności, a nie — jak głoszono — wyjechać za granicę. W tej fazie rokowań nikt nie domagał się przymusowego opuszczenia kraju. Jak było przedtem, nie wiem. W przedsięwzięcie był zaangażowany Kościół, a deklaracja rezygnacji z aktywności miała być odpowiedzią na pełny rewerencji list prymasa do zainteresowanych. Zobaczyłem ten list podczas spotkania z Janem Olszewskim i Bronisławem Geremkiem na warszawskiej Saskiej Kępie u mojej ciotki i wuja. W całej układance brakowało odpowiedzi na pytanie o zgodę uwięzionych. Jedni mówili, że wszyscy — poza Adamem Michnikiem — są za, inni, że jednak nie wszyscy. Skonsultowałem się z Leszkiem. Nasze rozumowanie było następujące: jeśli rzeczywiście się zgodzą, lepiej, by zaprzestali działalności na polecenie TKK. Szok w podziemiu byłby mniejszy, a komisja weszłaby do gry. Poza powodami humanitarnymi amnestia stała się ważna ze względu na ówczesną sytuację. Władza siedziała na karabinie i utrzymywała się dzięki użyciu siły na wielką skalę. Kiedy ten karabin odkłada albo przynajmniej czyni go mniej groźnym, przybliża swój koniec. Wydawało się jednak, że czołówka uwięzionych nie zgodzi się na warunki uwolnienia. Postawiłoby to rządzących przed dylematem: zrezygnować z amnestii, wejść w konflikt z Kościołem i uczynić z owej „jedenastki” bohaterów czy mimo wszystko ogłosić amnestię. Byłoby to jednak okazanie słabości, a tego władza bardzo się bała. Rozmowy były trudne. Mieliśmy list od Wałęsy. Członkowie TKK, choć także otrzymali pismo od przewodniczącego, nie chcieli się zgodzić. W końcu dogadałem się z Bujakiem w cztery oczy. Warunki były następujące: powstanie list z zaleceniem zgody na propozycję władz, ale oddam go wyłącznie Janowi Józefowi Lipskiemu, który ma z niego skorzystać tylko wówczas, gdy dojdzie do spotkania z więźniami i wszyscy się zgodzą. Dotrzymałem słowa, Lipski dostał list i postąpił zgodnie z instrukcją. W decydującym momencie rozmów, mimo nagabywania niektórych ekspertów, nie ujawnił pisma.

Udało się nam, jak kiedyś Talleyrandowi, jednocześnie wyjechać i nie wyjechać z Paryża, choć bynajmniej nie wszystko zostało zaplanowane z góry. Operacja była moralnie bardzo ryzykowna, ale się powiodła. Dużą rolę odegrał opór Michnika, który nie chciał nawet pójść na spotkanie z doradcami i przedstawicielami Kościoła, a co dopiero zaakceptować zaprzestania działalności. Nie mam jednak wątpliwości, że opowieści — wszyscy inni się zgodzili — są bajką. Nie da się rozstrzygnąć, czy bez naszej operacji doszłoby do amnestii, ale jej przeprowadzenie w opisanym kształcie postawiło władze w wyjątkowo trudnej sytuacji.

Po sprawie z listem i amnestią moje stosunki z TKK zostały na długi czas zawieszone. Skupiłem się wtedy na Komitecie Helsińskim. Ciągle też funkcjonowała Rada OBS, choć jej spotkania coraz bardziej miały charakter towarzyski. W 1983 roku, po wyjściu z podziemia, dołączył do nas Ludwik Dorn, a w 1984 roku Antoni Macierewicz i Piotr Naimski, który wrócił ze Stanów. Podtrzymywałem kontakty ze środowiskiem wydającym „Wiadomości Dnia”. Przygotowywałem materiały dla Lecha Wałęsy i czekałem na powrót do aktywności w centrali podziemia. Tak przetrwałem rok 1985.

Muszę cofnąć się do dramatycznego zakończenia roku 1984. Fenomenem czasu stanu wojennego były Msze za Ojczyznę. Zaczęto je odprawiać jeszcze przed 13 grudnia, od października 1981 roku, w każdą ostatnią niedzielę miesiąca, w kościele św. Stanisława Kostki na Żoliborzu, czyli w mojej parafii. Był tam kaznodzieja, skromny wikary lub rezydent parafii, który swoim spokojnym, charakterystycznym głosem fascynował zebranych, mówiąc prawdę o sytuacji, w której znalazło się społeczeństwo, naród, Polska, trzymając się przy tym cały czas Ewangelii — ksiądz Jerzy Popiełuszko. Był poza jakąkolwiek kontrolą, poza układem. Osób bywało tyle, że ustawiano ołtarz na balkonie kościoła. Fenomen nie polegał tylko na tym, że przychodziły tak bardzo wielkie tłumy. To było comiesięczne spotkanie „Solidarności”. Przed mszą z balkonu odczytywano listę delegacji, które przybyły z różnych stron Polski. W ogromnej części były to delegacje „Solidarności” z różnych zakładów pracy czy regionów. Nierzadko były też sztandary. Po odczytaniu listy zwykle podsumowywano: mamy przedstawicieli 38 województw (na ówczesne 49), sto pięćdziesiąt, czasem dwieście delegacji. W stolicy państwa, w którym wprowadzono stan wojenny, wyprowadzono na ulicę czołgi, ustalono godzinę milicyjną, gdzie masowo internowano ludzi, co miesiąc odbywała się msza pokazująca, że „Solidarność” żyje. To był fenomen! Nie miało znaczenia, że delegacje reprezentowały często tylko siebie, ale to, że były. Każda z mszy potwierdzała fakt, że „Solidarność” trwa i ma odwagę publicznie się pokazywać.

Zarówno w perspektywie trwania systemu, jak i jego ewolucji ksiądz Popiełuszko był bardzo groźny. Dlatego, gdy próba wypchnięcia go z Polski się nie powiodła, został zamordowany. Do dziś nie wiem dokładnie, jaki był plan władzy. Czy była to cała władza, czy tylko jej część? Wiemy więcej niż wtedy, ale ostatecznej odpowiedzi nie ma.

Moment zbrodni zastał mnie daleko, bo w Wiedniu. Komuna stosowała wtedy odmienną taktykę niż w poprzednich okresach i opozycjonistów niekiedy wypuszczano na Zachód, szczególnie po amnestii 1984 roku. O paszport było dość łatwo, choć nie dla wszystkich — Leszek go nie dostał. Ja dostałem i z mamą pojechałem na zaproszenie brata ciotecznego. Niedługo po przyjeździe przyszła wiadomość o porwaniu księdza Popiełuszki. To była pierwsza informacja we wszystkich dziennikach austriackiej telewizji. Za tłumacza służyła mi mama. Patrzyłem z podziwem, jak szybko przypomina sobie zapomniany przez dziesięciolecia niemiecki. W Wiedniu miałem do wykonania pewne zadania z Komitetu Helsińskiego. Chodziło o kontakty z Paryżem. Załatwiłem to szybko, bo tu mogłem korzystać z telefonów.

Do Warszawy dotarliśmy jeszcze przed pogrzebem księdza Jerzego Popiełuszki. Panowało wzburzenie. Kościół św. Stanisława był pełen ludzi. Do budynku parafialnego przychodziło mnóstwo działaczy „Solidarności”. Ścierały się dwie koncepcje. Pierwsza — nie wdawać się w rozważania i wykorzystać społeczne nastroje dla ofensywy. Druga — nie robić tego, gdyż na tym właśnie zależy władzy albo tej jej części, która jest odpowiedzialna za zbrodnię. Chodziło o to, żeby raz jeszcze zadać „Solidarności” i całemu społeczeństwu potężny cios. Nie miałem wpływu na decyzję, ale jestem przekonany, że ofensywa nie miałaby wtedy większych szans. Władza była tak skonsolidowana, że przełamać by ją można tylko zbrojnym wystąpieniem. Takich możliwości wtedy nie było. Rządzący z jednej strony wydawali się mocno skonfundowani, z drugiej w oczywisty sposób grali, szczególnie Kiszczak, występujący ciągle w telewizji. Grą był także odbywający się już w roku 1985 proces sprawców zbrodni. Dwaj uczestnicy tego procesu, mecenasi Andrzej Grabiński i Jan Olszewski, byli mi znani od wielu już lat. Obaj nie mieli wątpliwości, że mord na księdzu wyglądał inaczej, niż było to opisywane w czasie procesu, choć nie wiedzieli, co zdarzyło się naprawdę.

Jakieś dwa lata później poznałem jeszcze jednego uczestnika procesu, reprezentującego na sali sądowej Kościół — księdza Romana Indrzejczyka. Był dokładnie takiego samego zdania, choć jego krytycyzm wobec przebiegu procesu i postawy stron szedł jeszcze dalej. Przed sądem szczególnie twardo stawał mecenas Grabiński, człowiek bardzo zdecydowanego charakteru. Miało to później swoje tragiczne skutki. Bodaj w roku 1987, na ulicy, gdzie mieszkał jego syn z żoną, zamordowano kobietę, która miała takie samo imię i nazwisko jak synowa mecenasa. Co więcej, w momencie zbrodni młody Grabiński, jeżdżący wtedy dla zarobku ciężarówką (wielu inteligentów utrzymywało się wówczas z różnych prac fizycznych), był pod Warszawą, gdzie umówił się z nim dawny znajomy, który niespodziewanie nawiązał kontakt telefoniczny. Ów znajomy na spotkanie nie przyjechał, a więc w razie zamordowania synowej mecenasa Grabińskiego jej mąż nie miałby alibi. I jego tłumaczenie byłoby całkowicie nieprzekonujące. Chodziło więc albo o wyjątkowo perfidną zemstę, a doszło do tragicznej pomyłki, albo miało to być ostrzeżenie, przeprowadzone szczególnie zbrodniczą metodą. Dowiedziałem się o tym dopiero po latach. Mecenas Grabiński z obawy o rodzinę nie mówił o niej nic, przynajmniej w szerszym gronie.

Pogrzeb księdza Popiełuszki zgromadził wielkie rzesze. Ludzi było bardzo dużo, ale trudno też było nie zauważyć, że po jakichś dwóch godzinach uroczystości zaczęto wychodzić. Krótko mówiąc, obiad najważniejszy. Ta postawa drogo miała nas kosztować i ciągle kosztuje.

Wracając do roku 1985, pamiętam jedno nieważne wydarzenie. W sierpniu wybrałem się z Leszkiem na wakacje do przyjaciół, którzy mieli chatkę w Borach Tucholskich. Jechaliśmy z Gdańska, przez Starogard i Skórcz, a później już lasem, w sumie niewiele ponad sto kilometrów. Marylka była niezwykle ostrożnym kierowcą. Samochód, jak zawsze podczas takich wypraw, był bardzo załadowany — Marylka, Leszek, Marta, wtedy małe dziecko, ja, pies i mnóstwo bagaży na tylnym siedzeniu. Wszystko w maluchu, czyli małym fiacie 126p. Podróż trwała długo. Po drodze, jeszcze przed Starogardem, pojawiła się tęcza, od krańca do krańca nieba. Uznaliśmy to z Leszkiem za bardzo dobry znak. Zawsze lubiliśmy zobaczyć tęczę. Rzeczywiście zbliżały się zmiany. Ale represje trwały. W styczniu 1986 roku aresztowano Borusewicza. Jego miejsce przejął, zgodnie z zawartą w 1983 roku umową, Leszek wraz z Krzysztofem Dowgiałłą. Oznaczało to wejście do TKK, choć musiałem trochę poczekać. W lecie 1986 roku zostałem szefem I Biura Społeczno-Politycznego TKK, zajmującego się informacją i kontaktami wewnątrz kraju. W gestii Biura II były sprawy międzynarodowe — kierował nim już wcześniej Jacek Merkel.

We wrześniu doszło jeszcze do zawiłej gry wokół planu rozwiązania TKK. Ludzie lewicy solidarnościowej twierdzą dziś, że Tymczasowa Komisja Koordynacyjna została zinfiltrowana przez bezpiekę i dlatego trzeba ją było rozwiązać. Infiltracja była oczywista, choć wtedy w dyskusjach nie powoływano się na nią, przynajmniej w tych, w których uczestniczyłem. Zauważyłem to już podczas spotkania w 1983 roku. Spierałem się z Bogdanem Lisem, który uważał, że wszystko zostało świetnie zakonspirowane, ja miałem inne zdanie. W 1984 roku, gdy pojawiła się sprawa listu, aktywność bezpieki wokół TKK rzucała się wręcz w oczy, przynajmniej mnie. To, że podziemie jest w znacznej części rozpracowane, było dla mnie jasne. Wracając samolotem do Warszawy, z listem umieszczonym w tubce pasty do zębów, byłem przedmiotem bardzo ofensywnych działań ze strony młodej kobiety, która usiadła przy mnie w samolocie. Nie miałem wątpliwości, że jej próby nawiązania kontaktów są służbowe. Sprawy infiltracji były częstym tematem rozmów na przykład podczas spotkań w „Klubiku”. Ludzie, którzy pamiętali lata czterdzieste i początek pięćdziesiątych, często odwoływali się do analogii z sytuacją WiN czy innych organizacji podziemnych. Wiem, że takie sugestie płynęły też ze strony Kościoła, także do Wałęsy. Sam nie sądziłem, by te analogie były zasadne. Uważałem, że owszem, infiltracja jest, ale podziemie ma sens.

Za likwidacją TKK opowiadała się wtedy grupa skupiona wokół Bronisława Geremka i Adama Michnika. Nie wymieniam Jacka Kuronia, bo jego pozycja była już wtedy osłabiona, co nie oznacza, że się w ogóle nie liczył. Na jego miejsce wchodził wyraźnie Bronisław Geremek. W TKK po aresztowaniu w maju 1986 roku osoby numer jeden, czyli Zbigniewa Bujaka, władzę przejął Jacek Merkel, działający w imieniu Wałęsy. Leszek i ja nie ocenialiśmy tej sytuacji jako dobrej. Postanowiliśmy jednak bronić „teczki” — tak nazywano TKK — zarówno na posiedzeniu wrocławskim we wrześniu 1986 roku, jak i na posiedzeniu w Gdańsku, nieco późniejszym. Napisałem nawet komunikat ostrzegający przed zbyt pochopnym przechodzeniem do w pełni jawnego działania. Trzeba tutaj dodać, że cała sprawa była ściśle związana z amnestią 11 września 1986 roku, kiedy to zwolniono nie tylko niemal wszystkich więźniów politycznych, ale zapowiedziano też zmiany w prawie, które w istocie oznaczały, że represje prawnokarne będą co najmniej radykalnie ograniczone albo wręcz ich nie będzie. Wracaliśmy więc do sytuacji z lat 1977-1979, władza odstawiała karabin. TKK pozostała, ale Wałęsa zgodził się na powołanie Tymczasowej Rady Solidarności, o jawnym składzie, której członkowie nie ukrywali się. Przez jakiś czas te dwie struktury działały równolegle. Dopiero pod koniec 1987 roku doszło do ich połączenia i powołania Krajowej Komisji Wykonawczej, gdzie Leszek został sekretarzem od razu, a ja po paru tygodniach. Poza nami sekretarzami byli jeszcze Henryk Wujec i Andrzej Celiński. Krótko mówiąc, walka o wpływy w kierownictwie „Solidarności” zakończyła się kompromisem. Amnestia 1986 roku, czyli odłożenie karabinu, otwierała, i o tym obaj z Leszkiem byliśmy przekonani, schyłkowy okres władzy. Nie było tylko dla nas jasne, co nastąpi później. W każdym razie w toczącym się w różnych środowiskach, także na posiedzeniach TKK, sporze o to, co jest ważne: sprzeciw warszawsko-krakowskiej elity wobec władzy — to była teza Bujaka — czy też jednak ciągle istniejące wpływy „Solidarności” w niektórych zakładach pracy. My byliśmy zwolennikami tej drugiej tezy. Sprawa ważna — bo była w istocie prefiguracją późniejszego sporu o sposób gry z władzą. O ostateczne cele, o to, czy podstawą nowego ustroju ma być „okrągły stół”, czy całkowite odrzucenie komunizmu.

Przed 1986 rokiem posługiwałem się „teorią karabinu”. Jeśli władza przestanie siedzieć na broni, to znaczy stosować represje na wielką skalę, nadejdzie etap schyłkowy. Reżim nie jest w stanie rozwiązać problemów społecznych i ekonomicznych, nawet na najbardziej elementarnym poziomie. Leszek podzielał moje poglądy. Największym atutem strony społecznej było istnienie szerokiego ruchu sprzeciwu. Wbrew teoriom wygłaszanym nawet na posiedzeniach TKK liczyła się nie tylko elita warszawska czy krakowska, ale także oparcie w zakładach pracy.

Biuro Społeczno-Polityczne TKK zajmowało się rozpoznaniem sytuacji społecznej i zamiarów władzy. Naszym współpracownikiem był między innymi Aleksander Paszyński, przez lata dziennikarz „Polityki”, a nawet zastępca redaktora naczelnego, mający dobre kontakty. „Dojściami” dysponowali też Ernest Skalski i Jacek Maziarski. Analizami wspierał nas Wojciech Arkuszewski, rzadziej Ludwik Dorn. Moi współpracownicy mieli różne nastawienie. Na przykład Maziarski pałał entuzjazmem i uważał, że zmiany są bliskie. Skalski zaś był sceptykiem. Kiedy jesienią 1986 roku, zaraz po amnestii z 11 września, spotkałem się z nim w kawiarni na rogu Mickiewicza i Mierosławskiego w Warszawie, usłyszałem: Niech się pan tak nie cieszy, trzeba poczekać. Nie wiadomo, co jeszcze będzie. Przypomniałem sobie wtedy felieton pisarza i partyjnego aparatczyka Jerzego Putramenta. Komentował on poruszenie, jakie zapanowało po amnestii 22 lipca 1977 roku, kiedy wypuszczono z więzienia ostatnich aresztowanych rok wcześniej robotników, a także członków KOR. Pisał, że niektóre drzewa reagują na wiosenne słońce od razu, wypuszczając liście, ale najpotężniejszy dąb stoi i czeka. Słowem, amnestia amnestią, ale żadnych poważnych zmian nie będzie, nie ma sensu się podniecać.

Mimo szerokich kontaktów Aleksandra Paszyńskiego i wciągnięcia do współpracy, być może nieświadomej, ludzi z tamtej strony ciągle nie mieliśmy pełnego rozeznania. Dalekosiężne plany zostały mocno utajnione. Jaruzelski stał się ostrożny. Nie było wątpliwości, że nasi przeciwnicy planują jakieś zmiany, reformy, referenda, ale ich docelowy kierunek pozostawał niejasny. Dochodzące do nas informacje oscylowały wokół dwóch spraw. Po pierwsze, ogrania „Solidarności”, tworzenia społecznych partnerów innych niż związek, oczywiście słabszych od niego. Po drugie, projektu czegoś na kształt absolutyzmu oświeconego. To sytuacja, gdy władza nie jest zależna od społeczeństwa, a już na pewno nie poprzez wolne wybory, a jednocześnie uznaje w ograniczonym stopniu jego autonomię, szczególnie ekonomiczną.

Biuro przygotowywało informacje na posiedzenia TKK, ale spotykało się z niezrozumieniem. Do dziś nie wiem, z czego to wynikało, mogę się tylko domyślać. O ile w 1983 roku zetknąłem się z radykalizmem i czymś, co można określić jako smutny optymizm — członkowie TKK nie mieli wątpliwości, że droga do zwycięstwa prowadzi także przez więzienia, o tyle teraz trudno było ich przekonać, że zmiany są nieuchronne, a prowadzenie rutynowych działań nie wystarczy. TKK zdobyła się jedynie na decyzję o zarejestrowaniu „Solidarności” w światowych centralach związkowych, przed czym wcześniej się powstrzymywała. Niewątpliwie decydującą rolę odegrała informacja o sugestiach Ojca Świętego w tej sprawie. Powoli przebijał się pomysł rejestracji komitetów założycielskich „Solidarności” w zakładach pracy. Władza zresztą także działała niezdecydowanie i powoli. Zapanował zastój.

Może jest to dobre miejsce, by powiedzieć kilka słów o zwykłym życiu w tym czasie. Mieszkałem u rodziców, pieniądze miałem ze stypendium naukowego, trochę z KK, później z Biura. Razem nieduża kwota, ale na przyzwoity udział w budżecie domowym wystarczyło. Nie miałem ubezpieczenia, na szczęście nie musiałem z niego korzystać. Doskwierał brak kartek na żywność. Dość szybko dowiedziałem się, choć nie pamiętam już skąd, że można je kupić na Bazarze Różyckiego, a także jak to zrobić. Wyruszałem tam co miesiąc. Wchodziłem w głąb bazaru na mały placyk, stałem. Po chwili podchodziła do mnie pani, jak można było sądzić ze stylu bycia, emerytowana przedstawicielka najstarszego zawodu, i pytała:

Nawiązanie do marszu komunistów chińskich pod wodzą Mao Tse-Tunga, którzy szli przez kraj w ciągu kilku lat. [wróć]

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki