SEKRETNA WOJNA 2
Z dziejów kontrwywiadu II RP (1914) 1918–1945 (1948)
ISBN: 978-83-7785-843-1

Copyright © by Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego,
Centralny Ośrodek Szkolenia im. gen. dyw. Stefana Roweckiego ,,GROTA’’,
Emów 2015

All rights reserved

Zespół redakcyjny: dr Zbigniew Nawrocki (redaktor naczelny), Damian Szlachter (sekretarz redakcji)
Izabela Laskus, Grażyna Osuchowska (redakcja i korekta)

Recenzent: dr hab. Andrzej Krzysztof Kunert

Projekt okładki: Izabella Marcinowska

Opracowanie graficzne i techniczne: Barbara i Przemysław Kida

REDAKCJA: Zbigniew Nawrocki

Zysk i S-ka Wydawnictwo
ul. Wielka 10, 61-774 Poznań
tel. 61 853 27 51, 61 853 27 67, faks 61 852 63 26
Dział handlowy, tel./faks 61 855 06 90
sklep@zysk.com.pl www.zysk.com.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark).

Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Słowo wstępne Szefa ABW

Szanowni Państwo!

Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego czuje się spadkobiercą tradycji kontrwywiadu II Rzeczpospolitej. Na pytanie, co łączy służby specjalne II RP i III RP, odpowiadamy: łączy nas praca na rzecz suwerennej i niepodległej Polski.

Gdy jesienią 2012 r. w Centralnym Ośrodku Szkolenia ABW w Emowie zorganizowaliśmy konferencję naukową poświęconą kontrwywiadowi II RP, nie spodziewaliśmy się tak szerokiego odzewu historyków z całego kraju. Inicjatywa ABW została wówczas wysoko oceniona zarówno pod względem merytorycznym, jak i organizacyjnym, a materiały z tej konferencji cieszyły się ogromnym powodzeniem wśród specjalistów i zwykłych miłośników historii Polski.

Temat nie został jednak wyczerpany. Choć w ostatnich latach ukazało się sporo wartościowych książek oraz artykułów poświęconych służbom II RP, to w ich historii jest jeszcze wiele białych plam. To zadecydowało o kontynuacji idei corocznych spotkań historyków w Emowie i publikacji wygłoszonych referatów w ramach kolejnego tomu serii „Biblioteka Przeglądu Bezpieczeństwa Wewnętrznego”.

Mam zaszczyt zaprosić Państwa do lektury drugiej już publikacji ABW poświęconej kontrwywiadowi II RP. Składają się na nią wystąpienia zarejestrowane w dniach 6–7 listopada 2013 r. w Emowie podczas konferencji „Kontrwywiad II RP w systemie bezpieczeństwa wewnętrznego państwa (1914) 1918–1939 (1948)”. Wśród prelegentów znaleźli się nie tylko wykładowcy z polskich ośrodków akademickich, lecz także znawcy tematyki ze Straży Granicznej, Instytutu Pamięci Narodowej, funkcjonariusze ABW oraz goście zagraniczni. Wszystkim serdecznie dziękuję za udział w tej konferencji.

Być może nie zawsze, a już na pewno nie dla wszystkich, historia jest nauczycielką życia, ale zgadzamy się z Cyceronem, że nie znać historii to być zawsze dzieckiem.

Zachęcam Państwa do lektury!

Szef Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego

płk Dariusz Łuczak

Od redakcji

Zgodnie z deklaracją oddajemy do rąk Czytelników drugi tom materiałów pokonferencyjnych na temat historii kontrwywiadu II RP. Materiały te zostały zaprezentowane podczas spotkania zorganizowanego przez Centralny Ośrodek Szkolenia Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, które odbyło się w dniach 6–7 listopada 2013 r. Publikacja zawiera teksty wystąpień ponad trzydziestu historyków reprezentujących różne środowiska badawcze. Zagranicznym gościem, który na wspomnianej konferencji wygłosił swój referat, był dr Karel Straka z Wojskowego Instytutu Historycznego w Pradze. W drugim tomie Kontrwywiadu II RP, podobnie jak w przypadku tomu pierwszego, znalazły się różnorodne materiały dotyczące zarówno spraw międzynarodowych, ogólnokrajowych, jak i lokalnych.

Artykuły zamieszczone w publikacji uzupełniają i poszerzają stan wiedzy na temat działalności polskich służb specjalnych II RP. Cenną syntezę odzwierciedlającą obecny stan badań prezentuje w pierwszym artykule prof. dr hab. Andrzej Misiuk. Wyniki własnych badań, oparte m.in. na czesko-słowackich archiwaliach, przedstawia wymieniony już dr Karel Straka. Tematykę zwalczania szpiegostwa jako jednego z najpoważniejszych zagrożeń dla bezpieczeństwa państwa poruszają: prof. dr hab. Jerzy Gaul, prof. dr hab. Piotr Kołakowski oraz dr hab. Bolesław Sprengel. Rozprawy poświęcone strukturom zarówno kontrwywiadu, jak i innych elementów systemu bezpieczeństwa państwa polskiego przedstawiają: prof. dr hab. Andrzej Pepłoński, dr hab. Tomasz Balbus, dr Andrzej Krzak, Ryszard Oleszkowicz, dr Beata Mącior-Majka oraz dr hab. Waldemar Handke. O tym samym zagadnieniu, lecz w okresie wojennym, pisze prof. dr hab. Michał Polak. Problematykę rozpoznania kontrwywiadowczego oraz stanu ochrony kontrwywiadowczej państwa w okresie międzywojennym prezentują: dr hab. Robert Majzner, dr Dariusz Gregorczyk oraz dr Artur Ochał, a po wybuchu wojny — prof. dr hab. Tadeusz Dubicki. Artykuły prof. dr. hab. Henryka Ćwięka i dr. Adama Nogaja zostały poświęcone działalności polskich służb specjalnych wobec wrogich działań III Rzeszy Niemieckiej. Z kolei dr Rafał Leśkiewicz odnosi się w swym referacie do kwestii represji władz komunistycznych wobec funkcjonariuszy i żołnierzy służb specjalnych II Rzeczpospolitej.

Nowością na zeszłorocznej konferencji w Emowie był specjalny panel poświęcony biografistyce znaczących postaci służb specjalnych II RP. Niniejszy tom zawiera zatem artykuły o Jerzym Niezbrzyckim (autorzy: prof. dr hab. Bogusław Polak, prof. dr hab. Grzegorz Mazur, Konrad Paduszek, Paweł Libera i Bartosz Nowożycki), Leonie Bortnowskim (dr hab. Aleksander Woźny), Marianie Swolkieniu (dr Elżbieta Orman), Józefie Kasprzaku (dr Jerzy Bednarek) oraz Jerzym Krzymowskim (Marcin Majewski). Do tej grupy należy też zaliczyć artykuł dr. Tomasza Sypniewskiego poświęcony biografiom oficerów i podoficerów „dwójki”.

Nowatorską tematykę w odniesieniu do badań nad dziejami kontrwywiadu prezentują w swych artykułach Marek Świerczek, który wygłosił referat dotyczący operacji „Trust”, oraz dr Anna Zasuń, omawiająca psychologiczne aspekty działalności służb specjalnych.

Publikację zamyka informacja Arkadiusza Iwaniucha na temat wystawy Służby specjalne II Rzeczypospolitej 1918–1939. Blaski i cienie, przygotowanej w COS ABW i poświęconej wybranym wydarzeniom z historii służb specjalnych.

Przekazując w ręce Czytelników niniejszy tom, wyrażamy nadzieję, że konferencje organizowane w Centralnym Ośrodku Szkolenia ABW oraz pokonferencyjne publikacje wpłyną zarówno na poszerzenie i wzbogacenie wiedzy na temat polskiego kontrwywiadu, jak i przyczynią się do dalszej integracji środowiska polskich historyków zajmujących się badaniami naukowymi poświęconymi polskim służbom specjalnym.

Dyrektor Centralnego Ośrodka Szkolenia ABW

im. gen. dyw. Stefana Roweckiego „GROTA”

ppłk dr Zbigniew Nawrocki

Andrzej Misiuk

System służb specjalnych w II RP

Wywiad jest nieodłączną częścią polityki wewnętrznej i zagranicznej państwa. Prowadzenie wywiadu (a mówiąc mniej elegancko — szpiegostwo) jest działalnością służebną wobec polityki zagranicznej, która zajmuje się realizacją interesów kraju poza jego granicami. Ale co nie mniej ważne — jest także działalnością wspomagającą politykę wewnętrzną, skupioną na przewidywaniu i usuwaniu zagrożeń wewnętrznych¹.

Nowoczesny wywiad ukształtował się na przełomie XIX i XX w. Zmienił się wówczas zakres i charakter działań wywiadowczych. Rozpoznanie sięgnęło głęboko w sferę militarną, polityczną i gospodarczą przeciwnika. Ostatecznym celem każdego wywiadu stała się dokładana znajomość sytuacji panującej u wroga, dzięki czemu można było rozpoznać jego działania przed ich wykonaniem. Potrzebne dane zbierał i opracowywał szeroko rozbudowany aparat wywiadu korzystający z rozległej sieci konfidentów. Bezpowrotnie dobiegał czas agentów działających w pojedynkę, bez wsparcia logistycznego i operacyjnego centrali wywiadowczej. Praca wywiadowcza była oparta na żmudnym i drobiazgowym gromadzeniu wyrywkowych informacji, które po analizie układały się w logiczną całość. W tym celu niezbędna była rozbudowa lub tworzenie od podstaw centralnego ośrodka dyspozycji operacyjnej dla całej machiny wywiadu, który realizował zadania i zlecenia najwyższych ośrodków decyzyjnych w państwie. Na sukces wywiadowczy nakładały się działania wszystkich ogniw zdobywania, ewidencji i analizy danych. Działania tajnych służb stawały się coraz bardziej urozmaicone i skomplikowane. Starano się dezorganizować aktywność przeciwnika przez stosowanie ofensywnych działań kontrwywiadowczych. Coraz szerszy był też wachlarz metod i środków używanych w tym celu. Przygotowywano na dużą skalę akcje dywersyjne, sabotażowe, prowokacyjne oraz dezinformacyjne. Pojawił się także wywiad polityczny.

Zasadnicze znaczenie ma odpowiedź na pytanie: po co istnieje wywiad? Dlaczego większość państw bez względu na ustrój i stopień zdemokratyzowania struktur państwowych decyduje się na wydawanie niemałych sum pieniędzy na funkcjonowanie własnych organizacji wywiadowczych? Otóż służby wywiadowcze mają zasadnicze znaczenie dla funkcjonowania państwa. Dzięki zdobytym przez nie informacjom rządzący mogą dowiedzieć się nie tylko, czy społeczeństwu, które ich wybrało, coś zagraża, ale też mogą dowiedzieć się, czy któreś z sąsiednich państw wynalazło nową, interesującą technologię bądź też, czy należy spodziewać się nowych barier celnych w kraju tradycyjnie importującym nasze wyroby itp. Produkt pracy służb wywiadowczych — informacja — jest jednym z najważniejszych warunków skutecznego rządzenia, gdyż czynnikom decyzyjnym daje świadomość możliwości podjęcia określonych działań w stosownej chwili².

Aby informację wywiadowczą można było wykorzystać, musi ona być poddana analizie (tzw. obróbce). Najprostszą formą tego postępowania jest analiza mechaniczna, czyli uporządkowanie napływających informacji, oddzielenie wiadomości istotnych od bezwartościowych. Jedną z metod na tym etapie pracy analitycznej jest ocena źródła informacji. Do dziś aktualna pozostaje maksyma, że wartość informacji zależy od źródła ich pochodzenia. Jak mawiał John Labsdury dopóki nie znasz pochodzenia informacji, nie możesz ocenić raportu. Nie jesteśmy demokratyczni — zwykł mawiać — zamykamy drzwi na informacje, które nie mają dobrego pochodzenia³. Kolejnym etapem pracy jest analiza porównawcza posiadanych informacji, która pozwala ustrzec się przed działalnością dezinformacyjną ze strony przeciwnika.

Na przełomie XIX i XX w. w niektórych krajach Europy zaczęto tworzyć systemowe rozwiązania działania służb specjalnych. Okres ten należy uznać za początek działania służb specjalnych we współczesnym rozumieniu. Tworzenie tych instytucji i określenie ich charakteru było uwarunkowane celami i planami politycznymi i militarnymi w wymiarze wewnętrznym i międzynarodowym. Służby specjalne były powiązane przeważnie z instytucjami wojskowymi. Od 1909 r. datuje się historia współczesnego wywiadu brytyjskiego. W marcu tego roku doszło do spotkania komisji Ministerstwa Obrony Imperium, na którym omawiano metody zwalczania obcej, głównie niemieckiej, aktywności szpiegowskiej na Wyspach. To w tamtym okresie Brytyjczycy wypracowali specyficzne podejście do działalności służb specjalnych, które przetrwało z niewielkimi zmianami do dzisiaj. Szpiegostwo — w ich mniemaniu — było brudnym interesem, być może odpowiednim dla obcych, ale nie dla nas. Należało jednak coś zrobić z zalewającymi kraj niemieckimi szpiegami. Stworzono własną organizację szpiegowską, która jednak działała bez oficjalnej zgody. W ten sposób dzięki godnemu podziwu talentowi Brytyjczyków do wykorzystywania hipokryzji w interesie państwa powstały tajne służby.

Z kolei Niemcy (Prusy) były prekursorem służby wywiadu wojskowego w ramach Sztabu Generalnego Armii. Doradca kanclerza Bismarcka, komisarz policji Wilhelm Stieber na początku lat 80. XIX w. utworzył Oddział Wywiadowczy IIIb w ramach Sztabu Generalnego Cesarskiej Armii Niemieckiej. Francuzi zaś po klęsce w wojnie z Prusami w 1871 r. uświadomili sobie, że jej przyczyna tkwiła po części w braku rozpoznania sił wojskowych Prus, dlatego też utworzono Deuxième Bureau (pełna nazwa: Deuxième Bureau de l’État-major général, Drugie Biuro Sztabu Generalnego) — biuro francuskiego wywiadu wojskowego wchodzące w skład Sztabu Generalnego.

W działaniach służb specjalnych standardem stało się rozdzielenie organizacyjne spraw wywiadowczych i kontrwywiadowczych.

W 1918 r. Polska odzyskiwała niepodległość, nie mając jakichkolwiek doświadczeń państwowych w perspektywie prawie 80 lat (od czasów autonomii Królestwa Polskiego). Wśród istotnych uwarunkowań polityczno-ustrojowych, które miały wpływ na kształt tworzących się instrumentów państwowości, w tym służb specjalnych, należy przede wszystkim wymienić:

odrodzenie państwa polskiego po bardzo długim okresie pozbawienia narodu podstawowych atrybutów samodzielności i niezależności państwowej,

brak jakichkolwiek doświadczeń w obszarze działania służb odpowiedzialnych za bezpieczeństwo państwa,

wpływ wojska na kształt i charakter instytucji publicznych w okresie kształtowania się państwowości,

udział w lokalnych i granicznych konfliktach zbrojnych w latach 1918– –1921,

stosunek stronnictw politycznych do służb specjalnych.

Okres II Rzeczpospolitej i działania służb specjalnych można podzielić na dwa etapy: pierwszy to lata 1918–1921, drugi zaś obejmuje lata 1921–1939.

W pierwszym okresie, mającym charakter przejściowy, kształtował się ustrój polityczno-prawny państwa oraz, w wyniku działań nie tylko dyplomatycznych, ustalano przebieg granic RP. Był to czas dominacji wojska w życiu publicznym, co miało wpływ na kształt rodzimych służb specjalnych. Jeszcze pod koniec października 1918 r. w ramach Sztabu Generalnego utworzono Wydział Informacyjny. W październiku 1919 r. w tymczasowych przepisach o prowadzeniu służby wywiadowczej WP określono zasadę, że całością spraw wywiadowczych kieruje Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego (NDWP). Zadania kontrwywiadowcze (defensywne) zostały natomiast rozdzielone między NDWP (zadania na obszarze frontowym) oraz Ministerstwo Spraw Wojskowych — MSWojsk. (zadania na terenie kraju).

W tym samym czasie kształtowały się cywilne służby specjalne, które skupiały swoją aktywność na sprawach politycznych i społecznych, czyli prowadziły kontrwywiad polityczny. Sytuacja wewnętrzna na ziemiach polskich była bardzo skomplikowana. Spory polityczne, radykalizacja nastrojów społecznych, a przede wszystkim rewolucyjne zamachy stanu w Rosji, Niemczech czy na Węgrzech zrodziły potrzebę utworzenia cywilnych służb informacyjnych. Mankamentem tych służb, szczególnie w okresie walki o władzę w młodym państwie, było ich upolitycznienie.

Cywilne służby specjalne były tworzone równolegle do wojskowych formacji, a można przyjąć, że powstały nawet trochę wcześniej, bo już za czasów Rady Regencyjnej. Minister spraw wewnętrznych Jan Stecki rozpoczął formowanie policji politycznej — Biura Wywiadowczego MSW, kierowanego przez Mariana Skrudlika. W związku z tym, że niektórzy pracownicy byli zamieszani w różnego rodzaju afery polityczne i kryminalne, biuro zostało zlikwidowane w marcu 1919 r. W jego miejsce utworzono w MSW Wydział Informacyjny będący centralą służby informacyjnej na cały kraj. W przeciwieństwie do zlikwidowanego Biura Wywiadowczego Wydział Informacyjny reprezentował interesy polityczne obozu piłsudczykowskiego⁴. W wydziale zorganizowano wyspecjalizowane komórki, które zajmowały się prowadzeniem podsłuchu oraz niejawnym przeglądem prywatnej korespondencji. Ich pracą kierował Henryk Korab-Kucharski. Wydział Informacyjny MSW dzielił się na referaty, jeden z nich wyłącznie zwalczał tzw. organizacje skrajne, czyli komunistyczne. Oprócz MSW w okresie 1918–1919 akcjami defensywnymi zajmowały się także: Oddział Wywiadowczy Dowództwa Milicji Ludowej, Warszawskie Biuro Korespondencyjne zorganizowane przez Witolda Jodko-Narkiewicza, Mariana Swolkienia i  Włodzimierza Wiskowskiego oraz Inspektorat Defensywy Politycznej funkcjonujący w ramach Naczelnej Inspekcji Policji Komunalnej.

Korzystając z dorobku i doświadczenia tych służb, po utworzeniu Policji Państwowej (PP) w lipcu 1919 r. przystąpiono do organizowania wewnątrz PP policji politycznej. Jak już wspomniano, z różnych względów jej istnienie otaczano pełną tajemnicą, dlatego niezmiernie trudno określić czas i sposób powołania tego pionu policji. Jedyną informacją jest okólnik KG PP z 16 października 1919 r., w którym stwierdzono, że sprawy natury politycznej należeć będą do kompetencji Inspektoratu Defensywy Politycznej. Wszystkie sprawy kierowane do Wydziału V i IC należy kierować do KG PP do inspektoratu DP⁵. Z tej lakonicznej wzmianki wynika, że już wcześniej, przed 16 października, zagadnienia polityczne mieściły się w zakresie kompetencji pewnych organów PP. Prawdopodobnie zajmowały się nimi wydziały V i Ic, lecz brakuje bliższych danych dotyczących zakresu działania i struktury tych komórek policyjnych. Dlatego nie można się zgodzić ze stwierdzeniem, że powołanie Inspektoratu Defensywy Politycznej było początkiem funkcjonowania policji politycznej w ramach PP. Trudno jest także ustalić, czy wydziały V i Ic działały kolejno po sobie, czy równocześnie. Potwierdzeniem tych sugestii kilka lat po tych wydarzeniach była wypowiedź szefa defensywy politycznej Mariana Swolkienia, który stwierdził m.in.: gdyby policja polityczna w momencie jej tworzenia, tj. w roku l919 w miesiącu sierpniu nie spotkała się z negacją, to udałoby się stworzyć aparat na najwyższym poziomie etycznym i fachowym⁶.

Tak więc już od początku istnienia defensywy towarzyszyły jej trudności i kontrowersje. Prawdopodobnie wykorzystano kadry Wydziału Informacyjnego MSW do sformowania stanu etatowego defensywy policyjnej. Inspektorat DP (defensywy policyjnej) stanowił autonomiczną jednostkę KG PP podlegającą służbowo komendantowi głównemu, a w sprawach fachowych — szefowi Sekcji Bezpieczeństwa Publicznego i Prasy MSW. Głównym zadaniem Inspektoratu DP było prowadzenie skutecznej walki ze szpiegostwem i komunizmem.

W tym okresie zrodził się pomysł stworzenia trzech centrali kontrwywiadowczych wynikający ze specyfiki sytuacji wewnętrznej i zewnętrznej państwa:

pierwszej, przy Naczelnym Dowództwie WP, zajmującej się zwalczaniem szpiegostwa i dywersji na terenie frontu i na jego zapleczu (funkcję wykonawczą, tj. dochodzeniowo-śledczą, spełniała żandarmeria polowa),

drugiej, przy MSWoj., działającej na terenie całego kraju w sprawach związanych z obronnością kraju (zadania te wykonywała żandarmeria krajowa),

trzeciej, policyjnej, zajmującej się walką z działalnością wywrotową politycznie, np. z ruchem komunistycznym.

Duże wątpliwości wzbudzał rozdział czynności operacyjnych i represyjnych w działaniach wojskowej służby kontrwywiadowczej oraz ułożenie wzajemnych stosunków z cywilnymi organami bezpieczeństwa.

Szef Oddziału II NDWP mjr Karol Bołdeskuł opowiedział się przeciwko temu projektowi, uważając, że jedna wspólna centrala inwigilacyjna dla całego państwa jest właściwszym rozwiązaniem.

Po zakończeniu działań wojennych i ustabilizowaniu się sytuacji politycznej w kraju sprawą wymagającą szybkiego rozstrzygnięcia stawało się określenie zasad współdziałania między cywilnymi i wojskowymi służbami kontrwywiadowczymi, tym bardziej że powoli zaczęły wygasać wszelkie konflikty zbrojne prowadzone przez państwo polskie. Na przełomie lat 1920 i 1921 zorganizowano cykl międzyresortowych narad. Dotychczas duża część zadań z zakresu kontrwywiadu politycznego pozostawała w gestii organów wojskowych sekcji defensywy Oddziału II Sztabu MSWojsk. Funkcje represyjno-wykonawcze także znajdowały się w dyspozycji instytucji wojskowej — żandarmerii. Na naradzie, która odbyła się 10 grudnia 1920 r., zaproponowano stopniowe przejmowanie kompetencji defensywnych przez Policję Państwową. Major M. Greger z Oddziału VI Sztabu MSWoj. zwrócił uwagę, że cywilni obywatele muszą być bronieni przed ingerencją władz wojskowych wskazując, że: oficerowie, nie mając wyrobionego poczucia prawnego, mogą pokrzywdzić obywateli przez aresztowania bez uprzedniego zebrania wystarczającego materiału dowodowego. Na kolejnej naradzie 8 stycznia 1921 r. doszło do bezpośredniego konfliktu z przedstawicielami defensywy wojskowej, którzy zażądali pozostawienia wojsku całkowitego kierownictwa w sprawach natury politycznej, dotyczących nawet osób cywilnych.

Ostatecznie w marcu 1921 r. zadania z zakresu „defensywy politycznej” znalazły się w kompetencji organów Policji Państwowej, kontrwywiad wojskowy natomiast wraz z oddziałami żandarmerii (organ wykonawczy) zajął się zabezpieczeniem interesów siły zbrojnej Państwa przed wywiadem państw obcych i przed propagandą wywrotową⁷.

Ostatecznie, 23 marca 1921 r., minister spraw wojskowych gen. Kazimierz Sosnkowski określił zakres działania organów kontrwywiadu i wywiadu wojskowego w czasie pokoju, co oznaczało przekazanie kompetencji dotyczących służby informacyjno-defensywnej instytucjom cywilnym (policji i administracji politycznej). Rok później wydano ściśle tajny okólnik MSW nr 12 ustalający zasady współpracy Oddziału II Sztabu Generalnego WP z Policją Państwową⁸. Oddział II SG i jego ekspozytury terenowe ograniczyły swoje zainteresowania do spraw ściśle związanych z wojskowością i obronnością państwa⁹. Defensywa policyjna stawała się głównym i podstawowym podmiotem w walce z działalnością antypaństwową na terenie całego kraju, co wymagało zwiększenia stanu kadrowego oraz operacyjnego funduszu dyspozycyjnego tego pionu policji.

Dekretem z 7 stycznia 1921 r. Naczelny Wódz Józef Piłsudski wprowadził nową organizację najwyższych władz wojskowych na stopie pokojowej. Ponownie ustanowił organizację MSWojsk. oraz dwustopniową Radę Wojenną — pełną i ścisłą. Dekret nakazywał utworzenie Sztabu Generalnego WP wchodzącego w skład MSWojsk. Organizacja Sztabu Generalnego WP na stopie pokojowej miała być oparta na pracy pięciu oddziałów utworzonych zamiast zlikwidowanego NDWP i Sztabu MSWojsk. Oddział II NDWP miał początkowo przejść do Oddziału IIa Biura Ścisłej Rady Wojennej, lecz w wyniku ostatecznej reorganizacji w maju 1921 r. wraz z Oddziałem II Sztabu MSWojsk. został przekształcony w Oddział II Sztabu Generalnego WP. W myśl dekretu Naczelnego Wodza Oddział II SG miał zajmować się sprawami dotyczącymi informacji defensywnej oraz — zgodnie z potrzebami i wytycznymi Ścisłej Rady Wojennej — informacji ofensywnej, a także sprawami organizacji i działalności wojskowych przedstawicielstw zagranicznych i armii obcych.

W dniu 22 czerwca 1921 r. minister spraw wojskowych gen. Sosnkowski wydał rozkaz regulujący organizację wojskowych służb informacyjnych na czas pokoju. Cała służba informacyjno-wywiadowcza (ofensywna i defensywna) została scentralizowana w Oddziale II SG WP. Tylko część zadań dotyczących kontrwywiadu politycznego przekazano Samodzielnym Referatom Informacyjnym (SRI) Dowództw Okręgów Korpusów (DOK) I–X i Policji Państwowej. Służby zajmujące się ochroną granic, tj. utworzony w 1924 r. dla ochrony granicy wschodniej Korpus Ochrony Pogranicza (KOP) i powołana w 1928 r. Straż Graniczna posiadały własne służby informacyjne, ale odgrywały one wobec Oddziału II Sztabu Generalnego WP rolę pomocniczo-uzupełniającą.

Nieustabilizowana sytuacja na granicach państwowych II RP utrudniała proces tworzenia profesjonalnych służb ochrony granic. Dopiero w latach 1924–1928 stworzono system ochrony granicy państwowej, którego podstawą był dualizm:

granicę zachodnią, południową i północną zabezpieczała Straż Graniczna — formacja o charakterze policyjnym,

granice wschodnią zabezpieczał Korpus Ochrony Pogranicza — formacja wojskowa.

Straż Graniczna prowadziła działania informacyjno-wywiadowcze o charakterze powszechnym. To sformułowanie budziło od początku wątpliwości, gdyż podważało zasadę działania służb specjalnych — elitarność. W każdej jednostce organizacyjnej Straży był usytuowany oficer wywiadowczy, który prowadził dwie formy pracy operacyjnej: wywiad płytki i wewnętrzny. Jeden z pracowników Oddziału II w następujący sposób ocenił pracę wywiadowczą Straży Granicznej: Wiadomości z tego źródła, mimo że powierzchowne, były jednak dość obfite i miały dla rozpoznania przedpola dużą wartość, zwłaszcza przy porównaniu i sprawdzaniu wiadomości z innych źródeł ¹⁰.

W przypadku Korpusu Ochrony Pogranicza pion wywiadowczy miał prowadzić na Wschodzie wywiad płytki o charakterze przeciwdywersyjnym (który dotychczas ze zmiennym powodzeniem prowadziły służby wojskowe — SRI DOK i ekspozytury Oddziału II) oraz jednostki policji politycznej. Początkowo wyniki tej zmiany były mizerne. W jednym z pism szef Oddziału II określił rezultaty działań wywiadowczych KOP równe zeru, i nieprzydatne dla jednostek terenowych Oddziału II¹¹. Z biegiem czasu placówki wywiadowcze KOP okrzepły, a ich pracownicy zdobyli odpowiednie doświadczenie.

W latach 1931–1933, wykorzystując potencjał wywiadowczy KOP, zdecydowano się stworzyć centralę wywiadu płytkiego na granicy wschodniej (Szefostwo Wywiadu KOP), której integralnym elementem stały się ekspozytury wschodnie Oddziału II (nr 1 w Wilnie i nr 5 we Lwowie). Korpus Ochrony Pogranicza stał się wiodącym ośrodkiem służby wywiadowczej na granicy z Rosją, Litwą i Łotwą. Potwierdzeniem rosnącej pozycji KOP w sprawach wywiadu było powierzenie w drugiej połowie lat 30. XX w. wielu ważnych stanowisk w organach wojskowych służb specjalnych oficerom wywodzącym się z KOP, np. ppłk Tadeusz Skinder objął stanowisko szefa Wydziału Wywiadowczego Oddziału II Sztabu Głównego.

1. A.I. Kuk, Kanwa wywiadu agenturalnego, Warszawa 1994, s. 23. [wróć]

2. W. Hennis, Politik als praktische Wissenschaft, München 1968, s. 185. [wróć]

3. Tamże, s. 234. [wróć]

4. Archiwum Akt Nowych, MSW, sygn. 706/19, k. 184–186. [wróć]

5. Archiwum Państwowe (AP) w Lublinie, Komenda Wojewódzka Policji Państwowej (KW PP) w Lublinie, sygn. 4, k. 1. [wróć]

6. AP w Lublinie, Urząd Wojwewódzki w Lublinie, Wydział Ogólny, sygn. 185, k. 87–88. [wróć]

7. A. Pepłoński, Policja Państwowa w systemie organów bezpieczeństwa Drugiej Rzeczypospolitej, Szczytno 1991, s. 137. [wróć]

8. Okólnik Ministra Spraw Wewnętrznych nr 12 z 31 maja 1922 r., Centralne Archiwum Wojskowe, O.II, sygn. 280/1-1/3, k.1–7. [wróć]

9. AP w Krakowie, KW PP w Krakowie, sygn. 124, k. 411. [wróć]

10. A. Misiuk, Służby specjalne II Rzeczypospolitej, Warszawa 1998, s. 186. [wróć]

11. Tamże, s. 192. [wróć]

Andrzej Krzak

Organizacja i zadania kontrwywiadu wojskowego centralnego i terenowego szczebla ze szczególnym uwzględnieniem Samodzielnych Referatów Informacyjnych w latach 1918–1939

Psychologia zdrady jest znacznie mniej skomplikowana, aniżeli to się wydaje na pozór. Namiętności osobiste, zawiedzione ambicje i nienawiść — występują z taką siłą, że przesłaniają cały świat i hamują całkowicie zdolność logicznego rozumowania i przewidywania (…)¹.

Dwójka to pierwsza linia (…), oczy, tarcza i miecz Rzeczpospolitej (…). Nie ma zwycięstwa bez bitwy, zaś poznanie nieprzyjaciela jest pierwszym krokiem do pokonania go (…)².

Bezpieczeństwo państwa to stan obejmujący wiele rozwiązań prawnych i organizacyjnych, mających zapewnić bezkonfliktowy rozwój społeczeństwa sensu largo. Aby ten cel osiągnąć, niezbędne jest, aby wszystkie organy tworzące systemy chroniące kraj działały efektywnie. Państwo musi więc dysponować dobrze przygotowanymi służbami, które będą mogły reagować na wszelkie zagrożenia mogące mieć negatywny wpływ na stabilny rozwój kraju. W 1918 r., kiedy rozpadł się świat powiedeński, na ziemiach polskich rozpoczęto skomplikowany proces odbudowy państwowości. Nowe państwo polskie, II Rzeczpospolita, od początku swego istnienia zmagało się z licznymi problemami natury zewnętrznej i wewnętrznej. Wraz z tworzeniem systemu administracyjnego kształtowały się siły zbrojne, policja i wyspecjalizowane organizacje, które miały zajmować się zwalczaniem szpiegostwa oraz innej działalności godzącej w konstytucyjny porządek państwa polskiego i jego rację stanu. Tymi specjalistycznymi organami były służby specjalne: wywiad i kontrwywiad. Podobnie, jak w wielu innych krajach ówczesnej Europy, tak i w Polsce wywiad i kontrwywiad (defensywa) stały się domeną sił zbrojnych³. W początkowej fazie prac nad strukturami organizacyjnymi wzorem były rozwiązania przyjęte z Francji, jednak wkrótce okazało się, że nie można ich przenieść do polskiej rzeczywistości, zaczęto więc szukać własnego modus operandi. Pomocne przy realizacji tego zadania okazało się doświadczenie wyniesione z pracy konspiracyjnej, poparte praktyką pierwszych miesięcy walk na „cichym froncie”. Budowa struktur wywiadu i kontrwywiadu trwała nieprzerwanie przez pierwsze trzy lata istnienia państwa polskiego. Organizacja służb informacyjnych ulegała częstym zmianom, szukano bowiem takich rozwiązań, które byłyby najbardziej efektywne w związku z zadaniami stawianymi służbom przez władze centralne. Wraz z pracami nad strukturami organizacyjnymi zdobywano doświadczenie w pracy operacyjnej. Pozwoliło to po zakończeniu walk o granice państwa stworzyć w miarę stabilną organizację i wypracować własny model metod i form działalności operacyjnej.

W początkowym okresie tworzenia podstaw służb specjalnych — w październiku i listopadzie 1918 r. — oprócz struktur funkcjonujących w ramach Oddziału II Sztabu Generalnego⁴ (dalej: Oddział II SG WP) oraz Ministerstwa Spraw Wojskowych (dalej: MSWojsk.) próbowano stworzyć komórki kontrwywiadu cywilnego. Pierwszą tego typu komórką był Referat Informacyjno-Polityczny, który w październiku 1918 r. został przekształcony w Biuro Wywiadowcze Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (dalej: BW MSW)⁵. Pomimo utworzenia jeszcze kilku innych jednostek, które prowadziły działalność defensywną, ostatecznie postanowiono pozostawić w rękach wojskowych całość spraw związanych z kontrwywiadem. Jednym z głównych powodów podjęcia takiej decyzji była kompromitująca działalność funkcjonariuszy Biura Wywiadowczego i innych komórek cywilnych zajmujących się działaniami defensywnymi. Zarzucano im upolitycznienie, naruszanie procedur, korupcję oraz wyolbrzymianie zagrożeń, zwłaszcza ze strony ugrupowań lewicowych.

Literatura przedmiotu opisująca problematykę dziejów polskiego kontrwywiadu wojskowego w odniesieniu do lat 1918–1939, pomimo pojawiających się licznych opracowań, nie jest kompletna. Monografii traktujących o organizacji i działalności Wydziału IIb (wcześniej sekcji defensywy, Wydziału V, Referatu „C”) praktycznie nie ma⁶. Sytuacja przedstawia się lepiej, jeśli chodzi o liczne artykuły, jakie powstały i zostały opublikowane w pracach zbiorowych i fachowych periodykach⁷.

Istotnymi i niezwykle ciekawymi — a powstałymi w latach 1918–1939 — są opracowania K. Chodkiewicza, W. Stępka, Służba wywiadowcza i ochrona przeciwszpiegowska, oraz A.T. Englerta Geneza i zarys dziejów wojskowej służby bezpieczeństwa w Polsce, które prezentują różne aspekty działalności defensywnej.

Najważniejsze jednak źródła do badań i poznawania dziejów kontrwywiadu wojskowego II RP znajdują się w zasobach zgromadzonych w Centralnym Archiwum Wojskowym (dalej: CAW), Archiwum Akt Nowych (dalej: AAN), Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie (dalej: IPMS), Instytucie im. Józefa Piłsudskiego w Londynie (dalej: IJP), a także w archiwach rosyjskich.

Warto wspomnieć także o nieopublikowanych materiałach znajdujących się jeszcze do niedawna w Zespole Specjalnym nieistniejącego już Wojskowego Biura Badań Historycznych, a mianowicie opracowaniach: płk L. Sadowskiego, Oddział II Sztabu Głównego (Rezultaty pracy pokojowej i udział w przygotowaniu wojny) oraz Z. Witrowego, Elaborat o działalności Oddziału II w okresie międzywojennym.

Niniejszy artykuł został poświęcony organizacji i przemianom strukturalnym organów kontrwywiadu wojskowych II Rzeczpospolitej, a także zadaniom z zakresu ochrony kontrwywiadowczej realizowanym przez centralne i terenowe jednostki kontrwywiadu Oddziału II SG WP.

Początki powstania służby kontrwywiadu wojskowego 1918–1921

Korzeni defensywy należy szukać w powstających w październiku 1918 r. centralnych organach administracji i dowodzenia Wojska Polskiego. Okres kształtowania się struktur defensywnych w latach 1918–1921 charakteryzował się licznymi zmianami strukturalnymi. Wiele z tych rozwiązań nigdy nie weszło w życie. Możemy zatem stwierdzić, że budowa służby kontrwywiadu w omawianym okresie nie miała cech stałych. Prace zmierzające do stworzenia trwałej struktury organizacyjnej defensywy wojskowej trwały praktycznie do końca 1921 r.

Braki w materiale archiwalnym nie pozwalają nam na odtworzenie w ujęciu całościowym procesu tworzenia się struktur kontrwywiadu wojskowego w latach 1918–1939. Możemy natomiast w przybliżeniu określić np.: jak kształtowały się zmiany organizacyjne centrali defensywy i jej jednostek terenowych. Aby zaprezentować kolejne cykle rozwoju organizacyjnego kontrwywiadu wojskowego w latach 1918–1939, autor zaproponował następujący podział:

okres 1918–1921 — tworzenie struktur organizacyjnych KW w trakcie kształtowania się państwowości,

okres 1921–1928 — stabilizacja struktur organizacyjnych — rozbudowa personalna Referatu „C” (zabezpieczenia tajemnicy),

okres 1929–1930 — reorganizacja centrali i jednostek terenowych KW — powstanie Wydziału IIb;

okres 1931–1939 — rozwój personalny i organizacyjny — rozbudowa jednostek terenowych kontrwywiadu wojskowego.

Należy zauważyć, że kontrwywiad wojskowy miał od 1921 r. dość stabilną strukturę organizacyjną. Zmiany, jakie zachodziły zwłaszcza w centrali służby defensywnej, należy uznać za czysto „kosmetyczne”. Dynamiczny rozwój postępował natomiast w obszarze personalnym, chociaż jego skala i tak była niewystarczająca, biorąc pod uwagę jakość zagrożeń wywiadowczych, zwłaszcza płynących z kierunków zachodniego i wschodniego.

Pierwszą komórką, która miała zajmować się działaniami defensywnymi, był Wydział II⁸ nowo utworzonego Sztabu Generalnego Wojska Polskiego⁹, którym kierował mjr Mieczysław Mackiewicz. Do zadań tej komórki należała „służba wywiadowcza ofensywna i defensywna” w szerokim, lecz nie do końca jednak sprecyzowanym zakresie¹⁰. Pierwsza komórka wywiadowczo-informacyjna na szczeblu centralnym funkcjonowała już w strukturach Komisji Wojskowej Departamentu Wojny Tymczasowej Rady Regencyjnej. Niestety, z powodu braku źródeł nie wiadomo, czy przed październikiem 1918 r. istniały w ramach struktur informacyjno-wywiadowczych komórki lub organy zajmujące się działaniami defensywnymi.

W dwóch kolejnych zestawieniach organizacyjnych Sztabu Generalnego komórka kontrwywiadu była oznaczona najpierw jako Sekcja IId, a następnie IIc. Pierwszym kierownikiem sekcji defensywnej na szczeblu centralnym został por. Bronisław Witecki¹¹.

W ciągu kilku kolejnych miesięcy jeszcze kilkanaście razy przeprowadzano reorganizację struktur kontrwywiadu. Po zatwierdzeniu organizacji Sztabu Generalnego WP 21 listopada 1918 r. jednocześnie zatwierdzono funkcjonowanie Oddziału VI Informacyjnego¹², którego szefem został ppłk Szt. Gen. Józef Rybak. Struktura Sztabu Generalnego, a wraz z nim i Oddziału Informacyjnego, w ciągu kolejnych miesięcy ulegała zmianom. Już po objęciu szefostwa przez ppłk. Rybaka doszło do zmian w organizacji Oddziału¹³. Zamiast sekcji IIc powstała Sekcja Wojskowo-Policyjna (kontrwywiad) kierowana przez mjr Karola Bołdeskuła, por. Witecki natomiast został mianowany oficerem łącznikowym z Żandarmerią WP¹⁴.

Do kolejnej reorganizacji doszło już w kwietniu 1919 r. W tym czasie włączono do sekcji policyjno-wojskowej cenzurę depesz. Sekcja ta składała się z dwóch działów: cenzury depesz oraz cenzury listów. Jednocześnie stanowisko szefa Oddziału objął mjr K. Bołdeskuł. Miesiąc później wraz z reorganizacją Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego z 11 maja 1919 r. zmieniono numer Oddziału Informacyjnego VI na II. W czerwcu 1919 r. podporządkowano Ministerstwu Spraw Wojskowych dwie sekcje — polityczną i policyjno-wojskową¹⁵, które przeniesiono do Departamentu II MSWojsk¹⁶. Tym samym Biuro Wywiadowcze Oddziału przejęło zadania o charakterze kontrwywiadowczym. W dniu 22 października 1920 r. w Oddziale II¹⁷ SG na podstawie już istniejącego Wydziału V (Biura Wywiadowczego) utworzono organ defensywy, kierowany przez por. Edwarda Bratkowskiego. Organizacyjnie Wydział V składał się z trzech referatów: Referatu I — defensywy (kontrwywiadowczego), Referatu II — inwigilacyjnego, który nadzorował inwigilowanie osób podejrzanych o szpiegostwo, oraz Referatu III — śledczego¹⁸ (rys. 1). Od listopada 1919 r. Wydziałem kierował ppor. E. Bratkowski, któremu podlegało trzech oficerów.

Struktura organizacyjna Wydziału V w latach 1920-1921. Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zawartych w: Opracowanie dwójkarskie o strukturze O II Szt. Gen. w latach początkowych, CAW, Oddział II Sztabu Generalnego (Głównego), sygn. I.303.4.30.

Nie był to jednak koniec zmian, 20 czerwca 1920 r. bowiem Wydział V został wydzielony ze struktur Biura Wywiadowczego i przekształcony w Sekcję VII Defensywy¹⁹, którym kierował (od 1 lutego 1920 r.) kpt. Michał Terlecki. Sekcja została wzmocniona personalnie i liczyła sześciu oficerów²⁰. Składała się z trzech wydziałów: organizacyjnego, śledczo-inwigilacyjnego oraz zarządzeń kontrolnych, a także kancelarii (rys. 2). Zajmowały się one opracowywaniem instrukcji i rozkazów, nadzorem nad pracą agentury oraz cenzurą korespondencji: pocztowej, telegraficznej i telefonicznej. Zasadnicze zadania kontrwywiadowcze wykonywał Wydział II Śledczo-Inwigilacyjny, kierowany przez por. Czesława Szymkiewicza²¹.

Rys. 2. Struktura organizacyjna Sekcji VII Defensywy w latach 1929-1921. Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zawartych w: Opracowanie dwójkarskie o strukturze O II Szt. Gen. w latach początkowych, Centralne Archiwum Wojskowe Oddział II Sztabu Generalnego (Głównego), sygn. I.303.4.30.

Organizacja Sekcji VII uległa zmianie w lutym 1921 r. Zlikwidowano stanowisko inspektora objazdowego oraz rozwiązano Wydział Zarządzeń Kontrolnych, Wydział Śledczo-Inwigilacyjny został natomiast podzielony na dwa wydziały. Organizacja Sekcji VII przedstawiała się więc następująco: Szef sekcji (którym pozostał kpt. Terlecki), Wydział I Organizacyjny, którego szefem był kpt. Tadeusz Dębnicki, Wydział II Śledczy, na czele z ppor. Edwardem Rybickim, Wydział III Inwigilacyjny, kierowany przez ppor. Tadeusza Mroczkowskiego, oraz Wydział IV Kancelaria, którego szefem był kpt. Bolesław Cenzartowicz²².

Ponadto służba defensywy posiadała również jednostki terenowe, które stanowiły Wydziały II Dowództw Okręgów Generalnych (dalej: DOGen.). Wydział II DOGen. początkowo składał się z: kierownika, Referatu Informacyjnego, Referatu Propagandy, Referatu Defensywy, Referatu Dozoru Korespondencji, Referatu ds. Jeńców oraz Kancelarii. Jego jednostkami terenowymi były ekspozytury. Po reorganizacji w 1920 r. Wydziały II posiadały w swej strukturze trzy sekcje: I Ogólno-Organizacyjną, II Defensywy, III Informacyjną²³. Głównym zadaniem jednostek terenowych kontrwywiadu była ochrona: tajemnicy wojskowej, wojska przed akcjami wywrotowymi oraz obiektów wojskowych przed aktami sabotażu²⁴. Zadania związane ze zwalczaniem działań wywiadowczych i agitacji komunistycznej w rejonie frontów przypadły organom kontrwywiadu podległym Oddziałowi II Informacyjnemu²⁵ Sztabu Generalnego Naczelnego Dowództwa WP²⁶, któremu z kolei były podporządkowane Oddziały II związków taktycznych i operacyjnych Wojska Polskiego. W ich skład wchodziły sekcje ofensywy i defensywy. Pierwsze — organizowały wywiad, ujawniając jego zamierzenia, dyslokację, liczebność i uzbrojenie wojsk, a także w pewnym zakresie elementy organizacyjne służb wywiadowczych. Organy defensywy, podległe im ekspozytury, posterunki oraz stacje kontrolne zajmowały się natomiast zwalczaniem działań szpiegowskich oraz agitacyjnych²⁷.

Liczebność i rozmieszczenie poszczególnych elementów terenowych były zróżnicowane i ulegały zmianom w zależności od potrzeb i rozwoju sytuacji na froncie, np. w sierpniu 1920 r. Sekcja Defensywy Oddziału II Dowództwa Frontu Południowo-Wschodniego dysponowała ekspozyturami w: Lublinie, Włodawie, Chełmie, Zamościu, Lubartowie, Bełżcu, Hrubieszowie, a Ekspozytura Defensywna nr 3 w Chełmie posiadała dwa posterunki: w Dorohusku i Rejowcu. Z kolei Ekspozytura Defensywna nr 1 w Lublinie nadzorowała pracę ośmiu stacji kontrolnych²⁸. W skład komórki defensywy na szczeblu armii wchodziło zazwyczaj kilku kadrowych pracowników (oficerów i podoficerów), z reguły był to dowódca i zastępca, dwóch podoficerów oraz kilkunastu wywiadowców i agentów (którzy stanowili aparat informacyjny, agenturalny)²⁹.

Struktury kontrwywiadowcze powstawały również w Ministerstwie Spraw Wojskowych, gdzie funkcjonował najpierw Departament II, a następnie Oddział II MSWojsk. W jego skład weszły m.in.: sekcja polityczna (wydziały: informacyjny, defensywy oraz dozoru korespondencji), sekcja polityczno-wojskowa oraz cenzura depesz. Zostały one przeniesione w wyniku reorganizacji Oddziału II Informacyjnego Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego, który zajmował się prowadzeniem działań wywiadowczych i kontrwywiadowczych w pasie działań militarnych. W 1921 r. dokonano kolejnej zmiany w strukturze organizacyjnej MSWojsk. W Oddziale II Informacyjnym utworzono trzy sekcje: I Ogólno-Organizacyjną, II Defensywy (Wydział: I Śledczy, II Przepust.-Paszportowy, III Dozoru Korespondencji, Telegrafów i Telefonów) i III Informacyjną³⁰. Ponadto w skład Oddziału II Szt. MSWojsk. wchodziła Kancelaria³¹. Do zadań Sekcji II Defensywy należało: zwalczanie szpiegostwa i działalności wywrotowej, sabotażowo-dywersyjnej skierowanej przeciwko siłom zbrojnym i państwu, korupcji w wojsku, kontrola ruchu wewnętrznego i granicznego, prowadzenie obserwacji, perlustracji korespondencji i dozoru telegraficznego oraz telefonicznego (podsłuch)³².

Prawdopodobnie na początku lutego 1921 r. w ramach Sekcji Defensywy Oddziału II SG został utworzony Wydział III³³, który funkcjonował również pod nazwą „Tajna agentura wywiadowczo-defensywna”. Jego szefem był ppor. Trojanowski. Wydział ten miał za zadanie obserwację osób podejrzanych o szpiegostwo, które brały udział w najpoważniejszych sprawach prowadzonych przez Sekcję Defensywy Oddziału II. Nie odnaleziono jednak dokumentów związanych z jego działalnością, co oczywiście nie pozwala na właściwą ocenę skuteczności tej komórki³⁴.

Rozwój organizacyjny organów kontrwywiadu wojskowego w latach 1921–1939

Zakończenie działań na froncie wschodnim, a następnie podpisanie pokoju ryskiego z Rosją sowiecką rozpoczęły proces normalizacji życia wewnętrznego państwa. Wojsko Polskie zainicjowało reorganizację swoich struktur, aby przejść na tzw. stopę pokojową. Służby specjalne także rozpoczęły dostosowanie swych struktur organizacyjnych do działalności pokojowej. Prace reorganizacyjne organów kontrwywiadu wkroczyły w decydującą fazę na początku maja 1921 r. Pierwsze posunięcie polegało na połączeniu Sekcji Defensywy Oddziału II SG WP i Sekcji Defensywy Oddziału Sztabu MSWojsk., które następnie rozwiązano.

Zmiany dotyczyły także organów terenowych kontrwywiadu funkcjonujących w rejonie frontu. Zlikwidowano sekcję defensywy 2. Armii, kierowaną przez por. Stefana Mayera³⁵, powołując na to miejsce Referat Kontrwywiadowczy, który jednocześnie pozostawał integralną częścią Oddziału II³⁶. Tym samym jednostki terenowe DOGen. przeszły restrukturyzację, przyjmując nowy kształt organizacyjny, ostatecznie zatwierdzony w listopadzie 1921 r. W ich miejsce powstały Oddziały II składające się pierwotnie z dwóch referatów: kontrwywiadowczego i narodowościowego, oraz pionu administracyjnego. Ponadto posiadały one nieetatowe placówki informacyjne jako komórki terenowe³⁷, a wraz z przejściem struktur Sił Zbrojnych na stopę pokojową stały się organami informacyjnymi nowo powstałych Dowództw Okręgów Korpusów.

W lutym 1921 r. rozpoczął się kilkunastomiesięczny proces reorganizacji struktur Oddziału II Informacyjnego (w tym i defensywy)³⁸. Wówczas w ramach przechodzenia Sił Zbrojnych z etatu wojennego na pokojowy rozpoczęto przebudowę wojskowych instytucji administracji centralnej i terenowej. W ramach Oddziału II Naczelnego Dowództwa i Sztabu MSWojsk. powołano Komisję Likwidacyjną, która do 26 października 1921 r. rozwiązała sekcje defensywy przy MSWojsk. i Biurze Wywiadowczym Oddziału Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego.

Według dyrektywy Naczelnego Wodza 6922/II z 3 kwietnia 1921 r. po scaleniu jednostek i organów wywiadowczych i kontrwywiadowczych struktura organizacyjna Oddziału II przedstawiała się następująco:

Szef Oddziału,

Zastępca szefa Oddziału,

Wydział I Organizacyjno-Informacyjny,

Wydział II Informacyjno-Ewidencyjny,

Wydział III Wywiadowczy,

Wydział IV Wewnętrzny,

Wydział V Szyfrów,

Adiutantura³⁹.

Jednak już w maju powstała kolejna propozycja odnosząca się do struktur organizacyjnych „dwójki”. Przedstawiono ją w piśmie Oddziału I Sekcji Organizacyjnej MSWojsk. z 5 kwietnia 1921 r.⁴⁰. Według niej zamiast Oddziałów II Naczelnego Dowództwa (Sekcji I Organizacyjnej, II Wywiadowczej, Defensywy, Szyfrowej) i Ministerstwa Spraw Wojskowych (składających się z: Sekcji I Organizacyjnej, II Defensywy, III Informacyjnej, Biura Plebiscytowego i Prasowego) miał powstać jeden oddział podległy organizacyjnie Szefowi Sztabu Generalnego⁴¹. Z dotychczas 225 etatów oficerskich miało pozostać tylko 90⁴². W miejsce wyżej wymienionych organów kontrwywiadu powstała centralna komórka defensywy usytuowana w Wydziale Wywiadowczym Oddziału II⁴³.

Zadania nowo powstających służb defensywy wojskowej regulowała Instrukcja Oddziału II z 23 marca 1921 r. określająca całokształt zagadnień organizacyjnych służby kontrwywiadowczej, która sprecyzowała nowe cele, zadania oraz zakres działania służby informacyjno-defensywnej⁴⁴.

Ostateczny kształt Oddziału II oraz centrali kontrwywiadu wojskowego przyniósł Rozkaz Ministra Spraw Wojskowych Oddział I Szt. Gen. Licz. 4900/Org. z 10 sierpnia 1921 r. Oprócz nowej struktury na mocy rozkazu został wyznaczony także nowy szef Oddziału II, którym został płk Ignacy Matuszewski. Jednocześnie wydano polecenie przeniesienia oddziału do Pałacu Saskiego, likwidowane komórki defensywne miały się natomiast przenieść do siedziby centrali kontrwywiadu przy ul. Brackiej 18.

W dniu 21 czerwca 1921 r. został zatwierdzony nowy etat Oddziału II SG WP na podstawie dokumentu: Pokojowa Organizacja Ministerstwa Spraw Wojskowych z 16 czerwca 1921 r. oraz uszczegółowiony Rozkazem Ministra Spraw Wojskowych Oddział I Szt. Gen. L: 4900/Org. z 10 sierpnia 1921 r. ⁴⁵, w którego wyniku powstał Wydział Wywiadowczy⁴⁶, złożony z czterech referatów:

Referatu „A” — technika wywiadu,

Referatu „B” — centralna agentura⁴⁷ (problematyka opracowywania agentów, ich szkolenia, pracy, kontroli i ewidencji),

Referatu „C” — kontrwywiad,

Referatu „D” — szyfry, radiowywiad oraz zabezpieczenie techniczne⁴⁸.

Referat „C” miał zajmować się osłoną kontrwywiadowczą sił zbrojnych, zwalczaniem obcych służb specjalnych, zabezpieczeniem i ochroną tajemnicy wojskowej, analizą sytuacji narodowościowej w wojsku, zwalczaniem dywersji i propagandy mogącej naruszyć podstawy ładu konstytucyjnego państwa⁴⁹. Składał się z trzech referatów:

kontrwywiadowczego⁵⁰,

narodowościowego,

ochrony (zajmującego się zabezpieczeniem tajemnicy wojskowej)⁵¹.

W referacie służbę pełniło trzech oficerów. Kierownikiem Referatu „C” został mjr Julian Grudziński. Oprócz niego w Referacie pracowali: kpt. Aleksander Kobyliński i ppor. Tadeusz Mroczkowski.

Wraz ze zmianami w Ministerstwie Spraw Wojskowych w 1923 r. doszło do korekty struktur organizacyjnych Oddziału II w zakresie personalnym i podziału referatów. Zgodnie z Rozkazem Szefa Szt. Gen. L. 13340/Org. z 12 października 1923 r. Oddział II. SG. dzielił się na trzy wydziały:

Wydział I Ogólno-Organizacyjny,

Wydział II Ewidencyjny,

Wydział III Wywiadowczy.

W skład tego ostatniego wchodził Referat Zabezpieczenia Wojsk⁵²/Referat „C” (Defensywy), do którego zadań należało:

w zakresie ochrony kontrwywiadowczej — studiowanie metod i ewidencjonowanie szpiegostwa, zwalczanie i inspirowanie wywiadu obcego. A ponadto opracowywanie wniosków i zarządzeń zabezpieczających tajemnicę wojskową oraz utrzymywanie kontaktu z ministrem spraw wewnętrznych w sprawach dotyczących ochrony sił zbrojnych wojska przed obcymi służbami specjalnymi, przygotowywanie i przedstawianie ekspertyz w sprawach szpiegowskich,

w zakresie problematyki narodowościowej — studiowanie stosunków narodowościowych wewnątrz sił zbrojnych. Zwalczanie działalności antypaństwowej z udziałem przedstawicieli mniejszości narodowych w wojsku. Opracowywanie analiz dotyczących mniejszości narodowych zamieszkujących Rzeczpospolitą, których działalność mogła mieć negatywny wpływ na system bezpieczeństwa państwa i sił zbrojnych⁵³.

Do niewielkich zmian w zakresie organizacyjno-zadaniowym doszło jesienią 1924 r. wraz z przekazaniem Korpusowi Ochrony Pogranicza części obowiązków zabezpieczenia kontrwywiadowczego granicy wschodniej. W gestii Samodzielnych Referatów Informacyjnych DOK pozostawiono ochronę kontrwywiadowczą miast garnizonowych, zakładów przemysłowych oraz przedsięwzięć z zakresu prac specjalnych realizowanych na obszarze Kresów Wschodnich (rys. 3)⁵⁴.

Rys. 3. Struktura organizacyjna Referatu „C” Oddziału II Sztabu Głównego WP w latach 1925–1928. Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zawartych w: Opracowanie dwójkarskie o strukturze O. II Szt. Gen. w latach początkowych, CAW, Oddział II Sztabu Generalnego (Głównego), sygn. I.303.4.30.

W lipcu 1928 r. przed odprawą kierowników SRI Referat „C” składał się z następujących komórek organizacyjnych:

Referatu Kontrwywiadu,

Referatu Bezpieczeństwa i Informacji,

Referatu Narodowościowo-Politycznego⁵⁵,

Kartoteki i Archiwum,

Kancelarii.

Działania ofensywne, inspiracyjne lub aktywne prowadziła wyspecjalizowana komórka kontrwywiadu, tzw. Ekspozytura L VI⁵⁶, która prawdopodobnie powstała w drugiej połowie lat 20. XX w. Początkowo działała ona w ramach Wydziału Wywiadowczego, a następnie weszła w skład Refera tu „C”. Po reorganizacji, jaka nastąpiła między 1928 i 1930 r., powstał Referat „I” (zajmujący się głównie studiami nad obcymi służbami specjalnymi), który wszedł w skład Wydziału IIb. W schematach z drugiej połowy lat 30. Referat „I” jednak nie jest już wykazywany, w zadaniach dla Referatu Kontrwywiadu znajdujemy natomiast zapis o prowadzeniu i organizowaniu działań inspiracyjnych⁵⁷.

Do głównych zadań realizowanych przez Ekspozyturę L VI, a następnie przez Referat Kontrwywiadowczy należało:

prowadzenie inspiracji dokumentalnej i informacyjnej,

prowadzenie inspiracji prasowej i politycznej,

przygotowywanie ocen i opiniowanie wydawnictw książkowych i prasowych,

zabezpieczenie tajemnicy wojskowej w wydawnictwach i prasie,

opiniowanie danych o siłach zbrojnych RP przekazywanych przedstawicielom wojskowym państw obcych,

przygotowywanie analizy inspiracji obcej, a także prasy zagranicznej, zwłaszcza problematyki dotyczącej Wojska Polskiego, zamieszczanej w prasie obcej,

przygotowywanie, opracowywanie i przekazywanie, a także niszczenie niewykorzystanych materiałów inspiracyjnych⁵⁸.

Podczas prowadzonych rozpracowań Ekspozytura L VI współdziałała zarówno z centralą kontrwywiadu, jak i z organami terenowymi defensywy wywiadu Oddziału II i KOP.

Najważniejsza reorganizacja strukturalno-organizacyjna wywiadu i kontrwywiadu wojskowego II Rzeczpospolitej odbyła się pod koniec 1928 r. i na początku 1929 r. Została ona zakończona ustanowieniem 1 maja 1929 r. nowego etatu — Organizacja Oddz. II Szt. Gł./Org. i Składy osobowe Sztabu Gł./0.I.L. 999.Org.29, według którego w ramach Wydziału II Wywiadowczego Oddziału II SG WP powstały: Wydział IIa (wywiad) i Wydział IIb (Zabezpieczenia Tajemnicy, czyli kontrwywiad)⁵⁹. Zmiany te przetrwały tylko kilka miesięcy, już bowiem w następnym roku na nowo opracowano organizację wewnętrzną i obsadę etatową Oddziału II oraz Wydziału Wywiadowczego.

Rys. 4. Struktura organizacyjna Oddziału II S.G. po 1930 r. Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zawartych w: Opracowanie dwójkarskie o strukturze O II Szt. Gen. w latach początkowych, Centralne Archiwum Wojskowe Oddział II Sztabu Generalnego (Głównego), sygn. I.303.4.30.

W wydziale IIb po kolejnych zmianach strukturalnych wprowadzonych w 1930 r. rozkazem Składy osobowe O II. Szt. Gł. L. 7000/org.30, znalazły się następujące referaty:

Narodowościowy,

Kontrwywiadowczy,

Ochrony,

Referat „I” (studium prac wywiadów obcych),

Ogólny⁶⁰.

Wydział IIb miał za zadanie: zwalczanie szpiegostwa, dywersji, działalności wywrotowej, wykonywanie ekspertyz w sprawach szpiegowskich, ochronę tajemnicy w wojsku i opracowywanie odpowiednich instrukcji, kontrolę zabezpieczenia ochrony tajemnicy, a także współpracę z innymi organami w powyższej problematyce, prowadzenie studiów nad pracami wywiadów obcych, badanie spraw narodowościowych oraz ogólne zabezpieczenie funkcjonowania wydziału⁶¹. Jego pierwszym szefem został mjr Stefan Mayer, były szef Ekspozytury nr 1 Wilno. Od 1930 r. do 1939 r. kierowanie Wydziałem przejął mjr Stanisław Szaliński⁶². Wydział miał swoją siedzibę w „Pałacu Błękitnym” hr. Zamoyskich przy ul. Senatorskiej 35/37⁶³.

W 1930 r. obsadę etatową Wydziału IIb stanowili:

szef mjr dypl. Stefan Mayer⁶⁴.

Kierownicy referatów:

Referat Narodowościowy — mjr Stanisław Szaliński,

Referat KW — kpt. dypl. Stanisław Karnibad,

Referat Ochrony — kpt. Zygmunt Michniewski,

Referat Ogólny — kpt. dypl. Władysław Kauffman.

Referenci:

kpt. Leonard Stanisławowski,

rtm. Jerzy Litewski,

kpt. Bolesław Ziemiański,

rtm. Zenon Słowiński,

kpt. Bohdan Jałowiecki — referent „I”⁶⁵,

por. Roman Gustowski,

por. pil. Juliusz Dziewulski,

por. St. Korzeniowski,

por. Piotr Czekalski⁶⁶.

Centrala kontrwywiadu posiadała etatowo 12 stanowisk oficerskich (w tym 5/7⁶⁷), 1 podoficerskie, zatrudniała także 16 urzędników cywilnych⁶⁸.

W 1933 r. przekazano w kompetencję Samodzielnemu Referatowi Wywiadowczemu KOP (od 19 października 1933 r. — Szefostwu Wywiadu KOP) zwalczanie działalności wywiadowczej w pasie przygranicznym wschodnich rubieży Rzeczpospolitej. Wyjątek stanowiły duże garnizony, których ochronę pozostawiono w gestii SRI⁶⁹. W ramach struktur informacyjnych KOP powstał Referat Kontrwywiadowczy na szczeblu centrali oraz referenci KW na szczeblach jednostek terenowych. Działalnością z zakresu kontrwywiadu (zwłaszcza ofensywnego) zajmowały się również placówki wywiadowcze KOP.

Organizacja centrali kontrwywiadu według dotychczasowych ustaleń historyków oraz dostępnych danych archiwalnych praktycznie nie uległa zmianie do wybuchu wojny. Zmiany, jakie wystąpiły po 1930 r., zwłaszcza w latach 1933 i 1935, dotyczyły głównie korekty obsady personalnej, zadań lub zmian w nazewnictwie referatów⁷⁰. W sprawozdaniu kpt. Stefana Marescha przedstawiono następującą strukturę organizacyjną Wydziału IIb:

Referat Organizacyjno-Inspekcyjny,

Referat Kontrwywiadowczy,

Referat Ochrony,

Referat Narodowościowy⁷¹.

Referat Kontrwywiadowczy dzielił się na trzy podreferaty:

„Wschód”,

„Zachód”,

„Studiów”⁷².

Podreferaty „Wschód” i „Zachód” prowadziły działania operacyjne na kierunku niemieckim (a także czeskim) oraz radzieckim, litewskim, trzecia komórka — „Studia” — zajmowała się natomiast analizą metod i form pracy obcych służb specjalnych. Podreferaty nadzorowały także pracę SRI, przygotowywały materiał inspiracyjny oraz ekspertyzy w sprawach sądowych⁷³.

Powyżej prezentowane dane wskazują na dość znaczne różnice w strukturze Wydziału IIb w latach 1930–1939. Trudno jest rozstrzygnąć, który ze schematów organizacyjnych należy uznać za prawdziwy lub co najmniej najbardziej odpowiadający rzeczywistej organizacji centrali kontrwywiadu wojskowego. Najprawdopodobniej kpt. Stefan Maresch, ostatni szef Referatu Kontrwywiadu⁷⁴, przedstawił materiał, który wydaje się być miarodajny, chociaż u innych autorów (byłych oficerów Oddziału II) struktura organizacyjna zwłaszcza po 1935 r. jest zupełnie inna, np. mjr Tadeusz Nowiński, opisując organizację Wydziału IIb stwierdził, że w jego skład wchodziło aż sześć referatów: kontrwywiadowczy, ochrony, narodowościowy, komunistyczny, ogólno-organizacyjny, kontroli i inspekcji oraz Centralna Agentura⁷⁵. Jeszcze inną strukturę podał płk Ludwik Sadowski, który obok Referatu Ogólnego wymienił: Samodzielny Referat Kontrwywiadowczy, Referat Ochrony Tajemnicy, Narodowościowo-Polityczny, Centralną Agenturę, Centralną Kartotekę i Kancelarię⁷⁶. Należy zatem przyjąć, że wiedza dotycząca struktur kontrwywiadu w opisywanym okresie (1930–1939), zarówno płk. L. Sadowskiego, jak i mjr. T. Nowińskiego była nieprecyzyjna i niepełna (rys. 5).

Rys. 5. Struktura organizacyjna Wydziału II Wywiadowczego Oddziału II w 1939 r. Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zawartych w: Opracowanie dwójkarskie o strukturze O II Szt. Gen. w latach początkowych, CAW, Oddział II Sztabu Generalnego (Głównego), sygn. I.303.4.30.

Prace mobilizacyjne centrali i jednostek terenowych kontrwywiadu

Pierwsze prace nad rozwinięciem mobilizacyjnym struktur wywiadowczych i kontrwywiadowczych rozpoczęto jeszcze na początku lat 20. ubiegłego wieku. Zaproponowano wówczas utworzenie struktur kontrwywiadowczych zarówno na szczeblu dowódczym, jak i zabezpieczającym proces mobilizacyjny państwa. Zmiany, jakie nastąpiły w organizacji władz wojskowych w 1924 r. (utworzenie DOK), a następnie pod koniec lat 20. (w latach 1928–1930, czyli utworzenie Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych i ograniczenie roli Sztabu Głównego), spowodowały konieczność przeprowadzenia na początku lat 30. nowego planu rozwinięcia mobilizacyjnego Oddziału II na czas wojny (rys. 6). Według nowych wytycznych Wydział IIb miał wejść w skład Centralnego Biura Wywiadowczego, został on jednak rozbudowany o następujące referaty:

Jeńców,

Pocztowy,

Opiniowania.

Rys. 6. Struktura organizacyjna na czas „W” (wojenna). Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zawartych w: Opracowanie dwójkarskie o strukturze O II Szt. Gen. w latach początkowych, CAW, Oddział II Sztabu Generalnego (Głównego), sygn. I.303.4.30.

W planie mobilizacyjnym przewidziano także zwiększenie, przez potrojenie, posterunków oficerskich podporządkowanych SRI. Położono przede wszystkim nacisk na obsadzenie Samodzielnych Referatów Informacyjnych znajdujących się w Dowództwach Okręgów Korpusów, a graniczących z Niemcami. Biorąc pod uwagę wzrost intensywności niemieckiej działalności dywersyjnej, kierownictwo Wydziału II zmierzało do tego, aby jak najszybciej zmobilizować jednostki kontrwywiadu w zachodniej, północnej i południowo-zachodniej Polsce⁷⁷.

Nadzorowi fachowemu Wydziału IIb miało dodatkowo podlegać mobilizowane Biuro Kontroli Poczty Państwowej, służbowo zaś Centralne Biuro Kontroli Poczty. Samodzielne Referaty Informacyjne pozostawały w tych samych strukturach przy Dowództwach Okręgów Korpusów, jednocześnie wydzielono do elementów bazy mobilizacyjnej⁷⁸ referenta kontrwywiadowczego. Samodzielne Referaty Informacyjne miały także zabezpieczać Okręgowe Rejony Etapowe. Za osłonę kontrwywiadowczą podczas mobilizacji i działań wojennych w jednostkach byli odpowiedzialni dotychczasowi ich oficerowie informacyjni⁷⁹. Plan mobilizacyjny jednostek kontrwywiadu był gotowy do wdrożeniu w marcu 1939 r.⁸⁰. W tym celu dokonano uzupełnień personelu mobilizowanego.

Struktury kontrwywiadowcze poza Wydziałem IIb

Działaniami kontrwywiadowczymi zajmowały się również komórki wywiadu. Początkowo planowano, że w gestii wywiadu pozostanie prowadzenie działań z zakresu kontrwywiadu ofensywnego, jednak okazało się, że konieczne jest prowadzenie działań ofensywnych zarówno przez jednostki kontrwywiadu, jak i komórki wywiadu.

W ekspozyturach powstały referaty kontrwywiadowcze, składające się etatowo z dwóch–czterech pracowników (w tym przynajmniej jeden etat oficerski)⁸¹, którzy prowadzili przede wszystkimi działania inspiracyjne (ofensywne). Część afer (rozpracowań operacyjnych) ofensywnych realizowali również oficerowie wywiadu⁸². Z biegiem czasu ekspozytury uczestniczyły także w działaniach przeciwwywrotowych, prowadząc rozpracowania komunistów i organizacji nacjonalistów ukraińskich.

Jak wynika z dokumentów odnalezionych w Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie Oddziałowi II podlegały również sprawy bezpieczeństwa Józefa Piłsudskiego. Pomimo realizowanej ochrony przez żandarmerię i policję, pod koniec lat 20. powstały dwie tzw. brygady agentów (w każdej od trzech do sześciu osób), których zadaniem była bezpośrednia, aktywna i pasywna ochrona Naczelnika Państwa⁸³. Za całość przedsięwzięć odpowiadał oficer oddelegowany z Oddziału II, którym był kpt. Ziemiański⁸⁴. Oficer ten prawdopodobnie prowadził własną siatkę agenturalną⁸⁵. Oprócz zadań obserwacyjnych i patrolowych, które wykonywali wywiadowcy najprawdopodobniej pod nadzorem kpt. Ziemiańskiego⁸⁶, prowadzono także działania operacyjne związane z zapewnieniem bezpieczeństwa Piłsudskiemu⁸⁷.

Rozwój jednostek terenowych kontrwywiadu wojskowego — Wydziały (Oddziały) DOGen. (DOK) — Samodzielne Referaty Informacyjne Dowództw Okręgów Korpusów do 1929 r.

Organami terenowymi defensywy były Wydziały⁸⁸, a następnie Oddziały II Dowództw Okręgów Generalnych, które zajmowały się zwalczaniem obcego szpiegostwa i działalności wywrotowej oraz monitorowaniem i obserwacją sytuacji narodowościowej na terenie im podległym⁸⁹, a następnie po powstaniu w 1921 r. — także i Dowództw Okręgów Korpusów. Wydział II DOGen. składał się pierwotnie z kierownika, referatu informacyjnego, referatu propagandy, referatu defensywy, referatu dozoru korespondencji, referatu ds. jeńców i kancelarii. Etatowo w skład wydziału wchodziło 6 oficerów, 28 podoficerów i szeregowych oraz 20 pracowników kontraktowych. Posiadał on ekspozytury, dla których przewidziano w etacie jedno stanowisko oficerskie, 3 podoficerskie i szeregowych i 1 pracownika kontraktowego.

Struktura Wydziału po raz kolejny uległa zmianom w 1920 r. i w miejsce referatów powstały sekcje: I — Ogólno-Organizacyjna, II — Defensywy, III — Informacyjna⁹⁰ (rys 7). Oddziały II DOGen. dysponowały etatowo trzema oficerami⁹¹: kierownikiem referatu, referentem KW, referentem ds. narodowościowych. Oddziały II DOGen. posiadały nieetatowe placówki informacyjne, które były ich organami terenowymi⁹².

Rys. 7. Struktura organizacyjna Wydziału II DOGen. Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zawartych w: Opracowanie dwójkarskie o strukturze O II Szt. Gen. w latach początkowych, CAW, Oddział II Sztabu Generalnego (Głównego), sygn. I.303.4.30.

Wydziały (Oddziały II) Dowództw Okręgów Korpusu zostały zreorganizowane i przekształcone w 1924 r. w Samodzielne Referaty Informacyjne Dowództw Okręgu Korpusu, jednocześnie doszło też do istotnych zmian w ich organizacji wewnętrznej. Zgodnie z nowym etatem MSWojsk. Szt.Gen.Oddz.IL.1000/Org/24 z 1924 r. Samodzielne Referaty Informacyjne w swojej strukturze miały mieć tylko dwóch oficerów bez służb pomocniczych — podoficerów i urzędników cywilnych⁹³.

Siedziby SRI znajdowały się przy dowództwach korpusów w następujących miastach: SRI DOK I — Warszawa, SRI DOK II — Lublin, SRI DOK III — Grodno, SRI DOK IV — Łódź, SRI DOK V — Kraków, SRI DOK VI — Lwów, SRI DOK VII — Poznań, SRI DOK VIII — Toruń, SRI DOK IX — Brześć, SRI DOK X — Przemyśl, SRI Dowództwa Floty.

Samodzielne Referaty Informacyjne weszły w skład sztabów bezpośrednio podległych dowódcom OK. Pod względem merytorycznym przełożonym kierowników referatów pozostawał nadal szef Oddziału II.

Struktura organizacyjna Samodzielnych Referatów Informacyjnych w latach 1924–1928 przedstawiała się następująco:

Referat Kontrwywiadowczy,

Referat Bezpieczeństwa (Ochrony),

Referat Narodowościowy,

Referat Poczta⁹⁴,

Ewidencja,

Kancelaria⁹⁵.

Począwszy od 1930 r., czyli po reorganizacji, SRI na stopie pokojowej składał się z: Referatu Kontrwywiadowczego, Referatu Ochrony, Referatu Narodowościowego⁹⁶. Ponadto w schemacie i tabeli etatów przedstawionym w Organizacji Samodzielnego Referatu Informacyjnego Okręgu Korpusu występuje dział pomocniczy (organy pomocnicze), do którego zaliczono: Kancelarię, Kartotekę, Kasę, Laboratorium Techniczne i stację radiotelegraficzną⁹⁷. W ramach referatów kontrwywiadowczego i narodowościowego występowały etatowe brygady wywiadowców, natomiast w Referacie Ochrony — oprócz oficerów informacyjnych — podlegali kierownikowi szefowie bezpieczeństwa wytwórni, zakładów obrotu specjalnego⁹⁸ (rys. 8).

Rys. 8. Organizacja Samodzielnego Referatu Informacyjnego DOK po 1930 r. na stopie pokojowej. Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zawartych w: Opracowanie dwójkarskie o strukturze O II Szt. Gen. w latach początkowych, CAW, Oddział II Sztabu Generalnego (Głównego), sygn. I.303.4.30.

Należy zaznaczyć, że w poszczególnych SRI DOK stosowano znaczną dowolność w zakresie organizacji jednostek terenowych, np. w strukturze SRI DOK VIII w Toruniu na początku 1924 r. można było wyróżnić następujące komórki etatowe: kierownik referatu, referat kontrwywiadowczy, narodowościowo-polityczny, informacyjny i kancelarię. Natomiast w lipcu 1928 r. SRI składało się z następujących referatów: kontrwywiadowczego, narodowościowo-politycznego, ochronnego, a także działu ewidencji i kartoteki, laboratorium fotograficznego i kancelarii. Prawdopodobnie ta struktura organizacyjna przetrwała do 1939 r. Analizując zmiany zawarte w dokumentacji archiwalnej, można zauważyć, że do 1928 r. dokonywano korekty zarówno w odniesieniu do personelu, jak i do organizacji wewnętrznej SRI.

Najprawdopodobniej po reorganizacji Oddziału II na przełomie 1929 i 1930 r. SRI DOK VIII, a także pozostałe jednostki terenowe defensywy, otrzymały nową strukturę, w której występowały dwa działy: administracyjny i ewidencyjny oraz trzy lub cztery referaty w zależności od SRI. Aby porównać różnice w strukturze organizacyjnej Samodzielnych Referatów Informacyjnych, należy wybrać dwa z nich, które były usytuowane na jednym z kierunków podstawowych zagrożeń wywiadowczych, a ich działania operacyjne dotyczyły realizacji podobnych lub zbliżonych zadań. Jednostkami, które spełniały powyższe kryteria były: SRI DOK X Przemyśl oraz DOK IX Brześć n. Bugiem.

Oba SRI były zlokalizowane na Kresach Wschodnich II Rzeczpospolitej. Zadania i obszar, na którym prowadzono działania operacyjne, również były do siebie podobne. Przede wszystkim teren ten był zamieszkały przez liczną mniejszość ukraińską i białoruską. Występowały tam niekorzystne warunki do prowadzenia pracy operacyjnej ze strony służb bezpieczeństwa RP, a korzystne warunki do oddziaływania wywiadowczego i sabotażowo-dywersyjnego ze strony radzieckich służb specjalnych, prowadzenia działalności wywrotowej i terrorystycznej przez organizacje komunistyczne — Komunistyczną Partię Polski (dalej: KPP), Komunistyczną Partię Zachodniej Ukrainy (dalej: KPZU) i Komunistyczną Partię Zachodniej Białorusi (dalej: KPZB) oraz nacjonalistyczne — zwłaszcza Ukraińską Organizację Wojskową (dalej: UOW) i Organizację Ukraińskich Nacjonalistów (dalej: OUN).

Referaty SRI DOK X oraz DOK IX oprócz zadań z zakresu zwalczania szpiegostwa zajmowały się także ochroną kontrwywiadowczą licznych zakładów przemysłu zbrojeniowego oraz produkcji specjalnej. Dodatkowo oficerowie SRI DOK IX oraz ich aparat agenturalny prowadzili działania osłonowe i zabezpieczające kontrwywiadowczo obszary warowne i prace fortyfikacyjne.

Samodzielny Referat Informacyjny DOK X przeciwdziałał także operacjom wywiadu czeskiego, a od 1939 r. również niemieckiego i słowackiego. SRI DOK X organizacyjnie składał się z:

Referatu Kontrwywiadowczego,

Referatu Narodowościowego,

Referatu Ochrony,

Kancelarii⁹⁹.

W 1933 r. dysponował ekspozyturami w Kielcach, Rzeszowie, Samborze i Jarosławiu¹⁰⁰, a także placówkami KW, które były rozmieszczone w zakładach i fabrykach uzbrojenia, amunicji i sprzętu wojskowego.

W analogicznym okresie struktura SRI DOK IX przedstawiała się następująco:

Kierownik SRI,

Referat Kontrwywiadowczy,

Referat Narodowościowo-Polityczny,

Referat Ochrony,

Dział Techniczny,

Dział Administracyjny,

Kancelaria wraz z Kartoteką¹⁰¹.

Jednostkami terenowymi SRI DOK IX były Agentury Informacyjne z siedzibami w Baranowiczach, Siedlcach, Pińsku i Brześciu n. Bugiem. W ramach agentur w Siedlcach i Baranowiczach funkcjonowały dwie podplacówki — podoficerów eksponowanych w Białej Podlaskiej i Słoninie¹⁰². W 1934 r. w Baranowiczach uplasowano oficera eksponowanego, którym został rtm. Hernik. Od 1937 r. agentury zostały przekształcone w ekspozytury. Na przełomie 1938 i 1939 r. powstały Placówki Oficerskie. Wiosną 1939 r. wraz ze wzrostem zagrożenia przy placówkach zorganizowano Biura Cenzury obsadzone przez oficerów i podoficerów rezerwy, którzy ukończyli kursy informacyjno-wywiadowcze¹⁰³.

Analizując struktury organizacyjne obu SRI, można stwierdzić, że trzon SRI, czyli tzw. centrale obu referatów, nie różnił się, jeśli chodzi o konstrukcję. Nieznaczne różnice występowały natomiast w nazewnictwie, nie miało to jednak wpływu ani na jakość pracy, ani na jej zakres. Znaczne różnice natomiast występowały w organizacji aparatu terenowego obu SRI zarówno co do konstrukcji sieci, jak i jej wartości ilościowej. Nie oznacza to jednak, że jeden z SRI lepiej funkcjonował. Struktura terenowa poszczególnych SRI DOK była tak tworzona, aby w najbardziej optymalny sposób zapewnić kierownictwu referatu stały dopływ informacji oraz realizować poszczególne zadania, które wynikały z sytuacji operacyjnej (kontrwywiadowczej) na obszarze administrowania Dowództwa OK.

Jednostka terenowa, czyli ekspozytura¹⁰⁴, składała się z: Kierownika Ekspozytury, Zastępcy Kierownika Ekspozytury, Kierownika Kancelarii¹⁰⁵, dwóch do czterech agentów stałych, tworzących sieć agencyjną, Agentury Informacyjnej¹⁰⁶; czasami również występował oficer eksponowany¹⁰⁷ (rys. 9).

Rys. 9. Organizacja Ekspozytury Samodzielnego Referatu Informacyjnego po 1930 r. Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zawartych w: Opracowanie dwójkarskie o strukturze O II Szt. Gen. w latach początkowych, CAW, Oddział II Sztabu Generalnego (Głównego), sygn. I.303.4.30.

W skład referatów: Kontrwywiadowczego, Ochrony i Narodowościowego weszli wywiadowcy oraz Agentura. Merytorycznie Referatowi Ochrony podlegały dodatkowo Wydziały Bezpieczeństwa znajdujące się przy zakładach zbrojeniowych, a bezpośrednio kierownikowi SRI — oficerowie informacyjni jednostek wojskowych Okręgu Korpusu¹⁰⁸.

W połowie 1935 r. rozpoczęto organizowanie ekspozytur i placówek oficerskich kontrwywiadu¹⁰⁹, które zasięgiem operacyjnym z reguły obejmowały od dwóch do trzech powiatów danego DOK. Na przykład na obszarze DOK I Warszawa funkcjonowała Ekspozytura Warszawa (która m.in. zajmowała się obserwacją radzieckiej placówki dyplomatycznej) oraz Ekspozytura w Radomiu, a w Łomży działała Agentura Informacyjna.

Na obszarze administrowanym przez DOK IX Brześć n. Bugiem SRI dysponowała czterema agenturami w: Brześciu n. Bugiem, Siedlcach, Pińsku i Baranowiczach, w ramach SRI DOK II Lublin działały natomiast ekspozytury przy: 13. DP (Równe), 27. DP (Kowel), 3. DP (Zamość)¹¹⁰.

Samodzielny Referat Informacyjny DOK III Grodno dysponował ekspozyturami w Lidzie i Białymstoku oraz agenturą w Suwałkach. Z kolei na obszarze DOK VI Lwów funkcjonowały trzy ekspozytury: przy 12. DP (Tarnopol), 11. DP (Stanisławów), 5. DP (Lwów, Rawa Ruska)¹¹¹. Samodzielny Referat Informacyjny DOK V Kraków początkowo posiadała ekspozytury m.in. w Bielsku-Białej, Katowicach, Zakopanem, Nowym Targu, a w drugiej połowie lat 30. ub. wieku dysponował także placówkami oficerskimi, które usytuowano przy 23. DP w Katowicach i 21. DPG w Bielsku-Białej¹¹².

Szczegółowy zakres pracy Referatu Kontrwywiadowczego obejmował:

rozpoznanie i unieszkodliwianie organizacji wywiadowczych oraz osób zajmujących się szpiegostwem,

wykrywanie struktur i zamierzeń obcych służb specjalnych,

wykonywanie ekspertyz na rzecz organów sądowych w sprawach szpiegowskich,

gromadzenie danych o osobach kierujących obcymi służbami wywiadowczymi oraz uzyskiwanie i zbieranie informacji na temat agentów, konfidentów i wszelkich osób podejrzanych o prowadzenie szpiegostwa¹¹³.

Rozpoznaniem nastawienia mniejszości narodowych do państwa i negatywnych form oddziaływania na instytucje państwowe, a przede wszystkim Siły Zbrojne, zajmował się Referat Narodowościowy, do którego zadań należało:

analizowanie sytuacji mniejszości w Polsce,

prowadzenie studium etnograficznego w odniesieniu do obywateli Polski innych narodowości, których działalność mogła mieć jakikolwiek wpływ na obronność państwa,

rozpracowywanie i ujawnianie dezercji na tle politycznym i nadużyć wobec żołnierzy,

gromadzenie danych statystycznych z uwzględnieniem liczby mężczyzn (przedstawicieli mniejszości narodowych) podlegających poborowi i mobilizacji¹¹⁴.

Do wybuchu wojny nie dokonano prawie żadnych formalnoprawnych zmian w organizacji centrali oraz organów terenowych, choć, jak wynika z raportu płk. L. Sadowskiego, przygotowano nową strukturę organizacyjną. Nie weszła ona jednak w życie¹¹⁵. Projekty proponowanych zmian w organizacji terenowych komórek też nie znalazły odniesienia w oficjalnych strukturach, mimo że w dokumentach źródłowych znajdują się dane, które świadczą o tym, że w niektórych SRI powstały ekspozytury i placówki oficerskie kontrwywiadu wzorowane na wywiadowczych¹¹⁶. Według tej koncepcji w ramach poszczególnych SRI DOK zaczęły powstać przy dowództwach wielkich jednostek i dużych garnizonach wydzielone organy kontrwywiadu, które realizowały zadania kontrwywiadowcze bezpośrednio przy obiektach wojskowych. Jak wynika z pisma B.P.L. 1162/tj. z 20.12.1933 r. oraz wytycznych szefa Oddziału II (pismo nr L.193/Inf. Kier. TO/34), doszło do powołania do życia nieformalnych struktur organów terenowych przy niektórych jednostkach i garnizonach¹¹⁷.

Jeszcze jedną godną uwagi zmianą w systemie organizacyjnym kontrwywiadu było oddanie Samodzielnemu Referatowi Wywiadowczemu KOP (a od 19 października 1933 r. szefostwu wywiadu KOP) kompetencji zwalczania działalności wywiadowczej w pasie przygranicznym wschodnich rubieży Rzeczpospolitej. Wyjątek stanowiły duże garnizony, które pozostawiono pod ochroną SRI DOK¹¹⁸. W strukturach wywiadowczych KOP znajdował się Referat Kontrwywiadowczy, który zajmował się koordynacją działań przeciwszpiegowskich. Placówki wywiadowcze KOP, na których spoczywał ciężar zwalczania działalności wywiadowczej służb specjalnych ZSRS, zostały podporządkowane pod względem prowadzenia pracy kontrwywiadowczej kierownikom SRI DOK. I tak:

placówki wywiadowcze KOP od nr 1–4 podporządkowano SRI DOK III Grodno,

placówki wywiadowcze KOP od nr 5–6 podporządkowano SRI DOK IX Brześć n. Bugiem,

placówki wywiadowcze KOP od nr 7–8 podporządkowano SRI DOK II Lublin,

Placówkę Wywiadowczą KOP nr 9 podporządkowano SRI DOK VI Lwów¹¹⁹.

Ochrona kontrwywiadowcza obszaru kraju generalnie przypadła SRI¹²⁰ i centrali, czyli Wydziałowi IIb¹²¹. We wschodnim pasie przygranicznym kompetencje kontrwywiadowcze zostały przekazane placówkom wywiadowczym KOP, które z kolei podporządkowano ekspozyturom Wydziału IIa. W dwóch garnizonach ze względu na ich wielkość przydzielono do placówek KOP po jednym oficerze eksponowanym ze struktur SRI¹²². Takie przeniesienie kompetencji podyktowane było chęcią uzyskania jednolitego kierownictwa nad wywiadem i kontrwywiadem. Zresztą, w pasie przygranicznym obie formy działalności służb specjalnych wzajemnie się uzupełniały¹²³.

Zakończenie

Należy podkreślić, że struktury organizacyjne defensywy wojskowej II Rzeczpospolitej kształtowały się w skomplikowanym okresie tworzenia systemu bezpieczeństwa państwa sensu largo. Trzeba uwzględnić brak doświadczeń w działalności operacyjnej, 123 lata niewoli, które w połączeniu z brakiem propaństwowych zachowań stanowiły utrudnienie w organizacji kontrwywiadu wojskowego. Skomplikowana sytuacja polityczna lat 1918–1921 także nie wpływała korzystnie na prace organizacyjne oraz początkową pracę operacyjną. Pomocne stały się doświadczenia z czasów konspiracji niepodległościowej, nie mogły one jednak zastąpić umiejętności zorganizowania i zarządzania nowoczesną służbą defensywną, zwłaszcza że musiała ona podjąć natychmiastowe działania, aby chronić reaktywowane państwo. Umiejętność zorganizowania sprawnie funkcjonującej służby defensywnej wymagała czasu, aby zdobyć niezbędne doświadczenie.

Pomimo licznych przeszkód oficerom Oddziału II SG WP udało się w stosunkowo krótkim czasie stworzyć sprawnie funkcjonujące struktury centrali i jednostek terenowych kontrwywiadu wojskowego. Młodzi szefowie i oficerowie operacyjni defensywy w ciągu zaledwie trzech lat wypracowali najbardziej optymalne rozwiązania, które posłużyły do zorganizowania kontrwywiadu na czas pokoju. Nie było to łatwe zadanie, zwłaszcza że centralne władze wojskowe zgodnie z sugestią władz politycznych planowały przekazać kompetencje z zakresu defensywy Ministerstwu Spraw Wewnętrznych, pozostawiając Oddziałowi II Informacyjnemu jedynie zabezpieczenie tajemnicy wojskowej. Zamiary te jednak zostały powstrzymane zarówno przez kierownictwo Oddziału II, jak i przez kierujących Sztabem Generalnym.

Ostatecznie pod koniec 1921 r. udało się rozdzielić kompetencje defensywy wojskowej i policyjnej. Począwszy od ustabilizowania się sytuacji międzynarodowej kontrwywiad wojskowy rozpoczął trwającą kilka lat budowę aparatu centralnego i terenowego. Lata 1918–1921 są określane jako czas intensywnych poszukiwań najbardziej optymalnej struktury organizacyjnej, po 1921 r. zaś nastąpiło zmniejszeniem liczby personelu komórek defensywnych, zwłaszcza terenowych. Najistotniejsze zmiany w organizacji kontrwywiadu w latach 1921–1929 zachodziły przede wszystkim w jednostkach terenowych. Były one związane z rekonstrukcją administracji wojskowej. Już w drugiej połowie lat 20. XX w. zauważono potrzebę rozbudowy struktur defensywnych. Wobec wzrastającego zagrożenia ze strony obcych wywiadów działalnością wywrotową, sabotażowo-dywersyjną niezbędne stało się zwiększenie liczby etatów oraz utworzenie nowych komórek zajmujących się dezinformacją i inspiracją obcych służb specjalnych. Konieczne było powołanie wyspecjalizowanej komórki defensywy chroniącej siły morskie Rzeczpospolitej, co zostało zrealizowane w 1927 r. wraz z utworzeniem Samodzielnego Referatu Informacyjnego Dowództwa Floty.

Ostateczny kształt kontrwywiadowi wojskowemu nadała reorganizacja Oddziału II, do której doszło 1 maja 1929 r. Doprowadziła ona do decentralizacji służby wywiadowczej II Rzeczpospolitej i powołania Wydziału IIb — Zabezpieczenia Tajemnicy w Wojsku, czyli centrali kontrwywiadu. W następnym roku dokonano jeszcze pewnych zmian w organizacji defensywy, lecz były to ostatnie korekty organizacyjne. W ciągu następnych dziewięciu lat dokonywano pewnych „kosmetycznych” zmian, które dotyczyły nazw komórek centrali, zlikwidowano też Referat „I” i Ekspozyturę Lotną VI, przenosząc zagadnienia dezinformacji i inspiracji do Referatu Kontrwywiadowczego.

Istotne innowacje, zwłaszcza w rozbudowie organizacyjnej i personalnej, przeprowadzono natomiast w jednostkach terenowych, szczególnie w ich sieciach informacyjnych. Utworzono bowiem wielostopniowy aparat informacyjny, wyposażono SRI w komórki techniczne, administracyjne i ewidencyjne. Rozwiązania te prowadziły do nadania organom terenowym kontrwywiadu znacznej samodzielności w pracy operacyjnej oraz w zarządzaniu posiadanymi aktywami.

Podsumowując, można stwierdzić, że ponad 20-letnia działalność w zakresie kształtowania struktur kontrwywiadowczych, pomimo wielu trudności, była ukierunkowana na stworzenie takiej organizacji defensywy, która miała funkcjonować efektywnie i samodzielnie bez konieczności oczekiwania na decyzje centrali lub kierownictwa Oddziału II, przygotowanej do realizacji rosnącej liczby zadań i w okresie pokoju, i wojny, niezbędnych dla zachowania polskiej raison d’État. Niezmiernie ważny okazał się proces prac organizacyjnych nad strukturą czasu wojny — zapoczątkowany już w 1922 r., a zmodyfikowany w latach 1932–1934. Centrala i jednostki terenowe kontrwywiadu były dobrze przygotowane do wykonywania zadań w przypadku konfliktu militarnego, co znalazło potwierdzenie podczas pierwszego tygodnia kampanii wrześniowej, kiedy oprócz realizacji zadań dotyczących kontrwywiadowczej osłony sił zbrojnych oficerowie defensywy wykonywali zadania informacyjne z zakresu wywiadu.

Nie będzie zatem eufemizmem stwierdzenie, że kontrwywiad wojskowy II Rzeczpospolitej faktycznie był oczyma, tarczą i mieczem Rzeczpospolitej.

1. R. Wraga, Trust, „Kultura” 1949, z. 4–5. [wróć]

2. Fragmenty wykładu z kursu informacyjno-wywiadowczego Oddziału II SG WP. [wróć]

3. Większość ówczesnych państw europejskich miało tylko wojskowy wywiad i kontrwywiad, które były częścią składową Sztabów Generalnych. Wyjątek stanowiła Wielka Brytania, której służby specjalne od 1904 r. zostały zreorganizowane i stopniowo przekazywane pod kierownictwo Ministerstwa Spraw Zagranicznych (choć podczas I wojny światowej zostały ponownie podporządkowane ministerstwu wojny). Inny model zastosowano natomiast w Rosji sowieckiej, gdzie utworzono silne, cywilne służby wywiadu i kontrwywiadu (w gestii Armii Czerwonej — a właściwie Sztabu Generalnego — pozostawiono wywiad wojskowy). Podobny model został utworzony po dojściu Hitlera do władzy, kiedy to obok wojskowych służb specjalnych powstały służby cywilne podporządkowane SS i Ministerstwu Spraw Zagranicznych, J. Larecki, Wielki leksykon służb specjalnych świata. Organizacje wywiadu, kontrwywiadu i policji politycznych świata, terminologia profesjonalna i żargon operacyjny, Warszawa 2007, s. 86–87, 579–581, 583–584, 559–561 i w wielu miejscach. [wróć]

4. Od 1928 r. Sztabu Głównego. [wróć]

5. Referat Informacyjno-Polityczny powstał w lutym 1918 r. jako część składowa Departamentu Politycznego Rady Regencyjnej. Zajmował się organizowaniem i prowadzeniem wywiadu politycznego. Pierwszym szefem Referatu był oficer żandarmerii legionowej i późniejszy twórca Biura Wywiadowczego i Defensywy Politycznej ppor. dr Mieczysław Skrudlik, A. Pepłoński, Policja Państwowa w systemie organów bezpieczeństwa Drugiej Rzeczypospolitej, Szczytno 1991, s. 16–20. [wróć]

6. Do najbardziej wartościowych prac można zaliczyć monografie Andrzeja Pepłońskiego, Kontrwywiad II Rzeczypospolitej, (Warszawa 2002) oraz Wywiad polski na ZSRR 1921–1939 (Warszawa 2010), Henryka Ćwięka, Przeciw Abwerze (Warszawa 2001) oraz Zwalczanie niemieckich służb specjalnych na ziemiach zachodnich i północnych II Rzeczypospolitej (Warszawa 1998). Ci historycy służb specjalnych przedstawili w różnym zakresie działalność oraz organizację pracy jednostek kontrwywiadu wojskowego i cywilnego (policji politycznej) na kierunku zachodnim i wschodnim. Należy wspomnieć także o pracach Andrzej Misiuka oraz Piotra Kołakowskiego, które syntezują działalność organów kontrwywiadu wojskowego i cywilnych służb bezpieczeństwa. Również autor niniejszego opracowania opisał funkcjonowanie kontrwywiadu wojskowego zarówno od strony organizacyjnej, jak i pracy operacyjnej, koncentrując się przede wszystkim na kierunku wschodnim. Pozostali autorzy prezentujący różne aspekty funkcjonowania Oddziału II wspominają o pracy służb defensywnych w dwudziestoleciu międzywojennym. W ostatnich latach na łamach wydawnictw i periodyków naukowych pojawiła się duża liczba prac różnej wartości. Przeważają jednak artykuły i monografie poświęcone działalności wywiadowczej. Dlatego nadal brakuje odrębnych opracowań, choćby poświęconych poszczególnym Samodzielnym Referatom Informacyjnym Dowództw Okręgów Korpusów. Nie wszystkie prace „historyków” publikowane czy to na łamach naukowych periodyków, czy też w Internecie spełniają wymogi rzetelnej i obiektywnej historycznej narracji. [wróć]

7. Cząstkowe dane dotyczące organizacji kontrwywiadu znajdujemy w opracowaniach materiałów archiwalnych, do najciekawszych z tej grupy można zaliczyć artykuły: A. Suchcitza, K. Skrzywana, Archiwum płk. Stefana Mayera i testament mjr. Jana Żychonia, „Teki Historyczne” 1988–1989, t. 19. H. Ćwięka, Działalność niemieckich służb specjalnych na Górnym Śląsku w okresie Republiki Weimarskiej (Częstochowa 2006); M. Kwietnia, G. Mazura, Wykłady pułkownika Stefana Mayera o wywiadzie polskim w okresie II RP, „Zeszyty Historyczne” 2002, z. 142. [wróć]

8. Dopiero 21 listopada 1918 r. w dokumentach organizacyjnych spotyka się nowy podział Sztabu Generalnego, w którym ujęto nie Wydział II, lecz Oddział II Informacyjny. Zresztą, po kolejnej zmianie, Oddział ten otrzymał nową numerację i nosił nazwę Oddział VI Informacyjny Sztabu Generalnego WP. [wróć]

9. Został powołany Dekretem Rady Regencyjnej z 25 października 1918 r. [wróć]

10. Termin defensywa był powszechnie używany w okresie międzywojennym i oznacza kontrwywiad. Słowo defensywa pochodzi z języka łacińskiego: defensivus — obronny lub defendere — odpierać, chronić, bronić. [wróć]

11. Bronisław Witecki (1889–1923) urodził się w Warszawie, studiował we Lwowie. W czasie I wojny światowej wstąpił do II Brygady. Był dowódcą plutonu, a następnie szefem żandarmerii II Brygady. Od 1917 r. pełnił funkcję kierownika wydziału śledczego przy Komendzie Legionów Polskich, a od października 1918 r. szefa sekcji wojskowo -policyjnej Oddziału VI (II) Sztabu Generalnego NDWP. Następnie, od lipca 1919 r., był szefem Wydziału Defensywy w Sekcji Politycznej Departamentu II MSWojsk., a w kwietniu 1920 r. objął kierownictwo Sekcji Defensywy MSWojsk. W latach 1920– –1922 zajmował się likwidacją komórek defensywy w Ministerstwie Spraw Wojskowych i NDWP. Zwolniony z wojska w 1922 r. w związku z pogarszającym się stanem zdrowia. Zmarł w 1923 r., zob. A. Pepłoński, Kontrwywiad…, s. 25. [wróć]

12. Od 11 maja 1919 r. Oddziałowi Informacyjnemu z powrotem przyporządkowano numer drugi (II). [wróć]

13. Nowy podział organizacyjny Oddziału Informacyjnego został przedstawiony w schemacie z 12 stycznia 1919 r., Opracowanie dwójkarskie o strukturze O II Szt. Gen. w latach początkowych, Centralne Archiwum Wojskowe, Oddział II Sztabu Generalnego (Głównego), (dalej: CAW, Oddz. II SG), sygn. I.303.4.30, s. 9. [wróć]

14. Tamże; Sztab Generalny Wojsk Polskich. Informacje o Oddziale Informacyjnym z 18 lutego 1919, CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.11. [wróć]

15. Miało to miejsce 25 czerwca 1919 r. [wróć]

16. Opracowanie dwójkarskie o strukturze O II Szt. Gen…, s. 18. [wróć]

17. Rozkaz Naczelnego Dowództwa WP Oddz. II Inf. Nr 23555/II z 22.06.1920 r., CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.10. [wróć]

18. Opracowanie dwójkarskie o strukturze O II Szt. Gen…, s. 24–25; Opracowanie na temat zadań Oddz. II NDWP w latach 1919–1920, CAW, Oddz. II SG, sygn.I.303.4.30. [wróć]

19. A. Pepłoński, Oddział II Sztabu Generalnego NDWP. Zarys organizacji i działania (1919–1920), „Wojskowy Przegląd Historyczny” (dalej: WPH) 1994, nr 1–2, s. 94. [wróć]

20. Opracowanie dwójkarskie o strukturze O II Szt. Gen…, s. 25–26. [wróć]

21. Ocena pracy w działach kontrwywiadowczym i wywiadowczym Oddz. II NDWP w latach 1919–1920, CAW, Oddz. II SG, sygn. I. 303.4.30. [wróć]

22. Opracowanie dwójkarskie o strukturze O II Szt. Gen…, s. 34. [wróć]

23. Opracowanie Głównego Zarządu Informacji (GZI) WP z 1951 r. dotyczące organizacji i działalności Samodzielnego Referatu Informacyjnego Dowództwa Okręgu Korpusu (SRI DOK) V Kraków, CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.7833. [wróć]

24. Tamże. [wróć]

25. Przyjął on numerację II Oddziału po zmianach, jakie zaszły w związku z reorganizacją Naczelnego Dowództwa WP 11 maja 1919 r. w myśl Rozkazu Naczelnego Dowództwa WP nr 138 i 139 z 08 i 09.05.1919 r., Opracowanie dwójkarskie o strukturze O II Szt. Gen…,. [wróć]

26. A. Pepłoński, Kontrwywiad…, s. 13–14. [wróć]

27. Referat o kontrwywiadzie wojskowym z 1921 r., CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.10. [wróć]

28. Schemat organizacyjny Oddziału II Szt. Gen., CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.11. [wróć]

29. Referat o kontrwywiadzie…, CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.10. [wróć]

30. Według wcześniejszej organizacji Sekcja II Defensywy składała się z pięciu Wydziałów; Wydział IV Centrala Inwigilacji zajmował się ewidencją materiału inwigilacyjnego, prowadzeniem pracowni fotograficznej i daktyloskopijnej, redakcją Dziennika Inwigilacyjnego, udzielaniem innym komórkom i władzom bezpieczeństwa danych inwigilacyjnych; Wydział V Lotny prowadził obserwację, rewizje oraz dokonywał aresztowań, Oddział II Informacyjny. Struktura organizacyjna, CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.12. [wróć]

31. Zmiany w przepisach służbowych dla Ministerstwa Spraw Wojskowych, Załącznik nr 6 do Rozk. MSWojsk. Dep. I nr 1792/Org., CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.12. [wróć]

32. Wyciąg z załącznika nr 4 do Rozk. MSWojsk. Def.INr. 1792/Org., CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.12. [wróć]

33. Nie można mylić tej komórki z powstałym w wyniku reorganizacji Wydziałem III Wywiadowczym. [wróć]

34. A. Pepłoński, Kontrwywiad…, s. 14. [wróć]

35. Stefan Mayer (1895–1981) urodził się w Rawie Ruskiej. Studiował na Politechnice Lwowskiej. Służył w II Brygadzie Legionów, a następnie w Oddziale Polskim w Murmańsku. Od 1919 r. w strukturach wywiadowczych Wojska Polskiego, najpierw w 2. Armii, a następnie jako kierownik Ekspozytury nr 1 w Wilnie. W 1925 r. ukończył Wyższą Szkołę Wojenną. W drugiej połowie lat 20. kierował Wydziałem IIb. W latach 1930–1939 był szefem Wydziału II Wywiadowczego Oddziału II SG WP. W czasie kampanii wrześniowej pełnił funkcję szefa Biura Wywiadowczego drugiego rzutu Oddziału II Sztabu Naczelnego Wodza. Przedostał się przez Rumunię do Francji, a po jej klęsce do Anglii. W latach 1941–1945 był komendantem Oficerskiej Szkoły Wywiadowczej w Glasgow. Po wojnie na emigracji. Aktywny działacz polonijny, A. Suchcitz, K. Skrzywan, Archiwum płk. Stefana Mayera i testament…, s. 238–239. [wróć]

36. Zadania kontrwywiadowcze Oddziału II 2. Armii. Pismo nr 4347 z 1921 r., CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.2471. [wróć]

37. Opracowanie GZI WP…, Organizacja organów wykonawczych służby informacyjnej. CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.28. [wróć]

38. Zarządzenia w sprawie reorganizacji oddziałów informacyjnych DOGen., CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.29. [wróć]

39. Propozycje zmian organizacyjnych Oddziału II z 22 lutego 1921 r., CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.70. [wróć]

40. Pismo nr 3575/21/Org. Oddziału I Sekcji organizacyjnej MSWojsk. z 5 kwietnia 1921 r., CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.70; Zarządzenie dotyczące przeprowadzenia reorganizacji Oddziału Szt. Generalnego nr 7840/21/Org. z 17 sierpnia 1921 r., CAW, Oddz. II Sztabu MSWojsk., I.300.76.35. [wróć]

41. Tamże. [wróć]

42. Tamże. [wróć]

43. Zarządzenie dotyczące reorganizacji Oddz. II Sztabu MSWojsk. i Oddz. II Szt. Gen. z 1920 i 1921 r., CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.28. [wróć]

44. Instrukcja dla służby informacyjnej, CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.28. [wróć]

45. Organizacja Oddz. II Szt. Gen., CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.12. [wróć]

46. W wyniku czerwcowej reorganizacji zostało zlikwidowane Biuro Wywiadowcze. [wróć]

47. Centralna Agentura — z tym terminem spotyka się dość często w opracowaniach dotyczących Oddziału II. Odnosi się on do komórki, która zajmowała się nie tylko ewidencją sieci agenturalnych, lecz także w początkowym okresie werbunkiem, szkoleniem oraz pracą i kontrolą agentów. [wróć]

48. Komunikat nr 13. Krótka informacja o Wydziale Wywiadowczym Oddziału II Szt. Gł. za lata 1921–1929, IX. 1953 GZI MON, CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.7833. [wróć]

49. Zakres prac i etat Oddziału II, Pismo nr 24343/II.BWI z 22.06.1921 r., CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.14, s. 4. [wróć]

50. Tamże, s. 4–5. [wróć]

51. Działalność referatu dotyczyła nie tylko żołnierzy i pracowników zatrudnionych w instytucjach Ministerstwa Spraw Wojskowych, lecz także osób pracujących w instytucjach cywilnych, które wykonywały prace na rzecz sił zbrojnych. Adekwatnie te same czynności realizowano w stosunku do zakładów przemysłu obronnego oraz innych obiektów mających jakiekolwiek znaczenie dla obronności państwa, Komunikat nr 13. Krótka informacja o Wydziale… [wróć]

52. W piśmie płk Michała Bajera referat ten nie jest oznaczony literą „C”, Pismo w sprawie podziału resortów M.S.Wojsk. na referaty — L. 21636 /II/Inf.I.A z października 1923 r. Załącznik do rozk. L: 19052/II/Inf/I.A., CAW, Oddz. II S.G, sygn. I.303.4.92. [wróć]

53. Tamże. [wróć]

54. Zadania te dotyczyły wywiadu przeciwdywersyjnego, którym także zajmowały się ekspozytury 1 i 5 oraz organy policji państwowej [wł. Urzędy Śledcze, a wcześniej Defensywa Polityczna (Wydziały IVD)]. W późniejszym okresie Referat Wywiadowczy KOP zajmował się również kontrwywiadem w pasie przygranicznym. Referat podlegał bezpośrednio dowódcy KOP, jednak pod względem merytorycznym szefowi Oddziału II (wł. szefowi Wydziału Wywiadowczego), M. Jabłonowski, J. Prochwicz, Wywiad Korpusu Ochrony Pogranicza, Warszawa 2003/2004, s. 49–52. [wróć]

55. Referatu „I” lub Ekspozytury L VI — niestety z braku dokumentów nie można dokładnie podać daty, kiedy doszło do rozformowania jednej i powstania drugiej komórki. [wróć]

56. Opracowanie Inspiracja jako metody nowoczesnego wywiadu wraz z notatką sporządzoną w GZI WP. CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.2560, s. 3. [wróć]

57. Zadania, zakres i metody pracy Ref. Inspiracyjnego, CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.2591. [wróć]

58. Tamże. [wróć]

59. Obsada personalna Oddziału II S.G. z 13 lipca 1933 r., CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.216. [wróć]

60. Składy Osobowe Oddz. II. Szt. Gł. Na czas pokoju, Warszawa 1930, CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.185. [wróć]

61. Organizacja O II w tym i Wydziału IIb wraz z podstawowymi zadaniami, Dokument nr 1369/II Inf./ Org. z 25.01.1930 r., CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.154. [wróć]

62. Stanisław Szaliński (1896–1951); w czasie I wojny światowej oficer w armii niemieckiej, w latach 1918–1919 brał udział w powstaniu wielkopolskim, w 1920 r. w składzie 58. Pułku Piechoty uczestniczył w wojnie polsko-rosyjskiej. Od 1921 r. służył w komórkach kontrwywiadu wojskowego Oddziału II SG. W latach 1928–1930 był kierownikiem Referatu Kontrwywiadowczego, a następnie do 1939 r. pełnił funkcję szefa Wydziału IIb (kontrwywiadowczego) Oddziału II SG. Był jednym z najzdolniejszych polskich oficerów, uczestniczył w kilkunastu operacjach kontrwywiadowczych. Po kampanii wrześniowej przedostał się najpierw do Francji, a następnie do Wielkiej Brytanii. W latach 1940–1945 działał w Centrum Wyszkolenia Piechoty w Szkocji. Po wojnie pozostał na emigracji, Polskie służby specjalne. Słownik, K.A. Wojtaszczyk (red.), Warszawa 2011, s. 199–200; A. Pepłoński, Kontrwywiad…, s. 27. [wróć]

63. T. Nowiński, Organizacja O. II Szt.Gł. 1918–1939 r., ZS (Zbiory Specjalne) Wojskowe Biuro Badań Historycznych (dalej: WBBH), sygn. I/3/71, s. 16. [wróć]

64. Major S. Mayer pozostawał na etacie szefa Wydziału IIb, jednak, jak wynika z dokumentu z 5 listopada, miał on kierować Wydziałem II Wywiadowczym. Natomiast obowiązki szefa Wydziału IIb miał pełnić mjr Stanisław Szaliński, który jednocześnie był etatowym kierownikiem Referatu Narodowościowego, Obsada personalna Wydziałów wywiadowczych Oddz. II S.G. Reorganizacja wewnętrzna, Pismo nr 6309/IIb T.O., CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.185. [wróć]

65. Chodzi oczywiście o Referat Inspiracyjny. [wróć]

66. Obsada personalna O II SG Z 1930 L. dz. 6666/II.Inf.Org. z 10.12.1930 r. Obsada z 1.07.1931 r., CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.364. [wróć]

67. Pięć stanowisk oficerów starszych i siedem młodszych. [wróć]

68. Pismo dotyczące zmian w obsadzie etatowej nr 6017/II. T.O. z 10.07.1933 r., CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.471. [wróć]

69. M. Jabłonowski, J. Prochwicz, Wywiad Korpusu Ochrony Pogranicza…, s. 68. [wróć]

70. Schemat Oddziału II — stan na rok 1935 wraz z zmianami personalnymi, CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.185. [wróć]

71. Sprawozdanie kpt. Marescha z działalności służbowej z 1940 r., IIPMS, Kolekcja kpt. W. Gilewicza, sygn. BI.6g/7, s. 89. [wróć]

72. Tamże, s. 90. [wróć]

73. Tamże, s. 90–91. [wróć]

74. Kapitan Stefan Maresch obowiązki szefa Referatu Kontrwywiadu Wydziału IIb pełnił od 1931 r., Protokół przesłuchania kpt. Marescha Stefana z 7 marca 1940 r., IPMS, Kolekcja kpt. W. Gilewicza, sygn. BI.6g/6, s. 63. [wróć]

75. T. Nowiński, Organizacja O. II…, s. 16. [wróć]

76. L. Sadowski, Oddział II Sztabu Głównego. Rezultaty pracy pokojowej i udział w przygotowaniu do wojny, ZS BN WBBH, sygn. I/3/60, s. 23. [wróć]

77. Tamże. Dodatkowo musiano obsadzić kilkoma oficerami i kilkunastoma agentami obszary budowanych umocnień fortyfikacyjnych w pasie granicznym z Niemcami, co spowodowało konieczność przeniesienia części sił z terytorium wschodniej Rzeczpospolitej. [wróć]

78. Dowództw Rejonów Etapowych. [wróć]

79. Opinia do Organizacji organów O. II na stopie woj. Pismo nr 4369/II Inf./Pers. z 05.07.1931 r., CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.176. [wróć]

80. Opracowanie dotyczące stanu przygotowań i działań wojennych z 1939 r., IPMS, Kolekcja kpt. W. Gilewicza, sygn. B.T.6i/9. [wróć]

81. Zgodnie z zarządzeniem ministra spraw wojskowych z 12 sierpnia 1921 r. powołano do życia ekspozytury (jako elementy struktur wywiadu) Oddziału II Sztabu Generalnego WP: nr 1 w Wilnie, nr 2 w Gdańsku, nr 3 w Poznaniu, nr 4 w Krakowie, nr 5 we Lwowie i nr 6 w Brześciu. Miały one za zadanie prowadzić płytki wywiad i kontrwywiad ofensywny na obszarze sąsiednich państw, Schemat, etat i zakres czynności Oddziału II Szt. Gen., CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.22. [wróć]

82. Ekspozytury prowadziły operacje kontrwywiadowcze z zakresu kontrwywiadu ofensywnego skierowane przeciwko ośrodkom wywiadowczym przeciwnika. [wróć]

83. Sprawozdanie pracownika Oddziału II Sylwestra Kowalskiego z 20 lutego 1940 r. w sprawie ochrony Marszałka Piłsudskiego, IPMS, Kolekcja kpt. W. Gilewicza, sygn. BI.6f/42. [wróć]

84. Tamże. Według cytowanego sprawozdania ochroną zajmowała się nieformalna, specjalistyczna komórka łącząca działania o charakterze typowo ochronnym przywódcy państwa z działalnością służby bezpieczeństwa sensu largo (w tym wypadku kontrwywiadu wojskowego). Kierowana była przez kpt. Bolesława Ziemiańskiego, a podlegała merytorycznie szefowi Oddziału II. Analogiczne zadania i możliwości posiada np. Tajna Służba Prezydenta USA. [wróć]

85. Brak materiałów w Centralnym Archiwum Wojskowym dotyczących działalności komórki kpt. Ziemiańskiego nie pozwala na pełną rekonstrukcję działalności kontrwywiadowczej w otoczeniu Naczelnika Państwa. Jeśli chodzi natomiast o prowadzenie działalności agenturalnej, to w Archiwum IPMS w Londynie znajdują się sprawozdania oraz relacje członków zespołu kpt. Ziemiańskiego oraz informatorów. [wróć]

86. Kapitan Ziemiański po śmierci Józefa Piłsudskiego pełnił służbę w Referacie Narodowościowym Wydziału IIb, gdzie zajmował się sprawami politycznymi. Był podejrzewany przez zwolenników Władysława Sikorskiego o prowadzenie kontrwywiadu politycznego, Protokół przesłuchania kpt. Marescha Stefana… [wróć]

87. Brak jest niestety materiałów źródłowych o prowadzonych aferach (rozpracowaniach). W zespole aktowym Oddziału II CAW w ogóle nie ma dokumentów dotyczących zespołu kpt. Ziemiańskiego, nie wspomina o nim również płk L. Sadowski. Jedyne źródła świadczące o funkcjonowaniu tej komórki, która miała charakter służby kontrwywiadu, znajdują się w Kolekcji kpt. W. Gilewicza. [wróć]

88. Wydziały DOGen. na początku 1921 r. składały się z dwóch referatów (kontrwywiadu i narodowościowego) oraz Kancelarii. Etatowo wydział liczył od trzech do sześciu oficerów. Główne zadania Wydziału polegały na zwalczaniu szpiegostwa, dywersji i działalności wywrotowej, współpracy z defensywą MSW, władzami sądowymi oraz prowadzeniu analizy sytuacji narodowościowej w siłach zbrojnych, Instrukcja ogólna dla służby Oddzia łu II z 1921 r. Załącznik nr 5 — Zakres działania Wydziału II Sztabu DOG, CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.13, s. 11. [wróć]

89. Instrukcja ogólna dla służby Oddziału II. Pismo nr 29421/II B.W.I z sierpnia 1921 r. CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.237. [wróć]

90. Opracowanie GZI WP… [wróć]

91. Organizacja organów wykonawczych służby informacyjnej. CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.28. [wróć]

92. Opracowanie GZI WP… [wróć]

93. Referat Oddziału II Sztabu Generalnego na odprawę Kierowników Sam. Ref. Inf. w dniu 2–3 VII 1928 roku, CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.128. [wróć]

94. Występował tylko w strukturze SRI DOK V. Brakuje informacji, aby ten referat wchodził w skład pozostałych SRI. Prawdopodobnie miało to związek z funkcjonowaniem w strukturach krakowskiej komórki kontrwywiadu instytucji dozoru pocztowego. [wróć]

95. Struktury organizacyjne i praca SRI DOK — materiał analityczny przygotowany przez GZI MON, CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.7833. [wróć]

96. W schemacie organizacyjnym SRI z 1938 r. występuje Referat Narodowościowo -Polityczno-Prasowy, natomiast w schemacie z 1928 r. jest to Referat Narodowościowo -Polityczny (taką nazwę znajdujemy również w opracowaniu GZI z1953 r.), Organizacja Samodzielnego Referatu Informacyjnego Okręgu Korpusu na stopie pokojowej, CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.154 oraz CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.7833. [wróć]

97. Tamże. [wróć]

98. Schemat organizacyjny Sam. Ref. Informacyjnego O.K. na stopie pokojowej, tamże. [wróć]

99. Informacja o pracy, strukturze i obsadzie Samodzielnego Referatu Informacyjnego D.O.K. X w Przemyślu, CAW, Kolekcja akt z archiwów rosyjskich, Materiały archiwalne o działalności wywiadu burżuazyjnej Polski przeciwko ZSRS, sygn. VIII.800.71.10., s.16. [wróć]

100. Tamże. [wróć]

101. Samodzielny Referat Informacyjny DOK–IX w Brześciu n/Bugiem, CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.7828, s. 2. [wróć]

102. Tamże, s. 55. [wróć]

103. Tamże, s. 55–56. [wróć]

104. Należy zauważyć, że podobnie jak organizacja SRI, tak i struktura wewnętrzna ekspozytur w poszczególnych Samodzielnych Referatach różniła się od siebie. Jak się wydaje pozostawiono te kwestie do decyzji kierowników jednostek organizacyjnych, Opracowanie „Agent stały” — warunki, werbowanie, szkolenie, przydział i zabezpieczenie. Pismo nr 490/Inf.Tjn.Kier. z 15.04.1935 r., CAW, SRI DOK IX, sygn. I.371.9/A.769. [wróć]

105. W niektórych SRI było dwóch pracowników kancelarii. [wróć]

106. Agentura Informacyjna — był to terenowy organ kontrwywiadu z reguły kierowany przez agenta stałego lub podoficera zawodowego (eksponowanego); prowadziła działalność defensywną na niewielkim obszarze (nigdy nie zostało to sformalizowane odrębnymi przepisami), mógł być to jeden garnizon, odcinek forteczny lub kilka zakładów produkcyjnych, Organizacja Samodzielnego Referatu… [wróć]

107. Oficer eksponowany — samodzielny pracownik wywiadu (rzadziej kontrwywiadu) działający na określonym ze względu na ważność obszarze, prowadzący działania operacyjne oparte na własnej agenturze. Ich działalność dotyczyła np. ochrony prac notyfikacyjnych czy osłony prac mobilizacyjnych. Najczęściej obszarem działalności były duże garnizony na Kresach Wschodnich, znajdujące się w pasie przygranicznym. Pismo Kierownika SRI DOK IX z sierpnia 1932 r., CAW, SRI DOK IX, sygn. I.371.9/A.16. [wróć]

108. Organizacja Samodzielnego Referatu… CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.154 oraz CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.7833. [wróć]

109. Ekspozytury, a później placówki — powstały przede wszystkim we wschodnich DOK, czyli w DOK III Grodno, DOK IX Brześć nad Bugiem, DOK II Lublin, DOK VI Lwów oraz DOK I Warszawa. W pozostałych SRI: DOK VII, VIII, V i X, Floty — struktura jednostek terenowych nie była natomiast usystematyzowana. Należy pokreślić, że obok agentur funkcjonowały często placówki, które, jak się wydaje, były podstawowymi komórki organizacyjnymi. Analizując istniejące dokumenty archiwalne, obrazujące rozwój organizacyjny Oddziału II SG WP, i tym samym kontrwywiadu wojskowego, należy przypuszczać, że sprawy organizacji jednostek terenowych SRI pozostawiono w gestii ich kierowników. [wróć]

110. Organizacja terenu DOK II pod względem K.W., z 12.03.1930 r., CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.7008. [wróć]

111. Raport roczny zlikwidowanych spraw szpiegowskich na terenie SRInf. DOK VI w r. 1936, Załącznik do L. 32//Inf.K.W./37.T.O. z 05.03.1937 r., CAW, SRI DOK VI, sygn. I.371.6/A.127. Pułkownik L. Sadowski w swoim opracowaniu podał, że Ekspozytury SRI DOK VI znajdowały się w Stryju, Stanisławowie, w Tarnopolu natomiast rezydował oficer eksponowany, L. Sadowski, Oddział II Sztabu Głównego…, s. 35. [wróć]

112. Sprawozdanie z działalności Sam. Ref. Inf. DOK V, CAW, SRI DOK V, sygn. I.371.5/A.129. [wróć]

113. Instrukcja organizacyjna SRI na stopie pokojowej, CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.130. [wróć]

114. W referacie tym zbierano także informacje dotyczące podziału poszczególnych mniejszości narodowych pod względem wyznaniowym. Prowadzono również oceny sytuacji politycznej i społecznej mniejszości z uwzględnieniem ugrupowań politycznych, wpływów zewnętrznych i wewnętrznych, stosunku do państwowości polskiej. [wróć]

115. Taką opinię wyraził płk L. Sadowski we wspomnianej już wyżej ocenie, która powstała w Wielkiej Brytanii po klęsce wrześniowej. Opierała się ona przede wszystkim na relacjach części kadry Oddziału II, której udało się przedostać do Wielkiej Brytanii, oraz szczątkowej dokumentacji, jaką ewakuowano z Polski. W związku z tym obraz struktur i organizacji służby kontrwywiadu jest bardzo ogólnikowy, niepoparty żadnym materiałem źródłowym. Różni on się zresztą od źródeł archiwalnych dostępnych w zespole Oddziału II. Pułkownik Sadowski wyszczególnił w strukturze organizacyjnej Wydziału IIb — Centralną Agenturę i Centralną Kartotekę. W dostępnym materiale źródłowym nie występują powyższe dwie komórki organizacyjne, L. Sadowski, Oddział II Sztabu Głównego…, s. 23–24. [wróć]

116. Podobne rozwiązania wprowadzono m.in. w SRI DOK IX Brześć, X Przemyśl i II Lublin. [wróć]

117. W piśmie Szefa O II nr L.193/Inf. Kier. TO/34 proponuje się rozbudowę ekspozytur do pięciu osób, w tym dwóch żołnierzy zawodowych i trzech pracowników cywilnych, CAW, Oddz. II SG, sygn. I. 303.4.154. [wróć]

118. M. Jabłonowski, J. Prochwicz, Wywiad Korpusu Ochrony Pogranicza…, s. 68. [wróć]

119. Tamże, s. 64. [wróć]

120. W 1939 r. według ppłk. S. Mayera SRI posiadały eksponowane posterunki oficerskie w liczbie 23 i dwie agentury. Prawdopodobnie dane te są błędne, ponieważ nie były to posterunki, lecz placówki oficerskie, a agentur było zdecydowanie więcej, na przykład tylko w SRI DOK IX działały cztery agentury w: Brześciu, Baranowiczach, Pińsku, Siedlcach. Dane ujęto również w Wykazie dyslokacji Sam. Ref. Inf. z 1939 r. CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.130. oraz w Komunikacie GZI nr 9 dotyczy opracowania SRI DOK IX z kwietnia 1951 r., CAW, Oddz. II SG, sygn. I.303.4.7828. Ta raczej zaniżona liczba bezpośrednich organów terenowych kontrwywiadu wzięła się z braku szczegółowych danych i niejednoznacznej struktury organizacyjnej służby defensywnej. Należy przypomnieć, że kontrwywiad wojskowy miał dopiero pod koniec 1939 r. zmienić strukturę na podobną do obowiązującej w wywiadzie. [wróć]

121. Według ppłk. S. Mayera. Podobne opinie wyrażają H. Ćwięk i A. Misiuk. Pomimo tego, że poszczególni dowódcy OK różnie postrzegali sprawy kontrwywiadowcze, to jednak nie były one zaniedbane pod względem organizacyjnym i operacyjnym. Przykładem może być sytuacja panująca w latach 30. ub. wieku w DOK IX, II i III, gdzie dowódcy OK starali się rozbudowywać organy terenowe SRI, co niewątpliwie podważa ocenę ppłk. S. Mayera. [wróć]

122. Prawdopodobnie tymi garnizonami były Wilno i Lwów. [wróć]

123. Załącznik do zeszytu ewidencyjnego podpułkownika dyplomowanego piechoty Mayera Stefana Antoniego (w myśl rozkazu M.S.Wojsk. L. 310-145/39 z dnia 29 października 1939 r.), IPMS, Kolekcja płk. S. Mayera, BI.6g/9, s. 118. [wróć]

Beata Mącior-Majka

Policja polityczna: zadania i ich realizacja w latach 1919–1926

W dniu 24 lipca 1919 r. Sejm II Rzeczpospolitej Polskiej przyjął ustawę o powołaniu do życia jednolitej organizacji odpowiedzialnej za bezpieczeństwo państwa, nadając jej nazwę Policja Państwowa (PP)¹. Zgodnie z brzmieniem art. 1 przepisów przejściowych do ustawy z dniem wejścia ustawy w życie traciły moc: Przepisy o organizacji Milicji Ludowej z 5 grudnia 1918 r.², Dekret w przedmiocie uzupełnienia przepisów o organizacji Milicji Ludowej z 7 lutego 1919 r.³ oraz Dekret o organizacji policji komunalnej z 9 stycznia 1919 r.⁴.

W październiku 1919 r. w ramach Policji Państwowej został powołany Inspektorat Defensywny, w którego zakresie obowiązków znajdowały się sprawy natury kontrwywiadowczej. Nie posiadał on jednak struktury terenowej. Z tego też powodu wszelkie sprawy defensywne (aresztowania dezerterów, inwigilacje, pościgi, dochodzenia) zgłaszane Inspektoratowi przez Oddział II Defensywny Ministerstwa Spraw Wojskowych były realizowane przez jednostki policji ogólnej (służbę śledczą), które miały obowiązek informowania o tym inspektorat⁵.

W sierpniu 1920 r. w ramach służby śledczej (Urzędy Śledcze) zostały utworzone specjalne komórki noszące nazwę wydziałów śledczych IV D⁶. Funkcjonowały one w charakterze policji politycznej działającej wewnątrz Policji Państwowej, podporządkowane bezpośrednio nowo powołanemu Wydziałowi IV D w Komendzie Głównej PP⁷ zamiast zlikwidowanego Inspektoratu Defensywnego.

Ekspozytury Wydziału IV D zostały utworzone zgodnie z wytycznymi zawartymi w Instrukcji dodatkowej z dnia 17 listopada 1920 r., przy Komendach Okręgowych Policji. Poza ekspozyturami, w wyjątkowo ważnych dla Wydziału IV D miejscowościach (ośrodki przemysłowe, punkty graniczne), powstawały również agentury. Ekspozytury i agentury tworzyli ściśle wyselekcjonowani funkcjonariusze wydziałów śledczych. Do ich podstawowych zadań należała walka ze szpiegostwem, komunizmem oraz ogólnie rozumianą akcją antypaństwową. Należy podkreślić, że zadania te dotyczyły wyłącznie osób cywilnych. Sam Wydział IV D był traktowany natomiast jako główna centrala inwigilacyjno-polityczna, do której powinny wpływać ze wszystkich instytucji państwowych materiały dotyczące tej właśnie kategorii przestępstw⁸.

Wykonywanie tych zadań okazało się jednak dość trudne. Zadecydowały o tym następujące kwestie:

spory kompetencyjne z władzą wojskową,

konflikty w zetknięciu z administracją ogólną (samorządy),

ciągłe reorganizacje, przekształcenia i zmiany kompetencji.

Spory kompetencyjne z władzą wojskową należy podzielić na dwa okresy: od sierpnia 1920 r. do 31 maja 1922 r. oraz od 31 maja 1922 r. do czasu likwidacji policji politycznej, czyli do końca 1926 r., oczywiście z uwzględnieniem przerwy na działalność Służby Informacyjnej (tj. od 26 kwietnia 1923 r. do 16 czerwca 1924 r.), która podlegała organom administracji ogólnej. W tym pierwszym, omawianym w artykule okresie państwo polskie znajdowało się w stanie wojny z sowiecką Rosją, w związku z czym Rada Obrony Państwa 6 sierpnia 1920 r. wydała rozporządzenie w sprawie tymczasowych zmian organizacji i zadań Policji Państwowej⁹. Zgodnie z brzmieniem art. 1 tego rozporządzenia stwierdzono, że policja jako organ wykonawczy władz państwowych i samorządowych ma za zadanie ochronę bezpieczeństwa państwa oraz bezpieczeństwa, spokoju i porządku publicznego. W czasie wojny może być dodatkowo wykorzystana do celów wojskowych. Z tego też powodu cywilne służby defensywne realizowały wiele zadań na zlecenie władz wojskowych (Oddziału II i jego ekspozytur), takich jak: inwigilacje, aresztowania, dochodzenia i pościgi zarówno osób cywilnych, jak i wojskowych, co w konsekwencji prowadziło do sporów kompetencyjnych.

Do zasadniczej zmiany pozycji cywilnych służb defensywnych oraz unormowania stosunków z wojskowymi służbami defensywnymi doszło na podstawie ściśle tajnego okólnika ministra spraw wewnętrznych Antoniego Kamieńskiego z 31 maja 1922 r.¹⁰. Ustalono w nim zasady współpracy oraz obszary zainteresowań między Oddziałem II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego a Policją Państwową (w szczególności policją śledczą Wydział IV D). Wojskowe służby zostały zobligowane do obrony nienaruszalności granic państwa, cywilne były natomiast odpowiedzialne za utrzymanie w nim porządku. Stan bezpieczeństwa państwa i jego sytuacja wewnętrzna, tj. polityczna i ekonomiczna, miały bowiem zasadniczy wpływ na wartość i sprawność bojową sił zbrojnych. Dlatego też policja polityczna miała obowiązek dostarczać informacje w tym zakresie władzom wojskowym. I chociaż do całkowitej likwidacji sporów między służbami nie doszło, ich współpraca układała się zdecydowanie lepiej¹¹.

Drugim czynnikiem w znacznym stopniu utrudniającym policji, w tym także politycznej, realizowanie jej zadań były konflikty z przedstawicielami administracji publicznej. Wiele kontrowersji wzbudzała kwestia interpretacji przepisów prawnych dotyczących zależności i relacji pomiędzy komendantami okręgowymi a wojewodami i starostami. Świadczą o tym okólniki wydawane przez ministra spraw wewnętrznych w sprawie stosunku władz administracyjnych do organów Policji Państwowej¹². Miały one za zadanie uregulowanie tych zależności oraz jasne wyznaczenie granic kompetencji, często jednak były sprzeczne same z sobą.

Oprócz MSW także Komenda Główna PP przesyłała podległym sobie komendom i komisariatom okólniki i pisma, w których przypominała o służbowym podporządkowaniu w zakresie wykonywanych czynności władzom administracyjnym. W dniu 1 kwietnia 1921 r. komendant główny PP przesłał okólnik nr 15 do komendantów okręgowych oraz do komendanta PP na Małopolskę i do komendanta PP byłej dzielnicy pruskiej, w którym zaapelował, aby wyżej wymienieni dla dobra służby z całą gotowością i na zasadzie wzajemności udzielali informacji kierownikom spraw bezpieczeństwa w zakresie swojej działalności¹³. W dniu 8 czerwca 1921 r. natomiast z Wydziału IV D KGPP zostało skierowane ściśle tajne pismo do kierowników wszystkich ekspozytur Wydziału IV D, w którym przypominano o obowiązku służbowego podporządkowania się władzom administracyjnym w zakresie wykonywanych czynności¹⁴.

Ponadto 23 listopada 1921 r. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych wydało okólnik nr 19 w sprawie uzależnienia agentur IV D od ekspozytur Wydziału IV D, jednocześnie zobowiązując kierowników agentur do udzielania wszelkich informacji komendantom Policji Państwowej danego miasta w zakresie powierzonych im zadań i czynności służbowych, a komendantom kolejny raz nakazując składanie sprawozdań naczelnikowi władzy administracyjnej I instancji¹⁵.

W 1922 r. pozycja policji politycznej uległa więc znacznemu wzmocnieniu dzięki unormowaniu stosunków z wojskowymi służbami defensywnymi oraz zapewnieniu sobie pełnej autonomii w strukturach Policji Państwowej (podporządkowanie bezpośrednio komendantowi głównemu PP). Ten stan rzeczy doprowadził do sytuacji, w której przedstawiciele administracji ogólnej, powołując się na bezpieczeństwo państwa, chcieli policję polityczną podporządkować organom administracji państwowej (województwa, starostwa), zwłaszcza pod względem kompetencji.

Dodatkowo sporo kontrowersji wywołała niejednoznaczna postawa Policji Państwowej podczas wydarzeń w grudniu 1922 r. Policja nie zapewniła prezydentowi Gabrielowi Narutowiczowi bezpieczeństwa, co doprowadziło do przeprowadzenia skutecznego zamachu na jego życie 16 grudnia tego roku¹⁶.

Polityczne zaangażowanie policji i ciągłe naciski ze strony administracji doprowadziły w konsekwencji do likwidacji Wydziału IV D i podległych mu struktur. W jego miejsce Minister Spraw Wewnętrznych Władysław Sikorski okólnikiem z 26 kwietnia 1923 r. — dla wykonywania zadań Służby Informacyjnej w najwyższej instancji — powołał, w ramach Departamentu Bezpieczeństwa MSW Wydział Bezpieczeństwa, a w nim Odział Informacyjny¹⁷. Jak jednak stwierdzono w instrukcji wykonawczej nowej struktury, służbę w jej jednostkach pełnili funkcjonariusze zlikwidowanego Wydziału IV D i jego pionu. Pozostawali więc na etatach i budżecie policji, natomiast pod względem kompetencyjnym podlegali właściwym organom władz administracyjno-politycznych.

W ten sposób policja utraciła kompetencje kontrwywiadowcze, a sprawy bezpieczeństwa państwa znalazły się w rękach przedstawicieli administracji ogólnej. Służba Informacyjna nie spełniła jednak pokładanej w niej nadziei, doszło bowiem do znacznego osłabienia poziomu wywiadu politycznego. W związku z tym po raz kolejny została podjęta decyzja o przeprowadzeniu reorganizacji w ramach Policji Państwowej. Rozporządzeniem z 16 czerwca 1924 r. minister spraw wewnętrznych Zygmunt Hübner powołał autonomiczny pion — Policję Polityczną¹⁸. Przepisy o organizacji centrali Policji Politycznej, czyli o Wydziale V KG PP, ukazały się 1 lipca 1924 r. Jednak już 12 sierpnia 1925 r. minister spraw wewnętrznych wydał kolejną instrukcję dotyczącą organizacji Policji Politycznej, anulując równocześnie instrukcję z 1924 r.¹⁹. Jej ukazanie się było konsekwencją kolejnej negatywnej kampanii prowadzonej przeciwko Policji Politycznej od początku 1925 r. W krytyce tej prym oczywiście wiedli kierownicy władz administracyjnych w terenie²⁰.

W instrukcji wydanej w 1925 r. ponownie określono zadania Policji Politycznej. Należały do nich przede wszystkim: śledzenie wszelkich przejawów życia politycznego i społecznego oraz ściganie ich, w przypadku gdy ze względu na swój charakter, tendencję lub taktykę stanowiły zagrożenie dla ustroju lub bezpieczeństwa Rzeczpospolitej. Realizację tych zadań powierzono właśnie Wydziałowi V Komendy Głównej PP (Policji Państwowej)²¹. Wydział ten nie przetrwał jednak próby czasu, został bowiem zlikwidowany już 14 lipca 1926 r. przez ministra spraw wewnętrznych Kazimierza Dąbrowę-Młodzianowskiego²². Kolejnym rozporządzeniem z 8 października 1926 r. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych (ministrem był wówczas Władysław Raczkiewicz) poinformowało o całkowitej likwidacji istniejącej w ramach Policji Państwowej ogólnej autonomicznej Policji Politycznej. Miało to nastąpić do końca 1926 r.²³.

Oprócz reorganizacji przeprowadzanych przez MSW również Komenda Główna Policji Państwowej realizowała własne przekształcenia. I tak np. 17 października 1922 r. komendant główny PP Wiktor Hoszowski wprowadził zmiany w organizacji ekspozytur i agentur Wydziału IV D. W ich konsekwencji punkt ciężkości służby śledczej został przesunięty z Okręgowych Ekspozytur IV D na Powiatowe Komendy PP, co spowodowało, że Okręgowe Ekspozytury IV D straciły swój wykonawczy (egzekucyjny) charakter i zostały sprowadzone wyłącznie do roli wydziałów okręgowych Policji Państwowej²⁴.

Ciągłe przekształcenia, reorganizacje i zmiany w zakresie kompetencji działały wręcz destabilizująco i demobilizująco. W znacznym stopniu utrudniały policji politycznej realizację zadań zawsze mających na celu bezpieczeństwo państwa, niezależnie od sformułowań użytych w instrukcjach. Wprawdzie podczas swojego krótkiego istnienia jako autonomicznego pionu Policji Państwowej policja polityczna nie odniosła spektakularnych sukcesów, to jednak udało jej się w znacznym stopniu rozpoznać środowisko działaczy i stowarzyszeń politycznych i społecznych, zarówno tych funkcjonujących legalnie, jak i tych tajnych. Ponadto policja polityczna była zaangażowana w rejestrację i obserwację ruchu cudzoziemców oraz w rozpoznawanie działalności szpiegowskiej, przede wszystkim sowieckiej i niemieckiej. Wiele dochodzeń w kwestiach dotyczących podejrzeń o szpiegostwo — szczególnie bolszewickie — prowadziła policja polityczna w Krakowie²⁵. Dobrym rozpoznaniem dotyczącym organizacji i działalności wywiadu niemieckiego dysponowała za to Komenda Powiatowa Policji (Toruń) województwa pomorskiego, która w lipcu 1925 r. przygotowała na ten temat szerokie opracowanie skierowane do Komendy Głównej PP²⁶.

1. Ustawa z dnia 24 lipca 1919 r. o policji państwowej (Dziennik Praw Państwa Polskiego (dalej: Dz.Pr.P.P.) z 1919 r. Nr 61, poz. 363). [wróć]

2. Dz.Pr.P.P. z 1918 r. Nr 19, poz. 53. [wróć]

3. Dz.Pr.P.P. z 1919 r. Nr 14, poz. 153. [wróć]

4. Dz.Pr.P.P. z 1919 r. Nr 5, poz. 98. Na podstawie art. 1 i 2 dekretu MSW bezpośrednio po wejściu w życie ustawy zarządziło ostateczne rozwiązanie Milicji Ludowej i Policji Komunalnej. [wróć]

5. Archiwum Państwowe (dalej: AP) w Krakowie, Komenda Wojewódzka PP w Krakowie (dalej: KWPPK), teczka 120, s. 21–22, 31, 103, 461 oraz teczka 119 — korespondencja w sprawie komunisty Bolesława Szackiego, brak paginacji, zob. także tecz ka 2, s. 39. Wojskowe jednostki defensywne zwracały się bezpośrednio do właściwych terenowych jednostek policji, często żądając od nich konkretnej pomocy lub informacji, zob. KWPPK, teczka 2, s. 857 oraz 1041. [wróć]

6. W dniu 11 marcu 1920 r. Inspektorat Defensywny KGPP zwrócił się do małopolskiego komendanta policji z prośbą o przedstawienie listy kandydatów (ze wszystkich podległych mu powiatów) kwalifikujących się do pracy w Wydziale Defensywy Politycznej, co świadczy o niezwykle zaawansowanych pracach nad przygotowywaniem przekształcenia Inspektoratu Defensywnego w Wydział IV D. Zob. AP w Krakowie, KWPPK, teczka 2, s. 619. [wróć]

7. R. Litwiński, Korpus policji w II Rzeczpospolitej. Służba i życie prywatne, Lublin 2010, s. 316. Jak stwierdza Andrzej Misiuk: Komendanci okręgowi traktowali aparat defensywy jako całkowicie zbędny, który do tego nie chciał się im podporządkować. Z tego powodu na naradach stawiano wnioski likwidacji lub ograniczenia urzędów terenowych Wydziału IV D KG PP, w: tenże, Organizacja policji politycznej w Polsce w latach 1919– –1923, „Problemy Kryminalistyki” 1989, nr 183–184, s. 336. [wróć]

8. Instrukcja dodatkowa do przepisów o organizacji Urzędów Śledczych i organizacji Głównej Komendy Policji Państwowej z 17 XI 1920, AP w Krakowie, Starostwo Grodzkie Krakowskie (dalej: StGKr), teczka 76. [wróć]

9. AP w Krakowie, KWPPK, teczka 96, s.157; także DzU RP z 1920 r., Nr 75, poz. 511. [wróć]

10. A. Pepłoński, Kontrwywiad II Rzeczypospolitej, Warszawa 2002, s. 6–70 oraz AP w Krakowie, KWPPK, teczka 128, brak paginacji. Porozumienie to było oczywiście produktem finalny, poprzedzało je bowiem wiele wcześniejszych działań jak np. rozkaz ministra spraw wojskowych Kazimierza Sosnkowskiego z 25 X 1920 r., w którego wyniku utworzono Wojskowy Referat Inwigilacyjny. Wojskowy Referat Inwigilacyjny został zobligowany do współpracy z Wydziałem IV KDPP przy redagowaniu „Poufnego Przeglądu Inwigilacyjnego”, zob. AP w Krakowie, KWPPKr, teczka 99, s. 1155–1156. Również minister spraw wojsk. Kazimierz Sosnkowski wystosował do MSW 11 I 1921 r. pismo, w którym informował, że wydał polecenie, aby wojskowe służby defensywne i informacyjne ograniczyły swą działalność do spraw związanych z wojskowością, zob. AP w Krakowie, KWPPKr, teczka 124, s. 410–411 i 413. [wróć]

11. Przykładem współpracy między służbami była sprawa Franciszka Filipiaka, obywatela Czechosłowacji, podejrzanego o szpiegostwo (październik–listopad 1924 r.). Materiały sprawy znajdują się w AP w Krakowie, StGKr, teczka 775, s. 1033–1051. [wróć]

12. A. Misiuk, A. Pepłoński, Organizacja instytucji policyjnych w II Rzeczpospolitej 1918–1926. Wybór źródeł i dokumentów, Szczytno 1994, s. 373–387. [wróć]

13. AP w Krakowie, KWPPK, teczka 5, s. 1103. Okólnik stanowił komentarz komendanta głównego PP do zbyt formalnej, jego zdaniem, interpretacji przez niektórych komendantów okręgowych rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych z 14 stycznia 1921 r. (Dz.U. MSW z 1921, Nr 2, poz. 47), Rozkaz Komendy Głównej PP nr 98 z dnia 26.01.1921, normującego stosunek komendantów okręgowych do wojewodów oraz komendantów powiatowych do starostów. W myśl tego rozporządzenia w zakresie bezpieczeństwa publicznego komendant okręgowy podlegał wyłącznie wojewodzie bądź osobie go zastępującej, natomiast komendant powiatowy wyłącznie staroście lub osobie go zastępującej. [wróć]

14. AP w Krakowie, StGKr, teczka 76, bez paginacji. [wróć]

15. Okólnik nr 19 z dnia 23 XI 1921 r. wydany przez MSW (odpis), tamże. [wróć]

16. A. Misiuk, Służby specjalne II Rzeczpospolitej, Warszawa 1998, s. 195–197. [wróć]

17. AP w Krakowie, StGKr, teczka 76, dokumenty z 1923 r. (m.in. Okólnik 28 dotyczący organizacji Służby Informacyjnej ), zob. także Przepisy wykonawcze z 26 kwietnia 1923 r. do okólnika MSW o organizacji Służby Informacyjnej, w: A. Misiuk, A. Pepłoński, Organizacja instytucji…, s. 309–310. [wróć]

18. A. Misiuk, Służby specjalne…, s. 166–167. [wróć]

19. AP w Krakowie, StGKr, teczka 76, dokumenty dotyczące 1926 r. [wróć]

20. A. Misiuk, Policja państwowa 1919–1939, Warszawa 1996, s. 274–276. [wróć]

21. AP w Krakowie, Urząd Wojewódzki Krakowski, teczka 32 i 78, bez paginacji. [wróć]

22. AP w Krakowie, Komenda Powiatowa Policji Państwowej w Pilźnie, teczka 184, bez paginacji. [wróć]

23. Tamże. [wróć]

24. AP w Krakowie, StGKr, teczka 76 (zbiory dokumentów) oraz KWPPK, teczka 9, bez paginacji; zob. też A. Misiuk, Służby specjalne…, s. 161. [wróć]

25. AP w Krakowie, StGKr, teczka 775, s.1054–1055, 1062–1063. [wróć]

26. AP w Krakowie, KWPPK, teczka 461, s. 671–682. [wróć]

Anna Zasuń

O psychologicznych aspektach w działalności tajnych służb

Perspektywa psychologiczna w rozważaniach poświęconych działalności tajnych służb uwzględnia współzależność cech ludzkich i sytuacji, nawiązuje więc do psychologii osobowości, psychologii pracy (zawodu) oraz psychologii sytuacji ekstremalnych. Na potrzeby niniejszych rozważań można posłużyć się charakterystyką działalności tajnych służb w okresie II Rzeczpospolitej. Została ona dość dobrze opisana w literaturze poświęconej tej tematyce¹. Liczba prac psychologicznych nawiązujących do tej problematyki jest natomiast dość niewielka², co wynika z faktu, że choć psychologia odgrywa zasadniczą rolę w ich działaniu, to właśnie tajność stanowi problem przy wszelkich analizach dotyczących ich funkcjonowania.

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. Polska znalazła się w szczególnej sytuacji. Dla odrodzonego państwa polskiego leżącego pomiędzy Rosją i Niemcami, w warunkach, gdy sytuacja ze stron obu sąsiadów nie była stabilna, organizacja tajnych służb była sprawą priorytetową, a rozpoznanie zagrożenia ze strony sąsiadów było istotnym zadaniem³. W omawianym okresie działalność polskiego wywiadu podporządkowano jednej instytucji, jednemu ośrodkowi dyspozycyjnemu — Oddziałowi II Sztabu Generalnego (Głównego) Wojska Polskiego⁴. Począwszy od października 1918 r. organizacja wywiadu i kontrwywiadu w II RP w obrębie Oddziału II przechodziła wiele zmian wynikających przede wszystkim z uwarunkowań politycznych. Zmiany w strukturach organizacyjnych i rozbudowa tajnych służb wynikały z konieczności rozszerzania zasięgu działań wywiadowczych, co pociągało za sobą wymóg zatrudniania odpowiednio wykwalifikowanej kadry, udoskonalenia procedur rekrutacyjnych i szkoleniowych. Organizacja wywiadu i kontrwywiadu wymagała umiejętności doboru właściwych ludzi, oceny ich potencjału psychologicznego i użyteczności w działaniach wywiadowczych. Zajmował się tym Wydział Organizacyjny (w obrębie Biura Wywiadowczego Oddziału II w latach 1919–1921) obejmujący od 1921 r. m.in. Referat Organizacyjny oraz Wyszkolenia. Właściwy dobór kadry pod względem cech psychologicznych w istotny sposób wpływał na działania operacyjne. Dlatego w pracy tajnych służb psychologia odgrywała niemałą rolę, a szczególnie właściwa ocena osobowości pracownika w kontekście wykonywanych zadań. Takie komponenty osobowości, jak emocje, postawy, motywacja, temperament, struktury poznawcze i inne odpowiadają za jakość zjawisk psychicznych, zachowanie, styl działania czy radzenia sobie w danej sytuacji. Ocena tych komponentów była istotnym czynnikiem kwalifikującym osobę kandydującą do pracy w tajnych służbach, była też kluczowym kryterium przyjęcia⁵.

Tajne służby działające w II Rzeczpospolitej prowadziły rozpoznanie zamiarów wroga z pomocą osób specjalnie do tego przeszkolonych — oficerów wywiadu oraz agentów wywiadu⁶. Kandydatów do służby wywiadowczej wybierano spośród oficerów wojska, których rekomendowano szefowi Sztabu Generalnego. Kryteria typowania i delegowania kandydatów były ściśle tajne, zazwyczaj delegowano ich z macierzystych jednostek pod pozorem redukcji etatów⁷. Podział pracowników tajnych służb był kwestią umowną, zwykle jednak uwzględniano takie kryteria, jak zasięg ich działalności (tj. obszar, na jakim działali), mobilność bądź osiedlenie na stałe w jednym miejscu, typ wykonywanych zadań, i tak często wymienia się typy agentów: rezydentów, werbunkowych, lotnych czy pośredników. Charakter wykonywanych przez każdego z nich działań mógł być łączony w razie zaistniałej potrzeby⁸. Przygotowanie do służby w wywiadzie rozpoczynało się praktycznie na poziomie programów szkół oficerskich, gdzie wykładano problematykę funkcjonowania służb specjalnych, oraz zadania i metody pracy, przy czym programy te z powodu rozmiarów i złożoności działań służb specjalnych miały charakter raczej rozpoznania specyfiki pracy niż instruktażowy⁹. Właściwy dobór oraz szkolenie oficerów i agentów wywiadu, w tym także rozeznanie w możliwościach ich działania, cechach charakteru, opiniach, poglądach politycznych, skłonnościach do nałogów, przeprowadzanie testów sprawdzających posiadane zdolności, spostrzegawczość, uczciwość itp., miało skutkować odpowiednim obsadzaniem stanowisk przez osoby właściwie do tego przygotowane, mające predyspozycje do prowadzenia działań specjalnych o charakterze obserwacyjnym oraz informacyjnym. Decyzja o zatrudnieniu zależała m.in. od ostatecznej charakterystyki kandydata określającej go jako: pewnego, wątpliwego lub podejrzanego¹⁰. Do najważniejszych, uważanych za niezbędne, należały umiejętności nawiązywania kontaktów z określonymi osobami, stwarzaniu pozorów zażyłości, i stosownym wykorzystywaniu tego układu. W sprzyjających warunkach te osoby mogły przekazywać, nawet nieświadomie, wiadomości interesujące wywiad¹¹.

Biorąc pod uwagę zasoby kadrowe, tj. oficerów i agentów wywiadu, do zasadniczych zadań służb specjalnych należało: przekazywanie informacji o charakterze strategicznym niezbędnych do podejmowania decyzji, zwalczanie szpiegostwa, działania kontrwywiadowcze, wpływanie na działalność innych resortów aparatu państwowego, rozpoznanie organizacji cywilno-wojskowych na terytorium wroga, pozyskiwanie (werbunek) do współpracy jednostek ze strony wroga, rozpoznawanie nieprzyjacielskich (w okresie II RP niemieckich i rosyjskich) struktur wojskowych, handlu bronią, współpracy z innymi państwami, działalności organizacji politycznych i paramilitarnych¹². Charakter prowadzonych działań wywiadowczych określano jako płytki i głęboki: w pierwszym rozpoznanie krajów ościennych było prowadzone w ramach ekspozytur krajowych, w drugim zaś przez placówki znajdujące się poza granicami kraju¹³. Prowadzenie wywiadu głębokiego wymagało zorganizowania na terenie wroga placówek wywiadowczych, a w ich ramach prowadzenie rozpoznania m.in. wzrostu potencjału militarnego wroga, jego współpracy z innymi krajami. Wywiad głęboki pozwalał na prowadzenie działań obserwacyjno-informacyjnych oraz technicznych, a także zdobywanie obcych dokumentów wojskowych. Zadania te realizowano zwykle pod przykrywką działalności handlowej, tj. niewielkich przedsiębiorstw, firm, sklepów itp., które stanowiły miejsca łączności, wymiany informacji, pozyskiwania „nawróconych” agentów.

Warto wspomnieć, że jednym z organizatorów polskiego wywiadu na terytorium Niemiec był w latach 20. XX w. rtm. Jerzy Sosnowski, który kierował placówką wywiadowczą w Berlinie („In.3”)¹⁴. Po jej likwidacji nie udało się stworzyć podobnej, równie efektywnej. Wskutek obniżającej się skuteczności tego typu jednostek tworzono z czasem nową formę działań specjalnych — jednoosobowe placówki wywiadowcze mające pozyskiwać informacje o przeciwniku (rozeznanie w terenie, rozpoznanie firm i osób powiązanych z wrogiem, ocenę sytuacji na granicach, w tym ruch migracyjny, wpływy polityczne, gospodarcze, kulturalne)¹⁵.

Ocena osobowości i sposobów działania oficerów i agentów tajnych służb zwykle uwzględniała cechy charakteru, poziom inteligencji, możliwości operacyjne, motywy działań, określony poziom moralności, poczucie obowiązku, potencjał fizyczny, spryt, odwagę. Mówiąc ogólnie, miały to być osoby, na których można w pełni polegać. Wymagano także, by były to osoby prawdomówne, punktualne, aby wykazywały się inicjatywą, znajomością ludzi, ostrożnością, małomównością, przebiegłością, opanowaniem i przytomnością umysłu; dyskwalifikowały ich słabości typu nałogi (picie alkoholu, hazard), pożądane natomiast były: dyskrecja, ostrożność w stosunkach osobistych i nieufność, osoby takie powinny też mieć stałe zajęcie i unormowany tryb życia¹⁶.

Na podstawie kalkulacji uwzględniającej charakter osoby oraz spodziewane rezultaty jej działań, w tym także potencjalne niepowodzenia, kształtowano proces szkolenia, tak aby zoptymalizować korzyści pracy takich osób dla tajnych służb. W procesie szkolenia ważnym momentem było rozpoznanie motywów, co przede wszystkim dotyczyło potencjalnych agentów. Do najważniejszych czynników motywacyjnych, skłaniających do podjęcia współpracy zalicza się: ideowe, materialne (osiągnięcie zysku), chęć zemsty, poszukiwanie przygód. Pierwszy typ motywacji dotyczył zwykle osób o wysokiej inteligencji, świadomości celu, i to spośród takich osób rekrutowali się agenci będący najlepszym źródłem informacji. Pozostałe trzy typy motywacji skłaniały do ostrożności, zwykle selektywnego przekazywania informacji takim jednostkom i stałej kontroli ich działań¹⁷. Wiarygodność pozyskiwanych informacji zależała od wielu czynników, zarówno kompetencji i wiedzy agenta, jak i cech osobowości przedstawionych powyżej. Informacje napływające od różnych agentów były analizowane i porównywane z sobą, oceniano także stan psychiczny informatorów w celu wykluczenia świadomej bądź nieświadomej tendencyjności w przekazywaniu informacji¹⁸.

Praca oficera wywiadu i agenta wymagała takich cech, które miały wpływ m.in. na łatwość nawiązywania kontaktów, szybką orientację w sytuacji, posiadanie umiejętności elastycznego zachowania i daru przekonywania, a jednocześnie budzenia u innych zaufania¹⁹. Na podstawie wymagań stawianych przed rekrutami do pracy w tajnych służbach można wyszczególnić cechy pożądane u takich osób. Dzielą się one na predyspozycje wewnętrzne (osoby) oraz zewnętrzne (występujące w jej otoczeniu). Wśród pierwszych będą to: posiadana wiedza (znajomość języków obcych, przydatne wykształcenie, najlepiej wyższe, erudycja, inteligencja), młody wiek, predyspozycje psychologiczne (radzenie sobie z emocjami, w tym głównie ze stresem, zdolności analityczne, zdolności komunikacyjne (werbalne), kojarzeniowe, jakość procesów umysłowych (pamięci, uczenia się, myślenia)²⁰, introwertyzm (bądź ekstrawertyzm), system wartości, postawy (wobec „gorących tematów”, kwestii ideologicznych, kraju), kondycja fizyczna (ogólna sprawność, zdrowie, brak upośledzeń ruchowych) czy wreszcie dyskrecja. Do drugiej kategorii będą należeć: bycie niekaranym w przeszłości, relacje interpersonalne (w najbliższym otoczeniu, w środowisku pracy), rodzina i jej koneksje itp. Wymienione predyspozycje miały być adekwatne do typu zadań i zarazem wpływać na jakość ich wykonywania, ale też pomagać podczas uciążliwego i często długotrwałego szkolenia przygotowującego do pracy operacyjnej.

Po przyjęciu do pracy w tajnej służbie do zadań pracownika zwykle należało: pozyskiwanie informacji, tworzenie rezydentur, docieranie do centrów sztabów, dowództw, instytucji ministerstwa obrony narodowej, zbieranie informacji w warunkach naturalnych, organizowanie tajnej łączności, werbowanie agentów obcego wywiadu, przenikanie do obcych struktur państwowych, inwigilacja, ochrona informacji niejawnych, rozpoznawanie i wykrywanie określonych przez agenturę przestępstw, zapewnienie ochrony wskazanym przez agenturę osobom i jednostkom oraz wiele innych. Do jego pożądanych umiejętności należało: niewzbudzanie podejrzeń, umiejętność „wtapiania się” w otoczenie i bycia nierozpoznawalnym²¹, dochowywanie tajemnicy. Z wymienionymi aspektami pracy w tajnych służbach wiązały się określone skutki. Za najważniejsze należy tu uznać: prowadzenie podwójnego życia (wiele tożsamości), brak stabilizacji, branie odpowiedzialności za wykonywane zadania, dyspozycyjność, nieprzewidywalność sytuacji, wysokie ryzyko i obciążenie stresem, które wymagają wytrzymałości psychicznej itp.²².

Na podstawie zaprezentowanych uwarunkowań działalności w tajnych służbach oraz preferowanych cech oficerów i agentów tych służb można wskazać najważniejsze aspekty psychologiczne korespondujące z jakością i efektywnością ich pracy wywiadowczej. Najważniejszą kategorią w tych rozważaniach będzie z jednej strony osobowość, która stanowi jedno z kluczowych zagadnień psychologii, zdefiniowanych przez wielu badaczy różnych nurtów tej dyscypliny. W omawianym tu kontekście warto wspomnieć, że specjaliści od anomalii osobowościowych (psychicznych) skłonni są uznać „szpiegowanie” za podkategorię „osobowości socjopatycznej lub psychopatycznej”. Osobowościowe uwarunkowania pracy wywiadowczej mogą dotyczyć analizy osobowości jednostek predysponowanych do odgrywania tej roli albo osób, które mają już doświadczenie. W przypadku tych ostatnich osób analizę komplikuje jednak pytanie, na ile osobowość jednostki zmienia się pod wpływem sytuacji. Można przyjąć następujące stanowisko: predyspozycje rekruta, a następnie szkolenie i działalność wywiadowcza są wzajemnie zależne, oznacza to, że cechy osobowości pozostają względnie stałe, pod wpływem doświadczeń zmieniać się może natomiast ich siła. Wniosek ten jest podyktowany przede wszystkim przesłankami psychologicznymi dotyczącymi osobowości i jej składowych, tj. cech, temperamentu, motywacji, struktur poznawczych, które pozostają zazwyczaj stałe w życiu człowieka. Można uwzględnić także takie kryteria, jak odporność na stres, niektóre zdolności (np. inteligencja, pamięć) oraz psychologiczny dylemat oparty na pytaniu, czy na zachowania jednostki wpływa osobowość czy środowisko (sytuacja).

Z drugiej strony ważna będzie tu także analiza sytuacji jako kategorii psychologicznej, której dokonało wielu psychologów o orientacji behawiorystycznej, psychodynamicznej, humanistycznej czy poznawczej. Problematyką sytuacji zajmuje się także psychologia społeczna czy wspomniana psychologia pracy, choć trudno powiedzieć, aby w tym przypadku występowały sprecyzowane standardy działania i zachowania się, które zawsze gwarantowałyby powodzenie i efektywność²³. Nasuwa się tu pytanie, czy zagadnienia z zakresu jakości zawodu i jego wymogów, w tym także polityki kadrowej, są dobrymi narzędziami do analizy pracy w tajnych służbach?²⁴ Polityka kadrowa to działania polegające na doborze właściwej osoby na właściwe stanowisko, bierze się tu pod uwagę kryteria psychologiczne, produkcyjne i społeczne. Istotą doboru zawodowego jest przyjęcie kilku założeń: znane są cechy typowe dla danego zawodu, osoba posiada cechy przydatne w tym zawodzie, cechy te można zbadać przed przyjęciem do pracy, na podstawie badań można przewidzieć powodzenie kandydata do pracy w zawodzie²⁵. Ponieważ założenia te są trudne do realizacji w warunkach pracy wywiadowczej, jako punkt wyjścia można przyjąć inne przesłanki, które wydają się tu uzasadnione z perspektywy psychologii osobowości. Wybór takiego stanowiska podyktowany jest wysoką niewspółmiernością cech pracy oficera czy agenta wywiadu w stosunku do innych zawodów. Znaczna nieprzewidywalność sytuacji, zakresu działań, stylów reagowania, powodzenia w wykonywanych zadaniach itp. są raczej słabymi przesłankami pozwalającymi na ustalenie stałych elementów tej profesji.

Większość psychologów przyjmuje, że osobowość (rozumiana jako zbiór określonych cech, zespół zdolności lub dyspozycji, temperament, struktura lub system) podlega zmianom w ciągu życia pod wpływem społecznym, kulturowym, doświadczeń itp. Na podstawie obserwacji psychologowie stwierdzają, że te same sytuacje wywołują u ludzi różne zachowania, co więcej, ta sama osoba może reagować różnie na tę samą sytuację lub podobnie na sytuacje różne²⁶. Najnowsze podejście w psychologii uwzględnia funkcyjny charakter działań (zachowania) człowieka, tzn. są one funkcją bodźców sytuacyjnych i reakcji organizmu rozumianego jako całość. Tak zwane legendy, czyli alternatywne tożsamości oficera i agenta wywiadu są, wobec powyższego, ciekawym problemem psychologicznym²⁷. „Legenda” to nie tyle życiorys, ile raczej wykreowana na potrzeby zadania operacyjnego nowa osoba. Jedną z kluczowych potrzeb człowieka jest usystematyzowanie informacji na temat samego siebie. Obraz własnego „ja” jest kształtowany na skutek interakcji tego, jak odbiera nas otoczenie, oraz tego, co wiemy sami o sobie. Mimo wielu ról, jakie człowiek odgrywa w codziennym życiu, obraz ten pozostaje względnie trwały — przeżywamy siebie przez cały czas jako tę samą osobę²⁸. Obraz „ja” reguluje zachowania, wybory, zdolność planowania i kierowania swoim działaniem. Samowiedza pełni funkcje adaptacyjne, zależy od samooceny (zależy nam na trafnym poznaniu siebie), autoweryfikacji (potwierdzania tego, co już o sobie wiemy), samoakceptacji (pozytywnej informacji zwrotnej)²⁹. Pojęcie własnego „ja” jest wyznacznikiem zachowania, sytuacje i doświadczenia sprzeczne z tym obrazem będą miały niewielki wpływ na jego zmianę. Tymczasem „legenda” obejmuje nie tylko stworzoną na potrzeby sytuacji historię życia, umiejętności (język, obyczaje, znajomość elementów infiltrowanego środowiska), lecz także sposób zachowania się, reagowania, a nawet cechy temperamentu. W okresie II RP stworzenie odpowiedniej „legendy” było zadaniem ogromnej wagi, przebiegającym według ściśle określonej procedury. Przy tworzeniu „legendy” uwzględniano potencjalne okoliczności pracy agenta, brano pod uwagę jego wiedzę, znajomość ludzi, regionów kraju, zmieniano miejsce urodzenia, wykształcenie, zawód, adres zamieszkania. Wiele czynników miało tu znaczenie, począwszy od stylu ubioru po zmianę postawy i chodu. Nowa tożsamość musiała być wiarygodna, łatwa do zapamiętania i odegrania nawet w ekstremalnych warunkach³⁰. Dobra „legenda” i przygotowanie do zadania miały zmniejszać ryzyko dekonspiracji. Wiarygodność i potrzeba uniknięcia dekonspiracji wymagały tego, aby na każdej płaszczyźnie, w tym także psychologicznej, była to faktycznie inna osoba. Stąd ważne było wyćwiczenie „umiejętności aktorstwa operacyjnego”³¹, czyli m.in. zmiany wielu zachowań i nawyków. Z doświadczenia, nie tylko psychologicznego, wiadomo, że nadmierne obciążenie daną rolą (jej stresogenność, długotrwałość i zajmowanie ważnego miejsca w życiu) może przyczynić się do tego, że obejmie ona inne sfery życia, powodując konflikt z innymi rolami.

Innym zagadnieniem związanym z psychologiczną analizą pracy w tajnych służbach jest pojęcie zdrady, dotyczące agentów wywiadu³². Choć zdrada może wynikać z przyczyn sytuacyjnych lub praktycznych (potrzeby materialne), to zwykle jest omawiana w kontekście aspektów psychologicznych, osobowościowych, w tym głównie motywacyjnych (może ona być sposobem rozwiązywania wewnętrznych napięć i konfliktów)³³. Zdrada ma wiele wymiarów, może np. wyrażać motywowany politycznie protest, rozczarowanie, być wynikiem kryzysu trwającego dłuższy czas, może wiązać się z panującym systemem, jakością autorytetów lub ich brakiem, sytuacją kraju, która nie rokuje szans na odpowiednie życie na przyszłość itd.³⁴. Zewnętrzne uwarunkowania mogą powodować szczególny typ motywacji, kształtować postawy sprzyjające dezercji. Katalizatorem zdrady może być też luźny stosunek do tradycji (religii, historii), brak poczucia przynależności (tożsamości narodowej), brak pozytywnej identyfikacji z wartościami, symbolami i mitami narodowymi. Niezależnie jednak od przyczyn zdrada zwykle prowadzi do pewnego rodzaju urazu emocjonalnego, przynosi problemy psychologiczne — zwykle niesie za sobą uczucie lęku przed niepewną przyszłością, często pojawia się też poczucie winy oraz ambiwalentne reakcje na dezercję z ojczystego kraju, wstyd, potrzebę uzasadnienia podjętej decyzji. Reakcje te wiążą się także z procesem adaptacji w nowych warunkach — w nowym kraju i w nowym życiu³⁵. Wykreowana u zdrajcy nowa tożsamość przyczynia się do stworzenia pseudoosobowości, swego rodzaju dychotomicznej psyche³⁶. Jest ona rezultatem nałożenia się na siebie predyspozycji i wzorców już ukształtowanych z tymi, które są wynikiem indoktrynacji, mistrzostwa w maskowaniu, w projektowaniu własnego wizerunku. Według niektórych zdrajcy często działają z egoistycznych i niskich pobudek, rekrutują się spośród oportunistów, oszustów, a nawet osób umysłowo niezrównoważonych³⁷. Pod względem cech charakteru są to często osoby mocno uzależnione od opinii innych, przejawiające brak więzi uczuciowych czy lojalności wobec ludzi i kraju, kulturowo wykorzenieni, pozbawieni empatii. W psychologii określa się takie jednostki np. osobowością antyspołeczną³⁸ lub psychopatyczną i socjopatyczną³⁹.

Psychologiczne aspekty działań tajnych służb dotyczą przede wszystkim związków osobowości i efektywności pracy funkcjonariuszy — oficera wywiadu, agenta wywiadu oraz oficera kontrwywiadu, który zajmuje się rozpoznaniem obcego wywiadu. Choć cele i jakość ich misji są różne, pod względem psychologicznym można wskazać wspólne cechy pożądane u nich. Do najważniejszych będą należały zdolności szeroko rozumianej orientacji w otoczeniu i oddziaływania na nie, honor, zdyscyplinowanie, stanowczość, aktywność, wigor, lojalność, uczciwość, rzetelność, skromność i takt, impulsywność i przywództwo, zrównoważenie emocjonalne, intelektualna odwaga, pracowitość, wytrwałość, znaczenie i sposób wykonywania pracy itp.⁴⁰. Wśród wskazanych cech szczególną wartość ma inteligencja, postawa moralna, specjalistyczna wiedza, zdolności interpersonalne, zdolności poznawcze (jakość procesów myślenia, zapamiętywania, prowadzenia dyskusji), poczucie obowiązku, umiejętności praktyczne, odporność psychiczna i inne⁴¹. Nie bez znaczenia jest także poziom konformizmu (nonkonformizmu) w wyrażanych poglądach, zdolność kontrolowania i wyrażania emocji, jakość pracy umysłowej, jakość podejmowanych decyzji (ryzykowne bądź asekuracyjne)⁴², wartości etyczne (np. honor, godność osobista, lojalność, życzliwość, ofiarność, kultura osobista, krytycyzm wobec siebie i otoczenia, postawa zgodna z systemem wartości itp.), uwarunkowania psychofizyczne (np. zdolności percepcyjne, intelektualne, właściwości charakteru — ambicja, pracowitość, systematyczność, dyscyplina, konsekwencja, upór w dążeniu do celu, odporność psychiczna i fizyczna, odwaga, samokontrola w szerokim tego słowa znaczeniu, optymizm, racjonalizm, uczciwość itp.)⁴³.

Na podstawie powyższych psychologicznych opisów osobowości oficera i agenta wywiadu można zadać pytanie, na ile ta modelowa charakterystyka znajdywała odzwierciedlenie w rzeczywistości, w warunkach pracy wywiadu polskiego okresu II RP? Czy istniał model „idealnego agenta”? Analiza dokumentów historycznych pokazuje, że niewiele osób spełniało te kryteria: Dobry agent bywał częściej przeciętny aniżeli błyskotliwy⁴⁴. Przez m o d e l rozumie się: opis normy, stanu pożądanego, standardu, przykładowy wzorzec, punkt odniesienia, zwykle praktyczny i utworzony na bazie syntezy realnych, wyekstrahowanych z większej grupy cech, dyspozycji, jakości. Jest reprezentacją najlepszych, tj. optymalnych, cech, stanu rzeczy, obiektu, a w tym wypadku cech osobowości pracownika tajnych służb. W psychologicznych analizach brakuje jednoznacznej opinii dotyczącej celowości tworzenia modeli osobowości, ponieważ nie mają one zwykle swoich odpowiedników w rzeczywistości. Model dotyczy tu raczej osobowości profesjonalnej, odniesionej do przedstawicieli konkretnej grupy ludzi, którą charakteryzuje określony status społeczno-zawodowy⁴⁵. Może pełnić określone funkcje, szczególnie w procesie rekrutacji i szkolenia pracowników tajnych służb. Za najważniejsze funkcje modelu można uznać wzorcowość (ideał), do którego dąży się w procesie kształcenia osobowości jednostki, możliwość porównania osoby z modelem oraz możliwość porównania z sobą wielu osób. Model określa cechy danej grupy ludzi, w której obrębie dokonuje się charakterystyki osobowości poszczególnych jednostek⁴⁶.

Analiza psychologicznych aspektów działania tajnych służb ma swoje ograniczenia metodologiczne. Z jednej strony wynika to ze wspomnianej już specyfiki i tajności działania tych służb, a z drugiej, ze zróżnicowania psychologicznych koncepcji osobowości i zarazem braku specjalistycznych badań dotyczących ich użyteczności w ocenie osobowości oficera czy agenta wywiadu. Wybrane psychologiczne modele teoretyczne są w dużym stopniu oparte na subiektywnych analizach, problematyka działania tajnych służb jest w badaniach psychologicznych albo nie dość popularna, albo nieujawniana. Należy też zauważyć, że psychologiczna ocena działalności tajnych służb musi być adekwatna do zmieniających się warunków historycznych, w tym przede wszystkim do rozwoju technik pozyskiwania, przesyłania czy nawet odczytywania informacji. Na przykład ocena działalności wywiadu w okresie II RP może nie w pełni odpowiadać tej samej ocenie dokonanej w warunkach dzisiejszych. Działalność wywiadowcza ewoluuje, co jest podyktowane zmianami sytuacji geopolitycznej, potrzebami współczesnych państw, rozwojem sił zbrojnych, technologii itp. Wzrastający potencjał i siły polityczne, militarne, gospodarcze poszczególnych regionów świata pociągają za sobą coraz doskonalsze metody pozyskiwania informacji, w tym w znacznym stopniu za pośrednictwem technologii, elektroniki.

Na koniec można zadać pytanie, czy osobowość oficera, agenta wywiadu, który niegdyś dla zdobycia tajemnic wroga działał w jego otoczeniu, a obecnie w dobie wzrastających możliwości technologicznych nie musi podejmować działań w terenie, pozostaje psychologicznym zagadnieniem? Według powszechnej opinii żadna nowoczesna technologia nie jest w stanie zastąpić człowieka, to samo można powiedzieć o pracy agenta, Wywiad potrzebuje inteligentnych i odważnych agentów, którzy są gotowi ryzykować nawet własną wolnością, jeśli trzeba odkryć ściśle chronioną tajemnicę przeciwnika⁴⁷, czynnik ludzki zatem zawsze pozostanie fundamentem działań wywiadowczych.

1. Do najważniejszych prac historycznych, wykorzystanych w artykule, należą m.in.: H. Ćwięk, W tajnej służbie II Rzeczypospolitej. Wywiad Polski wobec Niemiec w latach 1918–1939, Częstochowa 2009; tenże, Rotmistrz Sosnowski. As wywiadu Drugiej Rzeczypospolitej, Kraków 2010; Służby specjalne w systemie bezpieczeństwa państwa. Przeszłość — Teraźniejszość — Przyszłość. Materiały i studia, t. 2, A. Krzak i D. Gibas -Krzak (red.), Szczecin 2012; A. Misiuk Służby specjalne II Rzeczypospolitej, Warszawa 1998; Polskie służby specjalne. Słownik, K.A. Wojtaszczyk (red.), Warszawa 2011. W uporządkowaniu terminologii i ogólnym spojrzeniu na problematykę szpiegostwa pomogły opracowania encyklopedyczne J. Piekałkiewicza, Dzieje szpiegostwa, Warszawa 1999 czy N. Polmara i T.B. Allena, Księga szpiegów. Encyklopedia, Warszawa 2000. [wróć]

2. Zob. np. B. Pacek, Osobowościowe uwarunkowania efektywności oficerów kontr wywiadu, Warszawa 2013; tenże, Osobowość a efektywność zawodowa oficerów kontr wywiadu, w: Służby specjalne w systemie…, A. Krzak, D. Gibas-Krzak (red.); M. Sidor, System oceny osobowości dowódcy, Warszawa 1975; J.L. Hart, Walka wywiadów. Rosjanie w CIA, Warszawa 2008 (traktuje o psychologicznych aspektach pracy rosyjskich agentów). [wróć]

3. H. Ćwięk, W tajnej służbie II Rzeczypospolitej…, s. 11 oraz w różnych miejscach. [wróć]

4. Tenże, Polska w obliczu niebezpieczeństwa ze strony Niemiec. Wybrane problemy, w: Polska wobec zagrożenia ze strony Trzeciej Rzeszy, H. Ćwięk, Z. Cutter (red.), Częstochowa 2012, s. 35. [wróć]

5. M. Sidor, System oceny…, s. 110. [wróć]

6. W obydwu przypadkach często używa się potocznego terminu s z p i e g. Pojawia się on po raz pierwszy we francuskich przepisach karnych pochodzących z końca średniowiecza, obok funkcjonujących dotychczas takich określeń jak z w i a d o w c a, w y w i a d o w c a, s z p e r a c z. Nie każde prawodawstwo przyjęło jednak tę nazwę od razu. Pruski zbiór prawa państwowego aż do drugiej połowy XVIII w. posługiwał się terminem w y w i a d o w c a, zastępując go pojęciem szpieg dopiero z początkiem XIX w. Zob. J. Piekałkiewicz, Dzieje szpiegostwa, Warszawa 1999, s. 9. W 1874 r. w prawie międzynarodowym szpiegostwo usankcjonowano jako metodę prowadzenia wojny, definiując zarazem szpiega jako tego, który potajemnie lub pod fałszywym pozorem w miejscach niedostępnych dla publiczności zbiera lub usiłuje zbierać informacje z zamiarem przekazania ich stronie przeciwnej, wyłączając z tej definicji wywiadowcę, którym z kolei określono osobę dokonującą rozpoznania, nie kryjąc wojskowego charakteru swych działań, zob. tamże. [wróć]

7. H. Ćwięk, W tajnej służbie…, s. 93−94. [wróć]

8. Tamże, s. 95–96. [wróć]

9. Tamże, s. 94. [wróć]

10. Tamże, s. 96–97. [wróć]

11. Tamże, s. 95. [wróć]

12. A. Misiuk, Służby specjalne…, s. 71–72, por. H. Ćwięk, Polska w obliczu…, s. 36, por. tenże, W tajnej służbie…, s. 18–65. [wróć]

13. H. Ćwięk, Polska w obliczu…, s. 36, por. tenże, W tajnej służbie…, s. 42–65. [wróć]

14. Tenże, Rotmistrz Sosnowski…, w różnych miejscach, por. tenże, W tajnej służbie…, s. 27. [wróć]

15. Tenże, Polska w obliczu…, s. 43. [wróć]

16. Tenże, W tajnej służbie…, s. 101. [wróć]

17. Tamże, s. 97–98. [wróć]

18. Tamże, s. 102. [wróć]

19. B. Pacek, Osobowość a efektywność zawodowa…, s. 113. [wróć]

20. Tamże, s. 118. [wróć]

21. Tamże, s. 114. [wróć]

22. Ustalone cechy osobowości na podstawie badań przeprowadzonych w 1987 r. wśród oficerów Sił Zbrojnych RP. Tamże. [wróć]

23. B. Pacek, Osobowość a efektywność zawodowa…, s. 113. [wróć]

24. Według polskiej Klasyfikacji zawodów i specjalności dostępnej m.in. na stronie internetowej Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej () oraz na portalu publicznych służb zatrudnienia (), gdzie znajduje się wykaz opisów grup zawodów, w układzie opartym na ISCO-08, nie występuje zawód agent czy oficer wywiadu. Według tej samej klasyfikacji i opisu tzw. grup wielkich zawodów i specjalności (wersja z dnia 30 sierpnia 2010 r.) mamy natomiast grupę oznaczoną kodem 0 — Siły zbrojne: podstawowy element systemu obronnego państwa, przeznaczony do skutecznej realizacji polityki bezpieczeństwa i obrony. W skład Sił Zbrojnych wchodzą, jako ich rodzaje: Wojska Lądowe, Siły Powietrzne, Marynarka Wojenna, Wojska Specjalne oraz inne wyspecjalizowane komponenty organizacyjne, [dostęp: 26 XI 2013]. Zadania zawodowe tej grupy to: utrzymywanie w gotowości do realizacji trzech rodzajów misji: zagwarantowanie obrony państwa i przeciwstawienie się agresji; udział w procesie stabilizacji sytuacji międzynarodowej oraz w operacjach reagowania kryzysowego i humanitarnego; wspieranie bezpieczeństwa wewnętrznego i pomoc społeczeństwu, tamże. [wróć]

25. B. Pacek, Osobowość a efektywność…, s. 117, za: J.E. Kerney, Dobór zawodowy, w: L. Gliszczyńska, Psychologia pracy. Wybrane zagadnienia, Warszawa 1977. [wróć]

26. J. Strelau, Osobowość jako zespół cech, w: Psychologia. Podręcznik akademicki, t. 2, J. Strelau (red.), Gdańsk 2000, s. 525. [wróć]

27. Pytanie, jakie można postawić, czy posiadanie wielu tożsamości pozostaje w przypadku takich osób bez psychologicznych konsekwencji? Badania przeprowadzone w 1985 r. przez Nicholasa P. Spanosa (kierownik Pracowni Eksperymentalnej Hipnozy na Uniwersytecie w Carleton) dowiodły, że ludzie zdrowi w pewnych okolicznościach mogą wykazywać symptomy osobowości mnogiej, za: G. Mietzel, Wprowadzenie do psychologii, Gdańsk 1998, s. 194. [wróć]

28. Tamże, s. 191. [wróć]

29. E. Aronson, T.D. Wilson, R.M. Akert, Psychologia społeczna, Poznań 2006, s. 126–131. [wróć]

30. H. Ćwięk, W tajnej służbie…, s. 103. [wróć]

31. B. Pacek, Osobowościowe uwarunkowania…, s. 33. [wróć]

32. Dotyczy szczególnie defektora (in. odstępcy, renegata, zdrajcy), tj. osoby, która przeszła na stronę wroga, wyrzekła się własnego kraju, dysponuje cennymi dla obcego państwa informacjami i jest gotowa je przekazać (udostępnić). N. Polmar, T.B. Allen, Księga szpiegów…, s. 418. Wśród defektorów są także tzw. odstępcy ukryci, czyli szpiedzy działający we własnym kraju na rzecz innego wywiadu, których określa się kretami. [wróć]

33. J.L. Hart, Walka wywiadów…, s. 170. [wróć]

34. Tamże, s. 174–175. [wróć]

35. Tamże, s. 20–21. [wróć]

36. Tamże, s. 174. [wróć]

37. Tamże, s. 182. [wróć]

38. W psychologii osobowość antyspołeczna, nazywana także dyssocjalną, przejawia się nieliczeniem się z normami społecznymi, a przede wszystkim: nieliczeniem się z uczuciami innych osób, lekceważeniem norm i zobowiązań społecznych, trudnością w utrzymaniu stałych związków z innymi, łatwością reagowania agresją i zachowaniami gwałtownymi nieadekwatnymi do sytuacji, brakiem zdolności do przeżywania poczucia winy i niewrażliwością na stosowane kary, skłonnością do obwiniania innych jako jedynego sposobu wyjaśniającego własne zachowanie. Cyt. za: J.Cz. Czabała, Podstawowe zaburzenia psychiczne, w: Psychologia. Podręcznik akademicki, t. 3, J. Strelau (red.), Gdańsk 2000, s. 589. Osobowość dyssocjalna, F60.2 w ICD-10 (Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania), charakteryzuje się wieloma podobnymi do ww. cech, prócz tego wyróżnia ją silna i utrwalona postawa nieodpowiedzialności, bardzo niska tolerancja frustracji i niski próg wyzwalania agresji, w tym zachowań gwałtownych, niezdolność korzystania z doświadczeń, a głównie z doświadczanych kar, skłonność wysuwania pozornie możliwych do uznania racjonalizacji zachowań, które są źródłem konfliktów z otoczeniem. Wśród cech towarzyszących osobowości dyssocjalnej wyróżnia się także nadmierną drażliwość, za: S. Pużyński, J. Wciórka, Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne, Kraków–Warszawa 2000, s. 172. Amerykańskie Stowarzyszenie Psychologów zalicza do cech osobowości antyspołecznej brak lojalności wobec osób, grupy, zasad i norm, bezduszność, hedonizm, niedojrzałość emocjonalną, brak poczucia odpowiedzialności, osądu, zdolności racjonalnego analizowania własnego zachowania itp. J.L. Hart, Walka wywiadów…, s. 185–186. [wróć]

39. Tamże, s. 183, 185. Socjopata nie potrafi akceptować rzeczy takimi, jakimi są; nie jest w stanie dostosować się do życia w stadzie, ale wykazuje skłonność do egzystencji niezależnej i indywidualnej, nie myśląc ani nie żywiąc uczuć do swej rodziny, przyjaciół czy kraju. Ze wszystkimi swymi wadami, może być osobą bardzo czarującą, ale gdy czuje, że słabnie jego powab, nasila się w nim konsternacja, żal i niepokój. Tamże. [wróć]

40. B. Pacek, Osobowościowe uwarunkowania…, s. 51–52. [wróć]

41. Tamże. [wróć]

42. Tamże, s. 53. [wróć]

43. Tamże, s. 53–54. [wróć]

44. H. Ćwięk, W tajnej służbie…, s. 109. [wróć]

45. M. Sidor, System oceny…, s. 69. [wróć]

46. Tamże, s. 70. [wróć]

47. J. Piekałkiewicz, Dzieje szpiegostwa…, s. 570. [wróć]

Andrzej Pepłoński

Współdziałanie Policji Politycznej z Oddziałem II Sztabu Głównego WP

Policja polityczna, występująca pod różnymi nazwami, funkcjonowała w całym okresie międzywojennym. Zmieniała się również jej struktura, kompetencje oraz zasady podporządkowania, ale podstawowe zadania, głównie informacyjne, związane z ujawnianiem i zwalczaniem nielegalnej działalności politycznej i ochroną panującego ustroju pozostawały w zasadzie bez zmian. Ponieważ w wielu publikacjach dominuje uproszczony obraz policji politycznej, a także nie uwzględnia się w pełni kierowniczej roli centralnych i terenowych organów bezpieczeństwa, a mianowicie Wydziału Bezpieczeństwa MSW, wydziałów bezpieczeństwa urzędów wojewódzkich i referatów bezpieczeństwa w starostwach, warto przybliżyć rzeczywisty kształt organizacyjny i zakres działań policji politycznej. Innym istotnym problemem są zasady współdziałania z organami wywiadu i kontrwywiadu wojskowego.

Już w okresie I wojny światowej kilka polskich instytucji o charakterze policyjnym lub informacyjnym prowadziło rozpoznanie w środowiskach rewolucyjnych. Główną rolę odgrywało Biuro Wywiadowcze MSW¹, w nieco mniejszym stopniu Milicja Miejska m.st. Warszawy oraz organy wywiadowcze utworzone w I Brygadzie Legionów Polskich².

Pierwszą wyspecjalizowaną komórką zajmującą się prowadzeniem wywiadu politycznego na rzecz Rady Regencyjnej był referat informacyjno-polityczny, utworzony w sekcji administracyjnej MSW. Referatem tym kierował oficer żandarmerii I Brygady Legionów ppor. Mieczysław Skrudlik³. Zgodnie z zaleceniami ministra spraw wewnętrznych Jana Steckiego podstawowym obiektem zainteresowań tego referatu już na początku 1918 r. stał się ruch komunistyczny. Poza śledzeniem działalności członków Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL) i Polskiej Partii Socjalistycznej-Lewicy (PPS-Lewica) referat obserwował i oceniał skuteczność działań niemieckich i austriackich organów policyjnych, wymierzonych przeciwko ruchowi rewolucyjnemu. Ze względu na notowane przypadki tolerancji wobec wystąpień rewolucyjnych, szczególnie na terenach objętych okupacją austriacką, władze polskie w końcowej fazie wojny podjęły starania mające na celu utworzenie własnej jednolitej organizacji policyjnej⁴. Na przykład w stolicy w pierwszych dniach listopada 1918 r. pełną inicjatywę w zakresie ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego przejęła Milicja Miejska. Nowe zadania milicji objęły całokształt dotychczasowej działalności niemieckich organów bezpieczeństwa, łącznie z policją polityczną⁵.

W październiku 1918 r. zamiast referatu informacyjno-politycznego utworzono Biuro Wywiadowcze MSW, które miało znacznie szerszy zakres działania. Biuro to w dalszym ciągu koncentrowało uwagę na obserwacji całokształtu życia społeczno-politycznego w kraju, ze szczególnym uwzględnieniem ruchu rewolucyjnego⁶. W tym celu zorganizowano wyspecjalizowane komórki informacyjne na terenie Warszawy, Łodzi, Lublina oraz Zagłębia, aby lepiej infiltrować środowiska robotnicze. Poza badaniem ogólnych nastrojów społeczeństwa i sytuacji w poszczególnych ugrupowaniach politycznych funkcjonariusze biura inwigilowali wielu czołowych działaczy komunistycznych, opracowywali ich charakterystyki, rejestrowali kontakty towarzyskie i partyjne. Nieudolna działalność kierownika Biura Wywiadowczego, Mariana Skrudlika, a zwłaszcza uzasadnione podejrzenia o jego sympatyzowanie z endecją, stały się przyczyną rozwiązania biura pod koniec kwietnia 1919 r. Personel zasilił Żandarmerię Wojskową, która przejawiała podobne zainteresowanie sytuacją społeczno-polityczną w kraju⁷.

Równocześnie w MSW rozpoczęto organizowanie nowoczesnej służby informacyjnej pozbawionej powiązań partyjnych, która mogłaby bardziej skutecznie śledzić ruch rewolucyjny i działalność antypaństwową. W tym celu na początku 1919 r. utworzono w Sekcji Bezpieczeństwa Publicznego i Prasy MSW Wydział Informacji, którego zadaniem było prowadzenie i koordynowanie wywiadu politycznego, realizowanego przez cywilne organy bezpieczeństwa. Poszczególne referaty wydziału zajmowały się obserwacją partii i ugrupowań politycznych (zwłaszcza organizacji o orientacji proendeckiej), kontrwywiadem, walką z paskarstwem i nadużyciami. Jednak głównym kierunkiem pracy informacyjnej w dalszym ciągu pozostawało śledzenie ruchu komunistycznego. Działalność w tym zakresie prowadził utworzony w marcu 1919 r. Referat do Walki z Organizacjami Skrajnymi, a od maja 1919 r. Referat IV do Walki z Komunizmem⁸. Wspomniane prace organizacyjne pozostawały w ścisłym związku z pierwszymi działaniami zaczepnymi wojsk bolszewickich i obserwowaną radykalizacją nastrojów w kraju.

Równocześnie z Wydziałem Informacji, a wcześniej z Biurem Wywiadowczym MSW, funkcjonowało wiele innych służb angażowanych również do śledzenia sytuacji społeczno-politycznej w kraju, a mianowicie: Oddział II Sztabu Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego, Oddział Śledczy Żandarmerii Wojskowej WP, Warszawskie Biuro Korespondencyjne oraz Wydział Wywiadowczy Milicji Ludowej⁹. W zbieraniu informacji o znaczeniu politycznym uczestniczyli także funkcjonariusze wydziałów śledczych oraz jednostek terenowych policji komunalnej. Spośród wymienionych służb najważniejszą rolę w tym okresie odgrywała Sekcja Polityczna Oddziału II Naczelnego Dowództwa WP. Podstawowym zadaniem tej sekcji było: zwalczanie agitacji wywrotowej w wojsku i obcej akcji szpiegowskiej¹⁰. Ze względu na utrzymujący się brak odpowiednio zorganizowanej służby cywilnej, która zajmowałaby się ujawnianiem i zwalczaniem przestępstw politycznych, Sekcja Polityczna obejmowała zasięgiem działania również pozostałe dziedziny życia społecznego. Pomimo kilkakrotnych prób przekazania części zagadnień politycznych cywilnym organom bezpieczeństwa, do zakończenia wojny polsko-bolszewickiej kierowniczą rolę w inwigilacji ruchu wywrotowego odgrywała Sekcja Polityczna Ministerstwa Spraw Wojskowych¹¹.

Sekcja Polityczna, podobnie jak organy informacyjne MSW, zajmowała się obserwacją wszystkich partii, organizacji politycznych, zrzeszeń i stowarzyszeń kulturalno-oświatowych, gospodarczych, a także sportowych. Specjalne miejsce zajmowały informacje na temat działalności komunistycznej. Badano przyczyny, przebieg i zasięg wszelkiego rodzaju strajków, demonstracji i wystąpień politycznych.

Odpowiednikami terenowymi sekcji były referaty polityczne funkcjonujące w ramach dowództw okręgów generalnych. Pomocy referatom politycznym udzielali specjalnie wyznaczeni oficerowie działający we wszystkich pułkach na terenie okręgu¹². Poza ewidencją i analizą informacji o działalności politycznej pracownicy referatów podejmowali bezpośrednie działania w celu likwidowania lokalnych napięć społecznych, a także przeciwdziałali przenikaniu agitacji partyjnej w szeregi wojska¹³. Podobne zadania, lecz w mniejszym zakresie, wykonywali oficerowie Sekcji Defensywy Oddziału II Sztabu Naczelnego Dowództwa WP.

Wiele informacji dotyczących sytuacji politycznej w kraju w pierwszych miesiącach niepodległości dostarczało Warszawskie Biuro Korespondencyjne (WBK), zorganizowane przez byłych członków PPS-Frakcji Rewolucyjnej: Witolda Jodko-Narkiewicza oraz późniejszego twórcę Policji Politycznej Mariana Swolkienia. Działalnością WBK kierował były współpracownik wywiadu niemieckiego i austriackiego w okresie wojny, inż. Włodzimierz Wiskowski¹⁴. Z raportów dziennych WBK wynika, że interesowało się ono całokształtem życia politycznego w kraju, w tym ruchem rewolucyjnym. Informacje uzyskiwane przez biuro były na ogół powierzchowne, oparte na komentarzach prasowych. Biuro znaczną uwagę poświęcało badaniu wpływów Komunistycznej Partii Robotniczej Polski (KPRP) w kopalniach Zagłębia Dąbrowskiego.

Wymienione służby informacyjne, a także będące w ciągłej reorganizacji formacje policyjne, funkcjonowały do połowy 1919 r. bez ściśle określonych kompetencji oraz zasad współpracy. Istotna zmiana w tym zakresie nastąpiła po powołaniu 24 lipca 1919 r. Policji Państwowej. Jednolity aparat policyjny umożliwiał zapewnienie sprawniejszego dopływu informacji z terenu całego kraju. W połowie października 1919 r. komendant główny policji Władysław Henszel wydał specjalny okólnik określający m.in. obowiązki organów policyjnych w zakresie współpracy z administracją polityczną i władzami wojskowymi w przypadku aresztowania osób podejrzanych o działalność wywrotową¹⁵. Udział Policji Państwowej w zwalczaniu działalności wywrotowej i antypaństwowej wzrósł po utworzeniu w połowie października 1919 r., w ramach Komendy Głównej, Inspektoratu Defensywy Politycznej. Policja Państwowa rozwinęła szerzej swą działalność w połowie 1920 r. W tym czasie Sekcja Polityczna Ministerstwa Spraw Wojskowych oraz podległe jej placówki aktywnie zwalczały działalność szpiegowską, wywrotową i antypaństwową również poza terenem wojska¹⁶. Tylko w ciągu trzeciego kwartału 1920 r. aresztowano ponad 300 osób, którym udowodniono działalność wywrotową.

Akcje represyjne i informacyjne organów wojskowych były wspierane intensywną działalnością propagandową. Wydział Propagandy Ministerstwa Spraw Wojskowych na podstawie rezultatów wywiadu politycznego prowadzonego przez wojskowe i cywilne organy bezpieczeństwa podejmował zakrojone na szeroką skalę operacje propagandowe. Oprócz agitacji mającej na celu wzmożenie naboru ochotników prowadzono akcje dywersyjne wymierzone przeciwko Armii Czerwonej oraz członkom i sympatykom ruchu komunistycznego. Tylko w sierpniu 1920 r. wydział rozkolportował ponad 8 mln sztuk różnego rodzaju odezw i broszur. Wiele z nich zawierało specjalnie opracowane teksty wymierzone w komunistów¹⁷.

Do pozyskiwania informacji o znaczeniu politycznym na początku 1920 r. włączono także polskie placówki dyplomatyczne. Zgodnie z poleceniem MSZ z 6 lutego 1920 r. we wszystkich placówkach miały zostać utworzone specjalne komórki inwigilacyjne, głównie w celu zbierania informacji na temat obywateli polskich podejrzanych o prowadzenie działalności komunistycznej za granicą¹⁸. Miały one także nawiązać współpracę z miejscowymi organami bezpieczeństwa i policji, a wszelkie uzyskane informacje dotyczące poszczególnych osób i organizacji przekazywać do Oddziału Informacyjnego Departamentu Politycznego MSZ¹⁹. Szczególne zadania w tym zakresie przypadły attaché wojskowym podlegającym Oddziałowi II Sztabu Generalnego WP. Podobnie wykorzystywano placówki wywiadowcze Oddziału II, które poza informacjami uzyskiwały nawet dokumenty partyjne oraz szczegółowe dane z narad komunistycznych za granicą. Wiele informacji na temat sytuacji politycznej w Rosji sowieckiej, a także organizacji komunistycznych na świecie, w tym również w Polsce, dostarczały na podstawie porozumień sztabowych organy wywiadowcze Francji i Anglii. Wśród przekazywanych przez nie informacji było wiele szczegółowych danych personalnych, wykorzystywanych następnie przez polskie władze bezpieczeństwa do inwigilacji i działań represyjnych.

Wraz z włączeniem MSZ do prowadzenia wywiadu politycznego podjęto akcję doskonalenia obiegu informacji między wszystkimi organami bezpieczeństwa. W połowie października 1920 r. rozpoczęto wydawanie „Poufnego Przeglądu Inwigilacyjnego” (PPI), który zawierał wszelkie materiały ewidencyjne dotyczące wyłącznie osób podejrzanych o przestępstwa polityczne, w tym także o szpiegostwo. W początkowym okresie materiałów informacyjnych publikowanych w PPI dostarczały: Inspektorat Defensywy Politycznej Komendy Głównej Policji Państwowej (KGPP), centrala MSZ oraz placówki dyplomatyczne, Oddział II Sztabu Ministerstwa Spraw Wojskowych, Oddział II Naczelnego Dowództwa WP oraz ich organy terenowe. W rezultacie uściślenia zasad wymiany informacji w ramach PPI praktycznie każda wiadomość uzyskana na przykład przez placówkę dyplomatyczną, wywiadowczą lub inny organ była komunikowana nawet poszczególnym komisariatom i posterunkom Policji Państwowej²⁰.

W połowie 1920 r. działalność służb ofensywnych i defensywnych koncentrowała się wokół sytuacji na froncie wschodnim i w kraju. Narastająca aktywność organizacji komunistycznych w rejonie działań wojennych spowodowała konieczność kolejnych zmian w funkcjonowaniu wojskowych służb informacyjnych, żandarmerii i aparatu policyjnego. Jednocześnie zamiast prowadzenia akcji propagandowych wobec komunistów i osób sympatyzujących z ruchem rewolucyjnym, przystąpiono do masowych akcji represyjnych.

Na przykład 27 sierpnia 1920 r. dokonano reorganizacji służby defensywnej w 3. armii. Sekcja Defensywy kierowana przez por. Grodkowskiego składała się od tej pory z następujących referatów: śledczego, organizacyjnego, inwigilacyjnego, agentury, cenzury i przepustek. Utworzono także osiem posterunków defensywnych o podobnej strukturze organizacyjnej. Do zadań sekcji należały: wywiad i kontrwywiad, zwalczanie wrogiej propagandy i agitacji, ochrona obiektów wojskowych przed sabotażem, inwigilacja osób uprawiających lub podejrzanych o zbrodnię szpiegostwa, nieprzyjacielskiej propagandy w wojsku, wywrotowej agitacji przeciwpaństwowej i sabotażu²¹.

W miarę zdobywania doświadczenia stopniowo coraz większego znaczenia nabierała Defensywa Polityczna (Wydział IV-D KG Policji Państwowej. W instrukcji KG Policji Państwowej z 17 listopada 1920 r. określono główne zadania i organizację tej służby. Podstawowym celem działania Defensywy było ujawnianie czynów karygodnych skierowanych przeciwko Państwu jako takiemu, przeciw wewnętrznemu porządkowi w Państwie oraz zapobieganie rozruchom wewnętrznym zagrażającym ustrojowi, bezpieczeństwu Państwa, ujawnianiu knowań antypaństwowych i nielegalnych objawów życia politycznego²².

Jednostki organizacyjne Defensywy Politycznej obejmowały swym zasięgiem teren całego kraju. Na szczeblu centralnym utworzono Wydział IV-D KG Policji Państwowej. W każdym natomiast województwie funkcjonowały ekspozytury tego wydziału, którym z kolei podlegały trzy-cztery agentury²³. Defensywa Polityczna, podobnie jak cała Policja Państwowa, podlegała w zakresie realizacji podstawowych zadań informacyjnych władzom bezpieczeństwa administracji politycznej (ogólnej).

Interesująco przedstawiała się struktura organizacyjna Ekspozytur Wydziału IV-D. Każda ekspozytura składała się z trzech zasadniczych referatów:

Referatu I — Informacyjno-Sprawozdawczego,

Referatu II — Rejestracyjno-Śledczego,

Referatu III — Administracyjno-Prawnego.

Dwa pierwsze referaty były organami ściśle tajnymi, nie występowały oficjalnie na zewnątrz i mieściły się w wyodrębnionych, zakonspirowanych lokalach. Referat III natomiast jako organ oficjalny mógł być zlokalizowany w pomieszczeniach okręgowego urzędu śledczego. Kierownicy referatów I i II porozumiewali się z kierownikiem ekspozytury lub jego zastępcą w sposób zapewniający zachowanie konspiracji. Podobne zasady obowiązywały kierownika ekspozytury przy przekazywaniu zadań czy kontroli podległych referatów.

Zadaniem Referatu I było zbieranie materiałów i wiadomości dotyczących sytuacji społeczno-politycznej w danym okręgu. Wykonywali je odpowiednio wyszkoleni urzędnicy i wywiadowcy, od których wymagano znajomości programów, organizacji i zasad polityki partii i ugrupowań legalnych i nielegalnych. Na podstawie informacji zbieranych przez aparat wywiadowczy kierownik referatu opracowywał meldunki sytuacyjne i sprawozdania, starając się na tle wiadomości dotyczących sytuacji w różnych partiach i organizacjach określić aktualne wpływy ruchu rewolucyjnego. Zalecano, aby funkcjonariusze kierowani do pracy w tym referacie mieli odpowiednie wykształcenie i wyróżniali się nieprzeciętną inteligencją. Wymagano od nich nie tylko umiejętności zdobywania informacji, lecz także prawidłowego analizowania i oceny ujawnionych faktów oraz wyciągania trafnych wniosków politycznych.

1. Zob. A. Pepłoński, Udział organów bezpieczeństwa II Rzeczypospolitej w inwigilacji ruchu komunistycznego w latach 1918–1926, „Z pola walki” 1982, nr 1/2 (97–98), s. 183–198. [wróć]

2. A. Kroński, Straż Obywatelska m.st. Warszawy 1915, Warszawa 1934, s. 12, 20. [wróć]

3. Archiwum Akt Nowych (dalej: AAN), Archiwum Paderewskiego, t. 763, k. 1; M. Skrudlik, Sprawa Skrudlika, Poznań 1923, s. 25, 32. [wróć]

4. T. Spiss, Ze wspomnień c.k. urzędnika politycznego, Rzeszów 1936, s. 64. [wróć]

5. „Policjant” 1919, nr 10, s. 4. [wróć]

6. Sprawozdanie z działalności Biura Wywiadowczego MSW za styczeń 1919 r., AAN, Archiwum Paderewskiego, t. 746, k. 3. [wróć]

7. M. Skrudlik, Sprawa..., s. 46. [wróć]

8. W Wydziale Informacji utworzono specjalny Oddział Kontroli, który zajmował się badaniem korespondencji krajowej i zagranicznej oraz przesyłek pocztowych. Ponadto prowadził kontrolę rozmów telefonicznych oraz łączności telegraficznej. Działalność oddziału dotyczyła osób politycznie podejrzanych, w tym również komunistów. [wróć]

9. AAN, Archiwum Padewskiego, t. 751, k. 1. [wróć]

10. Centralne Archiwum Wojskowe (dalej: CAW), Teki Laudańskiego, t. 440. sygn. 12/4-5, k. 337. [wróć]

11. Tamże, k. 338. [wróć]

12. W styczniu 1919 r. w Oddziale Informacyjnym Domen. Warszawa było zatrudnionych (poza dowódcą i jego zastępcą) czterech referentów, którym podlegały kolejno okręgi: Warszawa — 21. pp., Siedlce — 22. pp., Ciechanów — 32. pp. i Łomża — 33. pp. [wróć]

13. Instrukcja dla referatów politycznych, CAW, Teki Laudańskiego, t. 440, k. 43–45. [wróć]

14. AAN, Archiwum Paderewskiego, t. 746, k. 2. [wróć]

15. Okólnik KGPP nr 636 z 10 X 1919 r., WAP Lublin, KWPP, t. 36. [wróć]

16. Wydział II Sztabu Domen. Poznań w drugim kwartale 1919 r. przeznaczał na działalność defensywy po 50–60 tys. marek miesięcznie, ekspozytura Oddziału II Nacz. Dowództwa w Poznaniu natomiast otrzymywała w tym czasie 300 tys. marek miesięcznie. Teki Laudańskiego, CAW, sygn. 440. sygn. 12/4-5, k. 190. [wróć]

17. CAW, Teki Laudańskiego, sygn. 440.12/4-5, k. 23–30, 186. [wróć]

18. Konsulat RP w Buffalo, AAN, MSZ, t. 173, k. 3. [wróć]

19. S. Schmitzek, Drogi i bezdroża minionej epoki, Warszawa 1976, s. 81–82. [wróć]

20. Tygodniowe komunikaty PPI obejmowały dane związane z pościgiem osób, za którymi rozesłano listy gończe. Oprócz tego publikowano informacje o osobach poszukiwanych, inwigilowanych, aresztowanych. Dane dotyczące poszczególnych osób posiadały odrębne numery i były ściśle ewidencjonowane w specjalnych kartotekach. Usunięcie zapisu z kartoteki było możliwe dopiero po ogłoszeniu odpowiedniego komunikatu w PPI. Poza informacjami szczegółowymi w specjalnym dziale PPI przekazywano wiadomości na temat aktualnych założeń taktycznych zmian organizacyjnych i personalnych w ugrupowaniach wywrotowych i antypaństwowych. Dane inwigilacyjne uzupełniały karty daktyloskopijne, albumy fotograficzne poszczególnych osób i fotokopie wykorzystywanych fałszywych dokumentów, WAP Lublin, KPRP Lubartów, t. 170, k. 329. [wróć]

21. AAN, Oddział IV, t. 296/I, t. 70, k. 69. [wróć]

22. Instrukcja o sposobie prowadzenia służby śledczej w zakresie resortu IV-D przez powiatowe komendy PP, WAP Lublin, KWPP, t. 5, k. 2. [wróć]

23. Tamże, k. 39–40. [wróć]

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki