Mateusz Gralewski
Kaukaz
Wspomnienia z dwunastoletniej niewoli
ISBN: 978-83-7785-654-3

Copyright © for this edition by Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań 2015
All rights reserved

PROJEKT OKŁADKI: Paulina Radomska-Skierkowska
ZDJĘCIE NA OKŁADCE: Biblioteka Kongresowa
REDAKTOR PROWADZĄCY: Izabela Troinska
REDAKCJA: Aneta Wieczorek

Zysk i S-ka Wydawnictwo
ul. Wielka 10, 61-774 Poznań
tel. 61 853 27 51, 61 853 27 67, faks 61 852 63 26
Dział handlowy, tel./faks 61 855 06 90
sklep@zysk.com.pl www.zysk.com.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark).

Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Przedmowa

Mateusz Gralewski urodził się 12 września 1826 roku w Mazewie koło Łęczycy. Najprawdopodobniej pochodził z rodziny chłopskiej i dopiero w czasie służby na Kaukazie został wpisany na listę szlachecką, co pozwoliło mu otrzymać awans na oficera. O wydarzeniach tych autor sam zresztą wspomina w niniejszej pracy.

Gralewski pobierał nauki w jednym z warszawskich gimnazjów. Mniej więcej w tym samym okresie został członkiem tajnej organizacji młodzieżowej wchodzącej w struktury Związku Narodu Polskiego. Wpłynęło to na jego poglądy, które później znalazły odzwierciedlenie w twórczości pisarskiej. Związek Narodu Polskiego był organizacją niepodległościową, założoną w 1839 roku w Warszawie, skupiającą głównie inteligencję, która przywiązywała dużą wagę do kwestii chłopskiej; sprawa ta musiała być bardzo istotna dla Gralewskiego, ponieważ wielokrotnie podejmował ją w swoich pracach. Związek chciał doprowadzić do ogólnonarodowego powstania, które byłoby połączone ze zmianami społecznymi dotyczącymi zwłaszcza zniesienia poddaństwa chłopów. Tymczasem jednak inwigilowała go carska policja, co doprowadziło do rozbicia organizacji w 1843 roku. W czasie śledztwa aresztowano również Gralewskiego, którego za przynależność do Związku zesłano na Kaukaz. Przebywał tam dwanaście lat, po czym w 1857 roku został amnestionowany i powrócił do kraju. Zamieszkał w Warszawie, gdzie nawiązał znajomość z Agatonem Gillerem, późniejszym członkiem Komisji Wykonawczej Rządu Narodowego oraz przewodniczącym Rządu Narodowego podczas powstania styczniowego.

Po wybuchu powstania w 1863 roku dzięki kontaktom, jakie nawiązał z członkami Komitetu Centralnego Narodowego, do którego należał między innymi Giller, Gralewski wszedł w skład Komisji Wykonawczej Rządu Narodowego sprawującej w zastępstwie Tymczasowego Rządu Narodowego faktyczną władzę w pierwszej fazie walk. Brak jest jednak informacji o tym, aby bezpośrednio uczestniczył w działaniach bojowych.

Po upadku powstania Gralewski zbiegł za granicę i przebywał w Saksonii oraz w Szwajcarii. Na emigracji wydawał czasopismo „Braterstwo” oraz broszurę Myśli o naszych działaniach w kraju i za granicą, w których propagował idee reformy rolnej, sprzeciwiał się rusyfikacji i wynaradawianiu narodów wschodniosłowiańskich, a także nawoływał do solidarności z ruchami rewolucyjnymi w Cesarstwie Rosyjskim oraz wspólnej walki o wolność i reformy społeczne. Na początku lat siedemdziesiątych Gralewski otrzymał od władz Austro-Węgier zezwolenie na osiedlenie się w Galicji i przeniósł się do Lwowa. Zajął się wówczas opracowywaniem wspomnień ze swojego pobytu na Kaukazie, jak również zbieraniem materiałów dotyczących etnografii Polski. W roku 1877 opublikował Kaukaz. Wspomnienia z dwunastoletniej niewoli, a w 1898 – Nieco notatek etnograficznych, które zostały zawarte w Zbiorze wiadomości do antropologii krajowej.

Mateusz Gralewski zmarł w 1891 roku w wieku sześćdziesięciu pięciu lat i został pochowany na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie.

Najbardziej znanym dziełem Gralewskiego jest Kaukaz. Wspomnienia z dwunastoletniej niewoli, cenne źródło informacji o XIX-wiecznym Kaukazie. Materiały do tego dzieła autor zbierał głównie podczas zesłania, jednakże w obawie przed represjami ze strony władzy państwowej zniszczył znaczną część swoich notatek. Po pewnym czasie na podstawie ocalałych materiałów, a także odtwarzając z pamięci niekompletne zapiski i wspomagając się dostępnymi publikacjami, napisał prezentowane poniżej dzieło.

Gralewski wiadomości o Kaukazie czerpał z osobistych obserwacji, a także od osób, z którymi zapoznał się w czasie wojskowej służby. Można również wnioskować, że miał dostęp do materiałów państwowych (w tym dokumentów wojskowych), co najprawdopodobniej wiązało się z jego ewentualną pracą w kancelarii. Gralewski jako osoba wykształcona mógł znaleźć tam zajęcie, aczkolwiek nigdzie nie ma dokładnej informacji na ten temat, sam autor także nie udziela w tym zakresie żadnych wskazówek. Z zapisu wspomnień można wyciągnąć wniosek, że Gralewski osobiście przebywał na terenie północnej Czeczenii, Dagestanu, współczesnego Azerbejdżanu (w XIX wieku Azerbejdżanem określano wyłącznie ziemie leżące na południe od rzeki Araks), Gruzji, Osetii oraz Kabardyno-Bałkarii. Wątpliwe jest natomiast, aby kwaterował w zachodnim Kaukazie, na wybrzeżu Morza Czarnego. Fragment pracy dotyczący tego obszaru nie nosi cech bezpośredniej obserwacji, tak jak ma to miejsce w częściach odnoszących się do wschodniego Kaukazu.

Autor opisał własne przeżycia i spostrzeżenia na temat mieszkańców, a także wydarzeń rozgrywających się na Kaukazie, jak również zamieścił wiele informacji pozyskanych od miejscowej ludności, dzięki czemu praca zyskała dodatkowe walory. Nosi ona cechy opracowania etnograficznego, a jej obszerne fragmenty odnoszą się do sytuacji Polaków służących na Kaukazie w armii carskiej. Tej kwestii w całości poświęcony jest ostatni rozdział.

Wypada także zaznaczyć, że Gralewski zapewne czerpał między innymi z Die Völker des Kaukasus und ihre Freiheitskämpfe gegen die Russen: ein Beitrag zur neuesten Geschichte des Orients (Narody Kaukazu i ich walka przeciwko Rosji: przyczynek do najnowszej historii Orientu) Friedricha Bodenstedta – dzieła, z którym najprawdopodobniej się zapoznał, przebywając na emigracji w Saksonii. W obu pracach znajdują się takie same fragmenty, chociaż obaj autorzy mogli korzystać z tych samych źródeł, ponieważ przybyli na Kaukaz niemalże równocześnie (Bodenstedt w 1844, a Gralewski rok później). Jednakże należy wziąć również pod uwagę to, że dzieło Bodenstedta zostało wydane w 1848 roku, a więc trzydzieści lat przed książką Gralewskiego. Die Völker… była pracą bardzo znaną w Europie i przyniosła jej autorowi szeroki rozgłos. Miejscami bardzo duże podobieństwa występują także pomiędzy Kaukazem… a pięciotomowym dziełem Wasilija Potto Kawkazskaâ wojna w otdel’nyh očerkah, èpizodah, legendah i biografiâh (Wojna kaukaska w poszczególnych reportażach, epizodach, legendach i biografiach), chociaż w tym przypadku to książka Rosjanina została wydana w 1899 roku, a więc dwadzieścia dwa lata po pracy Gralewskiego. W kwestii wzajemnych zapożyczeń nie przeprowadzono szerszych badań, aczkolwiek temat ten jawi się interesująco.

Kaukaz… ma wymowę antycarską, na co bez wątpienia wpłynęły poglądy autora. Ideologicznie utożsamia się on z tymi, przeciwko którym został wysłany. Mimo że sam nie przeszedł na stronę wojsk walczących o niepodległość górali, to pod koniec książki przebija żal, że zesłani Polacy nie zdecydowali się na taki krok. Gralewski nie popiera jednakże bezgranicznie wszystkich działań mieszkańców Kaukazu wojujących z Rosją, co wyraźnie widać w części poświęconej imamowi Szamilowi, którego krytykuje za sposób rządzenia w ostatnim okresie jego panowania.

W niniejszej wersji wspomnień Gralewskiego, w porównaniu z pierwszym wydaniem z 1877 roku, dokonano zmian gramatyczno-językowych w taki sposób, aby praca była łatwiejsza do odbioru dla współczesnego Czytelnika. Dążono przy tym do jednoczesnego zachowania osobistego stylu autora i niezmieniania fragmentów, które tego nie wymagały.

Wobec tego, że w dziewiętnastowiecznej polszczyźnie nie było jednego ustalonego sposobu zapisu obcojęzycznych nazw osobowych, a także geograficznych, odnoszących się do regionu Kaukazu, starano się ujednolicić je zgodnie z obecnie obowiązującymi normami. Spowodowane to było z jednej strony chęcią ułatwienia zainteresowanemu Czytelnikowi odnalezienia miejsc lub osób opisywanych przez Gralewskiego w Internecie, atlasie lub literaturze przedmiotu, a z drugiej – potrzebą zastosowania formy polskiej wobec częstego przytaczania przez autora nazw zrusyfikowanych. Nie było to łatwe zadanie, ponieważ również obecnie nie ma ustalonej pisowni wielu nazw używanych przez autora Kaukazu… W spornych miejscach ich zapis wynika z subiektywnego zdania redaktorów, którzy nie roszczą sobie pretensji, iż są one jedynymi właściwymi zapisami. Szczególną trudność sprawiły w tym przypadku nazwy osobowe, zazwyczaj napisane przez Gralewskiego w zniekształconej formie fonetycznej i potrzeba było wytężonej pracy, aby zidentyfikować osobę, którą autor miał na myśli.

W niniejszej edycji książki zachowano nazwy funkcjonujące w okresie, gdy Gralewski przebywał na Kaukazie. Stąd też w tekście użyto formy „Tyflis” zamiast obecnej „Tbilisi” czy „Temir-Chan-Szura” zamiast „Bujnaksk”. Ta sama zasada odnosi się do nazw narodów i narodowości; pozostawiono z tego względu Małorusinów, którym to mianem w okresie powstawania pracy określano Ukraińców. Wszystkie takie miejsca zostały opatrzone odpowiednimi przypisami wyjaśniającymi. Pojawiają się one również wszędzie tam, gdzie redaktorzy uznali za stosowne objaśnić czytelnikowi dany termin, wydarzenie, czy osobę dokładniej, niż uczynił to Gralewski w swoich wspomnieniach.

Przemysław Adamczewski

WSTĘP

Rozpoczęcie opisu – ogólna charakterystyka geograficzna, historyczna i etnograficzna

Było lato 1844 roku, kiedy kilku młodych ludzi swobodnie podążało kijowską drogą ku Kaukazowi. Młodzieńcami tymi byli prócz mnie: Antoni Gibasiewicz, Bolesław Maciejowski, Konstanty Sieciński, Stanisław Tomaszewski i Józef Zawadzki.

Dwóch towarzyszy więzienia z cytadeli warszawskiej, Józefa Lipskiego i Józefa Łojewskiego, już od Brześcia Litewskiego¹ oddzielono od nas i skierowano na drogę orenburską. Tomasza Wernera, również wytypowanego do Orenburga², jako ciężko chorego, czasowo zatrzymano w szpitalu w cytadeli. Sami zaś musieliśmy pozostawić w szpitalu ostrogskim³ na Wołyniu⁴, od dawna cierpiącego na gruźlicę, Apolinarego Rawickiego, który zmarł tam po trzech dniach. Prócz tego rozstaliśmy się w Kijowie z Antonim Drylewiczem, który długi czas leczył się tam z tyfusu.

Szliśmy tedy etapami, według sformułowań urzędniczych – swobodnie. Znaczyło to, że już nas nie chłostano jak w Warszawie, nie wiązano na noclegach ani nie przykuwano do żelaznego pręta na całe tygodnie; ponadto nie przeszukiwano nam już rzeczy w rekruckich tornistrach ani nie narażano nas na szarpaninę ze strony żołnierzy ani na zajścia podobne do tego, jakie mieliśmy w Zwiahlu⁵, gdy przeciwstawiając się żołdackiej grabieży i grubiaństwu, a będąc przy tym skutymi, o mało nie padliśmy pod bagnetami.

Pod okiem etapowych przewodników, wśród żołnierzy wypuszczonych ze szpitala, szliśmy przez wielkie, schludne i gościnne wsie małoruskie⁶, kilkakrotnie napotykając w swej smutnej wędrówce osady ograbione i ogłodzone przez wojsko carskie, które spędzono tu dla egzekwowania prawa od wynędzniałych, przeciążonych pańszczyzną a powstających przeciw panom chłopów.

Przeszliśmy i przez najniegościnniejszą w świecie ziemię Kozaków dońskich⁷, gdzie bez musu lub korzyści nikt kropli wody nie poda spragnionemu, nikt kruszyny chleba nie da głodnemu. Smutna ziemia!

Już na obu stronach Donu⁸ widzieliśmy długie, odległe od siebie osiedla przesiedleńców rosyjskich lub rusińskich, a między nimi rozrzucone od kilku lat tysiące rodzin polskich z Ukrainy, Wołynia i Podola⁹. Rodzinom tym nigdzie nie pozwolono, jak zezwalano innym narodowościom, osiedlać się w skupieniu, ale umyślnie rozrzucono je na dwustumilowej przestrzeni¹⁰, aby tym samym łatwiej się wynarodowiły i przesiąknęły elementem rosyjskim. Z tego samego powodu przymusowi osadnicy polscy pozbawieni zostali księży i kościołów, które jedynie w głównych a dalekich miastach istniały.

Widok tych rodzin, z czasem mających powiększyć liczbę naszych wrogów, nowymi kajdanami krępował ducha naszego! Siły oraz wielkiej ufności w Opatrzność i w pracę narodową potrzeba było, aby znieść tak bolesną rzeczywistość i potrafić przejść bez klątwy te zaludniające się pustynie, tę straszną paszczę pożerającą dzieci nieszczęśliwej Polski!

My, jako jeńcy, jako zbrodniarze stanu, szliśmy zapełniać przetrzebione przez epidemie i górali kaukaskich szeregi rosyjskie. Kazano nam wyrzec się przeszłości i narodowości, a walczyć w imię cara z ludem równie jak my dążącym do niepodległości. Posłano nas na zhańbienie i śmierć.

Rosjanie się pomylili. Nikt z nas na pewno nie zhańbił się podniesieniem ręki na dzielnego górala; prawie wszyscy ocaleliśmy od kul i epidemii, choć losy nasze różnymi drogami poszły.

Pobyt na Kaukazie nie uwalniał nas od obowiązków względem kraju i od pełnienia ich według zdolności każdego z nas. Niejeden prowadził dziennik lub pisał notatki o prowadzonych tam zaciętych walkach i o ludach, które brały w nich udział. Podjąłem i ja takie zajęcie i chociaż część notatek musiałem sam zniszczyć na Kaukazie, a niektóre straciłem podczas ostatniej u nas wrzawy wojennej¹¹, to jednak z pamięci i z pozostałych resztek zdołałem ułożyć pewną całość, którą obecnie publikuję. Aby zaś sprawić łatwiejszym w odbiorze niniejsze sprawozdanie dla rodaków mniej obeznanych z Kaukazem, we wstępie podaję im streszczenie geograficzne, dziejowe i etnograficzne regionu.

* * *

Rosyjskie władze urzędowe nazywają Kaukazem jedynie pas ziemi rozciągający się z północnej strony łańcucha gór kaukaskich między Morzem Czarnym i Kaspijskim, aż po granicę ziem Kozaków dońskich i guberni astrachańskiej¹². Trzymając się jednak miejscowych pojęć geograficznych, Kaukazem określamy również ziemie leżące z południowej strony gór, wciskających się nawet w dzisiejsze granice Persji i Turcji; czyli nazywamy Kaukazem obszar między 54 a 69 stopniem długości i między 38 a 46 stopniem szerokości geograficznej¹³.

Ziemię tę przecina łańcuch gór kaukaskich, którego szerokość u podstawy wynosi dwanaście mil, a długość sto pięćdziesiąt mil. Zniżają się one u obu swoich zakończeń, to jest u Półwyspu Tamańskiego¹⁴ nad Morzem Czarnym i u Półwyspu Apszerońskiego¹⁵ nad Morzem Kaspijskim. W grzbiecie głównym znajduje się wiele szczytów pokrytych wiecznym śniegiem. Dzieli się on na dwie wielkie grupy: wschodnią i zachodnią. W każdej z nich znajdują się faliste lub strome wyżyny, zapadłe niziny, suche kotliny i rozpękłe szczeliny.

Oprócz głównego łańcucha pokrytego śniegiem występują jeszcze równoległe pasma drugiego i trzeciego rzędu piętrzące się ku płaszczyznom na północy i południu oraz równinom nad morzami granicznymi. Góry te, posiadające różnorodną rzeźbę, przedstawiają zbiór rozmaitych kształtów i widoków, nagich turni i lesistych działów. Płaszczyzna północna za Terekiem¹⁶, Małką¹⁷ i Kubaniem¹⁸ jest płaskim stepem bezleśnym i prawie bezwodnym, bo przeciętym tylko rzeką Kumą¹⁹, Manyczem²⁰ i kilkoma strumieniami. W przeciwieństwie do niej płaszczyzna południowa pełna jest lasów, rzek i strumieni.

Morze Czarne bardziej podmyło góry aniżeli Morze Kaspijskie i dlatego od Gagry²¹ do Gelendżyka²² ukazują się ustępy stromych i lesistych gór, jakby pod linią obcięte. Tam, w niejednym punkcie z powodu wysokiego stanu wód, mieszkańcy wybrzeża nie mogą się ze sobą komunikować w czasie burzy, ale doczekawszy się ciszy, przechodzą przez wały uformowane przez fale morskie z drzewa, kamienia i piachu. Na północ od rzeki Pszady²³ morze, wdarłszy się w głąb lądu, utworzyło kilka zatok służących za przystanie dla statków przybijających do brzegu. Przystań anapska²⁴, noworosyjska²⁵, a zwłaszcza gelendżyjska i sudżudzka²⁶ osłaniają statki od huraganowego wiatru zimowego bora²⁷. Niżej na południu istnieją wygodne przystanie: Suchum-Kale²⁸, Redut-Kale²⁹, a przede wszystkim Poti³⁰. Wybrzeże południowe od rzeki Kodori³¹ jest płaskie i błotniste, a żadne statki z powodu mielizny nie mogą tam przybijać do brzegu.

Morze Kaspijskie znajduje się w odległości kilku mil od gór, wyjąwszy kilka punktów jak w Pietrowsku³², w Bujnaku³³, w Derbencie³⁴ i w Baku, gdzie ta odległość zmniejsza się nawet do ćwierć mili polskiej. W tych samych miejscach, jak też na południu w Lenkoranie³⁵, istniejące przystanie całkowicie są narażone na wiatry i dlatego statki ze względów bezpieczeństwa muszą często odpływać stamtąd na pełne morze.

Z gór kaukaskich obficie wypływają strumienie wód wijących się w rozpadlinach i wąwozach, a następnie spływających przez niziny do mórz granicznych. Od strony północnej największą rzeką jest Kubań, który przyjmując zlewiska rzek: Urup³⁶, Zieleńczuk³⁷, Wielka Łaba³⁸, Biała (Szwangwasze)³⁹, Pszysz⁴⁰, Bekups⁴¹, Sups⁴², Adagum⁴³ i Teberda⁴⁴ – wpływa do Morza Czarnego. Terek zaś, przyjmując wody Małki i Sunży⁴⁵, z licznymi potokami wpada do Morza Kaspijskiego. Od strony południowej do tego morza wpada również Kura⁴⁶, do której wpływają z kolei Aragwi⁴⁷, Alazani⁴⁸, Araks⁴⁹ oraz inne rzeki; zaś Kodori i Rioni⁵⁰ z wieloma strumieniami wlewają się do Morza Czarnego. Kilka tych rzek na większej lub mniejszej długości jest spławnych. Rzeki wypływające z lesistych gór stają się podczas lata w większości płytkimi albo prawie zupełnie nikną, zaś te wypływające z gór pokrytych wiecznym śniegiem ciągle są zasilane wodą z topniejących lodowców. Zarówno jedne, jak i drugie, posiadając u swoich źródeł bardzo stromy spadek, tak nagle wzbierają w okresie deszczy, że w kilka godzin najpłytsze rzeczułki stają się niemożliwymi do przebycia.

Ułatwienie komunikacji w górach jest rzeczą wielkiej wagi. Przeszkody w postaci skalistych murów lub zrębów sypkiej ziemi nadają drogom nader ważne znaczenie. Jeżeli na równinach od dawna istniały trakty łączące oba morza, a w niższych górach główne trudności związane były z wycinką lasu, obciosaniem skał, nasypaniem ziemi i budowaniem mostów, to inaczej sprawa wygląda w górach pokrytych śniegiem. Tam za drogi służą jedynie wąwozy, przez które płyną rzeki, często zasypywane w okresie zimowym i wiosennym spadającymi z wysokich szczytów ogromnymi zaspami śniegu, odłamami skał i bryłami ziemi. Z tych powodów dotąd zdołano zbudować zaledwie dwie stałe drogi przez szczyty gór: jedną od Władykaukazu wzdłuż Tereku przez Gud-górę⁵¹ do Tyflisu⁵² i jej odgałęzienie wiodące przez Alagir⁵³, drugą zaś w Wąwozie Narskim od Achrów do Nuchy⁵⁴ przez południowy Lezgistan⁵⁵.

* * *

Kaukaz, będąc granicą między Azją i Europą, zawsze stanowił obiekt uwagi i zainteresowania najpotężniejszych na świecie państw. Każde mocarstwo i cywilizacja dążyły do zawładnięcia nim, co miało być ukoronowaniem ich świetności. Następnie zaś słabły i opuszczały Kaukaz, oddając te ziemie własnemu losowi albo w ręce silniejszego rywala.

Kaukaz był znany najdawniejszym ludom. Już w Księdze Rodzaju Mojżesz wspomniał górę Ararat, na której zatrzymała się arka Noego⁵⁶. Natomiast w mitologii greckiej odnajdujemy opowieść o przykuciu Prometeusza do skał Kaukazu⁵⁷, co miało być karą za sprzeciwienie się Jowiszowi chcącemu ukarać krnąbrny ród ludzki⁵⁸.

Podania piśmienne z XIII wieku przed Chrystusem wspominają o wyprawie Argonautów⁵⁹, którzy przybyli po złote runo do Kolchidy⁶⁰. Mniej więcej w tym samym czasie wielki zdobywca Senuseret założył tam liczne kolonie egipskie⁶¹.

Wskutek upadku potęgi egipskiej, nadszarpniętej głównie przez Asyryjczyków⁶², na kaukaskim wybrzeżu Morza Czarnego w VII wieku przed Chrystusem pojawiły się kolonie greckie⁶³. Dzięki swojej wysokiej kulturze, a także w wyniku rozwoju kontaktów handlowych i prowadzonych podbojów, przesuwały się one coraz dalej ku górom i Azji Środkowej⁶⁴. Sukcesom Greków przeciwstawili się później Persowie i Kartagińczycy, którzy burzyli ich osady i miasta, napadając na nie z lądu i morza⁶⁵. Dopiero zwycięstwa Aleksandra Macedońskiego w IV wieku przed Chrystusem zapewniły czasowy spokój greckim posiadłościom w Azji.

Podbicie Grecji przez Hannibala w 168 roku przed Chrystusem sprowadziło z kolei w te strony Rzymian⁶⁶. Następnie, walcząc z dążącymi do niepodległości Grekami, zhołdowali oni sobie królów ormiańskich i iberyjskich (gruzińskich), a także innych lokalnych książąt i rozlokowali w ich krajach liczne załogi wojskowe⁶⁷. Jednakże walki wewnętrzne prowadzone w Imperium Rzymskim osłabiły jego siłę na Kaukazie i pozwoliły zająć te strony Chazarom z północy w 265 roku po Chrystusie⁶⁸, a pół wieku później – ponownie Persom⁶⁹. Przeniesienie stolicy państwa rzymskiego do Konstantynopola i zajęcie się cesarzów rzymskich, a następnie bizantyjskich walkami z Persami, korzystnie wpłynęły na rozwój i stabilizację Gruzji. Cesarze bowiem z politycznej konieczności stali się raczej jej sprzymierzeńcami i obrońcami aniżeli panami.

Potęga Bizancjum ustąpiła miejsca nowej sile – Arabom, którzy od czasów Mahometa, a raczej od czasów spadkobierców jego Kalifatu, nacierali w stronę Kaukazu⁷⁰. Trzykrotne wyprawy, w tym ostatnia, dziesięcioletnia, zakończona w 732 roku, doprowadziły do zawładnięcia przez nich górami⁷¹. Gruzja, mająca okrzepły związek polityczny mogący z czasem objąć cały Kaukaz, została zmuszona do płacenia haraczu. Podobne były losy innych tutejszych ludów. Kiedy już osady i załogi arabskie rozmieszczono po całym kraju, Persowie i Bizantyjczycy ciągłymi wojnami osłabiali ich siłę i podburzali przeciwko nim miejscową ludność. Tak więc w wyniku uwikłania Arabów w wojny zewnętrzne, a także w coraz gwałtowniejsze spory wewnętrzne, ludom kaukaskim łatwo było odzyskać swoją niezależność⁷².

Nową siłą muzułmańską, która opanowała te strony, byli w II połowie XI wieku Turcy seldżuccy⁷³. Jednakże dynastyczne komplikacje, walki i sekciarskie kłótnie, a przede wszystkim wojny z Krzyżowcami spowodowały, że po kilku bitwach z miejscowymi ludami zaborcy wycofali się z ziem kaukaskich. Wówczas to Gruzja stała się potęgą w górach i na przedgórzach południowych⁷⁴. Zwyciężyła sąsiednich książąt muzułmańskich, a Armenię zmusiła do zawarcia pokoju. Stosunki z Krzyżowcami, Grekami, Wenecjanami i Genueńczykami spowodowały przyjęcie w Gruzji pojęć i nauk europejskich, a także przyczyniły się do zaszczepienia chrześcijaństwa we wszystkich ludach Kaukazu⁷⁵. Niemniej jednak kraj ten, wraz z połączonymi z nim ludami, ulegał ciągłym nieszczęściom.

Huraganowy napływ Mongołów pod wodzą Czyngis-chana w 1222 roku wywrócił cały porządek w górach i spowodował wielkie spustoszenie⁷⁶. Półtora wieku później jeszcze gorszym było najście hord Tamerlana, który siłą zmuszał mieszkańców do przyjęcia islamu⁷⁷. Po jego śmierci, odparłszy zbrojnie najeźdźców, Kaukaz, a właściwie Gruzja, podzieliwszy się na kilka oddzielnych, kłócących się ze sobą krajów, stawała się powolnym łupem Persów lub Turków, którzy rywalizowali o panowanie na tym terenie. Ponadto w wyniku tego, że ci pierwsi szerzyli w górach islam w wersji szyickiej, natomiast drudzy w sunnickiej, dochodziło między nimi do walk religijnych, które były toczone zwłaszcza na ziemiach kaukaskich. Gruzini i Ormianie, hołdując jednym lub drugim, ale stale trzymając się chrześcijaństwa, sprowadzali na siebie straszne klęski. Przewidując niechybny upadek, miejscowi książęta zwrócili swoją uwagę w stronę Rosji, opierającej już swoje granice o północne stoki Kaukazu⁷⁸. Ta, nieustannie obiecując pomoc lokalnym władcom, rzekomo dla powstrzymania napaści Persów i Turków wymogła od książąt listy wasalne, które miały być sporządzone dla pozoru. Dokumenty te były nieraz odnawiane, ale żadnej pomocy książęta nie otrzymywali, zezwolono im jedynie na ucieczkę do Rosji. Piotr Wielki w 1717 roku ustanowił przyjazne stosunki z Persami i przesuwał granice swojego państwa wzdłuż wybrzeża Morza Kaspijskiego⁷⁹. Caryca Katarzyna II, otrzymawszy w 1783 roku gramoty wasalne od króla kartwelskiego (gruzińskiego), po raz pierwszy wysłała wojsko na ziemię gruzińską i walczyła przeciwko Persom i Turkom⁸⁰. Jednakże Gruzini wszystkich księstw zostali wykorzystani do podniesienia znaczenia Rosji na Kaukazie.

Następca Katarzyny⁸¹, Paweł I, zabronił potomkom Jerzego XIII wstępować na tron gruziński, a zajętą Gruzję wcielił w skład państwa rosyjskiego⁸². Następnie okresowe, a nieraz i długotrwałe walki z miejscową ludnością w górach i na nizinach toczone na przestrzeni dziejów uczyniły z Rosji władczynię Kaukazu.

* * *

Wśród plemion zamieszkujących w ostatnich latach Kaukaz, spotykamy tak wielką różnorodność i komplikację wedle pochodzenia i języków, że długo jeszcze pozostaną nierozwiązane w tym względzie kwestie. Oprócz Egipcjan, Greków, Rzymian, Arabów, Mongołów, Persów, Turków i Rosjan wielokrotnie przybywały z tymi najeźdźcami także i inne, nieznane a podległe im hordy, które się tu osiedlały. Różne też ludy, jak Chazarowie⁸³, Normanowie⁸⁴, Połowcy⁸⁵, Pieczyngowie⁸⁶, po walkach z miejscowymi wsiąkały w ludność już od dawniejszych czasów przebywającą na Kaukazie. Także grupy rozbitych Cymbrów⁸⁷ i Scytów⁸⁸, oprócz innych jeszcze szczepów już wcześniej przebywających zbrojnie przesmyk kaukaski, musiały pozostać w tutejszych stronach. Z resztek tych wszystkich ludów i z odwiecznych mieszkańców Kaukazu ukształtowały się liczne plemiona, które można pogrupować.

Tak więc na ziemiach czerkieskich, czyli w Adyge⁸⁹, mieszkają Natuchajowie⁹⁰ (Netkuadż) zajmujący obszar przedgórza między Morzem Czarnym a ujściem Kubania.

Z Natuchajami sąsiadują Szapsugowie⁹¹, którzy zajmują obie strony zachodniego krańca łańcucha gór między rzekami Adagum i Szyps⁹² oraz Pszada i Szache⁹³ i przylegają od wschodu do Kubania⁹⁴.

Brzedugowie⁹⁵, z których Chatukajowie i Czerczynejowie⁹⁶ graniczą z Szapsugami od strony wschodniej i zajmują tereny od rzeki Pszysz do Sups.

Abadzechowie⁹⁷, sąsiadujący z Szapsugami i Brzedugami, zajmują od północy górzyste regiony w dolinie rzeki Białej (Szangwarze).

Małe plemię Temirgajów⁹⁸ zamieszkuje ziemie między dolną Łabą a Białą.

Beslenei⁹⁹ zajmowali dolinę rzeki Urup z jej potokami. Ich resztki ocalały w wąwozach u źródeł Łaby.

Machoszowie¹⁰⁰ zamieszkują bardziej na południe, po dolinę rzeki Chodz¹⁰¹.

Kabardyjczycy¹⁰² osiedlili się na obszarze między rzekami Małką i Terekiem a górami zajętymi przez Osetyjczyków.

Abazyni¹⁰³ są odrębnego szczepu niż plemiona czerkieskie. Zamieszkują centralne góry i ich południowe stoki w stronę morza. Również oni dzielą się na liczne plemiona, z których największe znajdują się w południowo-wschodniej części w kierunku równin przymorskich, a są to: właściwi Abazyni, Madowiejowie¹⁰⁴, Bzypowie¹⁰⁵, Wordany¹⁰⁶ i Dżygietowie¹⁰⁷, zaś w południowym odcinku: Bahowie¹⁰⁸, Barakajowie¹⁰⁹, Szengirejowie¹¹⁰, a od tych ku zachodowi aż do rzeki Karaczaj¹¹¹: Tamowie¹¹², Baszilbajowie¹¹³, Kizilbekowie¹¹⁴ i inni.

Ubychowie¹¹⁵, plemię abazyńskie, które zajęło południowe stoki gór między rzekami Szache i Chamysz¹¹⁶, zaliczają się do ogólnego plemienia Adyge¹¹⁷ (Czerkiesów) z powodu tego, że zwyczaje i obyczaje tego licznego ludu są bardzo podobne, a ponadto Ubychowie, oprócz swojego własnego języka, używają także czerkieskiego.

Na stepach nogajskich, nad Kubaniem, Małką i dolnym Urupem, również znajdujemy kilka plemion, głównie Mansurów¹¹⁸ i Nauruzów¹¹⁹.

Na ziemi osetyjskiej, rozciągającej się na północnej stronie gór między rzekami Terek i Czerek¹²⁰ a terytorium zamieszkałym przez Kabardyjczyków, znajdujemy plemiona Digorów, Walagirów, Kurtalów, Tagaurów, Czerachów, Gudoszaurów, Szebów, Tursojów, Gudojów, Sakkajów, Narajców, Sramagajów, Daulemów i Kudarów¹²¹.

Na ziemi Czeczenów, czyli Kistów¹²², zajmujących północny obszar na wschodnim przedziale łańcucha gór, nad Terekiem i strumieniami wpadającymi do rzeki Sunży, znajdujemy plemiona Inguszy nazrańskich¹²³ i galgajskich¹²⁴, Czeczenów właściwych, Tuszynów¹²⁵, Karabułaków¹²⁶, Galaszchojów¹²⁷, Akkińczyków¹²⁸, Pieszchojów¹²⁹, Szubutynów¹³⁰, Czeberlojów¹³¹, Iczkerinów¹³², Kaczkalików¹³³, Auchów¹³⁴, Szatojów¹³⁵ i Corinów¹³⁶, a także innych.

Na ziemi lezgińskiej, czyli w Dagestanie, na wschodnim przedziale gór przeciętych rzeką Kojsu¹³⁷ i wpadającymi do niej strumieniami, aż do brzegu Morza Kaspijskiego, spotykamy plemiona: elisujskie¹³⁸, dżaro-belokańskie¹³⁹, didojskie¹⁴⁰, ankratalskie¹⁴¹, rutulskie¹⁴², achtyńskie¹⁴³, kuryńskie¹⁴⁴, kazikumuchskie¹⁴⁵, mechtulińskie¹⁴⁶, salatawskie¹⁴⁷, gumbetowskie¹⁴⁸, andijskie¹⁴⁹, kirijskie¹⁵⁰, risznijskie¹⁵¹, bachoszyjskie, kijalalskie¹⁵², anzatijskie¹⁵³, karachskie¹⁵⁴, awarskie właściwe albo chunzachskie, mukratalskie¹⁵⁵, tleseruchskie¹⁵⁶, gamryńskie¹⁵⁷, akuszyńskie¹⁵⁸, siurgińskie¹⁵⁹, kabardargińskie, baszelijskie, mujryńskie¹⁶⁰, kajtackie¹⁶¹, kubaczyńskie¹⁶², tabasarańskie¹⁶³ i terekemejskie¹⁶⁴.

Na ziemiach gruzińskich, z południowej strony łańcucha Wielkiego Kaukazu od rzeki Alazani, aż do brzegów Morza Czarnego mieszkają: Kartulini¹⁶⁵, Kachetyjczycy¹⁶⁶, Pszawowie¹⁶⁷, Tuszyńczycy¹⁶⁸, Chewsurowie¹⁶⁹, Imeretyjczycy¹⁷⁰, Megrelowie¹⁷¹, Swanowie¹⁷² i zabazieni Abchazowie¹⁷³.

Na ziemiach ormiańskich, nad rzeką Araks, z których większość wchodzi teraz w skład posiadłości tureckich i perskich, znajduje się lud homogeniczny, jednakże częściowo uległ on persjanizacji lub turkizacji.

Oprócz wymienionych plemion do mieszkańców Kaukazu zaliczyć należy Kozaków osiadłych razem z rodzinami na terenie rozciągającym się od brzegów Morza Czarnego, wzdłuż rzek Kubań i Terek do Morza Kaspijskiego i nad rzekami od południa do nich wpadającymi. Ponadto włączyć trzeba również osiadłych w różnych miejscach Rosjan, Rusinów, Persów, Turków, Niemców, Turkomanów¹⁷⁴ itd.

Gdy Rosjanie w czasach współczesnych urzędowo podali dokładne lub też tylko przybliżone liczby dotyczące mieszkańców gór według najnowszego podziału administracyjnego, ludność Kaukazu oszacowana została na ponad trzy i pół miliona¹⁷⁵.

Abazo-Czerkiesi – 3 550 000

Osetyjczycy, czyli Ironi¹⁷⁶ – 3 180 000

Czeczeni albo Kistowie – 3 140 000

Awaro-Lezgini – 3 800 000

Gruzini – 3 550 000

Tatarzy Nogajscy i Kałmukowie – 3 140 000

Ormianie – 3 400 000

Kozacy, Rosjanie, Rusini – 3 650 000

Inne narodowości – 3 120 000

Ogółem – 3 530 000

1. Brześć Litewski znajduje się obecnie na Białorusi. Położony jest nad Bugiem tuż przy granicy z Polską. [wróć]

2. Orenburg – miasto w Rosji położone nad rzeką Ural, utworzone w celu ochrony południowo-wschodnich rubieży Cesarstwa Rosyjskiego. Bardzo często zsyłano do niego więźniów politycznych. Wśród nich znajdował się m.in. Taras Szewczenko, znany ukraiński poeta i prozaik. [wróć]

3. Ostróg – miasto w obwodzie rówieńskim na Ukrainie. [wróć]

4. Wołyń – kraina historyczna, położona w dorzeczu górnego Bugu oraz kilku prawobrzeżnych dopływów Dniepru. Dziś znajduje się w północno-zachodniej Ukrainie. [wróć]

5. Zwiahel – obecny Nowogród Wołyński w obwodzie żytomirskim na Ukrainie. Oficjalnie z nazwy Zwiahel zrezygnowano na podstawie dekretu Katarzyny II, kiedy miasto w wyniku rozbioru Rzeczypospolitej Polskiej znalazło się w granicach Cesarstwa Rosyjskiego. Jednakże w powszechnym obiegu nazwa ta była używana w dalszym ciągu. [wróć]

6. Małorusinami w XIX w. nazywano Ukraińców. [wróć]

7. Chodzi o Ziemię Wojska Dońskiego, która była jednostką terytorialno-wojskową Kozaków dońskich. Jej stolicą początkowo był Czerkask, a następnie Nowoczerkask. W 1870 r. utworzono Obwód Wojska Dońskiego, który od południowego zachodu przylegał do Morza Azowskiego. Prawie cały obszar obwodu leżał w basenie Donu. [wróć]

8. Don – rzeka w południowej części Rosji, która wpada do Morza Azowskiego. Jej długość wynosi prawie 2000 km. [wróć]

9. Podole – kraina historyczna położona nad górnym Bohem i północnymi dopływami środkowego Dniestru. Obecnie znajduje się na Ukrainie, w pobliżu granicy z Mołdawią. Głównymi miastami Podola są Chmielnicki i Kamieniec Podolski. [wróć]

10. Najprawdopodobniej Gralewski posługuje się milą polską, która w okresie powstawania jego dzieła wynosiła 8534,31 m. [wróć]

11. Chodzi o powstanie styczniowe, które wybuchło w 1863 r. [wróć]

12. Gubernia astrachańska została utworzona w 1717 r. przez Piotra Wielkiego. Wydzielono ją z guberni kazańskiej, a w 1802 r. podzielono na astrachańską i kaukaską. [wróć]

13. Również obecnie brak jest jednej, ścisłej definicji Kaukazu. Wszystko zależy od przyjętych kryteriów geograficznych, politycznych i historycznych. [wróć]

14. Półwysep Tamański znajduje się w Rosji, na wschód od Krymu, od którego jest oddzielony Cieśniną Kerczeńską. [wróć]

15. Półwysep Apszeroński znajduje się w Azerbejdżanie. W jego południowej części położone jest Baku. [wróć]

16. Terek – rzeka o długości 620 km, wpadająca do Morza Kaspijskiego. Źródła znajdują się w Gruzji w Wąwozie Trusowskim położonym w Wielkim Kaukazie. Terek płynie następnie przez Osetię Północną, Kabardyno-Bałkarię, Czeczenię i Dagestan. [wróć]

17. Małka – lewy dopływ Tereku, o długości 210 km i płynący przez Kabardyno-Bałkarię. [wróć]

18. Kubań – jedna z największych rzek na Kaukazie Północnym, jej długość wynosi 870 km. Płynie przez Karaczajo-Czerkiesję, Kraj Stawropolski, Kraj Krasnodarski, Adygeję i wpada do Morza Azowskiego. [wróć]

19. Kuma – rzeka o długości 800 km na Kaukazie Północnym, wpływająca do Morza Kaspijskiego. Jej źródła znajdują się na Grzbiecie Skalistym w Karaczajo-Czerkiesji. [wróć]

20. Manycz – system wodny w południowej Rosji. W jego skład wchodzą rzeki Zachodni i Wschodni Manycz, a także okoliczne jeziora. Zachodni Manycz płynie w kierunku północno-zachodnim i jest lewym dopływem Donu. Natomiast Wschodni Manycz płynie na wschód i ginie w stepie, nie docierając do Morza Kaspijskiego. [wróć]

21. Gagra – drugie (po Suchumi) co do wielkości miasto w Abchazji, położone jest na wybrzeżu Morza Czarnego.  [wróć]

22. Gelendżyk – miasto w Rosji, w Kraju Krasnodarskim. Obecnie jest jednym z najpopularniejszych kurortów nadczarnomorskich. [wróć]

23. Pszada – niewielka rzeka w południowo-zachodniej części Kraju Krasnodarskiego, wpadająca do Morza Czarnego. [wróć]

24. Anapa – miasto portowe w Kraju Krasnodarskim nad Morzem Czarnym. Liczy obecnie ok. 56 tys. mieszkańców. [wróć]

25. Noworosyjsk – miasto portowe w Kraju Krasnodarskim nad Morzem Czarnym. Liczy obecnie ok. 230 tys. mieszkańców. [wróć]

26. Laguna Sudżudzka znajduje się nad Morzem Czarnym, niedaleko Noworosyjska. Nazwa pochodzi od tureckiej twierdzy Sudżuk-Kale, która została zbudowana na obecnych przedmieściach Noworosyjska. [wróć]

27. Wiatry typu bora powstają jesienią oraz zimą na rosyjskim wybrzeżu Morza Czarnego. Wieją od strony lądu w kierunku morza. [wróć]

28. Po przyłączeniu Abchazji do Rosji Suchum-Kale przemianowano na Suchum. W 1936 r. przyjęto gruzińską pisownię nazwy miasta – Suchumi. [wróć]

29. Redut-Kale – osmańska twierdza na wybrzeżu Morza Czarnego, niedaleko Poti. Obecnie położone jest tam miasto Kulewi. [wróć]

30. Obecnie Poti, obok Batumi, jest najważniejszym portem w Gruzji. [wróć]

31. Kodori – rzeka w Abchazji, która płynie na południe od Suchumi. [wróć]

32. Pietrowsk – XIX-wieczna twierdza nad Morzem Kaspijskim. Obecnie na tym terenie położona jest Machaczkała, stolica Dagestanu. [wróć]

33. Bujnak – obecnie wieś Ullubijaul. Znajduje się w rejonie karabudachkenckim w Dagestanie. [wróć]

34. Derbent – miasto położone w Rosji najdalej na południe, w południowym Dagestanie przy granicy z Azerbejdżanem. Zajmuje wąski przesmyk między Morzem Kaspijskim a górami Kaukazu i z tego względu często jest nazywany Wrotami Kaukazu. Obecnie liczy ok. 112 tys. mieszkańców, z których większość stanowią Azerbejdżanie. [wróć]

35. Rejon lenkorański znajduje się na południu Azerbejdżanu, przy granicy z Iranem. [wróć]

36. Urup – rzeka o długości ok. 230 km, której źródła znajdują się w Karaczajo-Czerkiesji. Wpływa do Kubania niedaleko miasta Armawir. [wróć]

37. Na Kaukazie płyną dwie rzeki Zieleńczuk: Wielki Zieleńczuk i Mały Zieleńczuk. Obie są lewymi dopływami Kubania. [wróć]

38. Wielka Łaba – rzeka o długości 133 km płynąca przez Karaczajo-Czerkiesję. Zlewa się z Małą Łabą, tworząc rzekę Łabę, która jest lewym dopływem Kubania. [wróć]

39. Biała – rzeka o długości 275 km, płynąca w Kraju Krasnodarskim i Adygei. Obecnie wpada do sztucznego Jeziora Krasnodarskiego. W miejscowym (adygejskim) języku nazwa rzeki brzmi Szchaguaszcze. [wróć]

40. Pszysz – rzeka o długości 270 km w Kraju Krasnodarskim; lewy dopływ Kubania. [wróć]

41. Najprawdopodobniej autorowi chodziło o rzekę Psekups. [wróć]

42. Sups – niewielka rzeka w Kraju Krasnodarskim, która znajduje się w dorzeczu Kubania. [wróć]

43. Adagum – rzeka w Kraju Krasnodarskim o długości ok. 60 km; lewy dopływ Kubania. [wróć]

44. Teberda – rzeka w Karaczajo-Czerkiesji o długości 60 km; lewy dopływ Kubania. [wróć]

45. Sunża – rzeka o długości ok. 280 km, mająca swoje źródła w Osetii Północnej. Jest prawym dopływem Tereku. [wróć]

46. Kura – jedna z największych rzek Kaukazu. Jej długość wynosi ponad 1360 km. Płynie przez terytorium Turcji, Gruzji i Azerbejdżanu. [wróć]

47. Aragwi – rzeka we wschodniej Gruzji, o długości 112 km. Przy jej ujściu do Kury położone jest miasto Mccheta. [wróć]

48. Alazani – rzeka o długości 350 km, płynąca przez Gruzję i Azerbejdżan. Jest lewym dopływem Kury. [wróć]

49. Araks – rzeka o długości prawie 1000 km, płynąca przez Turcję, Armenię, Iran i Azerbejdżan. Jest prawym dopływem Kury. [wróć]

50. Rioni – rzeka w zachodniej Gruzji, mająca o długość 327 km. Wpada do Morza Czarnego niedaleko Poti. Dawniej była również znana pod nazwą Fasis. [wróć]

51. W XIX w. Gud-górą określano jedną z gór znajdujących się nieopodal Przełęczy Krzyżowej. [wróć]

52. Gralewski opisuje tu tzw. Gruzińską Drogę Wojenną, którą zbudowano pod koniec XVIII w. [wróć]

53. Alagir – miasto w Osetii Północnej, położone ok. 40 km na zachód od Władykaukazu. [wróć]

54. Błąd autora. Przełęcz Narska znajduje się w południowo-wschodniej Osetii Północnej. Wiedzie przez nią droga z Władykaukazu przez Cchinwali (stolica Osetii Południowej) do Gori i Tbilisi. Gralewskiemu najprawdopodobniej chodziło w tym miejscu o zbudowaną w XIX w. Achtyńską Drogę Wojenną, która prowadziła z Achty (dziś jest to wieś w południowym Dagestanie) do Nuchy (obecne Szeki w północnym Azerbejdżanie). [wróć]

55. Południowy Lezgistan – ziemie zamieszkałe przez Lezginów, a więc południowy Dagestan, a także część północnego Azerbejdżanu. [wróć]

56. Zarówno Mały Ararat, jak i Wielki Ararat znajdują się obecnie na terytorium Turcji i rzadko który kaukazoznawca włącza ten obszar w skład Kaukazu. [wróć]

57. Prometeusz zgodnie z tradycją miał zostać przykuty do góry Kazbegi, znajdującej się obecnie w Gruzji przy granicy z Rosją. [wróć]

58. Gralewski utożsamił tu rzymskiego Jowisza z greckim Zeusem. Prometeusz został przykuty do skał Kaukazu za to, że wykradł bogom ogień i podarował go ludziom. Ponadto codziennie rano przylatywał orzeł i wyjadał Prometeuszowi wątrobę, która następnie odrastała. [wróć]

59. Argonauci – mityczni bohaterowie greccy, którzy pod wodzą Jazona wyruszyli do Kolchidy po złote runo. [wróć]

60. Kolchida – historyczna kraina w zachodniej Gruzji, w starożytności kolonia greckiego Miletu. [wróć]

61. Ewentualne kolonie egipskie są bardzo słabo potwierdzone w źródłach. Pośrednio, opierając się na Herodocie, można wywnioskować, że przybycie Egipcjan na Kaukaz mogło mieć miejsce za panowania faraona Senusereta III (rządził Egiptem w latach 1872–1853 p.n.e.). [wróć]

62. Największy rozwój terytorialny Asyrii nastąpił w VII w. p.n.e. Asyria obejmowała wówczas znaczną część starożytnego Egiptu i Babilonię, a także obszerne ziemie Bliskiego Wschodu i Anatolii. [wróć]

63. Grecy zakładali faktorie i kolonie na kaukaskim wybrzeżu Morza Czarnego między X a V w. p.n.e. Wówczas to powstała m.in. Dioskuria
(obecne Suchumi) i Fasis (obecne Poti). [wróć]

64. Brak jest dowodów na obecność greckich kolonii w Azji Środkowej w czasie tzw. Wielkiej Kolonizacji (tj. od VIII w. p.n.e. do VI w. p.n.e.). Grecy w znacznej liczbie pojawili się tam dopiero w okresie Aleksandra Macedońskiego, a więc w IV w. p.n.e. [wróć]

65. Brak jest źródeł potwierdzających obecność Kartagińczyków na Kaukazie w opisywanym okresie. Od VII w. p.n.e. na terytorium, przez które przypływają Kura i Araks, znajdowało się państwo Masagetów toczące w poł. VI w. p.n.e. walki z achemenidzkim władcą Persji Cyrusem II Wielkim. W okresie medyjsko-achemenidzkim zwierzchnictwo władców perskich rozprzestrzeniło się na południowo-wschodnie Zakaukazie. [wróć]

66. Błąd autora. Hannibal zmarł w 183 r. p.n.e. Poza tym Kartagina (jej przywódcą był Hannibal) nigdy nie podbiła Grecji, a walczyła jedynie z jej koloniami, zwłaszcza tymi, które znajdowały się na Sycylii. Plutarch podaje, że po przegranej wojnie z Rzymianami Hannibal przez pewien czas przebywał na dworze króla ormiańskiego Artaksesa I. Według legendy król za jego radą miał założyć miasto Artaszat, w starożytności stolicę Armenii. Jednakże za życia Hannibala Rzymianie nie wysyłali zbrojnych wypraw na Kaukaz. Te odbywały się dopiero w I w. p.n.e. Być może Gralewski w tym miejscu myli kartagińskiego wodza z pontyjskim królem Mitrydatesem VI Eupatorem. Ten prowadził bowiem wojny z Rzymianami, a po ich przegraniu schronił się w Armenii, którą rządził jego sojusznik –
Tigranes. Wobec udzielenia schronienia Mitrydatesowi Rzymianie uderzyli na Armenię i w 68 r. p.n.e. rozbili jej wojska, po czym nałożyli na nią wysoką kontrybucję. [wróć]

67. Po rozbiciu wojsk Tigranesa Mitrydates schronił się w Kolchidzie. W pogoni za nim Rzymianie wprowadzili wojska na Zakaukazie i dotarli do zachodnich wybrzeży Morza Kaspijskiego. [wróć]

68. Gralewski przesunął w czasie pojawienie się Chazarów na Kaukazie. Pierwsze wzmianki o nich pochodzą bowiem z VI w. n.e. Do VII w. Chazarowie opanowali Kaukaz Północny, a następnie prowadzili liczne najazdy łupieżcze na Kaukaz Południowy – Gruzję i Albanię Kaukaską. [wróć]

69. Persja przez prawie cały czas utrzymywała zwierzchnictwo nad wschodnim Zakaukaziem, natomiast zachodnie znalazło się pod jej wpływem pod koniec IV w. n.e. [wróć]

70. Pierwsze najazdy Arabów na Kaukaz Południowy miały miejsce w poł. VII w. n.e. Od tego też czasu państwa na tym terenie uznawały zwierzchność najeźdźców, którym płaciły trybut. W dużym stopniu była to jednakże zależność pozorna. [wróć]

71. W latach 30. VIII w. Arabowie najechali na Albanię Kaukaską, likwidując jej samodzielność, aczkolwiek ich władza nie sięgała na północ od gór Wielkiego Kaukazu. [wróć]

72. Władza Arabów na Kaukazie Południowym osłabła już w IX w., a wycofali się oni z tego terenu w X w. [wróć]

73. Miało to miejsce zwłaszcza w okresie panowania Malikszaha I (ur. w 1055 r., zm. w 1092 r.). [wróć]

74. Gruzińska dominacja na Kaukazie przypada na XII w. i jest związana z panowaniem Dawida IV Budowniczego (król Gruzji w latach 1089–
–1125), który wypowiedział wojnę Seldżukom. W 1120 r. podporządkował sobie Szyrwan (państwo na terenie obecnego Azerbejdżanu), natomiast w 1121 r. wspomagany przez Kipczaków i muzułman ze wschodniego Zakaukazia odniósł decydujące zwycięstwo nad Seldżukami w bitwie pod Didgori. Gruzja rozwijała się również w czasie panowania jego następców, w szczególności Jerzego III i Tamary I. [wróć]

75. Gralewski wyolbrzymia rozprzestrzenienie się chrześcijaństwa wśród „wszystkich ludów Kaukazu”. Chrześcijaństwo w IV w. stało się religią panującą w krajach Kaukazu Południowego: Gruzji, Armenii i Albanii Kaukaskiej, jednakże nie było dominującym wyznaniem na Kaukazie Północnym (wyłączając Osetyjczyków). Zachowały się liczne pamiątki po nim na tym obszarze. [wróć]

76. Mongołowie w 1220 r. wtargnęli do Persji i stamtąd najechali Azerbejdżan Południowy. Ponownie na ten teren uderzyli w 1231 r. Na Zakaukazie zaś Mongołowie przypuścili atak w 1233 r. Ich bazą wypadową były stepy mugańskie znajdujące się między Karabachem a Morzem Kaspijskim. [wróć]

77. Podboje Tamerlana przypadają na koniec XIII i początek XIV w. [wróć]

78. Pierwszym królem gruzińskim, który udał się do Moskwy, był w 1658 r. Tejmuraz I. Również od poł. XVII w. carowie rosyjscy traktowali królów gruzińskich jako swoich poddanych. Powodem tej roszczeniowej pozycji był pogląd, że Gruzja jest zamieszkiwana przez ludność prawosławną, a więc podlegającą władzy carów. Także w ostatnich latach XVII w. z prośbą o opiekę do Rosji zwrócili się chrześcijańscy melikowie karabachscy. [wróć]

79. W tym okresie Rosja i Persja współpracowały ze sobą (z inicjatywy Rosji) w tłumieniu powstań ludów kaukaskich, z którymi Persja, wobec swojej wewnętrznej słabości, nie była w stanie sobie sama poradzić. W 1722 r. Rosja, wykorzystując upadek swojego południowego sąsiada, sama uderzyła na niego. W 1724 r. doszło w Konstantynopolu (obecny Stambuł) do podpisania pokoju. Na jego mocy Rosja otrzymała wschodnie oraz południowe wybrzeże Morza Kaspijskiego. Jednakże po śmierci Piotra Wielkiego Anna Iwanowna w wyniku umów z 1732 i 1735 r. zrzekła się na rzecz Persji wcześniej zdobytych ziem. [wróć]

80. Chodzi tu o podpisany w Georgiewsku 24 lipca 1783 r. traktat pomiędzy Herakliuszem II a Katarzyną II o przejęciu przez Rosję protektoratu nad tworzącymi w owym czasie Królestwo Wschodniogruzińskie Kartlią i Kachetią. [wróć]

81. Katarzyna II była carycą Rosji w latach 1762–1796, natomiast Paweł I był carem w latach 1796–1801. [wróć]

82. Manifest Pawła I z 18 stycznia 1801 r. wcielił Gruzję bezpośrednio do Rosji. [wróć]

83. Chazarowie zajmowali obszar między Morzem Kaspijskim, Kaukazem, Krymem a rzeką Samarą. W II poł. VII w. n.e. utworzyli własne państwo –
Kaganat Chazarski – które istniało do poł. X w. [wróć]

84. Istnieje wiele potwierdzonych źródeł o pobytach Waregów na Kaukazie i Morzu Kaspijskim. [wróć]

85. Połowcy zwani byli także Kipczakami. Był to lud pochodzenia ałtajskiego, o którym pierwsze wzmianki pisane pojawiły się w VIII w. n.e. Połowcy koczowali na wielkich przestrzeniach rozpościerających się od stepów kazachskich po Ruś. [wróć]

86. Pieczyngowie to nazwa związku kilku plemion pochodzenia turkijskiego i ugrofińskiego, które początkowo bytowały na stepach Azji Środkowej, a między VIII i IX w. osiedliły się nad Wołgą. Pod koniec IX w. Pieczyngowie przenieśli się na wybrzeże Morza Czarnego. [wróć]

87. Nie można jednoznacznie stwierdzić, czy Cymbrowie rzeczywiście bytowali na Kaukazie. O ich pochodzeniu wiemy niewiele. Najprawdopodobniej byli ludem germańskim, który w II w. p.n.e. z terenu Półwyspu Jutlandzkiego rozpoczął wędrówkę na południe Europy. Gralewski wymienił Cymbrów w kontekście Kaukazu, ponieważ niekiedy łączy się ich z Alanami, o których źródła pisane wzmiankują, że pojawili się na Przedkaukaziu w I w. n.e. [wróć]

88. Scytowie – greckie określenie ludów irańskich koczujących na terytorium dzisiejszej Ukrainy, południowej Rosji, Kazachstanu oraz południowej części Syberii. Być może język scytyjski był przodkiem współczesnego języka osetyjskiego. W źródłach pisanych po raz pierwszy Scytowie pojawili się w VIII w. p.n.e. Ich ślady odnajdujemy zarówno na Kaukazie Północnym,jak i Południowym, na którym przebywali do początku VI w. p.n.e. [wróć]

89. Adyge w języku adygejskim oznacza Adygeję (także Adygów), która jest obecnie republiką (ze stolicą w Majkopie), będącą enklawą otoczoną przez Kraj Krasnodarski, w składzie Federacji Rosyjskiej. Jednakże w czasach Gralewskiego, jak sam zaznaczył, Adygeją (w rosyjskiej terminologii określana jest także jako Czerkiesja) nazywano wszystkie ziemie zamieszkałe przez plemiona czerkieskie, a więc w przybliżeniu był to obszar na wschód od obecnej Osetii Północnej rozciągający się aż do wybrzeży Morza Czarnego – w języku adygejskim określany mianem „Adyge Cheku”. Warto przy tym zaznaczyć różnicę między Adygami a Adygejczykami. Adygejczykami określa się tytularny naród zamieszkujący obecną autonomiczną Republikę Adygei, natomiast Adygowie to ogólna nazwa określająca czerkieskie narody Kaukazu (Adygejczyków, Czerkiesów, Kabardyjczyków i Szapsugów). [wróć]

90. Natuchajowie (nazwa własna Netkuadż) do czasów wojny kaukaskiej byli licznym, zamieszkującym zachodni Kaukaz ludem adygejskim, który
następnie wyemigrował na Bliski Wschód. [wróć]

91. Szapsugowie – jeden z najliczniejszych subetnosów rodziny adygejskiej. Po wojnach z Rosją w XIX w. wielu z nich wyjechało na Bliski Wschód, gdzie ich potomkowie żyją do czasów współczesnych, zwłaszcza w Turcji, Syrii i Jordanii. W Rosji najliczniej zamieszkują okolice Tuapse i Soczi. [wróć]

92. Szyps – najprawdopodobniej chodzi o rzekę Szebsz, której długość wynosi ok. 100 km i która płynie przez Kraj Krasnodarski i Adygeję. Znajduje się w basenie Kubania. [wróć]

93. Szache – rzeka o długości 60 km, płynąca przez Kraj Krasnodarski. Wpada do Morza Czarnego niedaleko Soczi. [wróć]

94. Na tym obszarze Kubań płynie równoleżnikowo, więc właściwszym określeniem byłoby, że Szapsugowie mieszkają na południe od Kubania. [wróć]

95. Brzedugowie – subetnos Adygów. Zamieszkują obecnie Adygeję oraz Kraj Krasnodarski. [wróć]

96. Brzedugowie dzielą się na cztery plemiona: Hamyszejewów, Czerczenejewów, Wepsów oraz Machoszów. [wróć]

97. Abadzechowie – subetnos Adygów. Obecnie zamieszkują Rosję, Turcję, Jordanię oraz Syrię. Pod koniec XIX w. ich liczebność wynosiła ok. 5 tys. [wróć]

98. Temirgajowie (Kemirgajowie) – jeden z subetnosów Adygów. Obecnie zamieszkują wschodnią Adygeję. Według niektórych badaczy są potomkami Kimerów. [wróć]

99. Chodzi o Beslenejów (nazwa własna Beslenej), jeden z subetnosów Adygów. Obecnie w Rosji zamieszkują pięć wsi. [wróć]

100. Machoszowie – jedno z plemion brzedudzkich. [wróć]

101. Chodz – rzeka o długości prawie 90 km, płynąca przez Kraj Krasnodarski i Adygeję. Jest lewym dopływem Łaby. [wróć]

102. Kabardyjczycy – wschodni subetnos Adygów. Obecnie są jedną z najliczniejszych grup kaukaskich, ich liczebność wynosi ok. 580 tys. (w Rosji ok. 520 tys.). Kabardyjczycy są narodem tytularnym w Republice Kabardyno-Bałkarskiej. [wróć]

103. Abazyni – jeden z narodów wchodzących w skład rodziny abchasko-adygejskiej. Obecnie zamieszkują głównie Republikę Kabardyno-Bałkarską. Ich liczebność wynosi ok. 50 tys. (w Rosji ok. 40 tys.). Są oni blisko spokrewnieni z Abchazami i z tego powodu Gralewski nie oddziela tych dwóch etnosów. [wróć]

104. Chodzi o abazyński ród Miedowieji (Madowieji, Miedowiejewców), który zamieszkiwał obszar od Gelendżyka do Enguri (głównie w okolicach Soczi i Jasnej Polany). [wróć]

105. Bzypowie zamieszkiwali dorzecze Bzypu, rzeki na terenie Abchazji. [wróć]

106. Być może chodzi o abazyński ród książęcy Biwierdów. [wróć]

107. Dżygietowie (Dżygiety, Dżichi) należeli do językowej grupy abchasko–adygejskiej. Do czasu podboju przez Rosjan zamieszkiwali obszar od Soczi do Gagry. Najprawdopodobniej od nazwy tego etnosu powstał termin „dżygit”, którym na Kaukazie określa się osobę odznaczającą się męstwem i sprawnością fizyczną. [wróć]

108. Chodzi o plemię Bagów, które zamieszkiwało wysokie góry w północno-zachodniej Abchazji. [wróć]

109. W czasach Gralewskiego ok. 500 rodzin barakajskich żyło w dorzeczu Małej Łaby. [wróć]

110. Najprawdopodobniej chodzi o plemiona zamieszkujące okolice miasta (obecnie nieistniejącego) Szangir (Szandżir, Sandżir), które znajdowało się niedaleko obecnej Anapy. Pod względem etnicznym zapewne byli Abadzechami, których to Ubychowie określali terminem „Szandżiwsza”. [wróć]

111. Nieścisłość Gralewskiego. Rzeka Karaczaj znajduje się w północno–wschodnim Azerbejdżanie. Tutaj zaś chodzi o górną część Kubania, którą często nazywano Starym Karaczajem lub Wielkim Karaczajem. [wróć]

112. Prawdopodobnie chodzi o abazyński ród szlachecki Tramowych, który zamieszkiwał południowo-zachodnią część dzisiejszej Karaczajo-Czerkiesji. [wróć]

113. Baszilbajowie (nazwa własna Baszilbaj) byli jedną z etnicznych grup Abazynów mieszkających na stokach Czarnych Gór. Za czasów Gralewskiego ich liczebność wynosiła ok. 500 rodzin. [wróć]

114. Kizilbekowie (Kyzylbekowie) byli jedną z etnicznych grup Abazynów mieszkających nad górną Łabą. Za czasów Gralewskiego ich liczebność wynosiła ok. 200 rodzin. [wróć]

115. Ubychowie pod względem językowym należeli do rodziny abchasko-adygejskiej, jednakże określenie ich przez Gralewskiego mianem „plemienia abazyńskiego” jest znacznym uproszczeniem. Do lat 60. XIX w. zamieszkiwali Kaukaz Północny. Po wojnie kaukaskiej przesiedlili się do Imperium Osmańskiego. Język ubychski jest obecnie językiem martwym. [wróć]

116. Chamysz – obecna Chosta. Jest to niewielka rzeka w Kraju Krasnodarskim, wpływająca niedaleko Soczi do Morza Czarnego. [wróć]

117. Patrz przyp. 91. [wróć]

118. Mansurowie byli jednym z 18 plemion, które w XVI w. tworzyły Ordę Nogajską. Z Mansurów wywodził się osiadły w Mołdawii bojarski ród Kantemirów, z którego pochodziło kilku władców tego kraju. [wróć]

119. Nauruzowie byli jednym z plemion karaczajewskich. [wróć]

120. Czerek – rzeka w Kabardyno-Bałkarii. Jest prawym dopływem rzeki Baksan, która z kolei wpada do Małki. [wróć]

121. Gralewski wymienia tu grupy etniczne Osetyjczyków. Lud ten dzieli się na dwie główne grupy: Ironów oraz Digorów. Ironowie są największym subetnosem Osetyjczyków. Dialektem irońskim porozumiewają się mieszkańcy środkowej i wschodniej części Osetii Północnej, a także mieszkańcy Osetii Południowej. Dialekt ten dzieli się z kolei na cztery gwary: ksańską (czsańską), kudaro-dżawską (dwalską), kurtato-alagirską oraz tualską. Dialekt digorski rozpowszechniony jest natomiast w zachodniej części Osetii Północnej. [wróć]

122. Kistowie – grupa etniczna blisko spokrewniona z Czeczenami, zamieszkująca głównie wąwóz Pankisi leżący na terenie obecnej Gruzji. Ich
liczebność wynosi ok. 5 tys. Gralewski utożsamia Kistów ze wszystkimi Czeczenami. [wróć]

123. Ingusze nazrańscy są nazywani Inguszami nizinnymi. [wróć]

124. Ingusze galgajscy są nazywani Inguszami górskimi. [wróć]

125. Wśród plemion zamieszkujących Gruzję Gralewski wymienia Tuszyńczyków. Najprawdopodobniej w obu przypadkach chodzi o mieszkańców Tuszetii, historycznego i geograficznego regionu w północno–wschodniej Gruzji. W większości zamieszkana jest ona przez etnograficzną grupę Gruzinów – Tuszynów. Oprócz nich w Tuszetii żyją także Bacbijczycy (Cowa-Tuszynowie), którzy są niewielkim etnosem nachskim, blisko spokrewnionym z Czeczenami i Inguszami. [wróć]

126. Karabulacy (Arsztchoj) – jeden z najstarszych tukchumów (sojuszy międzyrodowych) w Czeczenii. Obecnie zamieszkują całą republikę, a także
niektóre miejscowości w Inguszetii. [wróć]

127. Galaszchoj – jeden z tejpów (wspólnot rodów) składających się na tukchum Terloj. Zamieszkuje w środkowej Czeczenii. [wróć]

128. Akkińczycy – jeden z czeczeńskich tukchumów. Po powrocie z deportacji (z Kazachstanu) pod koniec lat 50. XX w. osiedli głównie w północnym Dagestanie. [wróć]

129. Pieszchoj – jeden z czeczeńskich tejpów. Jego centrum znajduje się w rejonie aczchoj-martanowskim w Czeczenii. Po aule (tradycyjnym osiedlu wiejskiego typu) Pieszchoj pozostały do naszych czasów jedynie ruiny. [wróć]

130. Szubutyn – rozpowszechniona w Dagestanie nazwa czeczeńskiego tukchumu Szatoj. [wróć]

131. Czeberloj – nazwa jednego z czeczeńskich tukchumów. Jego centrum znajdowało się w obecnym rejonie czeberlojewskim. [wróć]

132. Iczkerinowie (Nochczmachkachoj) – jeden z głównych tukchumów Czeczenów. Zamieszkują Iczkerię, historyczną krainę w Czeczenii. [wróć]

133. Kaczkalikowie – nazwa, którą Rosjanie w XIX w. określali Czeczenów zamieszkujących okolice pasma górskiego Kaczkalik. [wróć]

134. Auchowie – nazwa Akkińczyków, którzy osiedlili się w aule Auch w północno-zachodnim Dagestanie. [wróć]

135. Szatoje – tj. Szubutyńcy. Gralewski powtórnie wymienia ich pod inną nazwą. [wróć]

136. Corinowie – jeden z inguskich tejpów (Coroj). Nazwa etnonimu wzięła się od nazwy aułu Cori. [wróć]

137. W Dagestanie są cztery rzeki mające w nazwie Kojsu: Andijskoje Kojsu, Awarskoje Kojsu, Kazikumuchskoje Kojsu i Kara Kojsu. [wróć]

138. Plemię elisujskie – Awarowie, zamieszkują w obecnym rejonie kachskim w Azerbejdżanie. [wróć]

139. Plemię dżaro-belokańskie – Awarowie, zamieszkują w obecnym rejonie zakatalskim w Azerbejdżanie. [wróć]

140. Plemię didojskie – Cezowie, grupa etniczna zamieszkująca zachodni Dagestan. Niektórzy badacze uważają ich za subetnos Awarów. [wróć]

141. Plemię ankratalskie – Awarowie, zamieszkują rejon tliaratyński w Dagestanie. [wróć]

142. Plemię rutulskie – Rutulowie, zamieszkują w południowym Dagestanie, a także w północno-wschodnim Azerbejdżanie. Język rutulski należy do grupy lezgińskiej rodziny nach-dagestańskich. [wróć]

143. Plemię achtyńskie – Lezgini, zamieszkują rejon achtyński w Dagestanie. [wróć]

144. Plemię kuryńskie – Lezgini, zamieszkują w obecnym rejonie sulejman-stalskim i magaramkenckim w Dagestanie. [wróć]

145. Kumuch (Kazi-Kumuch) – auł w południowym Dagestanie, tradycyjne centrum Laków. [wróć]

146. Plemię mechtulińskie – Awarowie, zamieszkują rejon lewaszyński i bujnacki w Dagestanie. [wróć]

147. Plemię salatawskie – Awarowie, zamieszkują rejon kazbekowski w Dagestanie. [wróć]

148. Plemię gumbetowskie – Awarowie, zamieszkują rejon gumbetowski w Dagestanie. [wróć]

149. Plemię andijskie – Awarowie, zamieszkują rejon botlichski w Dagestanie. [wróć]

150. Plemię kirijskie – zczeczenizowani Awarowie z tejpu Kiri, którego centrum stanowił auł Kiri znajdujący się obecnie w rejonie szarojskim w Czeczenii. [wróć]

151. Plemię risznijskie – chodzi o tejp Riszni w południowo-wschodniej Czeczenii, która składała się z byłych Awarów gidatlińskich. Obecnie znajduje się na tym terenie rejon czeberlojewski. [wróć]

152. Plemię kijalalskie – byli Awarowie, którzy ulegli czeczenizacji. Ich potomkowie zamieszkują rejon szarojski w Czeczenii. [wróć]

153. Plemię anzatijskie – niezidentyfikowane plemię. [wróć]

154. Plemię karachskie – Awarowie, zamieszkują rejon czarodyński w Dagestanie. [wróć]

155. Plemię mukratalskie – Awarowie, zamieszkują rejon czarodyński w Dagestanie. [wróć]

156. Plemię tleseruchskie – Awarowie, zamieszkują rejon czarodyński w Dagestanie. [wróć]

157. Plemię gamryńskie – Dargijczycy, zamieszkują rejon sergokaliński w Dagestanie. [wróć]

158. Plemię akuszyńskie – Dargijczycy, zamieszkują rejony akuszyński i lewaszyński w Dagestanie. [wróć]

159. Plemię siurgińskie – Dargijczycy, zamieszkują rejon dachadajewski w Dagestanie. [wróć]

160. Plemię mujryńskie – Dargijczycy, zamieszkują rejon dachadajewski w Dagestanie. [wróć]

161. Plemię kajtackie – Dargijczycy, zamieszkują rejon kajtacki w Dagestanie. [wróć]

162. Plemię kubaczyńskie – subetnos Dargijczyków. Obecnie zamieszkują głównie w okolicach Kubaczy w rejonie dachadajewskim w Dagestanie. [wróć]

163. Plemię tabasarańskie – Tabasaranie, zamieszkują południowo-wschodni Dagestan. Język tabasarański należy do grupy języków lezgińskich rodziny nach-dagestańskiej. [wróć]

164. Plemię terekemejskie – Terekemejowie, turkijskojęzyczni koczownicy, którzy zamieszkiwali równiny przykaspijskie na północ od Derbentu, dokąd pod koniec XVI w. przesiedlił ich z Azerbejdżanu kajtacki ucmij. Od lat 30. XX w. na potrzeby statystyki administracji państwowej zapisuje się ich jako Azerbejdżan. [wróć]

165. Kartulini – Chodzi o Kartlijczyków – mieszkańców Kartlii, historycznej krainy we wschodniej Gruzji. Na podstawie dialektu kartlijskiego ukształtował się współczesny język gruziński. [wróć]

166. Kachetyjczycy – etnograficzna grupa Gruzinów. Stanowią historyczną ludność Kachetii, regionu we wschodniej Gruzji. [wróć]

167. Pszawowie – etnograficzna grupa Gruzinów, która zamieszkuje głównie miasto Duszeti we wschodniej Gruzji i okoliczne wsie. [wróć]

168. Tuszyńczycy – tj. Tuszynowie, etnograficzna grupa Gruzinów, którzy zamieszkują Tuszetię, górską krainę w północno-wschodniej Gruzji. [wróć]

169. Chewsurowie – etnograficzna grupa Gruzinów, która zamieszkuje Chewsuretię, historyczny region w północno-wschodniej Gruzji. [wróć]

170. Imeretyjczycy – zamieszkują Imeretię, region w zachodniej Gruzji. Posługują się dialektem języka gruzińskiego. [wróć]

171. Megrelowie – zamieszkują głównie Megrelię (w XIX w. często stosowano termin „Mingrelia”) w północno-zachodniej Gruzji. Język megrelski zalicza się do kartwelskiej rodziny językowej. [wróć]

172. Swanowie – zamieszkują Swanetię w północno-zachodniej Gruzji. Język swański należy do kartwelskiej rodziny językowej. [wróć]

173. Gralewski używa sformułowania „zabazieni Abchazowie” z powodu
bliskiego pokrewieństwa Abchazów i Abazynów. [wróć]

174. W tym miejscu chodzi Gralewskiemu o turkijskojęzycznych mieszkańców Kaukazu, m.in. Bałkarów, Karaczajów, Azerbejdżan i Kumyków. [wróć]

175. Gralewski nie podaje liczebności na Kaukazie ludności turkijskojęzycznej, którą określa w swojej pracy mianem Turkomanów. Nie można ich włączyć w skład „innych narodowości” podanych przez autora, ponieważ sama tylko liczba Tatarów Zakaukaskich, tj. przodków współczesnych Azerbejdżan, znacznie przewyższała 120 tys. osób. [wróć]

176. Utożsamianie Ironów ze wszystkimi Osetyjczykami jest uproszczeniem Gralewskiego. Są oni bowiem największą, ale nie jedyną grupą etniczną Osetyjczyków. [wróć]

ROZDZIAŁ I

Równina kaukaska

Smutny widok – Dawne ludy – Ludność współczesna. Jej wyobrażenia religijne i społeczne – Stawropol – Rozmowy z rekrutami – Stanice kozackie – Georgiewsk i okolice – Rzeź chłopów – Kałmuckie jurty – Jekaterinograd – Mozdok – Kościół katolicki – Ksiądz Hygin Antonowicz – Kozacy starowiercy i ich odrębność – Obyczaje i zabawy – Kobiety – Rozruchy kozackie w Czerwlonnej – Spotkanie w okopie z weteranem – Kizlar –Grochowscy wiarusi – Zamęczenie Żebrowskiego – Liczba ludności – Pierwsze zajęcie równiny przez Rosjan – Zbudowanie linii warownej – O Kozakach i ich organizacji

Za południową granicą ziemi Kozaków dońskich, między Morzem Czarnym, Wołgą a Morzem Kaspijskim, leży olbrzymia, bezleśna i prawie bezwodna przestrzeń. Od strony południowej dochodzi ona do Kubania, Małki i Tereku. Obszar ten nosi właściwą nazwę Kaukazu, zapożyczając ją z pewnością od wielkich gór rozciągających się na południu.

Równinę przecinają dwie drogi. Jedna prowadzi od źródeł Donu do Georgiewska¹, a druga od dolnego Donu do Stawropola². Dwa inne trakty wiją się nad brzegami morskimi. Wszystkie szlaki komunikacyjne zbudowano tu wzdłuż wsi oddalonych od siebie o kilka mil. Oprócz nich są tylko pustka, step, próżnia! Wprawdzie wędrowiec spotyka czasami pomieszkujących w pasterskich jurtach koczujących Kałmuków³ lub Nogajów⁴, ale ich gromadki nikną w oceanie przestworzy!

Region ten wygląda tak, jak gdyby wody morskie dopiero z niego ustąpiły, jak gdyby mór wyniszczył ród ludzki lub pożar przeszedł przez tę krainę tak dziką, tęskną i jałową! Lecz to nie wody morskie ustąpiły, lecz plemiona mające poczucie niezależności. Nie mór wyniszczył ludzkość, ale nowe hordy najeźdźców wyparły słabszych od siebie. Nie pożar przeszedł przez tę ziemię, ale dekrety ujarzmiające kraj swoim zimnem zmroziły go!

Martwość tylko uderza dookoła. Żadnego życia, żadnej odmiany krajobrazu! Każda wieś i każdy dom podobne są do siebie. Wszystkie cerkwie, wszystkie uprawy i wszystkie poczty są stawiane według jednych planów.

Pod względem zmysłowym, jak i pod względem duchowym jedno jest życie, nie ma wymiany poglądów. Wszyscy urzędnicy i osadnicy myślą i mówią według przepisów wydanych z carskiej kancelarii. Właśnie życie ustąpiło z tych indywiduów, którzy stali się bezdusznymi maszynami, troszczącymi się tylko o swój byt.

Podróżnik szuka okiem czegoś, aby tę przerażającą nagość przykryło, lecz na całej przestrzeni znajduje się zaledwie kilka zarośli i parę rzeczek sączących wody. Wszystkie one: Jegorłyk, Taszła, Mamajka⁵, wysychają w lecie, tylko w głębszych rozpadlinach zostawiając wodę. Jedna Kuma⁶, przecinając step, nawilża karłowate laski, co nad nią szumią smutną pieśnią. Lecz i ona nie wpada do morza zanikając w trzcinach i piaskach. Ten brak lasów i wody wyniszcza ziemię pozbawioną wilgoci. Deszcze tu bywają rzadko, a ziemia złożona z marglu⁷ lub lekkiego czarnoziemu pęka od spiekot. Okolica znosi gorąca do 30°R⁸, a mrozy do minus 20°. W porze zimowej wiatry i zamiecie szaleją w stepach bez ustanku. Wsie też są nagie, prawie nigdzie nie ma sadu lub drzewka przy chacie, a nawet przy cerkwi. Oto obraz całej równiny!

Inaczej musiało tu być w przeszłości, nawet w czasach przedhistorycznych, kiedy o świcie miejscowych dziejów w VII wieku przed Chrystusem przemykały tędy masy Cymbrów i ścigających ich Scytów Taurydzkich⁹. Zapewne było dostatniej i weselej, gdy ci ostatni chętnie na długie czasy rozgościli się na tej ziemi. W III wieku ery chrześcijańskiej, za Chazarów, z pewnością bywało tu również zasobnie. Musiały być życie, gwar i siła, gdy lud ten zdołał się rozwinąć i przenieść swe panowanie aż do Kolchidy.

Dziś, wśród stepów, wyobraźnia podróżnika odtwarza sobie ich przenośne jurty z rojem krzątających się dookoła ludzi i widzi hufce tratujące bujną trawę, a opierające się najazdom wypartych w V wieku z baszkirskich siedlisk Ugrów¹⁰ i Saragurów¹¹, a potem i napływom ludów turkomańskich.

Dziś chciałoby się nawet te hordy ujrzeć, byle zaludnić nieobjęte okiem stepy i poruszyć martwą przestrzeń do życia. Chciałoby się obudzić z wieczystego snu nawet Połowców i Pieczyngów, którzy po Chazarach w IX wieku dzierżyli tę ziemię.

„Pieczyngowie, Połowcy! Dzikie to ludy i krwiożercze hordy” powiadacie. Ależ oni mieli miasta i prowadzili handel. Powinni się oni zmieścić pod dzisiejszym pojęciem cywilizacji. Byli przy tym potężni. Odwiedzali oni naszych Polan naddnieprzańskich¹², a kniaziowie kijowscy rozbijali się o ich grody. Gdzie dziś te grody, gdzie miejsca po nich? W przeszłość zapadły… Po zastanowieniu się możemy sobie odpowiedzieć na pytanie, dlaczego teraz na tym terenie nie ma życia. Dlatego, że to dekret i odgórny projekt wytycza plany osad i budowli. Są one nakreślone w sposób sztuczny, i pryncypialny i nikomu nie można się poza nie wychylić.

Jest jednak i rozmaitość na stepach kaukaskich!…

Oto ubiór osadników rosyjskich jest inny niż osadników małoruskich. Odzienie i zwyczaje ojczyste, zachowali oni jeszcze w nowym miejscu osiedlenia. Mają różne śpiewy, opowieści i zabawy, a są one prawie takie same, jakie wynieśli z prowincji, w których przebywali ich dziadowie, ojcowie lub z których sami przybyli.

Chociaż we wsiach wszystkie cerkwie są białe i puszą się pięcioma zielonymi kopułami, to jedne są z gwiazdami, a inne bez. Mimo że wszystkie chaty są nowe, to u Małorusinów są ładniejsze i bardziej wybielone. Jednakowo suszony nawóz lub słoma utrzymują ich ogniska domowe, ale jednak Małorusini gotują strawę codziennie, natomiast Rosjanie co tydzień. Małorusini każde danie przyrządzają osobno, Rosjanie zaś lubią mieszać wiele potraw w jedną i przechowywać ją w skwaszeniu. W tym właśnie jest ogólne podobieństwo i różnica tutejszego ludu.

Cała populacja zamieszkująca obszar od cuchnącej rzeczki Jegorłyk aż do Stawropolu nie posiada żadnego wykształcenia ogólnego ani religijnego. W systemie społecznym widzi tylko nadziemską wolę, potęgę i świętość cara, według nich wielkiego i nieomylnego. Zło, jakie się dzieje, dzieje się bez jego wiedzy. Uważają cara za władcę całego świata, pana królów i książąt ziemskich. Kto wojuje z carem, jest buntownikiem wyłamującym się spod jego boskiej władzy.

Małorusin w ohydzie ma nazwisko obrońcy swojego, hetmana Mazepy¹³, jako wyklętego w cerkwi. Nazwanie któregoś z nich Mazepą uważa się za obelgę.

W religii dużo jest wpływów pogańskich. Lud widzi trzech bogów w trójcy. Każdy obraz ma za Boga i nawet je wszystkie, a także ołtarzyki, nazywa bogami. Mówią: „Mam w izbie za mało bogów, kupię jeszcze ze dwóch”. Każdy święty jest w ich pojęciu wyniesionym na bożka niższego rzędu. Aniołów wyobrażają sobie jako gwardię przyboczną Boga, Archanioła Michała widzą jako generała aniołów i adiutanta boskiego z generalskimi szlifami i akselbantami¹⁴. Widziałem w przedsionku jednej cerkwi wielki obraz olejny świętego Eliasza w mundurze carskim, z orderami, jadącego po obłokach w kibitce¹⁵ zaprzężonej w trzy konie w hołoblach¹⁶, którą kierował stangret z rozczochraną brodą.

Lud także w piekle wyobraża sobie stopnie hierarchii. Przewodzi tam Lucyfer. Antychryst jest przyszłym przeciwnikiem Michała Archanioła. Są diabły starsze i młodsze. Te pierwsze chodzą po świecie i kuszą, natomiast drugie gotują w piekle smołę w kotłach i męczą grzeszników. Węże, żmije, padalce, jadowite żaby i psy są najniższą kastą diabłów.

Miejscowa ludność nie szanuje jednak popów. Unikają z nimi spotkania, a w razie zejścia się dla uniknięcia nieszczęścia albo plują za siebie, albo też rzucają szpilkę, igłę lub słomę. Biją się z nimi po karczmach i na weselach, bo wielu popów, oprócz umiejętności czytania, niczym się od nich nie różni.

Popom nie wolno w wiejskich cerkwiach wygłaszać kazań ani własnego wykładu ewangelii. Czasami zleca się im odczytanie niektórych wykładów i odezw urzędowo-synodalnych, a słowa te lud uważa za święte.

Lud wszystkich cudzoziemców nazywa niechriestami, to jest niechrzczonymi, chociażby byli i chrześcijanami. Takie samo ma pojęcie o Polakach. W zdziwienie więc wprawiłem jedną rodzinę małoruską, u której pozostawiono mnie na kwaterze, swoim opowiadaniem o chrześcijaństwie w Polsce i zapewnieniem, że Polacy żegnają się, że mają obrazy świętych, że wyznają Boga w Trójcy Świętej, że czczą matkę Jezusa Chrystusa, że mają ewangelię, święcą dni uroczyste apostołów i ojców Kościoła, a także że papież jest głową Kościoła.

W niedowierzaniu kazali mi się żegnać po polsku i mówić Ojcze nasz. Zauważyli, że żegnając się, kładłem wprzód rękę na lewe, a potem dopiero na prawe ramię. Tłumaczyłem im to zwrotami językowymi i że położenie ręki na lewym ramieniu przypada tak samo jak u nich na wyraz Ducha. Z niedowierzaniem słuchali też o papieżu, że jest on głową naszego Kościoła i z Rzymu nam błogosławi.

– Jak to – mówili – może wam papież błogosławić, kiedy my ledwo o nim słyszymy.

– Rzymski papa – dodał gospodarz – jest świętym na ziemi, dlaczego więc pozwala wam inaczej żegnać się i komunię przyjmować?

Wedle znajomości teologii tłumaczyłem wszystko w duchu pojednania, nic nie wspominając o carze. Jednakże z późniejszego ich podejścia do tej kwestii wywnioskowałem, że papieża uważają za najwyższą, nigdy nieumierającą istotę duchowną, której nawet car powinien słuchać. Aczkolwiek car ma władzę i nad papieżem, tylko musi uważać na jego święte życzenia.

Widząc ich ciemne wyobrażenia o chrześcijaństwie, zadałem im do rozwiązania zagadkę:

– Co by się stało, gdyby Bóg umarł? Kto zostałby Bogiem?

Starsi i młodsi zakłopotali się moim pytaniem, a sam wzdrygnąłem się na myśl, że znalazłem ludzi, niby to chrześcijan, którym ośmieliłem się podsunąć taką kwestię. Ale nie odwołując zapytania, doczekałem się odpowiedzi gospodyni:

– Przecież Bóg nie umrze – wyrzekła z pewnym wahaniem.

– Jednakże – powiadam – wiecie, że Jezus Chrystus został ukrzyżowany i zstąpił do piekieł. Więc gdyby jeszcze raz chciał grzechy ludzkie odkupić i dał się znowu umęczyć, i poszedł na dłuższy czas do piekieł, kto by więc rządził światem?

– A prawda – odpowiedzieli.

– Ja sądzę – dodałem – że car byłby Bogiem, a może papież?

– Ale gdyby była taka wola Boga – powiedział gospodarz, uchylając czapkę – toby rządził światem pewnie car.

Ta odpowiedź rodziny małoruskiej przejęła mnie prawdziwym bólem. Przez niewiedzę swoją krzyżowali Chrystusa, którego nawet nie dano im poznać. Przez ciemnotę nie poznali również ani papieża, ani cara, wyobrażając ich sobie jako istoty nadprzyrodzone. Nie znają zasad wiary, którą wysługuje się car do swoich celów. Małorusini uznają papieża za pomazańca bożego, nie wiedząc, że go odrzucają popi, a przede wszystkim głowa synodu – car¹⁷!… Co za chaos wyobrażeń religijnych! Makiawelska, lub jak kto woli, rosyjska zręczność w opowiadaniu ogłupiała ten lud. Wychodząc z kwatery, powiedziałem gościnnym ludziom:

– Pamiętajcie, że car umiera, papież umiera, ale Bóg nigdy.

Pomiędzy takim ludem, z gromadą żołnierstwa, wędrowałem ku górom niechcącym zaprowadzić u siebie szczęścia rosyjskiego i porządku sztywno nakreślonego. Szedłem więc z innymi, by zmusić te buntownicze góry do narzucanej im „radości” i „błogiej doli”.

Pośród zimna, głodu i niewygód, rozmyślając o tym fatalnym losie, duch w człowieku zamarzał. Jednak każdy z nas, skazańców, złożył w duszy swej przysięgę, że kropla krwi wolnej i niewinnej nie obciąży jego sumienia, a biada by była, gdyby ktoś ją złamał.

Zbliżając się do Stawropola, z radością ujrzeliśmy gdzieniegdzie wyrastające drzewka po wsiach, a nawet przy samym mieście zobaczyliśmy lasek, miejsce letnich spacerów.

Stawropol nas zainteresował, jako trzydziestotysięczne siedlisko ludności. Z początku był on jednym z czterech punktów warownych założonych w 1777 roku na linii kaukaskiej¹⁸, a wkrótce stał się stanicą Kozaków pułku choperskiego¹⁹. W roku 1786 zamieniony został na miasto powiatowe, a po zniesieniu w 1822 w Georgiewsku władz gubernialnych stał się głównym miastem obwodu stawropolskiego. W 1847 roku obwód ten przemianowano na gubernię, a stolica jej pozostała w Stawropolu. Skupia się w nim kilka władz. Oprócz zarządów gubernialnych istnieją obszerne biura wojskowe, władze duchowieństwa prawosławnego, a także gimnazjum z koszarami, pensja rządowa i prywatna panien, seminarium prawosławne, teatr czasowy i dom dziecka.

Ogólnie miasto jest monotonne, podobne do każdego innego nowego miasta rosyjskiego. Wszystkie ulice, rzadko zabudowane, rozpierają się szeroko. Domy z zewnątrz wyglądają czysto, ale są do siebie podobne. Postawiony na wzniesieniu sobór, szpital wojskowy, parę innych gmachów i jeszcze spacerowy bulwar gołowiński nieco ożywiają tę młodą, suchotniczą fizjonomię miasta. Nic tu zresztą nie ma szczególnego, chyba że to, iż oprócz kilku cerkwi miasto posiada kościół ormiański i kaplicę katolicką.

Po parodniowym pobycie, wyprawiając się w dalszą drogę, musiałem porzucić tę stawropolską rozmaitość, lasek i kilka źródeł bardzo skąpo zaopatrujących mieszkańców w wodę.

Od Stawropola, oprócz tej którą przybyliśmy, rozchodzą się dwie inne drogi prowadzące ku brzegom morskim na wschód i na zachód. Trzech z nas wysłano zachodnim szlakiem, natomiast ja z dwoma kolegami wyprawieni zostaliśmy wschodnim traktem.

Był bardzo mroźny grudzień, gdyśmy po raz pierwszy przechodzili przez tereny ciągnące się ku Morzu Kaspijskiemu. Doświadczamy głodu na stepach, przemarzały źle okryte członki, ale ciekawość przyszłości parła myśli każdego z nas ku górom. Obietnic także mieliśmy niemało. Jeden z rekrutów, ćwiczony już parę lat w rezerwie wojsk kaukaskich stojącej w Taganrogu²⁰ nad Morzem Azowskim, uważający się za bardziej doświadczonego ode mnie, dawał mi i kolegom wiele otuchy na przyszłość.

– Ty, zdaje się, umiesz czytać – przemówił.

– Umiem – odrzekłem.

– I pisać umiesz?

– Też umiem.

– To się nie bój służby carskiej – powiedział znacząco. – Jak tylko pójdziesz do pułku, zaraz cię zapytają, czy znasz jakieś rzemiosło lub czy umiesz pisać. A gdy powiesz, że umiesz, wezmie cię feldfebel²¹ do pisma rotnego, a tam zawsze dostanie ci się kawałek mięsa. Niejeden żołnierz, gdy mu list do domu napiszesz, wyczyści za ciebie broń, wypucuje ci rzemienie i guziki albo ci buty, szynel czy też mundur sporządzi. A nieraz za list wpadnie ci kilka kopiejek. Nikt cię bić nie będzie, a jeśli ci się dostanie, to tylko od feldfebla lub oficerów.

Taka perspektywa, przedstawiana nam przez innych rekrutów i konwojujących żołnierzy, w innych okolicznościach budziłaby nasz śmiech, lecz teraz pewną otuchę naszej doli czyniła. Rad był człowiek, że pisaniem zarobi sobie czasem na kawałek mięsa lub na przyszczypkę²² do butów i że nie każdy odważy się go bić.

Starzy żołnierze jeszcze lepsze perspektywy przed nami roztaczali. Był to właśnie okres strasznych klęsk, jakie Rosjanie ponosili na Kaukazie. Żołnierze opowiadali o góralach jako o dziwnych rabusiach, którym wojska podołać nie mogą z powodu zdrady generałów. Mówili o rzeziach w stanicach, wyciętych załogach fortów, o walnych bitwach wygranych przez górali, o ludziach zabieranych do niewoli i o zbiegach dobrze widzianych u Szamila i otaczających jego osobę.

Tych opowiadań było bez końca, a każdego, z jego licznymi wariantami, bardzo lubiliśmy słuchać, przy okazji wypytując się o położenie gór, o siłę górali i organizację ich wojsk. Wtedy zdawało się nam, że najbardziej patriotycznym i najlepszym krokiem do pozbycia się niewoli rosyjskiej będzie ucieczka w góry albo oddanie się do niewoli góralskiej.

Wędrując z tą nadzieją, widząc coraz to nowe i urozmaicone krajobrazy, krzepliśmy na siłach, które zostały nadwątlone na jałowych stepach. Od samego Stawropola w czasie dni pogodnych mogliśmy dojrzeć góry niby obłoki zawieszone przy krańcach pochylającego się horyzontu lub też niby ogromne kłęby dymu zbite w nieporuszone masy.

Obok nas były jednakże w dalszym ciągu stepy, a w czasie śnieżnej zamieci biada temu, kto by w nich zabłądził! Bywały przypadki, że całe grupy w stepie wymarzały, zboczywszy na bezdroża. W okresach bezśnieżnych droga ta, opatrzona drogowskazami wiorstowymi²³ zrobionymi z wysokich białych kamieni lub ze słupów marmurowych biało tynkowanych, była pewniejsza.

Już od Stawropola przechodziliśmy przez stanice zamieszkałe przez Kozaków liniowych. Okopane i uzbrojone we wrota obronne, niczym się one nie różnią w wewnętrznej organizacji od wsi poprzednio widzianych. Mężczyźni więcej zajmują się koniem, szaszką²⁴ i karabinem niż gospodarstwem domowym; kobiety rozmawiają o racjach żywnościowych, o sianie dla bydła i o zdobyczach w górach. Piesi Kozacy zmieniają warty na wyżkach²⁵ u wrót, a konni objeżdżają co rano pola i zaciągają warty na okopanych i najeżonych cierniem wyżkach rozmieszczonych w terenie. Inni zaś szykują się do przyszłej ekspedycji, a kobiety przyrządzają im suszone jedzenie, oporządzają bieliznę, opatrują konie i dobytek.

Lud tu jest zwinniejszy, ruchliwszy, bardziej w świecie obeznany i dumniejszy ze swojego kozackiego nazwiska. A im droga bardziej nachyla się ku górom, tym ludność jest butniejsza i pewniejsza mocy swego ramienia, częściej próbując go w starciach z góralami.

Pod względem wyznaniowym nie ma też tu owego wstrętu religijnego, jaki cechuje wnętrze państwa. Prawosławni razem występują z sekciarzami, nawet z subotnikami²⁶ z Aleksandrowa, chociaż ci przy języku, obyczaju i Biblii słowiańskiej trzymają się wyznania mojżeszowego, poddają się obrzezaniu, święcą soboty i główne święta żydowskie. Dopiero od 1838 roku, to jest od czasu powrotu cara Mikołaja z Gruzji, zrobiono z nich Kozaków. Jest ich razem z kobietami i dziećmi około półtora tysiąca.

Podróż nasza długimi codziennymi marszami posuwała się od stanicy do stanicy. Przy srogich mrozach najbardziej dokuczał i wprawiał w bezsilność brak żywności. Był to rok powszechnego głodu na Kaukazie²⁷. Chociaż w tym czasie rząd podwyższył racje żywnościowe dla przechodniów etapowych, to jednak z powodu braku zboża często po stanicach trzeba było wydać całodzienny fundusz na kawałek chleba. W miastach zaś, gdzie zwykle bywały dzienne lub jeszcze dłuższe odpoczynki, zamiast pieniędzy dawano chleb lub suchary i ową znaną na świecie nieszczęsną krupę²⁸.

Toteż gdy zasłona lekkiej mgły usunęła się nam sprzed oczu, gdy ukazały się z bliska wierzchołki wychylające się z chmur i przypatrujące się kurhanom i wzgórzom, a ponadto przed nami ukazał się Georgiewsk, wszyscy się ucieszyliśmy. Mieliśmy także nadzieję na otrzymanie kawałka chleba oraz polewki krupianej. Z radości i z upoważnienia oficera komenderującego konwojem rekruci taganrogscy zaśpiewali pieśń wojenną:

Na szto było agarod gradit’,

za cziom było kapustu sadit’

I na drugą nutę:

Jeszcze Polska nie zginęła!

Sławsia, sławsia Ruś świętaja!

Budzą one wielkiego ducha wojowniczego i wysławiają bohaterskie czyny Paskiewicza²⁹. Jednocześnie depczą one kości polskie, na których wzniesie się tron białego cara. Pieśni te z powodu bójek z żołnierzami polskiego pochodzenia, nieznoszącymi urągania, w całym wojsku zostały zabronione.

Georgiewsk od 1777 roku był warownią, potem miastem powiatowym, a wreszcie głównym miastem prowincji kaukaskiej. Obecnie jest dość porządnym miasteczkiem. Posiada dwie drewniane cerkwie prawosławne i jeden kościół ormiański, magazyn zboża, szpital i kilkanaście sklepów handlowych. Prawie wszystkie domy kryte były słomą.

Kwatery żołnierskie u mieszkańców Georgiewska nie były lepsze od tych, które mieliśmy poprzednio w stanicach i we wsiach. Tu, tak jak wszędzie, niegościnnie przyjmowano wojsko uważane za natrętów gromadami przechodzących bezustannie to w tę, to w inną stronę i ciżbą zalegających izby, a jeszcze żebrzących albo domagających się żywności. Przy tym gospodarze traktowali żołnierzy zostających na kwaterze jako złodziei i rozpustników, których bali się zostawiać samych w domu i śledzili kroki, a nawet spojrzenia przybyszów. Taka niegodna opinia spadała naturalnie i na nas skazańców, jako na ludzi ubranych w mundury rekruckie. Często śmieszne, lecz i przykre z tego powodu spotykały nas zdarzenia. Nieraz przekupka, u której kupowało się dzienne zaopatrzenie, wytrząsała nam rękawy, czyśmy w nich czegoś nie schowali. Czasami, opuszczając wieś, w wyniku skargi jej mieszkańców o jakąś kradzież stawaliśmy razem z całą kolumną do ogólnej rewizji.

Dowiedzieliśmy się o pobycie w Georgiewsku kilku polskich rodzin urzędniczych. Sympatia i ciekawość wiodła nas w ich progi, jednak obawa o niegrzeczność wstrzymała nas od tego zamiaru. Okazało się, że dobrze zrobiliśmy. Później jeden z moich przyjaciół, mający łatwość w nawiązywaniu kontaktów, negatywnie określił to wynaradawiające się kółko polskie, nad które przeniósł rosyjskie. Napisał mi on w jednym liście: „Wczoraj był pierwszy z bali, które się tu odbędą w karnawale i pierwszy raz widziałem całe towarzystwo georgiewskie. Według zachwytu wschodniego, włożyłem palce podziwu w otwarte usta zdumienia, tyle tu było ładnych dziewcząt i kobiet. Początkowo poznałem się z czterema rodzinami, których nazwiska ciągnęły mnie do siebie – Jasińscy, Garczyńscy, Gruszeccy i Rakowicze. Biada, mój bracie. W tych czterech domach nie słyszałem ojczystego słowa i na pewno już go nie usłyszę. Dziś byłem u Szaphinów, Wasilewów oraz Miekinów, i nawet żałuję, że to nie od nich zacząłem zaznajamiać się z mieszkańcami, ponieważ wszędzie spotkałem gościnność. W Georgiewsku brak jest zupełnie młodzieży. Zaledwie pięciu lub sześciu do ludzi podobnych chłopców kręci się między kilkunastu pięknej krwi dziewczętami”.

W okolicach Georgiewska znajdują się wsie różnych narodowości będące własnością obywateli ziemskich (pomieszczyków³⁰). Między nimi są Rosjanie, Małorusini, Ormianie i naczelnicy osad nogajskich i tatarskich. Z tych ostatnich, potomek krymskich Girejów³¹, Szan-Girej, pan na Stołypinie, wiosce o stu chatach, jest bardzo światłym człowiekiem. Przyjemnie go widzieć w ubiorze góralskim, z piękną elegancką brodą, za stołem obciążonym książkami z Zachodu.

Inni zajęci są przede wszystkim dochodami, uważając ziemię i chłopów za środek do zysków. Z tego powodu między chłopami i panami wywiązywały się niesnaski, sprawy u gubernatora, wojskowe egzekucje lub przymusowa zgoda. Największym z zajść, które wynikły z tego względu, była w 1853 roku sprawa obywatela Kalautarowa, zakończona krwawą katastrofą.

Ów Kalautarow, Ormianin, kupił w tych stronach wieś zaludnioną wychodźcami z Rosji. Rościł on sobie prawa nie tylko do ziemi, ale i osiadłych chłopów uważał za swoją kupioną własność. Chłopi zaś poczytywali się za wolnych i zobowiązanych tylko do niektórych powinności wynikających z uprawiania przez nich gruntów. Sprawa ta, przybierająca coraz groźniejszą postać, uczyniła z Kalautarowa i z chłopów dwa walczące na drodze prawa obozy. Gubernator Zabołocki³² w wyroku administracyjno-sądowym zatwierdzonym w Tyflisie³³ uznał za słuszne pretensje Kalautarowa i nakazał chłopom posłuszeństwo i odrabianie pańszczyzny. Chłopi tego wyroku nie uznali i niewdając się w dalsze procesy, które musiałyby się już rozstrzygać w dalekim Petersburgu, postanowili wytrwale się bronić. Zabołocki upór ten nazwał buntem i wysłał do wsi piechotę, Kozaków i dwa działa. Chłopi wystąpili gromadnie i bezbronnie, ale słuchać nie chcieli dowódcy oddziału wzywającego ich do posłuszeństwa. Ten zaś, wypełniając rozkaz gubernatora, kazał wytoczyć działa i strzelać kartaczami³⁴. W ten sposób około dwustu osób zginęło lub doznało obrażeń. Pozostali chłopi musieli wraz z żonami i dziećmi po barbarzyńskim ataku oddać się w poddaństwo Kalautarowa. Namiestnik Kaukazu książę Woroncow³⁵ za ten mord, nazwany dynamiczną akcją, drukiem oddał publiczne pochwały dowódcy rzezi i rozporządzeniom gubernatora. Po zmianie namiestnika chłopi udali się do przyjeżdżającego na nową posadę generała Murawiow-Karskiego³⁶, który wobec toczącej się wojny wschodniej³⁷ nakazał nowe rozpatrzenie sprawy. Śledczy wykryli, że nastąpiło przekupstwo wyższych urzędników, których Murawiow zwolnił ze służby, a za niedołęstwo wydalił z urzędowania generała Zabołockiego. Czy, a jeśli tak, to jakie wynagrodzenie swojej niesprawiedliwości otrzymało chłopstwo, tego nie wiem.

Między liniami stanic, obok wsi obywatelskich³⁸ i rządowych, na stepach wolnych, wyrastają jeszcze co roku również przenośne jurty kałmuckie. Składają się one z kilkunastu lub kilkudziesięciu, albo i więcej, namiotów w kształcie półkuli z otworem u góry, zbitych z grubego wojłoka³⁹. Namioty te, zwane kibitkami, stoją obok siebie w szeregu, a przy każdym wbite są pale z żelaznymi kółkami dla uwiązywania koni i stoi wóz na dwu wysokich kołach nazywany arbą, albo nawet i kibitką. Każda jurta ma swego naczelnika, a każdy gospodarz kibitki jest głową swojej rodziny. Życie patriarchalne, pasterskie, gościnne a ubogie jest cechą koczowników. Otwarta przyroda, nieścieśnione powietrze, wolne niebo i nieskrępowana przestrzeń są im tak potrzebne jak chleb i woda. Naturę i ziemię, według swoich pojęć, mają za matkę, którą szanują i czczą, a której nie chcą wyzyskiwać i boją się ją wysilać pruciem jej łona. Unikają pługa i wieczystych siedlisk, chcą jako czasowi pątnicy spędzić życie na prawdziwej wędrówce.

We wnętrzu namiotu pali się ogień na środku, nad którym w zawieszonych na drągach kotłach gotują z mlekiem kałmucki czaj – napój z suszonych stepowych ziół, bardzo lekki, posilny i zdrowy. Niekiedy, z boku ogniska, na rożnach opiekają się kawałki baraniny, a nad tym wszystkim wiszą wędzone połcie koniny. Jedna strona namiotu jest prawie do połowy zajęta siodłami, uprzężą, kołdrami, kożuchami, naczyniami i zwierciadłami. Kilka kutych butów leży przygotowanych do polowania na wilki i zające. Zupełnie nagie dzieci bawią się nimi albo wywracają kozły dookoła ognia.

Gdy gospodarz rozłoży tapczan na ziemi i poprosi gościa o zajęcie miejsca, a podstarzała niewiasta częstuje go mlekiem kobylim, jedna z młodych dziewcząt sadowi się przed nim milcząca i umytymi palcami ściągając z rożna upieczoną baraninę, naiwnie wkłada mu kąski w usta. Za gościnność gościnnością sie płaci. Dzieci, a nawet dziewczęta, przyjmują podarunki; pieniądze na buty z cholewami, na czerwoną rogatą czapeczkę lub jaskrawy żupanik⁴⁰. Kożuchów nigdy im nie zabraknie ze względu na dużą liczbę posiadanych owiec.

Cały lud kałmucki nosi jednakową odzież. Płeć pomiędzy nimi można jedynie odróżnić po gołej twarzy kobiety lub po obrosłej brodzie mężczyzny. Dziewczyna nosi kilka splecionych warkoczy opuszczonych na plecy i ramiona. Chłopcy i mężczyźni chodzą natomiast z wygolonymi głowami.

Kwadratowe, czerwono-oliwkowe twarze z małymi zaklęsłymi w płaskie nosy oczami niemiłe robią na obcych wrażenie, choćby była to największa piękność kałmucka. Wszelako nie należy przesądzać poczucia piękna… de gustibus non est disputandum⁴¹… wielu z Kozaków upodobało sobie Kałmuczki i pożeniło się z nimi.

Opuszczając Georgiewsk i jego okolice podróżny na dalszej drodze spotyka coraz większe ożywienie. Czujność kozacka jest podwojona, a każdy przejezdny dokładniej sprawdzany. Na drodze nie ma już białych słupów między stanicami, które służyły za punkty orientacyjne dla górali. W zamian stoją coraz częściej i silniej umocnione wyżki. Oko Kozaka stojącego na platformie wspartej na czterech słupach wypatruje wszelkiego niebezpieczeństwa. Kilku lub kilkunastu ludzi i tyle samo osiodłanych koni jest zawsze gotowych do udzielenia pomocy lub wszczęcia alarmu. Opodal każdej wyżki sterczy słup okręcony wysmoloną słomą, którą się podpala w chwili zagrożenia.

Droga ze stanicami i wyżkami zagina się na południe ku rzece Małce i tam, na linii najbardziej wysuniętej ku górom, zbudowano miasto Jekaterinograd⁴², zamienione w 1822 roku na stanicę kozacką. Zachowała się tam dotąd wymurowana przez Potiomkina⁴³ na wjazd carycy Katarzyny II wielka brama triumfalna, natomiast przy szpitalu znajduje się dom dla przechodzących kwarantannę od dżumy.

U mostu przerzuconego przez Małkę łączą się dwie drogi: Gruzińska Droga Wojenna biegnąca na południe oraz kizlarska, ciągnąca ku wschodowi. My ruszyliśmy po tej drugiej, a przebywszy znowu kilka stanic, znaleźliśmy się w Mozdoku⁴⁴, który naszą uwagę na dłużej zatrzymał.

Mozdok, będąc dawniej jednym z uzbrojonych punktów na linii kaukaskiej, jest teraz miastem powiatowym liczącym kilka tysięcy ludności, składającej się przeważnie z Ormian trudniących się wyrobem wina i handlem. Obecnie w mieście istnieje kilka kościołów prawosławnych oraz ormiano-gregoriańskich, a także jeden kościół katolicki.

Ten drewniany kościół katolicki zwraca na siebie uwagę z powodu swojej struktury, odzwierciedlającej w miniaturze kościół świętego Piotra w Rzymie i z powodu poczesnego miejsca, jakie zajmuje między innymi świątyniami, wznosząc się między krzewami róż i stuletnimi bukami na jedynym a wzniosłym pagórku. Każdy myślał, że kościół ten, mogący swobodnie pomieścić kilkaset osób, jest domem modlitwy dość licznej parafii. Tymczasem składa się na nią zaledwie trzydzieści kilka rodzin ormiańskich, za bardzo ubogich, aby swoim kosztem taki budynek zbudować mogły. Zastanawia to każdego, jak również i to, że Rosjanie ustąpili katolikom dominującego w mieście pagórka. Jednakże żywe jeszcze podanie o kościele wyjaśnia nam tę zagadkę.

Jak tylko za panowania Katarzyny II ojcowie obecnych parafian przenieśli się w te strony, zaraz pomiędzy nimi pojawił się pewien ojciec jezuita, utwierdzający gromadkę Ormian w wierze katolickiej. Za tym księdzem przybył drugi, a podobno też trzeci i czwarty. Nie zawsze chodzili oni w sutannie, ale przyjąwszy odzienie tutejszych mieszkańców przebywali pomiędzy nimi, a także udawali się w dalsze okolice do koczujących i osiadłych muzułmanów oraz do odłamowców rosyjskich⁴⁵. Wpływ swój i działalność rozprzestrzenili pomiędzy górali, pomagając przy tym włoskim kapucynom, których prace duchowne w Gruzji oraz w górach były dość znaczne. Za ich wspólnym staraniem, podobnie jak w Astrachaniu i Tyflisie, wyrósł kościół na wyniosłym pagórku.

Rosjanie zorientowawszy się w powodzeniu jezuitów na stepach i w górach, ograniczyli ich działalność różnymi drogami administracyjnymi; zabronili wiązania się ich w kongregacje, a w Mozdoku utworzyli w celach propagandowych prawosławną komisję duchowną, która głównie zajmowała się kontaktami z Osetyjczykami, przeważnie chrześcijanami i przygotowywała Rosji łatwiejsze przejście przez góry do Gruzji.

Jezuici nie ustawali jednak w swej działalności religijnej i w Mozdoku zamierzali przygarnąć do Kościoła katolickiego lud rozłamowców, zbiegły lub przysłany tu z guberni rosyjskich. Kościelne obrazy w ołtarzach i na chorągwiach, malowidła ścian i upiększenia wnętrza kopuły wykonane zostały według wzorów bizantyjskich, a wszystkie napisy sporządzono w języku słowiańskim⁴⁶. Prace ich zostały wstrzymane za Aleksandra I, kiedy ostatecznie zniesiono jezuitów w zabranych prowincjach polskich i nadkaspijskich⁴⁷. Z jezuitami wydalono i kapucynów, których rząd uważał za przebranych jezuitów.

Po jezuitach polscy kapelani wojskowi pełnili tu obowiązki proboszczów, a niektórzy Ormianie, nauczywszy się pisma polskiego, w czasie nabożeństwa śpiewali wraz z Polakami pieśni polskie, a obok tego także ormiańskie i łacińskie. Należący do chóru oraz starcy zajmują miejsca w ławkach, pozostali zaś w czasie mszy stoją. Kobiety, okryte białymi czadorami⁴⁸, siadają na podłodze pokrytej kobiercami.

Ostatnim tutejszym kapelanem za mego pobytu był bernardyn, ksiądz Hygin Antonowicz, kapłan wielkiej prostoty ducha i niezwykłego wpływu na ludzi. Serdecznie przyjęty przez urzędników i oficerów, a przez żołnierzy powitany z takim zapałem rzewnego uczucia, jakie tylko mogą wywołać niedola, oddalenie od stron rodzinnych i ciężka poniewierka. Ksiądz Hygin od razu wyczuł miejscowe duchowe potrzeby swojej rozrzuconej parafii. Miał bowiem religijne obowiązki nie tylko wobec garstki Ormian i urzędniczych rodzin z Georgiewska, ale i dla ponad dwóch tysięcy katolików służących na liniach przodowych w pułku kabardyńskim⁴⁹ i kuryńskim⁵⁰ oraz w kilku odległych od siebie batalionach liniowych. Mozdok leżał pośrodku tych punktów, ale na uboczu od pułków, gdzie najliczniej znajdowali się Polacy. Najkorzystniej byłoby więc, aby kapelania znajdowała się w ich sztab-kwaterach, w Andrejewskiej⁵¹ albo w Groznej⁵². Jednak od dawna istniejący kościół w Mozdoku był powodem przebywania kapelanów w tym mieście i raz do roku, w czasie wielkiego postu, mogących tylko objeżdżać parafie w celu przeprowadzenia spowiedzi.

Gdy ksiądz Hygin ukazywał się między oczekującymi go w fortach żołnierzami, zawsze przekonywał się o ich wielkim przywiązaniu do siebie. Całowali jego ręce, nogi i habit, którego nigdy z siebie nie zdejmował, chociaż wszystkim zakonnikom na kapelaniach wolno było nosić suknie świeckie, a prawo to było skrzętnie przez nich wykorzystywane.

– Ojcze kochany – wołali żołnierze – Bóg cię z nieba zesłał dla nas opuszczonych.

– O, dziatki – odpowiadał ksiądz Hygin – a toć, że was Bóg pocieszy, ma on więcej, niż rozdał. Oj dziatki, dziatki!…

I łzy bernardynowi zakręcały się w oczach. Tej właśnie łzy wyglądał dla siebie każdy żołnierz, a pocieszony nią podnosił się na duchu. Radował się, że kapłan zapłakał nad jego niedolą… więc miał nadzieję, że i Bóg uznaje go za ofiarę. Czuł, że choć zgięty siłą fizyczną, powinien moralnie walczyć z otaczającymi go wszędzie przeciwnościami.

Ksiądz Hygin, po swojemu wyłożywszy jeszcze żołnierzom naukę chrześcijańską popartą przykładami z życia dawnych Polaków, dowiedziawszy się ponadto o materialnych potrzebach ludzi i wsparłszy najbiedniejszych, zakończywszy waśnie zgodą, udawał się w dalszą drogę do następnej forteczki na nogajskiej lub tatarskiej arbie i wszędzie nauczał, pomagał i łączył.

Od przyjazdu swego na Kaukaz powziął on postanowienie odrestaurowania kościoła, odświeżenia ołtarzy i chorągwi. W tym celu, gdy mu zostało wolnych pieniędzy z dobroczynności, wszystko składał, aby tylko kościół odnowić. Chociaż każdy z kapelanów posiadał środki na wygodne życie, bo około czterystu, a z dochodami kościelnymi i do ośmiuset rubli srebrnych⁵³, to jednak ksiądz Hygin żył tak nędznie, że ostatni szeregowiec nie mógł mu zazdrościć dostatku. Ciągle oszczędzał. Mieszkał w podpartej drągami plebanii o dwóch izbach. W pierwszej z nich mieścił się stary inwalida, Polak, który pełnił obowiązki kościelnego, zakrystiana i organisty; w drugiej zaś mieszkał on sam. Izba inwalidy była uboga, lecz druga, księdza Hygina, jeszcze uboższa. W niej niektóre szklane szyby zostały zastąpione papierowymi. Za łoże służyła ława zbita z szerokich desek, a sienniki i poduszka wypchane słomą, nakryte grubym bernardyńskim suknem, były jego pościelą. Na czterech słupkach przybita deska stanowiła stół. Trzy deszczułki u ściany uwiązane sznurkiem zastępowały szafę biblioteczną. Stojący w jednym kącie przy drzwiach podłużny stołeczek zajęty był konewką, garnuszkiem i miseczką do mycia, natomiast znajdujące się w drugim kącie samowarek i parę szklanek z cynowymi łyżeczkami stanowiły już niejako zbytek potrzeb księdza Hygina. Oprócz tego miał jeszcze skrzyneczkę znad Wilii⁵⁴ na kłódkę zamykaną.

Choć ciągle myślał on o kościele, plebanię i sprzęty domowe pozostawiając na uboczu, to jednak oszczędzone pieniądze rozchodziły mu się na potrzebujących. Postanowił tedy zrobić objazd parafii i jesienią 1856 roku wybrał się na kwestę. Kwesta na Kaukazie nie może iść źle, ponieważ czasem i prosty żołnierz ofiaruje rubla. Zbierał więc ksiądz Hygin fundusze, a w czasie podróżowania trafiło mu się ciekawe zdarzenie.

W okolicy Groznej wnikliwie przypatrywało mu się kilkunastu Czeczenów, zaciekawionych jego ubraniem, na pół ogoloną głową i białą czapką, którą niby się pysznił. Zastanawiali się, kim on jest, a gdy nic nie mogli wymyślić, zbliżyli się i zapytali go po rosyjsku:

– Kto ty jesteś i jakiej narodowości?

– A zgadnijcie – rzekł ksiądz Hygin.

– Trudno wiedzieć. Nie jesteś Rus ani Czeczen, ani Kałmuk, ani Nogaj, ani Ormianin, ani Gruzin. Nie wiemy, kto ty jesteś.

– A znacie Polaków?

– Znamy.

– Otóż ja jestem Polakiem.

Zaśmiali się Czeczeni, a jeden z nich znowu przemówił:

– Nie oszukasz nas, bo my znamy Polaków. Oni nie chodzą w takim ubiorze.

– Bo ja jestem księdzem.

– I księdza polskiego z Mozdoku widzieliśmy kilka lat temu. Ubrany jak wszyscy, tylko w długim, czarnym chałacie.

– A to był zwyczajny ksiądz. Ja jestem zakonnik, człowiek poświęcony Bogu, wyrzekłem się świata i czarnych chałatów.

– A więc ty jesteś derwiszem⁵⁵ z Polski?

– Jestem derwiszem z Polski i jeżdżę tutaj, żeby Polacy o Bogu nie zapominali i żeby się uczciwie zachowywali.

Czeczeni spojrzeli po sobie i wedle muzułmańskiego obyczaju złożyli zaraz pieniądze i ofiarowali je księdzu.

– A po co to dajecie? – spytał ksiądz Hygin.

– Wszak mówisz, że jesteś derwiszem – odrzekł jeden z nich – więc złożyliśmy ci pieniądze.

– A, to dobrze – rzekł ksiądz – Bóg zapłać. Pieniądze te zdadzą się na kościół polski w Mozdoku, a o waszą pomyślność odprawię nabożeństwo.

Zbierał ksiądz Hygin pieniądze, ale nie udało mu się odnowić kościoła. Drogi odbywał niewygodne i wśród słoty zbyt się narażał. Namawiano go, aby nie jeździł na trzęsących się arbach⁵⁶. Tłumaczył mu to i ksiądz Pruszkowski z Szury⁵⁷, ale wedle przyzwyczajenia – gdy miał rzec coś z namysłem – wyjął tabakierkę z rękawa, zażył tabaki, otarł nos chustką w kratę i odrzekł: „Gdy mnie arba mocno trzęsie, to złażę z niej i idę piechotą”. Istotnie zaś nie chciał bryczki sobie kupować ani pożyczać od nikogo. Namawiano go, aby nosił cieplejszą odzież i lepiej się odżywiał. Uśmiechał się na to i odpowiadał: „Inni i tego nie mają, co ja mam”. Takie wyrzeczenie się samego siebie dla dobra braci przyprawiło go o chorobę z przeziębienia i o śmierć.

Żaden podobno z księży kaukaskich nie zasłużył sobie na taki szacunek i miłość, jakie posiadał ksiądz Hygin, a śmierć jego uważali miejscowi Polacy za swoją klęskę. Pochowano go w Mozdoku. Cześć jego pamięci!

Wracając do przygód mojej rekruckiej wędrówki – Mozdok był punktem, w którym rozstałem się z Siecińskim i Maciejewskim, przeznaczonymi do Andrejewskiej i do Groznej, i dalej poszedłem sam… w świat ciemnej przyszłości.

Kozacy niedaleko Mozdoku, w stanicach Mekańskiej⁵⁸, Naurskiej⁵⁹, Iszczerskiej⁶⁰ i Kaluczajewskiej⁶¹, od wieku prawie, bo od 1769 roku, osiedleni byli pod nazwą Mozdockiego Pułku Kozackiego⁶². Odróżniają się oni zwyczajami domowymi od poznanych już Kozaków, a także od osiadłych za nimi ku Kizlarowi Kozaków grebieńskich⁶³. Kozacy ci są starowiercami⁶⁴, którzy przed półtora wiekiem byli tu zalążkiem ustroju wojskowego osiedleńców rosyjskich. Przez swoje związki rodzinne z Tatarkami, Nogajkami, Kałmuczkami, a głównie Czeczenkami tak się zmienili w obyczajach i zwyczajach, że nic już w sobie nie mają rosyjskiego prócz języka ze śpiewającym akcentem, do którego wszakże przenikło wiele słów tatarskich oraz czeczeńskich.

Aby zlikwidować odmienność tych starowierców, administracja państwowa osadzała przy nich prawosławnych Kozaków i włączyła wszystkich do jednych pułków. Działania te uprzedzały starowierców do rządu i były powodem częstych zajść z narzuconą im starszyzną prawosławną. Rząd wreszcie został zmuszony do zneutralizowania tych nieprzyjaznych stosunków i z tego też względu powierzał wyższe stanowiska oficerskie Polakom i Niemcom. Robił to ze względu na Kozaków czarnomorskich⁶⁵, potomków Zaporożców⁶⁶, którzy niechętnie patrzyli na czystej krwi Rosjan.

W celu zniechęcenia i obrzydzenia odszczepieńców (rozkołu) rząd dawniej tolerował wszelkie przykrości wyrządzane starowiercom przez szeregowców regularnego wojska, rozlokowanych u nich na kwaterach. Skargi Kozaków nie były uwzględniane, a szczególnie te dotyczące palenia w izbach tytoniu, którym się starowiercy z religijnego punktu bardzo brzydzili. Z tego powodu zdejmowali oni obrazy ze ścian, a po usunięciu kwaterunku omywali ławki oraz ściany i okadzali je święconym zielem.

Gdy mnie w Naurze⁶⁷ prowadzono do podobnego starowierca na kwaterę, powiedział mi jeden zakwaterowany tam weteran z kuryńskiego pułku:

– A nie pal u nich fajki, bo całą łaskę stracisz.

Posłuchałem tej rady nawet z konieczności, bo w moim rekruckim kapszuku⁶⁸ już nawet szczypty tytoniu nie było. Nie paliłem więc fajki, jednak naraziłem się z innego powodu.

Odpocząwszy na ławie po długim marszu, chcąc ugasić pragnienie, zaczerpnąłem wody z konewki miseczką drewnianą, jaką zwykle piją na linii. Nie doniosłem jeszcze napoju do ust, gdy chłopiec siedzący na piecu krzyknął:

– Nie pij!

W jednej chwili podbiegła Kozaczka, wyszarpnęła mi z rąk miseczkę i wylawszy wodę, w przerażeniu opuściła ręce.

Siedzący u stołu Kozacy, częstujący się winem własnego wyrobu, przerwali swoje rozprawy o niesłusznym rozdawaniu nagród przez dowódców i wpatrywali się w gospodynię, która doszedłszy do przytomności, wyrzekła:

– To szczęście, że malec zobaczył, bo byłby się napił!…

Zdziwiony tym przestrachem wszystkich, wyrzekłem:

– Ja chcę się napić wody.

– Trzeba było powiedzieć – odezwał się gospodarz – a dalibyśmy ci inne naczynie. Sam nie dotykaj misek. Może się napijesz wina?

Podziękowałem za wino i przeprosiłem za swój nietakt.

– Gdzie się podziała pohana⁶⁹ czaszka? – zapytała Kozaczka.

Gdy chłopiec zlazł z pieca i szukał owej pohanej czaszki, ja z zaciekawieniem czekałem, co to mi za naczynie dadzą. Jednak zobaczyłem zwykłą miseczkę, którą gospodyni opłukała i swoją miseczką nalawszy do niej wody, podała mi do picia.

Domyśliłem się wtedy o przesądzie, wcześniej wszędzie praktykowanym wśród rozłamowców chrześcijańskich, którzy z jednego naczynia ani jeść, ani pić z innowiercami nie chcieli. Aby jednak poznać ich opinię w tej sprawie, zapytałem Kozaków o wyjaśnienie ich zachowania.

– A widzisz – rzekł gospodarz – myśmy starowiercy i tylko ze starowiercami jemy i pijemy, a dla żołnierzy i przechodniów trzymamy osobne naczynia, które nazywają się pohanemi (paskudnymi albo może pogańskimi).

– Ale dlaczego?

– Bo tak trzeba.

Innego wyjaśnienia dać mi nie potrafili lub też nie chcieli.

Szczególna rzecz, że starowierka, wychodząc za mąż za prawosławnego i mająca z nim dzieci, za nic nie będzie z nim jadła ani piła z jednego naczynia. Taki dziwny zwyczaj niejednokrotnie udało mi się zaobserwować.

Stanica Naurska, a zwłaszcza Czerwlonnaja⁷⁰, to stare gniazdo Grebieńców, którzy sławni są najpiękniejszymi kobietami na linii kaukaskiej. Dla przypatrzenia się dzielnemu kozactwu, najlepiej zaprawionemu w starciach z góralami, oraz ich siostrom nazwanym mamukami⁷¹, niejeden, słysząc o nich dziwy, zbacza w te strony, nie wyłączając najwyższych dygnitarzy państwowych.

Jak każdy Grebieniec jest rosły, marsowaty, lekki i zwinny, tak każda Grebienka jest delikatna, melancholijna i tajemnicza. Po białym ciele, czarnych oczach, długich brwiach i rzęsach poznać można ich wschodnie pochodzenie. Po rozlanej na obliczu smętności znać dumę i pełne przygód opowiadania nadterskie, które je w dziecięcych latach do snu kołysały.

Zwyczajny ich ubiór jest bardzo malowniczy, jakoby wzięty ze wzoru uczt rzymskich. Czysta, biała, fałdzista a długa podciągnięta za spinający ją pasek koszula jest w domu i przy pracy polnej całą jej odzieżą. Idąc w gościnę lub do domu modlitwy, stroją się w bardzo zgrabne żupaniki czeczeńskiego kroju i owijają głowy jedwabnymi chustkami.

W dni świąteczne, po obiedzie, dziewice zbierają się na ulicach i obchodzą je w korowodach ze śpiewami. Wraz z nastaniem wiosny, gdy trawa zazielenieje i drzewa się rozwiną, korowody przenoszą się do pobliskiego lasku i ciągną się przeplatane tańcami do późnego zmroku. Młodzież towarzysząca tym zabawom, słysząc tęskne, rzewne śpiewy dziewcząt wśród szmeru liści, brzęczenia pszczół i much leśnych, i widząc je w białych jak śnieg, niekiedy w przezroczystych koszulach wśród zielonego lasu nad falami Tereku, poniesiona nieraz wyobraźnią wpada w czarujący ją chór i rozrywa koło. Spłoszone dziewczęta uciekają gromadkami do wsi, ale czasem jedna, dwie, trzy, wpadną w ręce rozmarzonych junaków i muszą im przyrzec swoją miłość.

Jak Grebienki są dbałe o czystość ciała i odzienia, tak również troszczą się o schludność mieszkania. Podłogi, sprzęty, ściany i obrazy myją oraz czyszczą przynajmniej co tydzień. Co do prawości obyczajów, wystawione będąc na najpotężniejsze pokusy, mają zawsze oparcie w swoim starowierstwie. Rozgrzesza je także dziwne pojęcie o niewinności. Poddają się łatwo gwałtowi, biorąc winę na siebie, co nazywają swalnyj griech⁷².

Domy Grebieńców stawiane są na wysokich przyciosach z krużgankami. Wewnątrz są dwie izby przedzielone sienią, w której pod jedną ścianą, po góralsku, leży pełno materaców i poduszek ułożonych jedne na drugich. Zgodnie z potrzebą pościel wnosi się na noc do izby gospodarskiej lub gościnnej. Te, oprócz mnóstwa obrazów przy ścianach, prycz, ławek i stołów, nic więcej nie mają. W okresie gdy nie ma gości, izbę gościnną przeznacza się na kuchnię lub zajmuje ją część rodziny.

Cerkwi nie wolno było im budować, nabożeństwo odprawiano więc w skromnych drewnianych budynkach bez wież i dzwonów, do których niezmiernie tęskniono. Popów wybierają z ludzi piśmiennych i znających się na obrzędach cerkiewnych. Nie mając seminariów, przyjmują za duże wynagrodzenie seminarzystów prawosławnych lub popów rozstrygów, to jest wydalonych z duchowieństwa prawosławnego.

Z powodu braku ludzi z potrzebnymi kwalifikacjami, wybierają między sobą lektorów, ale obrządki przez nich sprawowane mają tylko czasową ważność. Chrzczą oni tylko wodą i błogosławią nowożeńców, a dopiero prawdziwy pop chrzci i daje ślub według przepisów sekty.

W czasie mojej przedłużającej się wędrówki – już w styczniu 1845 roku – z powodu silnego obstawania Grebieńców przy starowierstwie wynikły w Czerwlonnej dramatyczne zajścia, które o mało nie wywołały wielkiej burzy wobec Rosjan.

Dowódca pułkowy Grebieńców od dawna już działał z polecenia rządu, aby skłonić swoich podkomendnych do przejścia na prawosławie. Namawiał ich do golenia brody, kazał uczyć dzieci śpiewu cerkiewnego i budował prawosławną cerkiew w stanicy. Aby zaś zamaskować swoje intencje pozorami, osadzał między nimi prawosławnych. Sprzeciwy wobec tych działań były tylko ciche i nieśmiałe, ponieważ starowiercy nie odważyli się wystąpić jawnie, albowiem było ich wszystkich parę tysięcy w kilku stanicach. Jednakże ich nieśmiałe protesty podrażniły ambicję dowódcy i popchnęły go do zdecydowanych działań.

Powołując się na pozwolenie zwierzchników, kazał w domu schwytać popa, jako niby podejrzanego o zbiegostwo z Syberii. Odesłał go przez Kizlar do Uralu⁷³. Do wykonania tego rozkazu desygnowani zostali Kozacy dońscy, którzy sprawnie przeprowadzili owo porwanie i ze stanicy wywieźli o świcie popa zamkniętego w kibitce. Tymczasem Grebieńcy, stojący na straży u wrót stanicy, domyślając się o tym co się stało z więźniem i przekonawszy się, że nie ma go w domu, wszczęli alarm. Zanim dowódca dowiedział się o zręcznym schwytaniu ofiary, już połowa Czerwlońców była na koniach i ruszyła w pogoń za Dońcami. Konie co lepsze wysuwały się naprzód, inne je doganiały, pianą się oblewając. Krew wrzała w obrońcach, a atmosfera panująca w ich szeregach zwiastowała rzeź. Trzeba było jednak godziny czasu, zanim dotarli do śpieszących się Dońców. Kilku wystrzeliło z gwintówek⁷⁴, reszta zaś pogoni, nie tracąc czasu, rzuciła się na przeciwników z dobytymi pałaszami⁷⁵. Dońcy migiem rozproszyli się po stepie i zostawili popa w kibitce na drodze.

Wprowadzenie popa do stanicy było powodem dumy dla zwycięzców i oburzeniem ludności na władze urzędowe.

Pułkownik zarządził stan gotowości regularnego wojska, które wcześniej specjalnie tu sprowadzono. Wystąpiły dwie kompanie pułku kuryńskiego i artyleria; wydano również broń przechodzącej komendzie etapowej. Kobiety, uzbrojone w pistolety i kindżały, otoczyły dom popa i zagroziły śmiercią każdemu z obcych, który by się zbliżył. Grebieńcy schodzili się po domach i naradzali, a im było bliżej ku zachodowi słońca, tym bardziej rosło ich oburzenie. Pułkowy adiutant otrzymał kindżałem cięcie w ramię, zaś kapitan piechoty, którego w zmroku wzięto za pułkownika, postrzelony został w rękę.

W nocy kobiety pełniące wartę zostały zastąpione przez mężczyzn, jednakże nie udały się na spoczynek, a biegały z domu do domu i zachęcały do oporu. Moja gospodyni, zapalona starowierka, mówiła do swoich synów:

– Niech wam lepiej głowy pospadają, niż macie pozwolić brody sobie zgolić.

Do mnie zaś, jako do Polaka mając zaufanie i pozyskując mnie dla wrzącej sprawy, otwarcie rzekła:

– Ty nie Ruski, trzymaj się nas, to lepiej wyjdziesz jak z tymi bezbożnikami.

Jednocześnie będący u niej w gościnie Czeczen zza Tereku namawiał mnie, abym przeszedł na stronę górali i obiecywał mnie przeprowadzić.

Radowała mnie ta zawierucha, ale jeszcze bardziej ucieszyła mnie wiadomość, że Grebieńcy uradzili udać się pod opiekę Szamila, aby ten pomógł im w przesiedleniu się z rodzinami i z dobytkiem w góry. Wiadomo, że Szamil protegował odszczepieńców rosyjskich i wybudował im cerkiew w Dargo⁷⁶, a potem nową w Szubucie⁷⁷. Oczekiwano więc hufców czeczeńskich. Pułkownik, dobrze poinformowany o tych zabiegach Czerwlońców, został wzmocniony przez nowe wojska, które zajęły i sąsiednie wsie starowierców.

Po trzech dniach sytuacja się unormowała. Odważono się nawet wyprawić etap pod silną eskortą do stanicy Szczedryńskiej⁷⁸. Lecz ledwie tam przybyliśmy, dobosze uderzyli na trwogę. Wojsko i Kozacy wyruszyli w pole, nam zaś kazano wrót pilnować. Starcia trwały krótko i ograniczyły się do kilkunastu wystrzałów.

Na drugi dzień w drodze do Kizlaru dowiedziałem się, że taki sam manewr odbył się ku Naurowi, a głównie pod Czerwlonną. Czeczeni zobaczywszy, że stanice są otoczone regularnym wojskiem i artylerią, a starowiercy nie dają znaku walki z Rosjanami, wycofali się bez boju.

Tak się więc zakończyła cała sprawa, groźne rozmiary przybierając. Gdyby nie obecność piechoty, artylerii i Kozaków dońskich w przeważającej sile, to kilka tysięcy bitnych starowierców oddanych góralom popsułoby już i tak nadwerężone szyki Rosjan.

Ze względu na odmienne punkty widzenia, różnie rozprawiali żołnierze o tym wypadku. Jeszcze bardziej urosły te opowiadania i przybrały dziwaczne formy, gdyśmy stanęli na odpoczynku marszowym w reducie kozackiej i zastali tam etap idący w przeciwną stronę.

Zamyślony o niepowodzeniu starowierców i zziębnięty od niezwykłego w tych stronach mrozu, otuliłem się w płaszcz i dla osłony przed wiatrem siadłem pod okopem splecionym cierniem. Wyjąłem z torby kawałek chleba czy też garść sucharów, które ze smakiem zjadłem. O parę sążni⁷⁹ przede mną paliło się ognisko, przy którym ogrzewał się nudzący się oficer, a stary żołnierz opiekał mu kurczaka. Oficer ten skinął na mnie, a gdy podszedłem do ognia, spytał o wypadki czerwlońskie. Opowiedziałem o nich trochę niezrozumiale, a więc zaczął mnie wypytywać: jak, co, skąd i dokąd idę. Dowiedziawszy się, że zostałem zesłany, a wnioskując z tego, że kiedy wdałem się w politykę, to powinienem być szlachcicem, pozwolił mi ogrzać się przy ognisku, a następnie poczęstował mnie kurczakiem.

Jego sługą był Polak, stary wiarus z 1831 roku⁸⁰, który gniewnym okiem patrzył na mnie, a krojąc bułkę i podając mi widelec oraz nóż, ciągle mruczał pod nosem. Zauważywszy też, że nie posługuję się płynnie rosyjskim, służył mi za tłumacza i dziwnie mnie przedstawił oficerowi.

– On jest akademik, wasze blagorodie⁸¹. Oni nam biedy narobili i ciągle przysparzają nową.

Przygnębiony taką ujemną usłużnością rodaka z goryczą odpowiedziałem:

– A jaką ci biedę uczynili akademicy?

– Jak to jaką? – spytał się. – Ja i całe tysiące cierpimy, ponieważ ciągle pędzą rekrutów na Kaukaz, a kto tu przyjdzie, bywaj zdrów, już nie wróci do domu, chyba że co tysięczny.

– Rodaku – odrzekłem łagodnie – przecież to nie wina akademików, dlaczego napadasz na nich? Gdyby tak było, jak oni chcieli, pewnie byśmy się obydwaj u tego ognia nie spotkali.

– A któż im ma za złe? – odpowiedział weteran. – Ja wielu akademików znałem, poczciwe chudzięta. Ale czego się dorabiacie? Ładnie to nam teraz w tym burym ubraniu? Czego to się porywać z motyką na słońce. Tylko was pędzą, a nas starych jeszcze dłużej trzymać będą.

Mówiąc to, zapomniał się, że obok siedzi jego pan. Wydobywał bułki z jego podróżnego pudła, przekrawał na dwoje, smarował masłem, a potem owinąwszy je w papier wraz z kawałkiem kurczaka, wpychał w moją torbę.

Łzy mu świeciły w oczach, a westchnienia wydobywały się z wezbranej piersi. Poczciwy wiarus ani nie umiał sobie wytłumaczyć powstania, do którego należał, ani nie umiał ocenić znaczenia bitew, w których walczył. Ale jak niegdyś służył sercem ojczyźnie, tak teraz w mojej osobie podejmował akademików. Wypytywał o Polskę, o Warszawę, o cytadelę⁸², której bardzo się bał, aby z czasem nie zburzyła miasta.

Zabębniono. Stary pożegnał mnie krzyżem na drogę. Rozeszliśmy się i nigdy więcej się już nie widzieliśmy.

W takim samym duchu toczyli ze mną rozmowy i inni weterani. Powszechnie nie mieli oni pojęcia o celu i przebiegu powstania. W ogóle wszyscy żałowali, że księcia Konstantego nie zatrzymano i nie ogłoszono królem Polski⁸³. Nadziei na istnienie Polski zupełnie nie stracili, ale nie starczało im wyobraźni, żeby mogła w pojedynkę walczyć z Rosją.

Pod wrażeniem różnych zdarzeń i rozmów z weteranami szedłem ze swoją grupą drogą nad Terekiem. Okolica już zupełnie zmieniła swój charakter. Coraz więcej napotykało się drzew, krzewów, lasów i szuwarów, a góry tak bliskie w Mozdoku, coraz bardziej mgłą zachodziły i nikły na prawo. Jedna ze stanic – Szełkowodzka – zwracała⁸⁴ na siebie uwagę, z powodu Ormian przymusem zapisanych do Kozaków; dotąd ludzie ci oddawali się wyłącznie gospodarstwu domowemu, winnicom i jedwabnictwu. W wyniku zbudowania szełkowodzkiego mostu obronnego na Tereku, a także urządzenia szpitala, magazynu i ulokowania załogi, stanica ta od kilkunastu lat coraz bardziej wzrastała w ludność i wyglądem przypominała miasteczko.

Kizlar istnieje od półtora wieku⁸⁵. Wznosi się nad jedną z odnóg rozlewającego się Tereku, na niskim piaszczystym gruncie. Dla zabezpieczenia miasta przed powodzią buduje się nadbrzeżne tamy i sypie się groble. Zaś dla uniknięcia spustoszenia, jakiego doznało miasto w wojnach z góralami w 1725⁸⁶ i w 1830 roku, wzmocniono miejscową warownię.

Chociaż Szełkowodzk, poprzez budowę stałego mostu i otwarcie nowej drogi do Dagestanu, odebrał Kizlarowi wcześniejsze znaczenie, jednak miasto to, mieszcząc w sobie dykasterie powiatowe⁸⁷, garnizon wojskowy i rozwinięty handel wina wyrabianego na miejscu, powoli zwiększa zaludnienie i upiększa się ładnymi gmachami. Ludność kilkunastotysięczna składa się z Ormian, Gruzinów i Tatarów (Turkomanów)⁸⁸. W mieście wznosi się kilka ładnych kościołów, a także parę meczetów.

Jesienią i wiosną przybywa tu rokrocznie po kilka tysięcy górali z Dagestanu w celu poszukiwania zarobku w tysiącach sadów, winnic i fabryk jedwabiu. Powiadają, jakoby Kazi-mułła⁸⁹ i Szamil, hetmani ostatniej wojny góralskiej, zarabiali sobie w Kizlarze na chleb powszedni. Nie przekreślając tego twierdzenia, można utrzymywać, że ci dwaj wodzowie przed wybuchem wojny, prawdopodobnie dla rozpoznania położenia Kizlaru, mogli dla niepoznaki przez bardzo krótki czas poświęcić się dziennemu zarobkowi. Mieli oni bowiem utrzymanie stałe i pewne, a zajęciem ich było dążenie do pozyskania wiedzy.

W miejscowej załodze w 1845 roku znajdowało się bardzo wielu Polaków, między którymi było sporo i grochowskich weteranów⁹⁰. Dowiedziawszy się o moim przybyciu od Żebrowskiego, który wówczas pełnił obowiązki pisarza kancelarii komendanckiej, zgłaszali się do mnie, dopytując się o los mój i moich towarzyszy, o sytuację w kraju i o nadzieje.

Z powodu tego, że dalszy mój pochód do Dagestanu został wstrzymany na dwa tygodnie – to jest do czasu wyjścia z Kizlaru konwoju wojskowego, czyli tak zwanej okazji – dostatecznie mogłem się nagadać z wiarusami i udzielić im mnóstwa wiadomości, których potrzebowali. Czegóż to się nie poruszało z życia Polski w tych opowiadaniach. Cytadela Warszawska, zsyłki emigrantów, rekrutacje do wojska, wyprawa Zawiszy⁹¹ i śmierć Konarskiego⁹² były tłem naszych rozmów politycznych. Przystępne dla każdego, a tkwiące mi w pamięci ustępy poetyczne Mickiewicza, Bohdana Zaleskiego⁹³ i piosenki innych wieszczów, a szczególnie Pieśń Janusza⁹⁴, były naszą ustną lekturą. Opowieści o moim rodzeństwie i znajomych wyświęcały stronę zwyczajową i obyczajową narodu.

Moje opowiadania wywoływały kolejne, któregoś z weteranów albo młodego Żebrowskiego. Słuchaliśmy jeden drugiego i wzdychaliśmy do lepszej doli narodu, pożywiając się nadzieją.

Serdeczność, gdy szczerze opanuje ludzi, musi się ujawnić i zewnętrznie. Nie dość więc było weteranom, że okazywali mi słowem swoją życzliwość i dopominali się o długą pamięć, ale widząc mnie w tak przykrej drodze prawie bez obuwia i grosza, osłabionego z wygłodzenia, a ponadto ze śladami po kajdanach na ciele, nie żałowali poczęstunku i pomocy materialnej. Jeden z podoficerów przy aresztanckiej rocie, każdej doby wychodzącej na cały dzień do robót, wziął mnie do swojego ciepłego kąta na mieszkanie. Drugi podjął się wyporządzić mi pozwiązywane sznurkami buty, a jeszcze inny dał skórę na to. Kolejny zaś na czas reperacji użyczył mi swoich butów. Żołnierz mający dostęp do kotłów i do ognia pożyczył mi koszulę i wyręczając mnie, zajął się wypraniem moich koszul. Słowem, byłem po rodzinnemu przyjęty i hojnie, jak na wspólną biedę, podejmowany.

Po kilku dniach, gdy etapowych żołnierzy zapędzono do różnych robót około koszar i gospodarstwa, Żebrowski wyjednał dla mnie zajęcia piśmienne. Kazano mi bowiem tylko prowadzić listę przechodzącej komendy oraz rejestr rozdawanego prowiantu. Nadzorujący żywność etapową niepiśmienny podoficer, którego wyręczałem we wspomnianej robocie, przydzielił mi gęstszej krupy i dodał czasem kawałek mięsa. A gdy mu starsi żołnierze powiedzieli, że nie jestem zwyczajnym rekrutem, dopuścił mnie nawet do swojego stołu. Opowiadał wówczas, że i on nie jest zwyczajnym podoficerem, ale jednodworcem⁹⁵ ze smoleńskiego, a więc że kiedyś jego przodkowie byli także polską szlachtą⁹⁶.

Dwa lata po moim pobycie w Kizlarze usłyszałem rzecz okropną, ale potwierdzoną w rozkazie korpusowym. Żebrowski został zaćwiczony rózgami przez komendanta! Nie znam powodu tego barbarzyństwa, ale musiała to być jedna z tych namiętnych pasji do bicia, jakie się praktykowało w wojsku rosyjskim. Opowiadano, że skazany na rózgi Żebrowski nie chciał się poddać karze, tłumacząc komendantowi, iż jest szlachcicem, chociaż jeszcze niewylegitymowanym⁹⁷.

Komendant, jeszcze bardziej rozgniewany tym tłumaczeniem, zawołał:

– Wszyscy wy jesteście szlachta, jak was bić potrzeba. Dopóki nie nadejdzie twoja legitymacja, będę cię codziennie ćwiczył, aż wypędzę z ciebie buntowniczego ducha.

A gdy Żebrowski znowu nie chciał przystać na bicie, komendant krzyknął do żołnierzy:

– Bierzcie go sukinsyny, a mocno go duście.

Żołnierze powalili broniącego się Żebrowskiego na ceglaną posadzkę, a głowę i piersi tak kolanami przyciskali, że krew mu się puściła ustami. Bity prętami, nazywanymi rózgami, omdlewał kilka razy, ale wodą oblewany dochodził do świadomości. Wreszcie, gdy trzeci raz stracił przytomność, komendant kazał go otrzeźwić i puścić. Pobity Żebrowski nie mógł się ruszyć z miejsca i odniesiony został do szpitala. Tam, pomimo najlepszego starania lekarzy, umarł w cierpieniach.

Główny doktor szpitala, Polak, wziął do serca tę sprawę i przedstawił o niej urzędowy raport. Książę Woroncow oddał komendanta pod sąd i przedstawił go carowi do degradacji i przeznaczenia do robót aresztanckich. Car zgodził się na ten wyrok i okuty zbrodniarz wysłany został do twierdzy kijowskiej. Rzadki to jednak był przypadek, żeby karano dowódcę lub ujęto się za zwykłym żołnierzem. Wszelkie nadużycia podobnego rodzaju nazywano nieuniknioną potrzebą dla utrzymania dyscypliny w wojsku. Trzymano się zasady W. K. Michała Pawłowicza⁹⁸: „Dziewięciu zabij, aby dziesiąty był dobrym żołnierzem”.

Dla dopełnienia wspomnień moich o ziemi leżącej między Donem a Terekiem dodam, że obecnie cała ta prowincja nosi nazwę guberni stawropolskiej i że oprócz Kozaków z rodzinami pozostających pod wyłącznym zarządem⁹⁹ liczy około dwustu tysięcy mieszkańców. Składają się na nich: Nogajowie, Kałmucy, a przede wszystkim Rosjanie, z których do 30 tys. przypada na starowierców, duchoborców¹⁰⁰, bezpopowców¹⁰¹, pomorców¹⁰², subotników, mołokanów¹⁰³, skopców¹⁰⁴, skitników¹⁰⁵ i innych sekciarzy rosyjskich, przed wieloma już laty zbiegłych w te strony przed prześladowaniem rządu lub później przez sam rząd w te strony wypędzonych.

Podbój tych obszarów przez Rosjan przypadł na wiek XVI. Po zajęciu Astrachania¹⁰⁶ Iwan Groźny zmusił do posłuszeństwa koczujące między Wołgą a Donem ludy nogajskie, a następnie nałożył haracz na ludy tiumeńskie¹⁰⁷ i besztanickie¹⁰⁸, ukazujące się na arenie miejscowych dziejów nad Terekiem i Małką, a nazwane Czerkiesami. Dla utrzymania w ciągłej zależności tych ludów, jak również sąsiadujących z nimi od południa Kumyków¹⁰⁹, zbudował w 1566 roku warownię Terek przy ujściu rzeki o tej samej nazwie.

Piotr Wielki, posiłkując w 1722 roku szacha perskiego i podbijając ludy zamieszkujące nad Morzem Kaspijskim¹¹⁰, zburzył Terek, a załogę przeniósł do nowej twierdzy Swiatyj Kriest¹¹¹, znajdującej się kilka mil na zachód. Ponownie garnizon został przeniesiony w 1736 roku, tym razem do Kizlaru, silnie wzmocnionego w 1758 w czasie wyprawy na górali.

Carowa Katarzyna zbudowała ponadto nad Terekiem jeszcze jedną twierdzę, w Mozdoku¹¹². Po zdobyciu zaś na Turkach Anapy w roku 1791¹¹³, zbudowano linie warowni ciągnących się od Morza Kaspijskiego do Czarnego. Miały one zapewnić bezpieczeństwo pozyskanym prowincjom, jak również stanowić bazy wypadowe dla sił wojskowych na czas planowanych wypraw przeciwko góralom. Pomiędzy warowniami linii kaukaskiej zaopatrzonymi w działa i w regularne oddziały żołnierzy, stawiano coraz liczniejsze stanice obronne zamieszkiwane przez Kozaków specjalizujących się w wojnie podjazdowej.

Po raz pierwszy pomysł osadzenia Kozaków na Kaukazie powziął Piotr Wielki. Dowiedziawszy się o ludziach zbiegłych z Rosji przed prześladowaniami, a osiadłych nad Sulakiem¹¹⁴ – według jednych jeszcze za czasów Jermaka¹¹⁵, a według drugich w okresie rzezi Stieńki Razina¹¹⁶ – posłał im przebaczenie i wezwał do osiedlenia się na lewym brzegu Tereku i obrony granic cesarstwa. Lud ten, określany mianem Grebieńców, od grebniów, czyli grzbietów gór, który powiązał się już stosunkami rodzinnymi z Kumykami i Czeczenami, przyjął propozycję carską, a raczej generała admirała Apraksina¹¹⁷, który sformował z nich wojsko kozackie, nazwane grebieńskim. Grebieńcy obojga płci, w liczbie kilkunastu tysięcy, byli jedynymi Kozakami na Kaukazie aż do 1769 roku. Wówczas to carowa Katarzyna powiększyła tę liczbę, wysyłając na linię w kilku partiach kilkaset rodzin nadwołżańskich i cztery tysiące rodzin dońskich, a ponadto kilkaset ochrzczonych Kałmuków oraz wielu zbiegów góralskich.

Po zajęciu stepów kubańskich w 1783 roku, z których od razu wyemigrowali mieszkańcy, Katarzyna zapoczątkowała powstanie kozackiego wojska czarnomorskiego, wysławszy w te strony znad Dniepru, zaraz po zdobyciu Anapy, resztki Zaporożców. Od tego czasu Dońcy i Małorusini corocznie licznymi partiami byli wcielani do miejscowego kozactwa – z wyjątkiem czarnomorskiego, które zawsze gorliwie pilnowało swojej odrębności.

Każdy z Kozaków dla wyżywienia swojej rodziny oraz dla utrzymania w gotowości konia bojowego otrzymywał od trzydziestu do sześćdziesięciu dziesięcin ziemi¹¹⁸. Popi mieli po sto pięćdziesiąt, niżsi oficerowie po dwieście, wyżsi od trzystu do sześćset dziesięcin. Prócz tego mogli na stepach kosić siano oraz korzystać z pastwisk. W czasie wyprawy Kozacy otrzymywali także żołd, żywność i furaż¹¹⁹ dla konia.

1. Georgiewsk znajduje się na południu Kraju Stawropolskiego. [wróć]

2. Stawropol – centrum administracyjne Kraju Stawropolskiego. Położony jest w jego zachodniej części. [wróć]

3. Kałmucy – naród mongolski. Obecnie zamieszkują głównie Republikę Kałmucji, która znajduje się w południowo-wschodniej europejskiej części Rosji. Ich liczebność wynosi ok. 250 tys. [wróć]

4. Nogajowie – naród turkijski mówiący językiem należącym do grupy kipczackiej. Ich liczebność wynosi obecnie ok. 90 tys. Najwięcej Nogajów zamieszkuje Dagestan i Kraj Stawropolski. Pod koniec XIV w. powstała Orda Nogajska, która zajmowała obszar międzyrzecza Wołgi i Irtysza. Państwo to rozpadło się w poł. XVI w., a następnie, w różnych okresach, większość Nogajów przeniosła się do Imperium Osmańskiego. [wróć]

5. Jegorłyk, Taszła, Mamajka – rzeki w Kraju Stawropolskim. [wróć]

6. Kuma – rzeka na Kaukazie Północnym. W okresach wysokiego stanu wód wpływa do Morza Kaspijskiego, w pozostałym czasie ginie w piaskach. [wróć]

7. Margiel – skała osadowa mająca dużą zawartość węglanów. [wróć]

8. Gralewski podał temperaturę w skali wprowadzonej w I poł. XVIII w. przez francuskiego fizyka R.A.F. de Reaumura. Była często używana w Polsce aż do początku XX w. 1° w skali Celsjusza odpowiada 0,8° w skali Reaumura. [wróć]

9. Nieprecyzyjne określenie Gralewskiego. W tym przypadku może chodzić albo o Scytów, którzy założyli w III w. p.n.e. państwo na Krymie (Chersonez Taurydzki) ze stolicą w Neapolu Scytyjskim, albo tzw. Tauroscytów, czyli Taurów zasymilowanych przez Scytów. [wróć]

10. Ugrowie – ludy węgierskie. [wróć]

11. Saragurowie – polietniczny lud, który skupiał słowian, ludy ugryjskie i turkijskie. W V w. n.e. Saragurowie przeszli z północnego Nadczarnomorza na Zakaukazie. [wróć]

12. Polanie naddnieprzańscy – chodzi o plemię wschodniosłowiańskie, zamieszkujące między VI a X w. obszar nad środkowym Dnieprem. [wróć]

13. Iwan Mazepa (1639–1709) – od 1687 r. hetman Ukrainy lewobrzeżnej. Początkowo współpracował z Piotrem I, jednakże następnie zmienił front, podpisując umowę z królem Polski Stanisławem Leszczyńskim, i sprzymierzył się ze Szwedami. W wyniku tego Rosyjska Cerkiew Prawosławna obłożyła Mazepę klątwą. [wróć]

14. Akselband – sznur galowy używany przez generałów. [wróć]

15. Kibitka – jednokonny powóz lub sanie z krytym dachem. [wróć]

16. Hołoble – dwa dyszle, w które wprzęga się konie. [wróć]

17. Chodzi o Świętobliwy Synod, który został wprowadzony w 1721 r. w wyniku reform Piotra Wielkiego. W ich efekcie Kościół prawosławny został włączony w struktury państwa rosyjskiego. Świętobliwy Synod był instytucją kolegialną, kierującą działalnością Cerkwi. Kontrolę na nim sprawował cywilny urzędnik wyznaczany przez cara. [wróć]

18. Stawropol został założony w 1777 r. na tzw. linii azowsko-mozdockiej. [wróć]

19. Pułk choperski powstał w 1774 r., a w 1779 r. rozmieszczono go w rejonie Stawropola. Na jego bazie w 1870 r. uformowano Choperski 1. Pułk Kozacki Kubańskiego Wojska Kozackiego. [wróć]

20. Taganrog obecnie znajduje się w Rosji w Obwodzie Rostowskim. [wróć]

21. Felfebel – niemiecki stopień podoficerski. Od czasów reformy Piotra Wielkiego w 1722 r. występował również w armii rosyjskiej. [wróć]

22. Przyszczypka – łata na bucie. [wróć]

23. Wiorsta – niemetryczna rosyjska miara odległości równa 1066,76 m. [wróć]

24. Szaszka – rodzaj zakrzywionej szabli, której używali górale kaukascy. Została przyjęta przez Kozaków, a także inne formacje wojskowe w carskiej Rosji. [wróć]

25. Wyżki – poddasze lub drewniana nadbudowa; ewentualnie wieża. [wróć]

26. Subotnicy – nieoficjalna nazwa chrześcijańskich grup wyznaniowych, które świętują sobotę zamiast niedzieli. W związku z tym w carskiej Rosji były traktowane jako sekta żydowska. W I poł. XIX w. subotników otwarcie przyznających się do udziału w tym ruchu religijnym przesiedlano m.in. na przedgórze Kaukazu oraz Zakaukazie. [wróć]

27. Tj. 1845 r. [wróć]

28. Krupa – produkt żywnościowy z całych lub rozdrobnionych ziaren różnych kultur zboża. Najczęściej służy do przygotowania kaszy lub zupy. [wróć]

29. Iwan Paskiewicz (1782–1856) – od 1827 r. dowodził Samodzielnym Korpusem Kaukaskim, a także zarządzał Krajem Kaukaskim. W latach 1830–1831 stłumił w Polsce powstanie listopadowe. Od 1832 r. do 1856 r. sprawował funkcję namiestnika Królestwa Polskiego. [wróć]

30. Pomieszczyk – nazwa właściciela ziemskiego w Rosji, który był zobowiązany do odbywania służby państwowej. Natomiast w XIX i na początku XX w. powszechne nazwanie szlachcica. [wróć]

31. Girejowie – władcy chanatu krymskiego od XV do II poł. XVIII w. [wróć]

32. Gubernator Zabołocki – być może chodzi o żyjącego w latach 1802–1878 Wasilija Zabołockiego. [wróć]

33. Tyflis – ówczesna nazwa Tbilisi. W XIX w. było centrum administracyjnym rosyjskiej władzy na Kaukazie. [wróć]

34. Kartacz – rodzaj pocisku artyleryjskiego używanego od XVI do XIX w. Był on wypełniony małymi kulkami, przez co miał duże pole rażenia. [wróć]

35. Michaił Woroncow – rosyjski książę i generał feldmarszałek. Urząd namiestnika Kaukazu sprawował w latach 1844–1854. [wróć]

36. Mikołaj Murawiow-Karski – namiestnik Kaukazu w latach 1854–1856. [wróć]

37. Wojna wschodnia – wojna krymska w latach 1853–1856. [wróć]

38. Wsie obywatelskie – tj. szlacheckie. [wróć]

39. Wojłok – filc produkowany metodami tradycyjnymi z wełny i sierści zwierzęcej. [wróć]

40. Żupan – staropolski męski ubiór: długa suknia z rękawami zapinana na guziki. [wróć]

41. De gustibus non est disputandum – (łac.) o gustach się nie dyskutuje. [wróć]

42. Jekaterinograd – nazwa twierdzy zbudowanej w 1777 r. na linii azowsko-mozdockiej. W 1786 r. Jekaterinograd został miastem gubernialnym w Guberni Kaukaskiej. W 1822 r. twierdza została zlikwidowana, a miasto przekształcono w stanicę. Obecnie znajduje się na terytorium Republiki Kabardyno-Bałkarskiej. [wróć]

43. Grigorij Potiomkin (1739–1791) – rosyjski feldmarszałek i jeden z faworytów carycy Katarzyny II. [wróć]

44. Mozdok obecnie znajduje się na terenie Republiki Osetia Północna-Alania. Twierdza wybudowana w tym mieście była najbardziej wysuniętym na wschód umocnionym punktem na linii azowsko-mozdockiej. Od 1785 r. Mozdok był miastem powiatowym. [wróć]

45. Chodzi o różne prawosławne sekty i ruchy wyznaniowe. [wróć]

46. Chodzi o język starocerkiewnosłowiański. [wróć]

47. Jezuitów wydalono z Cesarstwa Rosyjskiego w 1820 r. [wróć]

48. Czador – lekkie okrycie kobiece, zasłaniające całą figurę od nóg do głowy. Kobiety zakładały je zwyczajowo, gdy wychodziły z domu. [wróć]

49. Chodzi o Kabardyński 80. Pułk Piechoty. [wróć]

50. Chodzi o Kuryński 79. Pułk Piechoty. [wróć]

51. Najprawdopodobniej chodzi o stanicę Andrejewskaja, znajdującą się obecnie w Kraju Krasnodarskim. [wróć]

52. W latach 1818–1869 funkcjonował fort Groznaja, który był stanicą kozacką. Dopiero w 1869 r. powstało miasto Grozny, obecna stolica Czeczenii. [wróć]

53. Od 1840 do 1897 r. srebrny rubel był podstawowym środkiem płatniczym w Cesarstwie Rosyjskim. [wróć]

54. Wilia – najdłuższy dopływ Niemna. Płynie na terenie obecnej Litwy i Białorusi. [wróć]

55. Derwisz – muzułmański odpowiednik mnicha, członka bractwa o charakterze mistycznym. Wywodzi się od perskiego derviš oznaczającego biedaka. Często derwisze swoje nauki opierają na doktrynie sufizmu. [wróć]

56. Arba – wóz dwukołowy, bez resorów. [wróć]

57. Szura – obecne miasto Bujnaksk w Dagestanie. [wróć]

58. Stanica Mekańska znajduje się w rejonie naurskim w Czeczenii. [wróć]

59. Stanica Naurska – centrum rejonu naurskiego w Czeczenii. [wróć]

60. Stanica Iszczerska znajduje się w rejonie naurskim w Czeczenii. [wróć]

61. Stanica Kaluczajewska – najprawdopodobniej chodzi o stanicę Galiugajewską w południowo-wschodniej części Kraju Stawropolskiego. [wróć]

62. Chodzi o potomków Kozaków wołżańskich (wywodzili się oni z Kozaków dońskich zamieszkujących na tzw. wołżańskiej linii przygranicznej), którzy zostali przesiedleni do wymienionych stanic na podstawie decyzji z 1765 r. [wróć]

63. Kozakami grebieńskimi (Grebieńcami) określało się Kozaków terskich. Żyli oni na Kaukazie Północnym wzdłuż Kury, Małki, Tereku, Sunży i Assy. Nie wiadomo, kiedy dokładnie Kozacy pojawili się w dorzeczu Tereku. Początkowo nazywano ich Grebieńcami, ponieważ w pierwszej połowie XVI w. osiedlali się na stokach Grzbietu Terskiego. [wróć]

64. Starowiercy (staroobrzędowcy) – ogólne określenie wyznawców różnych odłamów i ruchów w rosyjskim prawosławiu, które odrzuciły reformy kościelne patriarchy Nikona i cara Aleksego I wprowadzone w latach 50. i 60. XVII w. Celem reform była unifikacja rytów Cerkwi Rosyjskiej z Cerkwią Konstantynopolitańską. [wróć]

65. Kozackie Wojsko Czarnomorskie zostało utworzone w 1787 r., a jego podstawę stanowili Kozacy z Zaporoża. W 1792 r. przeniesiono je nad Kubań, a w 1860 zmieniono jego nazwę na Kubańskie Wojsko Kozackie. [wróć]

66. Zaporoże – historyczna kraina nad dolnym Dnieprem. Znajdowała się tam Sicz Zaporoska – główny ośrodek Kozaków zaporoskich. [wróć]

67. Naur – stanica Naurska, obecne centrum rejonu naurskiego w Czeczenii. [wróć]

68. Kapszuk – woreczek z pęcherza, przeważnie wieprzowego, służący do przechowywania tytoniu. [wróć]

69. Pohana – zapewne chodziło o rosyjskie słowo pohabnaja, tj. nędzna, niegodziwa. [wróć]

70. Stanica Czerwlonnaja znajduje się obecnie na terenie rejonu szełkowskiego w Czeczenii. [wróć]

71. Mamuka, tj. matrona, oznaczała seniorkę rodu u Kozaków. [wróć]

72. Swalnyj griech – grzech rozpusty. [wróć]

73. Gralewskiemu zapewne nie chodzi o góry Ural, ale o miasto Uralsk – obecny Oral w północno-zachodnim Kazachstanie. [wróć]

74. Gwintówka – rodzaj strzelby. [wróć]

75. Pałasz – biała broń przeznaczona do cięć, wywodząca się od miecza siecznego. [wróć]

76. Dargo – auł w rejonie wedeńskim w Czeczenii położony nad rzeką Aksaj. W latach 1840–1845 w Dargo znajdowała się stolica imamatu Szamila. [wróć]

77. Szubut – jedna z nazw Szatoj, centrum obecnego rejonu szatojskiego w Czeczenii. [wróć]

78. Stanica Szczedryńska – obecnie stanica Staroszczedryńska w rejonie szełkowskim w Czeczenii. [wróć]

79. Sążeń – antropometryczna miara długości wynosząca ok. 2 m. Sążeń polski wynosił ok. 1,75 m, natomiast sążeń rosyjski ok. 2,13 m. [wróć]

80. W listopadzie 1830 r. wybuchło w Polsce powstanie przeciwko Cesarstwu Rosyjskiemu. Swym zasięgiem objęło Królestwo Polskie oraz część ziem litewskich i Wołyń. Zostało stłumione w październiku 1831 r. W ramach represji popowstaniowych wielu Polaków zostało wcielonych do wojska rosyjskiego. [wróć]

81. Wasze blagorodie – (ros.) szanowny pan. W tym przypadku ma wymiar ironiczny. [wróć]

82. Cytadela Warszawska (zwana w okresie rozbiorów Aleksandrowską) została wybudowana na rozkaz cara Mikołaja I po upadku powstania listopadowego. Jej głównym celem była kontrola miasta, jednakże znajdowało się tam również więzienie śledcze. [wróć]

83. Książę Konstanty Romanow od 1814 do 1831 r. był naczelnym dowódcą armii Królestwa Polskiego oraz faktycznym namiestnikiem cara w Polsce. [wróć]

84. W tym przypadku chodzi o jedną z dwóch stanic położonych nad Terekiem bardzo blisko siebie (jeśli wziąć pod uwagę dalszy opis Gralewskiego, prawdopodobnie ma na myśli drugą z nich) – albo o Szełkozawodzką, albo o Szełkowską. Obie znajdują się obecnie w rejonie szełkowskim w Czeczenii. [wróć]

85. Oficjalną datą powstania miasta Kizlar jest 1735 r., kiedy to zbudowano rosyjską twierdzę znajdującą się na terenie obecnego miasta. [wróć]

86. Prawdopodobnie Gralewskiemu chodzi o rok 1825. [wróć]

87. Dykasteria – dawniej sąd lub organ administracji państwowej. [wróć]

88. Powszechnie Tatarami na Kaukazie nazywano w XIX w. przodków współczesnych Azerbejdżan, jednakże w tym przypadku Gralewskiemu chodzi prawdopodobnie o inny naród turkijski – Kumyków. [wróć]

89. W swoim tekście Gralewski używa zniekształconej formy Kazi-Mutta. Zarówno Kazi-mułła, jak i Kazi-Mutta odnoszą się do imama Kazi-Muhammada żyjącego w latach 1795–1832. Urodził się on w aule Gimry, położonym nieopodal rzeki Awarskoje Kojsu. [wróć]

90. Grochów – obecnie część Warszawy położona na prawym brzegu Wisły. 25 lutego 1831 r. pod ówczesną wsią Olszynką Grochowską miała miejsce największa bitwa podczas powstania listopadowego. Wojska polskie dowodzone przez gen. Józefa Chłopickiego odpierały atak wojsk rosyjskich pod dowództwem feldmarszałka Iwana Dybicza. Bitwę uważa się za nierozstrzygniętą, ponieważ obie strony się wycofały, aczkolwiek udaremniła ona zajęcie Warszawy przez Rosjan. [wróć]

91. Chodzi o Artura Zawiszę, pseud. Czarny. Po upadku powstania listopadowego działacz polskiego ruchu niepodległościowego Józef Zaliwski rozpoczął organizować w 1833 r. oddziały partyzanckie, które miały doprowadzić do kolejnego powstania przeciwko Rosji. Jednym z dowódców partyzantów był właśnie Artur Zawisza. [wróć]

92. Szymon Konarski – polski działacz niepodległościowy i uczestnik powstania listopadowego. Skazano go na rozstrzelanie, które wykonano 27 lutego 1839 r. Jego grób stratowano końmi, aby nigdy go nie odnaleziono. [wróć]

93. Józef Bohdan Zaleski – polski poeta okresu romantyzmu. Jest zaliczany do tzw. ukraińskiej szkoły poetów. [wróć]

94. Pieśń Janusza – zbiór wierszy poświęconych bohaterstwu powstańców listopadowych, wydany anonimowo w Paryżu przez Wincentego Pola, polskiego poetę i geografa. [wróć]

95. Jednodworcy – pierwotnie szlachta, lecz nieposiadająca poddanych. Z czasem grupa ta została zaklasyfikowana do chłopów. [wróć]

96. Ziemia smoleńska przeszła od Polski do Rosji na mocy rozejmu podpisanego w Andruszowie w 1667 r. [wróć]

97. Tj. nie otrzymał tzw. dekretu rodowitości, wydawanego przez działającą w każdej guberni deputację szlachecką. [wróć]

98. Wielki książę Michał Pawłowicz Romanow (1798–1849) – czwarty syn cara Pawła I i Marii Fiodorowny. [wróć]

99. Tj. pozostających do dyspozycji administracji państwowej. [wróć]

100. Duchoborcy – wywodząca się z prawosławia rosyjskiego grupa religijna, która odrzuciła m.in. Kościół i dogmaty. [wróć]

101. Bezpopowcy – grupa staroobrzędowców, która nie posiada hierarchii kościelnej. [wróć]

102. Pomorcy – jedna z grup staroobrzędowców bezpopowców. [wróć]

103. Mołokani – grupa religijna wywodząca się z prawosławia. Nazwa powstała w XVIII w. i oznacza ludzi pijących duchowe mleko. Mołokanie m.in. odrzucili koncepcję Trójcy Świętej, kult ikon i duchowieństwo. W latach 30. XVIII w. car Mikołaj I zezwolił im oraz duchoborcom osiedlać się na Zakaukaziu. [wróć]

104. Skopcy – ruch religijny powstały w prawosławiu, uważający ascezę i kastrację za warunek zbawienia. [wróć]

105. Skitnicy – grupa staroobrzędowców żyjących w guberni niżnonowogrodzkiej na przełomie XVII i XVIII w. Nazwa pochodzi od pustelni dla mnichów pragnących prowadzić ascetyczne życie. [wróć]

106. Chanat astrachański został włączony do Carstwa Rosyjskiego w 1556 r. [wróć]

107. Błąd Gralewskiego, Tiumeń znajduje się bowiem na Syberii w dorzeczu Obu. Prawdopodobnie chodziło mu o ludy tamańskie, tj. zamieszkujące Półwysep Tamański położony w Kraju Krasnodarskim. [wróć]

108. Chodzi o ludy zamieszkujące okolice obecnego Piatigorska. [wróć]

109. Kumycy – naród turkijski. Ich liczebność jest szacowana na ok. 500 tys., a zamieszkują głównie środkową część Dagestanu oraz kilka wsi w Czeczenii i Osetii Północnej. Od XVI do XVIII w. istniało niepodległe państwo Kumyków ze stolicą w Tarki (obecnie są to przedmieścia Machaczkały). [wróć]

110. Armia rosyjska w latach 1722–1723 zajęła wschodnie i południowe wybrzeże Morza Kaspijskiego. [wróć]

111. Swiatyj Kriest – obecny Budionnowsk w Kraju Stawropolskim. [wróć]

112. Twierdza w Mozdoku została zbudowana w 1763 r. [wróć]

113. Anapa została zdobyta w czerwcu 1791 r. przez wojska gen. Iwana Gudowicza w czasie wojny rosyjsko-tureckiej trwającej w latach 1787–1792. [wróć]

114. Sulak – rzeka w Dagestanie wpadająca do Morza Kaspijskiego. [wróć]

115. Jermak Alenin – ataman kozacki, zm. w 1585 r. Dowodził oddziałami, które podbiły Syberię i przyłączyły ją do państwa moskiewskiego. [wróć]

116. Stieńka Razin – Kozak doński i przywódca jednego z największych powstań przeciwko carskiemu samowładztwu, trwało ono w latach 1670– –1671. [wróć]

117. Fiodor Apraksin (1661–1728) – współpracownik Piotra I, gubernator Estonii i Karelii, przewodniczył także rosyjskiej Admiralicji i dowodził Flotą Bałtycką. [wróć]

118. Stosowano równolegle kilka rodzajów dziesięcin, dlatego trudno je przeliczyć na dzisiejsze jednostki. Popularna dziesięcina liczyła 1,09 ha. [wróć]

119. Furaż – obrok dla konia wojskowego. [wróć]

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki