J.R.R. Tolkien
Utracona droga i inne pisma

Tytuł oryginału
The Lost Road and Other Writings

ISBN

Originally published in the English language by HarperCollins Publishers Ltd. under the title The Treason of Isengard. The History of The Lord of the Rings. Part Two.

Copyright © The Tolkien Estate Limited and C.R. Tolkien 1989

Talkien logo®, Talkien signature®, TOLKIEN® and are registered trademarks of The Tolkien Estate Limited

J.R.R Tolkien asserts the moral right to be acknowledged as the author of this work
All rights reserved

Copyright © for the Polish edition by Zysk i S-ka Wydawnictwo s.j., Poznań 2025
Copyright © for the Polish translation by Maria Gębicka-Frąc, Cezary Frąc, 2025

Redakcja
Marek Gumkowski

Ilustracja na okładce
Maciej Łaszkiewicz

Grafika na tyle okładki i wyklejce
Rafał Mikłaszewski

Indeks opracowała
Marta Dobrecka

Opracowanie graficzne i techniczne
Barbara i Przemysław Kida

Wydanie 1

Zysk i S-ka Wydawnictwo
ul. Wielka 10, 61-774 Poznań
tel. 61 853 27 51, 61 853 27 67
dział handlowy, tel./faks 61 855 06 90
sklep@zysk.com.pl
www.zysk.com.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark).

Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w Zysk i S-ka Wydawnictwo.

Wykaz polskich wydań Tolkiena, do których odsyłają skróty w niniejszym tomie

Hobbit Hobbit albo tam i z powrotem. Tłum. Paulina Braiter.

Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań 2017

Niedokończone opowieści Niedokończone opowieści Śródziemia i Númenoru.

Tłum. Paulina Braiter, Agnieszka Sylwanowicz. Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań 2019

Silmarillion Silmarillion. Tłum. Maria Skibniewska.

Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań 2017

Listy J.R.R. Tolkien. Listy.

Wybrane i opracowane przez Humphreya Carpentera przy współudziale Christophera Tolkiena.

Tłum. Agnieszka Sylwanowicz.

Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań 2020

BP Władca Pierścieni, tom I: Bractwo Pierścienia.

Tłum. Jerzy Łoziński.

Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań 2017

DW Władca Pierścieni, tom II: Dwie Wieże.

Tłum. Jerzy Łoziński.

Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań 2017

WP III, Władca Pierścieni, tom III: Dodatki A/B/C.

Dodatek A/B/C Tłum. Jerzy Łoziński.

Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań 2017

Do wcześniejszych tomów „Historii Śródziemia” odnoszą się odsyłacze z numeracją rzymską I–VI i numerem strony.

Uwagi o nazwach własnych

Podobnie jak to było w Powrocie Cienia, także w Zdradzie Isengardu wydawca zdecydował o wprowadzeniu uzupełnień w wypadku nazw geograficznych, imion postaci i niektórych innych nazw własnych: obok nazw z bazowego tłumaczenia Jerzego Łozińskiego pojawiają się w nawiasach kwadratowych ich odpowiedniki funkcjonujące w pozostałych polskich przekładach Władcy Pierścieni pióra Marii Skibniewskiej oraz Marii Gębickiej-Frąc i Cezarego Frąca (oznaczone S i F tylko wtedy, gdy się od siebie różnią).

Przedmowa

Opracowując „Historię Śródziemia”, starałem się, żeby każdy tom był samodzielną całością, a nie częścią odciętą po osiągnięciu pewnej objętości, jednak w przypadku prezentacji historii powstania Władcy Pierścieni okazało się to bardzo trudne. W Powrocie Cienia udało mi się doprowadzić historię do momentu, kiedy, jak to określił mój ojciec, „nastąpiła dłuższa przerwa”, gdy Kompania Pierścienia stanęła przed grobowcem Balina w kopalniach Khazad-dûm; w konsekwencji oznaczało to pozostawienie na później dalszych skomplikowanych zmian wcześniejszych partii Bractwa Pierścienia, które powstały w tym okresie.

W niniejszym tomie miałem nadzieję i zamiar dotrzeć do drugiej ważnej przerwy w procesie tworzenia Władcy Pierścieni. W przedmowie do drugiego wydania ojciec wspomniał, że w 1942 roku nakreślił „pierwszy szkic tego, co dziś stanowi treść Księgi trzeciej [od »Odejścia Boromira« do »Palantíru«], a także początki I i III rozdziału Księgi piątej [rozdziały »Minas Tirith« i »Przegląd armii Rohanu«], kiedy jednak płomienie pożogi rozpaliły się w Anórien, Théoden zaś dotarł do Kopcowej Doliny [Harrowdale], mnie zabrakło nie tylko pomysłów, ale i czasu na myślenie”. Wydaje się, że ojciec zatrzymał się pod koniec 1942 roku i zaczął od nowa („zmusiłem się do tego, aby […] wysłać Froda w podróż do Mordoru”) na początku kwietnia 1944 roku, po ponadrocznej przerwie.

Książkę tę zatytułowałem Zdrada Isengardu, ponieważ taki tytuł Księgi trzeciej (pierwszej księgi Dwóch wież) ojciec zaproponował w liście do Raynera Unwina z marca 1953 roku (Listy, nr 136). Jednakże wielokrotnie przekonałem się, że historia powstawania Władcy Pierścieni ma tendencję do narzucania własnego tempa i skali oraz że nadchodzi pewien punkt krytyczny, poza którym nie jest możliwe skondensowanie zawiłości rozwijającej się struktury bez zmiany charakteru przedsięwzięcia. Stwierdziwszy, że historia nie toczy się dość wartko, abym doprowadził ją do wielkiej podróży Gandalfa z Pippinem na Szarogrzywym [Cienistogrzywy], zanim zabraknie mi miejsca, przepisałem większą część książki, próbując ją skrócić; szybko odkryłem, że jeśli odrzucam materiał jako mniej istotny lub mniej interesujący, zawsze później staję przed koniecznością wyjaśnień, które zajęłyby zyskane wcześniej miejsce. W końcu zdecydowałem, że rozdział „Król z Domu o Złotych Dachach” jest odpowiednim miejscem na przystanek, nie ze względu na układ kompozycji, ale na rozwój opowieści, i zachowałem tytuł Zdrada Isengardu, ponieważ był to nowy centralny element tej części Władcy Pierścieni, chociaż w tym opracowaniu opis zniszczenia Isengardu i nagrody za zdradę Sarumana pojawia się tylko w postaci wstępnego zarysu.

Oczywiście mógłbym znacznie skrócić moją relację, traktując bardziej powierzchownie takie kwestie, jak chronologia i geografia, ale dobrze wiem, że są tacy, którzy uważają te często niezwykle złożone zagadnienia za bardzo interesujące, inni zaś z łatwością mogą je pominąć. Mógłbym też wykluczyć pewne pierwotne fragmenty, które nie różnią się zbytnio od tych w opublikowanym dziele, jednakże moim zamysłem w całej tej „Historii” było to, aby głos autora był w dużej mierze słyszalny.

Sposób konstrukcji Powrotu Cienia oznaczał, że pierwsza część Zdrady Isengardu musi obszernie omówić dalszy rozwój wydarzeń przedstawionych w Bractwie Pierścienia [dalej: BP] aż do punktu osiągniętego w tej pierwszej książce; część ta jest z konieczności kontynuacją relacji z Powrotu Cienia i pozostaje z nią w ścisłym związku — chociaż liczne odsyłacze do jej tekstu są niczym więcej, jak tylko odsyłaczami, i nie trzeba ich przeglądać, aby śledzić to omówienie.

Niniejsza książka również ma charakter głównie opisowy i wyjaśnienie, dlaczego, moim zdaniem, narracja ewoluowała w opisany przeze mnie sposób, uznałem za bardziej przydatne niż przedstawianie własnych poglądów na temat znaczenia poszczególnych elementów.

W miarę postępów prac nad Władcą Pierścieni początkowe szkice stają się coraz trudniejsze do odczytania, ale z oczywistych względów nie wahałem się przed podjęciem próby zaprezentowania nawet tych najmniej czytelnych, na przykład pierwopisu wizji Froda na Amon Hen (s. 447–448), choć tekst będący tego rezultatem jest usiany wielokropkami i znakami zapytania.

Po raz kolejny jestem niezmiernie wdzięczny panu Taumowi Santoskiemu za szczodrą i niezawodną pomoc w czasie przygotowywania tej książki, a także panu Johnowi D. Rateliffowi, który pomagał w analizie rękopisów będących w posiadaniu Uniwersytetu Marquette. Dziękuję również panu Charlesowi B. Elstonowi, archiwiście Biblioteki Pamięci w Marquette, za udostępnienie zdjęć szkiców zachodniej bramy Morii i napisu na grobie Balina oraz pannie Tracy Muench, odpowiedzialnej za kserowanie wielu rękopisów.

Pan Charles Noad bardzo uprzejmie podjął się dodatkowej i niezależnej lektury odbitek korektorskich, połączonej ze skrupulatnym sprawdzeniem wszystkich odniesień i cytatów z opublikowanych prac. W związku z tym muszę wyjaśnić coś, na co powinienem zwrócić uwagę w Powrocie Cienia, a mianowicie na być może mylący zabieg, jaki stosowałem w tych książkach: odnosząc wcześniejszy tekst do postaci opublikowanej, często traktuję fragmenty jako identyczne, chociaż ich sformułowania w rzeczywistości nieco się różnią. Tak na przykład słowa (s. 445) „Sam wtrącił się do rozmowy: »Przepraszam, ale całkiem nie rozumiecie pana Froda«” to nie błędny cytat z Bractwa Pierścienia (gdzie brzmi on: „Przepraszam, że się wtrącę, ale całkiem nie rozumiecie mojego pana”, BP, s. 491), lecz „skrót”, za pomocą którego precyzyjnie wskazuję odpowiedni punkt w Bractwie Pierścienia, przy czym cytuję dokładnie wcześniejszy tekst. Robię to także wtedy, gdy wiążę ze sobą kolejne wczesne wersje.

Ilustracja przedstawiająca Orthank w Kręgu Isengardu, reprodukowana na okładce, jest najwcześniejszym wyobrażeniem wieży i można ją uznać za wizję ojca w czasie, gdy pisał teksty zawarte w tej książce. Narysowana na odwrocie arkusza egzaminacyjnego z 1942 roku, została odnaleziona wraz z innymi rysunkami wśród pierwopisów rozdziału „Droga do Isengardu”. Ewolucja koncepcji Orthanku zostanie opisana w tomie VIII, ale uznałem za właściwe zamieszczenie wizerunku wieży na okładce Zdrady Isengardu.

Podobnie jak w Powrocie Cienia, w cytowanych tekstach kieruję się sposobem przedstawiania nazw przez mojego ojca, który był pod tym względem bardzo niekonsekwentny, szczególnie jeśli chodzi o stosowanie wielkich liter. Używam skrótu BP dla Bractwa Pierścienia, DW dla tytułu Dwie Wieże i WP dla całego Władcy Pierścieni; do wcześniejszych tomów „Historii Śródziemia” odnoszą się odsyłacze z numeracją rzymską, np. „II.189”, „V.226”.

 Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

I. Spóźnienie Gandalfa

W Powrocie Cienia, po przytoczeniu i omówieniu niezwykłych notatek i zarysów fabuły datowanych na sierpień 1939 roku (rozdział XXII: „Nowe wątpliwości i nowe przewidywania”), przeszedłem do kontynuacji historii rozgrywającej się w Rivendell i dotarłem aż do Morii. Jednakże w tym czasie (pod koniec 1939 roku) ojciec także dokonywał istotnych dalszych przeróbek tego, co ostatecznie stało się Księgą pierwszą BP, wynikających przede wszystkim z przerobionej historii poczynań Gandalfa i wyjaśnienia, dlaczego czarodziej się spóźnił. Wątpię, czy możliwe byłoby opracowanie doskonale przejrzystego i spójnego porządku chronologicznego tego okresu ewolucji narracji albo dokładne powiązanie rozwoju pierwszych rozdziałów późniejszej Księgi drugiej z nową pracą nad Księgą pierwszą. Ojciec krążył tam i z powrotem, wypróbowywał nowe koncepcje, a potem często z nich rezygnował, tworząc nie zawsze możliwą do rozwikłania plątaninę zmian; nawet gdyby w pełni dało się ją rozwikłać, dokonanie tego w sposób choć trochę zrozumiały wymagałoby ogromnej ilości miejsca nawet bez przytaczania rękopisów. Pozostaje wiele kwestii niepewnych, nie sądzę jednak, aby stanowiły one rzeczywistą przeszkodę w zrozumieniu rozwoju fabuły w jego wszystkich istotnych aspektach.

Większą część nowej pracy nad opowieścią, aż do Rivendell, można rozpatrywać w ramach poszczególnych rozdziałów, ale niektóre zarysy, schematy czasowe i notatki najlepiej zebrać razem, chociaż niepodobna ustalić, w jakiej kolejności zostały sporządzone. Są one tematem tego rozdziału.

(1) Ta kartka zaczyna się od nagłówka: „Stan fabuły przyjęty po XI. (Znaczną część wyjaśnienia w XII i incydent w rozdziale o Bree trzeba napisać na nowo)”. Jest tu wyraźne nawiązanie do rozdziału XII „Rada u Elronda”, który na tym etapie zawierał narrację wyodrębnioną później jako „Liczne spotkania” (por. VI.399–400). Dalej czytamy:

Bilbo wydaje przyjęcie i odchodzi. W tym czasie nie wie nic o mocy ani o pochodzeniu pierścienia (poza zapewnianiem niewidzialności). Motyw pisania książki (wprowadź jego ironiczną minę w związku z „życiem szczęśliwie do kresu [jego] dni”) — i niepokój: pragnienie zobaczenia morza lub gór przed końcem życia. Bilbo, gdy myśli o zostawieniu pierścienia, przyznaje się do lekkiej niechęci, połączonej z dziwnie przeciwnym uczuciem. Mówi Gandalfowi, że czasami czuje się tak, jakby pierścień był patrzącym na niego okiem.

Te dwie rzeczy dają Gandalfowi do myślenia. Dlatego pomaga Bilbowi w przygotowaniach, ale ma też oko na Pierścień.

(Wytnij partię materiału genealogicznego i większość tekstu dotyczącego Bagginsów z Sackville).

Gandalf odchodzi i jest nieobecny przez 3 i 7 lat. Pod koniec ostatniej nieobecności (14–15 lat po zniknięciu Bilba) Gandalf powraca i zatrzymuje się u Froda. Następnie wyjaśnia, co odkrył. Nie radzi jednak jeszcze Frodowi, aby wyruszył w drogę, chociaż wspomina o Szczelinach Zagłady [F: Rozpadliny Zagłady] i Ognistej Górze [F: Góra Ognia].

Znowu odchodzi, a Frodo staje się niespokojny. Gdy mija rok, a Gandalf nie wraca, w głowie Froda rodzi się pomysł, aby wyprawić się może nawet do Szczelin Zagłady, a w każdym razie do Rivendell. Tam uzyska radę. Ostatecznie opracowuje swe plany z przyjaciółmi: Merrym i [Folkiem >] Faramondem1 (bez Oda) i Samem. Odchodzą w chwili, gdy Czarni Jeźdźcy przybywają do Hobbitowa [Hobbiton].

Gandalf dowiaduje się o Czarnych Jeźdźcach, ale spóźnia się, ponieważ poszukuje go Władca Ciemności [Czarny Władca] (albo z powodu Drzewacza [Drzewiec]). Zaniepokojony odejściem Froda, bezzwłocznie jedzie do Jeleniska [Buckland] i znowu przybywa za późno. Gubi trop hobbitów, którzy zapuścili się do Starego Lasu, i ich wyprzedza. Zaprzyjaźnia się z Trotterem. Kim jest Trotter?

Pod koniec tego szkicu ojciec przez chwilę rozważał zupełnie nową odpowiedź na to pytanie: Trotter miał być „elfem w przebraniu — przyjacielem Bilba w Rivendell”. Był jednym ze zwiadowców, których wielu wysłano z Rivendell, i „udaje, że jest Czatownikiem [Strażnik]”. Ojciec skreślił to przypuszczalnie zaraz po napisaniu.

Jeśli porównamy ten zarys z notatką z sierpnia 1939 roku podaną w VI.374, okaże się, że jej fragment wykazuje wyraźne podobieństwo do tego, co zostało powiedziane tutaj:

Gandalf nie każe Frodowi opuścić Shire […]. Plan wyjazdu był w całości dziełem Froda. Sny lub inna przyczyna [dodane: niepokój] skłoniły go do podjęcia decyzji o wyruszeniu w podróż (żeby znaleźć Szczeliny Zagłady? po zasięgnięciu rady Elronda). Gandalf po prostu znika na lata […] Gandalf próbuje ich odnaleźć i jest bardzo zmartwiony, gdy odkrywa, że Frodo opuścił Hobbitów.

Pomysł, że Drzewacz był wrogą istotą i w kluczowym momencie przetrzymywał Gandalfa w niewoli, pojawił się w „fazie trzeciej” w rozdziale XII (VI.363); por. także VI.384, 397.

(2) Na drugiej niedatowanej kartce pojawia się prawdziwe imię „Trottera” już jako człowieka: Aragorn.

Trotter jest człowiekiem z plemienia Elronda, potomkiem [wykreślone od razu: Túrina]2 starożytnych ludzi z Północy i jednym z domowników Elronda. Był myśliwym i wędrowcem. Został przyjacielem Bilba. Znał Gandalfa. Był zaintrygowany historią Bilba i znalazł |Golluma3. Kiedy Gandalf wyruszył na ostatnią niebezpieczną wyprawę — aby dowiedzieć się, kim są Czarni Jeźdźcy i czy Władca Ciemności zaatakuje Shire — on [> Gandalf i Bilbo] umówił się z Trotterem (prawdziwe imię [inne niedokończone imiona wykreślone w czasie pisania: Bara/Rho/Dam] Aragorn, syn Aramira), że skieruje się on ku Shire i zachowa czujność na drodze ze wschodu (Gandalf zmierzał na południe). Daje Aragornowi list do Froda. Aragorn udaje Czatownika i kręci się wokół Bree. (Ostrzega także Toma Bombadila).

Sprawa drewnianych chodaków — w tym przypadku nie są potrzebne, ponieważ Aragorn jest człowiekiem4. Dlatego też nie ma potrzeby, aby Gandalf…5 Skrytka z jedzeniem na Świszczowym Wierchu [Wichrowy Czub] należy do Aragorna. Aragorn kieruje ich na Świszczowy Wierch, który jest dobrym punktem obserwacyjnym.

Ale jak Trotter mógł rozminąć się z Gandalfem?

Co opóźniło Gandalfa? Czarni Jeźdźcy lub inni łowcy. Drzewacz.

Aragorn nie rozminął się z Gandalfem i zorganizował spotkanie na Świszczowym Wierchu.

Na końcu widnieją napisane bardzo wyraźnie i dwukrotnie podkreślone słowa: BEZ ODA.

Podobieństwo tego, co zostało tu powiedziane o Trotterze/Aragornie (był człowiekiem z plemienia i rodu Elronda, stał się przyjacielem Bilba i „udaje, że jest Czatownikiem”), do propozycji przedstawionej pod koniec zapisków na kartce 1 (Trotter jest tam „elfem w przebraniu”, jednym ze zwiadowców z Rivendell, przyjacielem Bilba w Rivendell i „udaje Czatownika”) może sugerować, że jedno wynikło bezpośrednio z drugiego. Jednakże ojciec jeszcze nie rozstrzygnął ostatecznie rzeczonej kwestii, bo na odwrocie tej strony i niewątpliwie w tym samym czasie napisał:

Alternatywna rola dla Trottera. Trotter to Peregrin Boffin, którego Bilbo zabrał ze sobą lub który uciekł z Bilbem — ale to raczej jest powieleniem motywu, chyba że wytniesz wszystkich przyjaciół Froda6.

Jeśli Trotter to Peregrin Boffin, Bilbo musi odejść po cichu, a Peregrin po prostu zniknąć mniej więcej w tym samym czasie.

Dalej krótki fragment szkicuje przybliżoną narrację w następujący sposób:

Przez wiele lat w Hobbitowie panował spokój. Gandalf przychodził z rzadka, cichcem i głównie po to, by odwiedzić Bilba. Wyglądało na to, że zrezygnował z prób przekonania nawet [?młodych] Tuków, aby wybrali się na szalone przygody poza granice Shire. Potem nagle zaczęło się dziać. Bilbo Baggins znowu zniknął — ściślej mówiąc, odszedł, nikomu nie mówiąc ani słowa, z wyjątkiem Gandalfa (i, jak można przypuszczać, swoich siostrzeńców Peregrina i Froda7). Dla Froda był to ogromny cios. Stwierdził, że Bilbo zapisał wszystko, co posiadał, jemu i Peregrinowi. Tyle że Peregrin również zniknął, pozostawiając testament, w którym swój udział

Na tym kończą się te notatki, pomysł został porzucony. Być może właśnie tutaj Trotter ostatecznie przestał być hobbitem, Peregrinem Boffinem.

(3) Strona z wyraźnymi notatkami atramentem, częściowo zgadzającymi się z elementami zapisków na kartkach 1 i 2, jest optymistycznie zatytułowana Ostateczne decyzje. 8 października 1939. Zapiski zostały później poprawione ołówkiem, ale podaję je w formie pierwotnej.

(1) Ogólna fabuła na chwilę obecną. Bilbo znika na przyjęciu (ale cały ten rozdział trzeba będzie skrócić, szczególnie sprawę Bagginsów z Sackville). (Zacząć od rozmowy Bilba i Froda?)8

(2) Frodo nie spodziewał się Gandalfa. Gandalfa nie widziano od 2–3 lat. Frodo stał się niespokojny i odszedł, chociaż Gandalf naprawdę nie chciał, żeby zrobił to przed jego powrotem.

(3) Kiedy Bilbo odszedł, Gandalf nie miał pewności co do natury Pierścienia. Długowieczność Bilba wzbudziła jego podejrzenia — i nakłonił Bilba, żeby nie zabierał Pierścienia ze sobą. Bilbo nie miał pojęcia, że Pierścień jest niebezpieczny — uprość więc wszystkie motywy Bilba i usuń jego skrupuły w związku z obarczeniem Pierścieniem Froda.

(4) Przyjaciółmi Froda są Meriadok Brandybuck i Peregrin Boffin, zwani Merry i Perry (tylko oni; bez Oda). Peregrin odpada w Kruczym Dole [S: Ustroń; F: Crickhollow]. Merry w Rivendell. Tylko Sam idzie do końca.

(5) Trotter nie jest hobbitem; jest prawdziwym Czatownikiem, który po wielu wędrówkach zamieszkał w Rivendell. Wytnij chodaki.

W punkcie (4) widać, że pomimo decyzji — w istocie ostatecznej — iż Trotter jest człowiekiem, „Peregrin Boffin” przetrwał utratę swojego alter ego, pozostając osobą bliską właścicielowi Bag End, choć należącą do młodszego pokolenia, i na krótko wcielił się w rolę Oda Bolgera — ponieważ „odpada w Kruczym Dole”.

Do punktów (4) i (5) wprowadzone są ołówkowe poprawki. Do (4) ojciec dodał: „Peregrin zostaje w Hobbitowie i mówi Gandalfowi”. Następnie to skreślił, a pierwsze zdanie notatki zmienił następująco: „Przyjaciółmi Froda są Meriadok Brandybuck, Ham [ilkar] Bolger i Faramond Tuk, zwani Merry, Ham i Far”, z dalszym dopiskiem: „Ham odpada w Kruczym Dole, ale zostaje zabrany przez Gandalfa i użyty jako przynęta?” (Por. dalsze notatki na kartce 6, s. 23). Zatem „Odo Bolger” znów powraca, tym razem jako Hamilkar. Imię „Hamilkar” pojawiło się dotychczas jedynie w notatce z sierpnia 1939 roku, gdzie padła propozycja zmiany „Odo” na „Hamilkar” lub „Fredegar” (VI.373). „Peregrin Boffin” ponowie znika — ale tylko chwilowo.

Do punktu (5) po „prawdziwym Czatownikiem” ojciec dodał ołówkiem: „potomkiem Elendila. Tarkilem”. Miano Tarkil występuje w Etymologiach w V.457 (rdzeń KHIL „podążać”): *ta¯ra-khil, gdzie drugi człon najwyraźniej oznacza „śmiertelnik” (Hildi „następcy”, elfickie określenie ludzi, V.308).

(4) Strona bardzo surowych notatek ołówkiem, pokryta poprawkami i uzupełnieniami, jest datowana na „jesień 1939” i nosi tytuł Nowa fabuła. Następuje bardzo ważne rozwinięcie fabuły: opis przyczyn spóźnienia Gandalfa jest znacznie klarowniejszy niż wszystkie dotychczasowe, a nadto znika negatywna postać porywającego czarodzieja „Olbrzymiego Drzewacza” — choć nie w sposób ostateczny (zob. s. 93).

Schemat czasowy nie sprawdzi się, jeśli Gandalf pójdzie przodem.

(1) Scena w Kruczym Dole — jest tam tylko Hamilkar [przekreślone: lub Folek]9. Dmie w róg i płoszy konie Jeźdźców. Wybiegają z domu i znajdują drogę10, gdy podnosi się wrzawa.

(2) Gandalf z opóźnieniem przybywa do Bree. Zna Trottera (jego prawdziwe imię to Aragorn). Trotter pomógł mu wytropić Golluma. Sprowadza Trottera z powrotem w kwietniu 1418 roku, aby czuwał szczególnie na południowym wschodzie Shire. To wiadomość od Trottera w lipcu (?) ściągnęła z powrotem Gandalfa11 — obawa przed Czarnymi Jeźdźcami. Spotyka Trottera przy brodzie Sarn12. Opowiada mu o planowanym odejściu Froda 22 września. Prosi go, żeby obserwował Wschodni Gościniec, na wypadek gdyby coś stało się samemu Gandalfowi. Odwiedza Bree w drodze powrotnej do Shire we wrześniu [data nieczytelna]. Ale jest ścigany i próbuje dostać się do Shire od zachodu.

Ścigają ich [zmień na: go] Czarni Jeźdźcy — Gandalf nie dysponuje wystarczającą magią, aby samodzielnie poradzić sobie z Czarnymi Jeźdźcami, których królem jest czarnoksiężnik. Ścigają go przez bród Sarn, a on nie może (lub nie śmie) wrócić do Shire.

W końcu zostaje oblężony w Zachodniej Wieży. Nie może uciec, gdyż strzeże go pięciu Jeźdźców. Ci jednak odjeżdżają, gdy dowiadują się, że Czarni Jeźdźcy znaleźli trop Froda i odkryli, że odszedł on bez Gandalfa. Trzech jest z przodu. Trzech podąża za Frodem, ale gubią go i pierwsi docierają do Bree. Trzech ciągnie z tyłu13. Gandalf podąża za nimi — spotyka Peregrina [napisane powyżej: wieści od Starzyka [Dziadunio]].

Pozostała część tego zarysu jest bardzo surowa, a chronologia kolejnych ruchów Gandalfa pełna poprawek, najlepiej więc rozpatrzyć ją łącznie z innymi chronologiami tego okresu (s. 20 i dalsze).

Niezwykłym elementem tej „nowej fabuły” jest data, kwiecień 1418 roku, gdyż stanowi ona pierwsze odwołanie do jakiejkolwiek „zewnętrznej” chronologii; ponadto rok 1418 figuruje w Dodatku B do WP III — według rachuby czasu Shire to 3018 rok Trzeciej Epoki. Tak czy inaczej, w chwili obecnej nie jestem w stanie rzucić światła na chronologię leżącą u podstaw tej daty ani podać żadnych sugestii co do procesu, w wyniku którego powstała.

(5) Na odwrocie strony opisanej jako „Nowa fabuła” znajduje się szereg notatek na niepowiązane tematy.

(1) Jakaś wzmianka o kucyku Billa Ferneya. Czy kucyk zostanie w Rivendell? [Odpowiedź: „Tak”].

(2) Prawdziwe imię Trottera? [Ołówkiem obok: „Aragorn”. Zob. kartki 2 i 4].

(3) Elrond powinien powiedzieć więcej o Gilgaladzie?

(4) Nowa nazwa: Ciemna Dolina [S: Dolina Półmroku; F: Dolina Ciemnego Strumyka] (obecnie przeniesiona na południe). Rzeka Siwa Woda [Hoarwell] wypływa z? Hoardale. Nen fimred. Wilcza Dolina [Wolfdale]; [napisane powyżej: Entishdale]. Region na zachód od Gór Mglistych, na północ od Rivendell, nazywany jest Entyckie Krainy [Entishlands] — ojczyzna trolli14.

(5) Gandalf mówi, że Tom Bombadil nigdy nie opuszcza swoich włości. Skąd zatem zna go Butterbur? Granice krainy Toma ciągną się od Bree do Wysokiego Płotu [Wysoki Mur]15. [Obok słów „Skąd zatem zna go Butterbur?” ojciec napisał ołówkiem „Nie”].

(6) Totter jest Czatownikiem — potomkiem Elendila? — znają go Bilbo i Gandalf. Był już w Mordorze i był torturowany (pojmany w Morii). W kwietniu Gandalf poprowadził go w stronę granic Shire. To wiadomość od Trottera ściągnęła Gandalfa latem przed odejściem Froda.

(7) Czerwony miecz Froda jest złamany. Dlatego przyjmuje Żądło16.

Ostatnia notatka została dodana ołówkiem: „(8) Nie Barnabas Butterbur”.

W uwagach dotyczących Trottera jedyną kwestią, która nie pojawiła się w dotychczas podanych zapiskach, jest to, że Trotter został uwięziony w Morii — por. pierwopis Rady u Elronda (VI.401): „Trotter tropił Golluma, wędrując za nim na południe przez Las Fangorn i wzdłuż Trupich Trzęsawisk [Martwe Bagna], dopóki sam nie został pojmany i uwięziony przez Władcę Ciemności”. Widać tutaj, że historia schwytania i torturowania Trottera przetrwała jego przemianę z hobbita w człowieka.

Ponieważ prawdziwe imię Trottera nie jest jeszcze znane, omawiane tu notatki najwyraźniej poprzedzały te ujęte na kartkach 2 i 4, ale bez wątpienia wszystkie pochodzą z tego samego okresu.

(6) Schematy czasowe. W tej części spróbuję zestawić cztery chronologie ruchów Gandalfa, oznaczone A, B, C, D. Schemat A wynika z „nowej fabuły” przytoczonej na kartce 4 powyżej i prawdopodobnie był zapisany jako pierwszy. Schematy różnią się między sobą, każdy podaje nieco inną chronologię. Trudno jest mieć pewność, w jakim stopniu w każdym z nich opowieść była różna, ponieważ ojciec przedstawiał bardziej lub mniej konkretnie różne punkty rozmaitych schematów. Były to chronologie robocze, bardzo zaciemnione przez wersje alternatywne i dodatki, nieprzydatne w swej obecnej postaci, ale w tabeli na s. 23 zestawiłem (ostateczne) daty, podając wydarzenia w ujęciu pierwotnym lub ściśle na nim oparte. Daty podróży Froda z Hobbitowa na Świszczowy Wierch pozostają oczywiście niezmienione, ale dla wygody przytaczam je tutaj:

Czwartek | 22 września | Przyjęcie u Froda
Piątek | 23 | Frodo i jego przyjaciele opuszczają Hobbitów
Sobota | 24 | Noc z elfami
Niedziela | 25 | Gospodarz Maggot; noc w Kruczym Dole
Poniedziałek | 26 | Stary Las; pierwsza noc u Bombadila
Wtorek | 27 | Druga noc u Bombadila
Środa | 28 | Rozstanie z Bombadilem; Mogilne Kopce [Kurhany]
Czwartek | 29 | Dotarcie do Bree
Piątek | 30 | Odejście z Bree; w Lesie Czet’ [las Chetwood]
Sobota | 1 października | W Lesie Czet’
Niedziela | 2 | Na Komarowych Bagnach [Komarowe Bagniska]
Poniedziałek | 3 | Drugi dzień na Bagnach
Wtorek | 4 | Obóz nad strumieniem pod olchami
Środa | 5 | Obóz u podnóża wzgórz
Czwartek | 6 | Dotarcie do Świszczowego Wierchu; nocny atak.

(Uwagi do schematów czasowych zob. tabela poniżej).

Względna chronologia ruchów Gandalfa jest prawie taka sama we wszystkich czterech schematach, chociaż daty są różne, ale w C droga z Hobbitowa do Kruczego Dołu zajmuje czarodziejowi więcej czasu, a w D jazda z Bree do Świszczowego Wierchu trwa jeden dzień krócej. W A i B datą ucieczki Gandalfa z Wieży jest najpierw 24 września — noc, którą Frodo i jego towarzysze spędzili z elfami w Leśnym Skraju [S: Leśny Zakątek; F: Leśny Zaułek], natomiast w B znajduje się przekreślona sugestia, że wówczas Frodo „w nocy z elfami śnił swój sen”; jak wynika z innych schematów, śnił mu się Gandalf w Zachodniej Wieży. W C jest powiedziane, że Frodo śnił o Wieży, kiedy był „z elfami w pobliżu Leśnego Dworu”, ale ojciec na marginesie napisał: „Nie — w Kruczym Dole”; odnotował tu również, że atak na Kruczy Dół powinien zostać opowiedziany w noc spędzoną „Pod Rozbrykanym Kucykiem” (stąd „podwójny” początek rozdziału XI BP „Sztylet w ciemności”). W D umiejscowienie „wizji Gandalfa” lub „snu o Wieży” Froda waha się pomiędzy nocą spędzoną z elfami, nocą w Kruczym Dole a pierwszą nocą w domu Bombadila.

Jeśli chodzi o niezwykłą historię snu, zob. s. 46–49.

Wzmianka w A i B o spotkaniu Gandalfa z Peregrinem Boffinem (Perrym) w Hobbitowie po jego ucieczce należy do dodatku o „ostatecznych decyzjach” na kartce 3 powyżej: „Peregrin zostaje w Hobbitowie i opowiada Gandalfowi”. Był to pomysł krótkotrwały — rzeczywiście już w „Nowej fabule” (kartka 4) ojciec napisał „wiadomości od Starzyka”: nawiązanie do historii, która pojawi się w kolejnej fazie pracy nad „Radą u Elronda” (s. 171; BP, s. 320).

Schemat A nie wspomina o tym, co wydarzyło się w Kruczym Dole, ale poprzedzająca go „Nowa fabuła” zaczyna się od stwierdzenia, że był tam tylko Hamilkar Bolger i że konie Jeźdźców uciekły, gdy zadął w róg, co przypuszczalnie oznacza, że atak miał miejsce przed przybyciem Gandalfa. Dodatek do B (sprzeczny z porządkiem chronologicznym tego schematu) mówi, że

Czarni Jeźdźcy wkradają się do Jeleniska, ale za późno, żeby zobaczyć odejście Froda. Docierają w ślad za nim do Kruczego Dołu, przyczajają się i widzą przybycie Gandalfa. Gandalf (i Ham udający Froda) odjeżdżają w nocy 29 września.

Por. dopisek na kartce 3 powyżej: „Ham odpada w Kruczym Dole, ale zostaje zabrany przez Gandalfa i użyty jako przynęta”. W schemacie C 30 września (rano, kiedy hobbici opuścili Bree z Trotterem po napaści na gospodę) Gandalf „ucieka z Hamem i jedzie do Bombadila” (w którą stronę?).

Inną historię można zobaczyć w D, gdzie jest powiedziane, że o północy z 29 na 30 września Czarni Jeźdźcy przeprawili się promem przez Brandywinę, zaatakowali dom w Kruczym Dole i porwali Hama, „ścigani przez Gandalfa”, i że wczesnym rankiem 30 września Gandalf uratował Hama, Czarni Jeźdźcy uciekli w popłochu do swego króla, a Gandalf udał się z wizytą do Toma.

Szkice narracji odzwierciedlające te wersje wydarzeń w Kruczym Dole można znaleźć na s. 70–73, 88–90.

Wszystkie schematy są zgodne, że Gandalf udał się z Jeleniska do Toma Bombadila; por. pierwotną wersję „Rady u Elronda”, VI.476–477, gdzie Gandalf mówi: „Przerwałem pościg za Jeźdźcami z Kruczego Dołu, aby go odwiedzić”.

Schemat D zawiera notatkę: „Trotter dociera do granicy Shire 14 września i 25 września rano otrzymuje złe wieści od elfów”. Jest tam również zamieszczony opis ruchów poszczególnych Jeźdźców, oznaczonych literami od A do I. To Jeździec D przybył do Hobbitowa 23 września, w noc odejścia Froda, i to on wraz z E podążał za hobbitami w Shire, podczas gdy G, H i I znajdowali się na Wschodnim Gościńcu i zmierzali na południe. 25 września, kiedy Frodo przybył do Kruczego Dołu, D, E, G, H i I zgromadzili się przy moście na Brandywinie; G tam czekał, podczas gdy H i I przejechali przez Bree w poniedziałek 26 września. 27 września D i E „dotarli do Jeleniska i szukali Bagginsa”; 28 namierzyli go i udali się po pomoc do G. W nocy 29 września D, E i G przebyli rzekę promem; tej samej nocy H oraz I  wrócili i wtargnęli do gospody „Pod Rozbrykanym Kucykiem”. Ścigani przez Gandalfa, z Kruczego Dołu D, E i G uciekli do króla. A, B, C, D, E, F i G 1 października „jechali na wschód za Gandalfem i rzekomym Bagginsem”; F i C zostali wysłani prosto na Świszczowy Wierch, a pozostałych pięciu wraz z H i I przejechało nocą przez Bree, obalając bramy, i w gospodzie (gdzie przebywał Gandalf) słychać było, jak przelatują przez wioskę niczym wicher. F i G dotarli do Świszczowego Wierchu 2 października; C, D i E ścigali Gandalfa na północ od Świszczowego Wierchu, podczas gdy A, B, F, G, H i I patrolowali Wschodni Gościniec.

Podróże Gandalfa

| A | B | C | D
Niedziela, 25 września | Ucieka z Wieży | Ucieka z Wieży o świcie | Opuszcza Białą Wieżę o świcie |
Wtorek, 27 września |  | Dociera do Hobbitowa; spotyka się z Perrym Boffinem (rano) | Dociera do Hobbitowa |
Środa, 28 września | Dociera do Hobbitowa; spotyka się z Perrym Boffinem | Dociera do Kruczego Dołu z opóźnieniem |  | Wraca do Shire
Czwartek, 29 września | Kruczy Dół | Opuszcza Kruczy Dół wcześnie, udaje się do Bombadila | Dociera do Kruczego Dołu przez most wieczorem; Jeźdźcy atakują w nocy | Jeźdźcy atakują Kruczy Dół; porywają Hama, ścigani przez Gandalfa (o północy)
Piątek, 30 września | Opuszcza Kruczy Dół i udaje się do Bombadila | Opuszcza Bombadila, dociera do Bree późno, „bardzo zmęczony” | Świt: ucieka z Hamem i jedzie do Bombadila | Wczesny ranek: ratuje Hama, udaje się do Bombadila
Sobota, 1 października | Opuszcza Bombadila; dociera do Bree | Opuszcza Bree wczesnym rankiem | Dociera do Bree wieczorem | Wcześnie opuszcza Bombadila i dociera do Bree
Niedziela, 2 października | Rano opuszcza Bree |  | Opuszcza Bree | Wcześnie opuszcza Bree z Hamem
Poniedziałek, 3 października |  | Dociera do Świszczowego Wierchu z opóźnieniem |  | Wieczorem dociera do Świszczowego Wierchu; broni się w nocy
Wtorek, 4 października | Przebija się przez grupę Jeźdźców i dociera do Świszczowego Wierchu | Ścigany przez Jeźdźców opuszcza Świszczowy Wierch wczesnym rankiem | Dociera do Świszczowego Wierchu wieczorem; opuszcza go nocą | Ucieka ze Świszczowego Wierchu ścigany przez Jeźdźców

Z tych czterech schematów tylko D zawiera pełną chronologię wydarzeń od Świszczowego Wierchu do brodu. Schemat A stwierdza, że Gandalf udał się na północ „przez Entyckie Krainy” i 14 października dotarł do Rivendell; dwóch Jeźdźców ścigało go „w kierunku Entyckiej Doliny; ci nadciągnęli z flanki przy brodzie”17. W schemacie B Gandalf przybywa do Rivendell 14 i mówi:

Ale po 24 września wiadomości od elfów z Shire rozchodzą się szybko. Elrond w Rivendell już słyszał, że Pierścień wyruszył samotnie, że Gandalf zaginął, a Upiory Pierścienia prowadzą poszukiwania. Wysyła zwiadowców na północ, południe i zachód. Tymi zwiadowcami są elfowie mocy. Glorfindel jedzie Gościńcem. Dociera do mostu na Mitheithel18 o świcie 12 października, przepędza Czarnych Jeźdźców i ściga ich, uciekających na zachód. 14 października zawraca i przez kilka (2–3) dni szuka śladów grupy Froda, odnajduje je, po czym rusza w trop za wędrowcami i dogania ich wieczorem 18 października.

Schemat D przynosi ostateczną chronologię tej części historii, zgodną (z wyjątkiem jednego punktu) z przedstawioną w Dodatku B do WP, chociaż pełniejszą. Jeśli chodzi o wcześniejsze fazy rozwoju opowieści, zob. VI.219, 360.

Październik

Środa | 5 | Obóz w pobliżu wzgórz |
Czwartek | 6 | Atak na obóz na Świszczowym Wierchu |
Piątek | 7 | Frodo opuszcza Świszczowy Wierch |

Sobota

8

Frodo w Ponurych Krainach

Wieści docierają do Elronda

Glorfindel opuszcza Rivendell

Gandalf nad Siwą Wodą (Mitheithel)

Deszcz. Glorfindel na moście na Mitheithel

Niedziela | 9
Poniedziałek | 10
Wtorek | 11
Środa | 12 | Frodo i Trotter widzą Gościniec i rzeki |
Czwartek | 13 | Frodo przekracza Ostatni Most |
Piątek | 14 | Frodo na wzgórzach | Glorfindel znajduje ślady
Sobota | 15 | Wzgórza (wilgotno) |
Niedziela | 16 | Wzgórza (półka) [zob. BP, s. 249 „skalna półka”]
Poniedziałek | 17 | Górski grzbiet trolli |
Wtorek | 18 | Trolle | Gandalf i Ham docierają do Rivendell Glorfindel znajduje Trottera itd.
Środa | 19 | Zakręt [zob. BP, s. 260 „Gościniec skręcał w prawo”]
Czwartek | 20 | Bitwa u brodu Bruinen19 |
Piątek | 21 | Frodo nieprzytomny |
Sobota | 22 |
Niedziela | 23 |
Poniedziałek | 24 | Frodo się budzi |
Wtorek | 25 |  |
Środa | 26 | Narada u Elronda |

Jedynym punktem tego schematu odbiegającym od ostatecznej wersji chronologii jest to, że między przebudzeniem się Froda a naradą u Elronda — która odbywa się tutaj 26 października, a nie 25 — upływa cały dzień. Nie jest to jednak omyłka, gdyż ta sama różnica pojawia się w innych ściśle powiązanych ze sobą chronologiach tego okresu.

Przypisy

1. Faramond Tuk zastąpił Folka Tuka w oryginalnej wersji „Rady u Elronda”, VI.406 i nast.

2. Túrin oczywiście nie miał potomków. Możliwe, że tutaj miano Túrin omyłkowo pojawiło się zamiast imienia Tuora, dziadka Elronda.

3. Wzmianka, że to Trotter znalazł Golluma, pojawia się w oryginalnej wersji „Rady u Elronda” (VI.401 i przyp. 20).

4. Znaczenie tej eliptycznie sformułowanej uwagi jest prawdopodobnie takie, że kiedy Trotter był hobbitem, z powodu obrażeń stóp nosił buty, co dla hobbita było bardzo niezwykłe, ale gdyby został człowiekiem, noszenie butów byłoby naturalne.

5. Sądząc po wyglądzie, nieczytelne słowo mogło brzmieć zbędny, lecz nie wydaje mi się to prawdopodobne. Jeśli jednak się mylę, zdanie „Dlatego nie ma potrzeby” musi być niedokończone, a po nim następuje „Gandalf zbędny” — to znaczy Gandalf nie musi mieć nic wspólnego ze Świszczowym Wierchem: Aragorn „kieruje ich na Świszczowy Wierch”, ponieważ jest to „dobry punkt obserwacyjny”. Jednakże cały fragment jest bardzo niejasny.

6. Tj. jeśli Bilbo odejdzie z Peregrinem Boffinem, to historia ta zostanie powtórzona, gdy z kolei Frodo wyruszy z młodszymi towarzyszami.

7. Por. historia Peregrina Boffina w VI.385–386: tam związki rodzinne Peregrina i Froda z Bilbem były takie same (byli kuzynami drugiego stopnia).

8. Zdanie w nawiasie zostało wykreślone, z dopiskiem: „Nie, ponieważ to rozładowałoby napięcie”. Kartka z „ostatecznymi decyzjami” zawiera szkic takiej rozmowy, choć bez żadnej sugestii dotyczącej przyjęcia:

— Wybieram się na wakacje, długie wakacje! — powiedział Bilbo Baggins swojemu młodemu „siostrzeńcowi” Frodowi. — Co więcej, wyruszam jutro. To będzie 30 kwietnia, moja rocznica i dobry dzień na rozpoczęcie podróży. Pogoda też dopisuje!

Frodo nie po raz pierwszy słyszał tę deklarację, ale za każdym razem, gdy Bilbo ją wygłaszał, brzmiała ona coraz poważniej, i dlatego serce mu się ścisnęło. Mieszkał z Bilbem prawie dwanaście lat, znał go jeszcze dłużej i był mu oddany.

— Dokąd pójdziesz? — spytał bez większej nadziei, że Bilbo zaspokoi jego ciekawość. Często zadawał to pytanie i ani razu nie otrzymał zadowalającej odpowiedzi.

— Powiedziałbym ci, gdybym sam wiedział na pewno… choć może wiem — odparł, jak zwykle, Bilbo. — Do Morza albo w Góry. Myślę, że w Góry. Tak, Góry — mruknął jakby do siebie.

— Czy mógłbym pójść z tobą? — zapytał Frodo. Nigdy wcześniej tego nie mówił i tak naprawdę nie miał ochoty opuszczać Bag-End ani Shire, które kochał, tego jednak wieczoru, z rychłym odejściem Bilba

Na tym fragment się kończy.

9. lub Folek: por. kartka 3 (4): „Peregrin [Boffin] odpada w Kruczym Dole”.

10. znajdują drogę — tak jest napisane, choć ojcu zapewne chodziło o to, że odjeżdżają, uciekają lub coś podobnego.

11. W „fazie trzeciej” Gandalf nadal opuszcza Bag End „pewnego mokrego, ciemnego wieczora w maju” (VI.323). W BP (s. 90) Gandalf odszedł pod koniec czerwca.

12. Tu po raz pierwszy pojawia się nazwa Sarn. Jest on zaznaczony na najwcześniejszej części oryginalnej mapy do WP (s. 299, 305).

13. W pierwotnej wersji dwóch Jeźdźców było z przodu, czterech podążało za Frodem, trzech ciągnęło z tyłu. Fragment był ujęty w nawiasy z dopiskiem: „Nie, zob. ruchy Czarnych Jeźdźców”: to nawiązanie do pełnej relacji w schemacie D (zob. s. 23).

14. Informacje dotyczące przeniesienia Ciemnej Doliny na południe i za Góry Mgliste oraz zastąpienia jej Siwą Doliną — zob. VI.432–433, przyp. 3 i 13. Ta notatka najprawdopodobniej przynależy tam, gdzie po raz pierwszy pojawiła się rzeka Siwa Woda (zob. VI.192, 360) wypływająca z Siwej Doliny i Entyckich Krain. Nie ulega wątpliwości, że właśnie w tym czasie nazwa Siwa Dolina została zapisana w manuskrypcie pierwszej wersji rozdziału „Pierścień zmierza na południe” (VI.432, przyp. 3), ale najwyraźniej wkrótce została zastąpiona Entycką Doliną — pojawiającą się w jednym ze schematów (s. 23) i w tej notatce. Jeśli chodzi o słowo ent, pojawia się ono w staroangielskim znaczeniu ent, „olbrzym”, zanim powstali entowie z Fangornu, zob. VI.205.

15. W narracji „fazy trzeciej” nadal jest obecny pomysł, że Tom Bombadil odwiedza gospodę „Pod Rozbrykanym Kucykiem” (VI.334), ale w pierwszej wersji „Rady u Elronda” (VI.402) Gandalf mówi, że „panowanie Toma Bombadila ogranicza się do jego własnej krainy, której granic za mojej pamięci nigdy nie przekroczył”.

16. O Żądle jako darze Bilba dla Froda po raz pierwszy wspomina się w brudnopisie „Rady u Elronda” (VI.397), a o tym, że posiada je Frodo, w szkicu opowieści o Morii (VI.443).

Dlaczego miecz Froda nazywany jest „czerwonym”? W innej osobnej notatce, napisanej znacznie później, znów czytamy: „Co stało się z czerwonym mieczem z Mogilnych Kopców? Frodo złamał miecz u brodu i ma Żądło”. W wersji rozdziału „Mgła na Mogilnych Kopcach” z „fazy trzeciej” były to „miecze z brązu, krótkie i ostre, wykute na kształt liścia” (VI.128, 329); później w tym rękopisie znalazł się opis znany z BP (s. 183), zgodnie z którym każdy miecz był „dziwerowany w czerwone i złote desenie”.

17. Entycka Dolina, zob. przyp. 14.

W wersji z „fazy trzeciej” sześciu Jeźdźców zastawiło zasadzkę przy brodzie (VI.361); w BP było ich czterech.

18. Tu po raz pierwszy w tekstach występuje elficka nazwa Mitheithel, czyli Siwa Woda (por. wyżej, przyp. 14), i nazwa Ostatni Most, po którym Wschodni Gościniec przekraczał rzekę (ale nazwy te można znaleźć na szkicowych mapkach zamieszczonych w tomie VI, s. 242).

19. Tu po raz pierwszy pojawia się nazwa Bruinen, nie licząc jednej ze szkicowych mapek, o których mowa w przyp. 18.

 Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki