Wydanie elektroniczne

Tytuł oryginału:

CHILDERN OF THE JACARANDA TREE

Copyright © Sahar Delijani 2013

All rights reserved

Polish edition copyright © Wydawnictwo Albatros Andrzej Kuryłowicz s.c. 2014

Polish translation copyright © Anna Esden-Tempska 2014

Redakcja: Beata Kaczmarczyk

Ilustracja na okładce: © Orion Books

Projekt graficzny okładki: Andrzej Kuryłowicz

ISBN 978-83-7985-064-8

WYDAWCA

Wydawnictwo Albatros Andrzej Kuryłowicz s.c.

Hlonda 2a/25, 02-972 Warszawa

www.wydawnictwoalbatros.com

Niniejszy produkt jest objęty ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że publiczne udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

O książce

Trzy lata po obaleniu szacha Rezy Pahlawiego i przejęciu władzy przez islamskich fundamentalistów do teherańskiego więzienia trafia ciężarna Azar. Jaki los czeka jej córkę w kraju rządzonym przez fanatyków i wstrząsanym wojną?

Mniej więcej w tym samym czasie trzyletni Omid jest świadkiem aresztowania rodziców. Zszokowane dziecko trafia pod opiekę dziadków, którzy wraz z jedyną pozostającą na wolności córką, Lejlą, muszą zająć się trójką wnucząt.

Lejla poświęca się dla dzieci rodzeństwa, rezygnując z miłości swojego życia – Ahmada – i szansy na szczęście poza granicami ogarniętego wojną Iranu.

Maryam nigdy nie otrząśnie się po stracie męża zabitego w trakcie politycznych czystek. Mimo bólu zrobi wszystko, żeby ukryć przed córką prawdziwe okoliczności śmierci jej ojca.

Bohaterowie próbują się odnaleźć w trudnej rzeczywistości, podejmować właściwe decyzje, chronić bliskich i kochać. Ich losy, przedstawione na przestrzeni prawie trzydziestu lat, krzyżują się ze sobą i rozchodzą. Jest jednak pewne miejsce, w którym mogą się znowu spotkać – teherańskie podwórko ocienione przez kwitnące drzewo jakarandy.

SARAH DELIJANI

Urodziła się w 1983 r. w teherańskim więzieniu, do którego trafili jej rodzice za aktywny sprzeciw wobec reżimu islamskiego. W 1996 r. wyemigrowała z rodziną do północnej Kalifornii. Po ukończeniu szkoły średniej studiowała literaturę porównawczą na uniwersytecie Berkeley. W 2006 r. osiedliła się wraz z przyszłym mężem w Turynie.

Delijani pisze od ponad sześciu lat. Zanim ukazała się jej, w dużej mierze autobiograficzna, debiutancka powieść Dzieci drzewa jakarandy, przetłumaczona na 27 języków, publikowała w prasie. W 2010 i 2011 r. była nominowana do Pushcart Prize.

www.sarahdelijani.com

Rodzicom

1983

Więzienie Ewin, Teheran

Azar kuliła się pod ścianą na nierównej blaszanej podłodze furgonetki. Auto podskakiwało na wybojach, rzucało nią na boki. Wolną rękę zaciskała na czymś w rodzaju poręczy. Drugą podtrzymywała swój twardy, wydęty brzuch. Czuła w nim skurcze, od których oddech stawał się urywany, nieregularny. Przeszyła ją gorąca fala bólu biorącego początek gdzieś w okolicy krzyża. Azar zabrakło tchu, chwyciła spowijający ją czador, wpijając w niego kurczowo palce. Na każdym zakręcie obijała się o ściany wozu. Na każdej dziurze leciała do sufitu, a dziecko w jej brzuchu sztywniało. Opaska na oczach była mokra od potu.

Uniosła dłoń i otarła oczy. Nie śmiała zsunąć opaski, choć w tyle auta oprócz niej nie było nikogo. Wiedziała jednak, że za nią jest okienko. Wyczuła szybę, kiedy wsiadała. Siostra mogła się obejrzeć i zobaczyć. Mogli się też nagle zatrzymać i nie zdążyłaby podciągnąć opaski.

Nie wiedziała, co by się stało, gdyby złapali ją z odkrytymi oczami, i nie chciała tego wiedzieć. Czasami starała się przekonać samą siebie, że czający się w niej przejmujący lęk jest nieuzasadniony. Nikt nigdy nie podniósł na nią ręki, nie popychał jej, nie groził. Nie miała powodu tak strasznie się ich bać, tych sióstr i braci. Nie mogłaby podać żadnej konkretnej przyczyny. Ale były te potworne krzyki, od których trzęsły się mury więzienia, rozlegające się w pustych korytarzach, budzące więźniarki ze snu w środku nocy, wdzierające się w rozmowy, gdy rozdzielały sobie obiad. Potem przez resztę dnia aż do późnego wieczora chodziły spięte, milczące. Nikt nie wiedział, co to za krzyki. Nikt nie ośmielił się pytać. To było wycie z bólu, tyle wiedziały. Bo nikt nie pomyli jęków bólu z innym krzykiem. To były wołania ciała bez tożsamości – opuszczonego, zmasakrowanego, sprowadzonego do mokrej plamy – które mogło już tylko zaznaczyć swoje istnienie tą siłą, z jaką rozdzierało ciszę więziennych murów. I nikt nie wiedział, kiedy przyjdzie jego kolej. Kiedy sam zniknie w korytarzu i nie pozostanie z niego nic, tylko ten skowyt. Wszyscy żyli więc i czekali, i wykonywali polecenia, zdając sobie sprawę, że wisi nad nimi wyrok, którego nie da się odwlekać w nieskończoność.

Z małej szczeliny gdzieś nad jej głową do wnętrza furgonetki napływało echo odgłosów budzącego się miasta. Podciąganie rolet, klaksony, śmiech dzieci, targowanie się ulicznych sprzedawców. Z przodu auta, zza szyby, docierały do niej skrawki rozmowy, choć nie umiała rozróżnić poszczególnych słów. Słyszała tylko, jak siostra rechoce z czegoś, co opowiada jeden z braci. Azar starała się ignorować te głosy, skupiając się na zewnętrznym poszumie miasta – jej ukochanego Teheranu, którego nie widziała ani nie słyszała od wielu miesięcy. Zastanawiała się, jak bardzo mogło się tu wszystko zmienić w związku z wojną z Irakiem, która ciągnęła się już trzeci rok. Czy miasto ogarnęła wojenna pożoga? Czy ludzie z niego uciekali? Dźwięki z zewnątrz wskazywały, że wszystko jest po staremu: ten sam chaos, harmider codziennych zmagań, zwykłego życia. Zastanawiała się, co w tej chwili robią jej rodzice. Matka pewnie stoi w kolejce do piekarni, ojciec wsiada na motocykl i rusza do pracy. Na myśl o nich ścisnęło ją w gardle. Uniosła głowę, otworzyła szeroko usta i starała się nabrać w płuca powietrza sączącego się przez szczelinę.

Odchylając się do tyłu, oddychała głęboko, tak głęboko, że zaczęło palić ją w gardle i się rozkaszlała. Rozluźniła ciasny węzeł chusty pod brodą i pozwoliła, by czador zsunął się jej z głowy. Trzymała się poręczy, usztywniona, starając się nie poddawać podskokom furgonetki, gdy przeszył ją kolejny dojmujący ból. Próbowała usiąść. Przerażała ją myśl, że urodzi na blaszanej podłodze furgonetki, na tych wyboistych ulicach, z przeraźliwym śmiechem siostry dudniącym jej w uszach. Zaciskając mocniej dłoń na poręczy, nabrała powietrza i usiłowała zahamować parcie. Za wszelką cenę chciała utrzymać dziecko w sobie, nim dotrą do szpitala.

I wtedy właśnie poczuła, że coś wylewa się jej między nogami. Wstrzymała oddech, kiedy to coś w sposób niekontrolowany pociekło po jej udzie. Odsunęła połę czadora. Zmartwiała z przerażenia, ostrożnie dotknęła majtek czubkami palców. Wiedziała, że w pewnym momencie odchodzą wody płodowe, ale co potem? Czy to oznacza, że lada chwila urodzi? Czy to niebezpieczne? Dopiero zaczynała czytać książki o ciąży, gdy po nią przyszli. Nie dotarła do rozdziału o odchodzeniu wód, bólach porodowych i o tym, co spakować do szpitala, bo zaczęli łomotać do drzwi tak mocno, jakby je chcieli wyłamać. Kiedy ją wywlekali, jej brzuch robił się już widoczny.

Zacisnęła zęby, serce waliło jej jak oszalałe. Żałowała, że nie ma z nią matki, która wytłumaczyłaby jej, co się dzieje. Matka ze swoim niskim głosem i łagodną twarzą. Tak bardzo była jej teraz potrzebna, że Azar o mało serce nie pękło. Chciałaby przynajmniej mieć przy sobie coś należącego do matki, żeby się do tego przytulić. Coś z ubrania, chustę. Byłoby jej łatwiej.

Chciałaby, żeby Ismael był przy niej. Żeby trzymał ją za rękę i mówił, że wszystko będzie dobrze. Na pewno przestraszyłby się, widząc ją w tych warunkach, potwornie by się zmartwił. Patrzyłby na nią tymi swoimi jasnobrązowymi oczami, tak jakby chciał przejąć jej ból, wziąć go na siebie. Nie mógł znieść, gdy Azar działa się krzywda. Kiedy pewnego razu spadła z krzesła, na którym stanęła, żeby zrywać winogrona, był tak przerażony, że prawie płakał, podnosząc ją z ziemi.

– Myślałem, że złamałaś kręgosłup – powiedział potem. – Umarłbym, gdyby coś ci się stało.

Jego miłość sprawiała, że czuła się silna jak góra, niezniszczalna, nieśmiertelna. Potrzebowała tej bezmiernej miłości, zatroskanego spojrzenia, tego, że starając się go uspokoić, zawsze udawało się jej uspokoić też samą siebie.

Tak bardzo chciała, żeby był tu jej ojciec i zaniósł ją do swojego auta, a potem ruszył z nią jak szalony do szpitala.

Furgonetka się zatrzymała, a Azara wyrwana ze swoich myśli, obejrzała się gwałtownie, jakby mogła cokolwiek zobaczyć. Choć warkot silnika ustał, żadne drzwi się nie otworzyły. Jej dłonie powędrowały do chusty. Zawiązała ją mocniej, nasuwając czador na głowę. Znów dobiegł ją śmiech siostry. Wkrótce uświadomiła sobie, że nie wysiadają, bo brat kończy swoją opowieść. Azar czekała, drżącymi rękami ściskając oślizgły rąbek czadora.

Po jakimś czasie usłyszała, że drzwi się otwierają i zatrzaskują. Ktoś majstrował przy zamku z tyłu furgonetki. Przytrzymując się poręczy, dźwignęła się i podsunęła bliżej. Drzwi się otworzyły.

– Wysiadaj – zakomenderowała siostra, zakładając jej kajdanki.

Azar odkryła, że ledwie jest w stanie ustać na nogach. Z trudem dotrzymywała kroku siostrze, tonąc w ciemnościach spowijających jej oczy. Mokre majtki lepiły się jej do ud. Wkrótce poczuła czyjeś ręce na tyle głowy, ktoś rozwiązywał opaskę. Zobaczyła, że stoi w słabo oświetlonym korytarzu. Z obu stron ciągnęły się szeregi zamkniętych drzwi. Kilka plastikowych krzeseł stało pod ścianą, na której wisiały plakaty z buziami zadowolonych dzieci i zdjęcie pielęgniarki trzymającej palec na ustach, żeby nakazać ciszę. Azar poczuła się dużo pewniej, kiedy zdała sobie sprawę, że w końcu dotarli do więziennego szpitala.

Grupa młodych pielęgniarek przeszła pospiesznie obok. Azar patrzyła, jak znikają w głębi korytarza. Było coś pięknego w tym, że jej oczy nie są już zakryte. Szybko i zachłannie przenosiła wzrok z zielonych ścian na drzwi, ze świetlówek na suficie na ubrane w białe fartuchy i białe buty pielęgniarki, które krzątały się, otwierając i zamykając drzwi, z twarzami zaróżowionymi od emocji, gdy się tak uwijały. Czuła się bezpieczniej, kiedy mogła widzieć jak inni. Z opaską na oczach była niekompletna, okaleczona, tonęła w nieokreślonym świecie fizycznego zagrożenia, gdzie może stać się wszystko i gdzie nie mogłaby się bronić. Teraz miała wrażenie, że jednym spojrzeniem jest w stanie odegnać ten stały lęk, który ją osacza i sprawia, że nie czuje się w pełni sobą. Z otwartymi oczami, w tym mrocznym korytarzu, wśród odgłosów życia i narodzin poczuła, że odzyskuje swoje człowieczeństwo.

Zza niektórych drzwi dobiegało stłumione kwilenie noworodków. Azar słuchała uważnie, jakby niekończący się głodny płacz niósł jej wiadomość, wiadomość z innego wymiaru czasu, z wnętrza jej ciała.

Zatrzymała się przy nich jakaś pielęgniarka. Korpulentna osoba o bystrych orzechowych oczach. Zmierzyła Azar wzrokiem od stóp do głów i zwróciła się do siostry.

– Mamy ciężki dzień. Straszny ruch z powodu Święta Ofiarowania, Eid-e Ghorban. Nie wiem, czy znajdzie się miejsce. Ale chodźcie. Lekarz przynajmniej ją obejrzy.

Pielęgniarka podprowadziła je do schodów. Azar wchodziła z trudem. Co parę stopni musiała przystawać, żeby złapać oddech. Pielęgniarka szła przodem, jakby starała się trzymać z daleka od tej więźniarki i jej męki, od potu świecącego na wymizerowanej twarzy.

Szły z piętra na piętro, coraz wyżej. Azar brnęła z wysiłkiem z korytarza w korytarz, od jednych zamkniętych drzwi do drugich. Wreszcie lekarka w jednej z sal skinęła, żeby weszły. Azar szybko położyła się i oddała w jej wprawne, bezosobowe ręce.

Dziecko w niej wydawało się ściśnięte jak supełek.

– Jak mówiłam, nie możemy jej przyjąć – usłyszała głos pielęgniarki, kiedy lekarka wyszła, zamykając za sobą cicho drzwi. – Nie jest z tego zakładu karnego. Musicie ją zawieźć gdzie indziej.

Siostra dała znak, żeby Azar wstała. Schodząc ze schodów, kondygnacja za kondygnacją, piętro po piętrze, Azar z całych sił opierała się na poręczy, z trudem łapała powietrze. Ból wrzucił wyższy bieg. Chwytał za plecy, potem za brzuch. Próbowała oddychać, czuła się tak, jakby jakieś olbrzymie dłonie wyrywały z niej dziecko. Omal się nie rozpłakała. I tak jej było tego wstyd. Zacisnęła zęby, starała się opanować. To nie miejsce na łzy. Nie na tych schodach, nie w tych długich korytarzach.

Zanim opuściły szpital, siostra upewniła się, czy opaska dokładnie przykrywa nabiegłe krwią oczy więźniarki.

*

Azar ponownie znalazła się na nierównej blaszanej podłodze furgonetki, drzwi się zatrzasnęły. W wozie pachniało upałem i brutalnym cierpieniem. Kiedy tylko silnik znów został uruchomiony, na przodzie podjęto przerwaną rozmowę. W głosie siostry słychać było podniecenie. Jej ton i wysoki śmiech brzmiały zalotnie.

Azar skuliła się, umęczona. Furgonetka przebijała się zygzakiem przez chaotyczny ruch na ulicy, a Azar przypomniało się, jak pierwszy raz przyprowadziła Ismaela do siebie do domu. Było gorąco, bardzo podobnie jak dziś. Pachniał słodko, mydłem i szczęściem, gdy szedł obok niej wąską ulicą. Powiedziała, że chce mu pokazać, skąd pochodzi, dom, w którym mieszka, jego niskie ceglane mury, niebieską fontannę i jakarandę, która górowała nad wszystkim. Wahał się. A jeśli wrócą jej rodzice i go zastaną? Ale dał się przekonać.

– Tylko szybko cię oprowadzę – obiecała Azar ze śmiechem, ciągnąc go za rękę.

Przebiegli po pokojach, ciesząc się tą chwilą, sobą nawzajem, zapachem kwiatów, który ich otoczył.

Zastanawiała się, gdzie jest teraz Ismael. I czy nic mu się nie stało. Od wielu miesięcy nie miała od niego wiadomości, nawet nie wiedziała, czy żyje. Nie, nie, nie. Pokręciła głową. Nie wolno jej tak myśleć. Nie teraz. Od którejś z nowych więźniarek słyszała, że mężczyzn też przeniesiono do Ewin. Większość z nich. Jeśli dotarli do Ewin, to znaczy, że przetrwali przesłuchania i wszystko to, o czym nie śmiała myśleć w areszcie Komite-je Mosztarak. Była pewna, że Ismael jest wśród tych mężczyzn. Była pewna, że jest z nią w Ewin. Powinien być.

Jeszcze raz furgonetka się zatrzymała, a drzwi się otworzyły. Teraz jednak nie zdjęto jej opaski. Tylko ślad słonecznego światła przebijał zza niej, kiedy Azar wysiadła i chwiejnym krokiem podążyła z siostrą i braćmi do kolejnego budynku, a potem korytarzem. Musieli wejść na oddział położniczy innego szpitala, bo wkrótce do uszu Azar dotarły jęki i krzyki kobiet. Znów wstąpiła w nią nadzieja. Może teraz oddadzą ją w bezpieczne ręce lekarzy. Może to koniec męki. Opaska przesunęła się lekko, a ona z radością patrzyła na podłogę długiego korytarza wyłożoną szarymi kaflami i na metalowe nogi krzeseł stojących przy ścianach. Czuła, że ktoś ją szybko mija. Może pielęgniarki. Słyszała kroki stóp w butach na miękkich podeszwach. Lekki powiew muskał jej twarz.

Wkrótce zmienili kierunek. Znów wchodzili na schody. Jęki kobiet cichły w oddali. Azar nastawiła uszu i zrozumiała, że prowadzą ją z oddziału położniczego gdzieś dalej. Kąciki jej oczu zadrgały. Kiedy wreszcie się zatrzymali i jakieś drzwi się otworzyły, wprowadzili ją do środka i kazali usiąść. Wyczerpana, pomału przycupnęła na drewnianym krześle. Pot spływał jej z czoła do oczu, gdy znów zawładnął nią ból. Niedługo przyjdzie lekarka, pomyślała, starając się pocieszyć.

Jednak szybko zdała sobie sprawę, że to nie na lekarza czekają, kiedy zza zamkniętych drzwi usłyszała zbliżające się kroki kogoś w plastikowych klapkach. Brzmiały coraz głośniej i głośniej. Wiedziała, co oznacza ten odgłos, i gdy go usłyszała, zrozumiała, że musi się przygotować. Wpiła palce w ciepłe, mokre od potu metalowe kajdanki i mocno zacisnęła powieki w nadziei, że to klip-klap przejdzie obok drzwi, minie je i zostawi ją w spokoju. Ale kiedy ucichło przy drzwiach, serce podeszło jej do gardła. To do niej.

Drzwi otworzyły się ze skrzypnięciem. Spod opaski dostrzegła czarne nogawki i męskie stopy o chudych palcach i spiczastych paznokciach. Słyszała, jak mężczyzna tłucze się po pokoju, przyciąga ze zgrzytem krzesło i siada. Azar cała się spięła przeciwko tej postaci, której nie mogła zobaczyć, ale której obecność wyczuwała każdą komórką swojego ciała. Dziecko w niej napierało i skręcało się. Wzdrygnęła się, ciasno owinięta czadorem.

– Imię i nazwisko?

Drżącym głosem Azar podała dane. Potem nazwę partii politycznej, do której należała, oraz imię i nazwisko męża. Kolejny przeszywający ból. Skuliła się. Z jej ust wyrwał się jęk. Ale mężczyzna zachowywał się tak, jakby nic nie widział, nie słyszał. Nadal mechanicznie sypał pytaniami, odczytywał ich listę tonem, który sugerował, że nie ma pojęcia, o co chodzi. Agresja w jego głosie brała początek z głębokiej i niebezpiecznej nudy przesłuchującego, który ma już dość zadawanych przez siebie pytań.

W pokoju było bardzo gorąco. Pod grubymi warstwami palta i czadora ciało Azar spływało potem. Mężczyzna spytał o datę aresztowania męża. Powiedziała mu. I kogo zna, a kogo nie zna. Głos jej się łamał, kiedy przypływały kolejne fale bólu. Muszę zachować spokój, mówiła sobie, nie mogę narazić na cierpienie dziecka. Próbowała odegnać od siebie natrętną wizję – obraz dziecka, jej dziecka, zdeformowanego, wykrzywionego, udręczonego. Jak dzieci Biafry. Wydała chrapliwy jęk. Pot ściekał jej po plecach.

– Gdzie odbywały się spotkania? – zapytał mężczyzna. – Ile osób w nich uczestniczyło?

Ściskając krzesło w napadzie wszechogarniającego bólu, Azar starała się przypomnieć sobie wszystkie właściwe odpowiedzi. Wszystkie odpowiedzi, jakie dawała podczas kolejnych przesłuchań. Żadna data, żadne nazwisko, żadna informacja lub jej brak nie mogą się różnić. Wiedziała, czemu tu jest, dlaczego uznali, że to najlepsza pora, żeby ją przesłuchać, dobrać się do niej. Tylko spokój, powtarzała sobie, odpowiadając. Kiedy pomijała nazwiska, daty, miejsca, starała się uspokoić, wyobrażając sobie swoje dziecko, jego stópki, rączki, kolana, kształt oczu, ich kolor. Kolejna eksplozja bólu. Skrzywiła się zszokowana jego siłą. Nie myślała nigdy, że taki ból jest możliwy. Zatracała się w nim. Paluszki, kostki, nosek, uszka, szyja.

Gdzie drukowała ulotki? Usłyszała powtórzone przez mężczyznę pytanie. Próbowała odpowiedzieć, ale ból całkiem nią zawładnął. Nie była w stanie mówić. Rzuciła się naprzód i przytrzymała stolika przed nią. Słyszała swoje jęki. Pępek, czarne włosy, bródka, starała się powtarzać w myślach. Wzięła głęboki oddech. Czuła, że mdleje. Przygryzła język. Gryzła wargi. Czuła smak krwi mieszającej się ze śliną. Gryzła zbielałe kostki rąk.

W miarę jak bóle się nasilały, świat zewnętrzny szybko się zacierał. Już nic nie słyszała, traciła świadomość tego, co dzieje się wokół niej. Fale bólu porwały ją tam, gdzie nic innego nie istnieje, nic poza męką tak dotkliwą i niewiarygodną, jakby nie była już cząstką niej, ale warunkiem życia, całej egzystencji. Azar utraciła ciało, a stała się przestrzenią, gdzie wszystko skręca się i wije, gdzie niepodzielnie włada ból, czysty i nieskończony.

Nie wiedziała, jak długo mężczyzna czekał na odpowiedź na temat ulotek, odpowiedź nie padła. Półprzytomna zorientowała się, że tamten coś zamyka, może notes. Wiedziała, że przesłuchanie skończone. Oszałamiająca ulga. Nie słyszała, kiedy wstał, rozpoznała jednak klip-klap milknące w oddali. Wkrótce głos siostry nakazał jej wstać. Zataczając się, wyszła z pokoju i ruszyła korytarzem, mając z jednej strony siostrę, z drugiej pewnie pielęgniarkę. Z trudem dotrzymywała im kroku. Brnęła naprzód zgięta niemal we dwoje, ledwie łapiąc oddech. Kajdanki na jej nadgarstkach wydawały się nieznośnie ciężkie. Poprowadzono ją w dół po schodach. Jęki kobiet znów wypełniły jej uszy.

– No, to jesteśmy – powiedziała pielęgniarka, kiedy się zatrzymały.

Siostra rozpięła jej kajdanki i zdjęła opaskę z oczu.

Azar wdrapała się na wąską kozetkę. W pokoju było pełno personelu i lekarka. Na ścianę po jej prawej stronie padały promienie popołudniowego słońca. W przerwach między bólami Azar zapadała w półsen z wyczerpania. Z rękami leżącymi bezwładnie na łóżku, patrzyła na miękkie światło, poddając się badającym ją dłoniom.

Siostra stała przy lekarce i obserwowała wszystko w milczeniu. Azar nie chciała na nią patrzeć. Nie chciała uznać jej obecności, pragnęła całkiem o niej zapomnieć. Nie tylko o niej, ale też o wszystkim, co oznaczała jej obecność – o więzieniu, samotności, strachu, rodzeniu w niewoli. Była teraz obca, otoczona ludźmi widzącymi w niej wroga, którego należy ujarzmić i pokonać. Samo jej istnienie wydawało im się zagrożeniem dla ich władzy, dla ich rozumienia, co dobre, a co złe, moralne i niemoralne. Ci ludzie pogardzali nią, bo nie chciała uznać ich racji za własne, te, o które walczyła. Była dla nich nieprzyjacielem, bo nie wierzyła, że ich Bóg ma odpowiedzi na wszystkie pytania.

Azar wolała zamknąć oczy i udawać, że jest gdzie indziej, w innym czasie, innym miejscu, innym szpitalu. Że stoi przy niej Ismael, gładzi jej twarz, patrzy na nią z troską, trzyma ją mocno za rękę, a jej rodzice są obok, czekają, tata chodzi tam i z powrotem korytarzem, mama zaciska dłonie na spakowanej dla niej do szpitala torbie, siedząc na brzegu krzesła, gotowa w każdej chwili pobiec do córki, gdyby tylko mogła w czymś pomóc.

Tu może wyciągać ręce na próżno. Otacza ją pustka. Jest kompletnie sama.

– Dziecko się odwróciło – słyszy głos lekarki i patrzy na swój brzuch.

Wydęcie, które było gdzieś w okolicy pępka, teraz przesunęło się wyżej, aż pod piersi.

Lekarka zwraca się do dwóch stojących za nią kobiet:

– Musimy je zepchnąć niżej.

Azar zaschło w ustach. Zepchnąć niżej? Jak? Kobiety, które pewnie były akuszerkami, podeszły. Ich poorane twarze i dłonie kojarzyły się z prowincją, dalekimi wioskami na skraju wąskich, błotnistych dróg. Trzymały w rękach jakieś podarte szmaty. Azar aż jęknęła z przerażenia. Po co to? Co zamierzają zrobić? Zakneblują ją, żeby z zewnątrz nikt nie słyszał jej krzyków? Kobiety spojrzały na siostrę, która złapała jeden kawałek materiału i pokazała, jak skrępować więźniarkę. Azar wzdrygnęła się na dotyk wilgotnych palców o zgrubiałej skórze przywiązujących jej nogę do ramy łóżka. Kobiety wahały się, ale w końcu zrobiły, co trzeba. Jedna z nich złapała Azar za nogi, druga za ręce. Azar szarpnęła się, czując kolejny skurcz. Chwila wytchnienia minęła, ból wrócił.

Lekarka narzuciła prześcieradło na kolana Azar i pochyliła się nad nią.

– Zaczynamy.

Po związaniu Azar akuszerki splotły palce i położyły ręce blisko jej piersi. Patrzyła na nie bezradnie, targana bólem, serce waliło jej jak szalone. Bała się ich, tego, co jej zrobią, co zrobią dziecku. Czy to w ogóle jest szpital? Kim one są? Skąd się wzięły? Czy wiedzą, co robią?

Usłyszała własny jęk. Kobiety wzięły głęboki wdech, żeby się przygotować, jak bokserzy zbierający siły przed walką. Potem z wytrzeszczonymi oczami, surowo zaciskając usta, naparły na miejsce, gdzie kryło się dziecko, i popchnęły je mocno w dół dłońmi, które zapewne naciskały na brzuchy rodzących krów albo ciągnęły za drżące nogi owieczek.

Przez chwilę Azar zmartwiała od koszmarnej, brutalnej siły tego pchnięcia. Potem z jej gardła wyrwał się krzyk, dziki wrzask, jakiego jeszcze nie znała. Jego echo wstrząsnęło całym jej ciałem. Rzuciła się naprzód, starając się odegnać kobiety od swojego brzucha, od swojego dziecka. Czy je zgniotą na śmierć? Czy je zaduszą? Azar nie mogła ruszać rękami, ale starała się wyciągnąć szyję i ugryźć je, gdy kolejny przypływ bólu rzucił ją z powrotem na łóżko.

– Przyj! – nakazała lekarka.

Węzełek w brzuchu stawiał opór. Kobiety mocno szarpnęły splecionymi dłońmi. Twarze poczerwieniały im z wysiłku. Pot błyszczał na czołach i spływał bruzdami wokół nosów. Usta drżały.

Azar myślała, że umiera, wydając kolejny rozdzierający jęk. Przez chwilę nic nie widziała. Kiedy odzyskała wzrok, zobaczyła, że jedna z kobiet stoi obok niej. Ta młodsza, może w wieku Azar, tuż po dwudziestce. Jej migdałowe ciemne oczy błyszczały.

– Jest dobrze – szepnęła, dodając Azar odwagi, i położyła chłodną dłoń na jej rozpalonym czole. – Przekręciłyśmy dziecko główką w dół, teraz musisz tylko przeć.

Gdy przyszedł kolejny ból, powiedziała:

– Twoje dziecko już prawie tu jest.

Uśmiechała się, ale Azar patrzyła na nią dzikim wzrokiem. Nie wiedziała, co to wszystko znaczy, co ta dziewczyna mówi. Coś w niej wydzierało się na zewnątrz, nie panowała nad tym. Napięła mięśnie i wydała kolejny okrzyk.

– Tak, dobrze, przyj. Jeszcze raz.

Siostra szturchnęła Azar w ramię.

– Krzycz! Wołaj Boga! Wołaj imama Alego! Chociaż teraz!

Azar przeszył kolejny ból, zimny i ciemny. Krzyknęła i ścisnęła rękę akuszerki. Nikogo nie wołała.

– Zaraz będzie! – krzyknęła lekarka. – Dzielna dziewczyna, jeszcze jedno parcie!

Coś w niej się rozerwało. Pękło.

Azar parła resztką sił. Zrobiło jej się ciemno przed oczami. Gdzieś jakby z oddali usłyszała kwilenie niemowlęcia.

*

Nikogo przy niej nie było, kiedy otworzyła oczy. Zimny podmuch z otwartego okna sprawił, że dostała dreszczy. Nadal była przywiązana do łóżka. Straciła czucie w nogach. Wilgotne włosy lepiły się jej do twarzy. Stopy bolały jak naszpikowane okruchami szkła.

Nie miała pojęcia, ile czasu tak leży. Godziny, dni, wieczność. Nie spuszczała oczu z drzwi. Dokąd zabrali moje dziecko? – zastanawiała się. Wkrótce drzwi się otworzyły i wmaszerowała siostra, przytrzymując swój czarny czador. Azar chciała coś powiedzieć, spytać o dziecko. Miała tak wysuszone usta, że pękały w kącikach. Za siostrą wtoczyły się dwie akuszerki.

– Twoja córka jest w innej sali – oznajmiła siostra, jakby czytała Azar w myślach albo odgadła pytanie z jej spierzchniętych warg. – Nie wiem, kiedy ją tu przyniosą.

Azar zamknęła oczy. To dziewczynka, pomyślała. Mimo wyczerpania uśmiechała się triumfalnie, ale jednocześnie czuła niepokój. Nie była pewna, czy wierzyć siostrze. A jeśli dziecko nie żyje i siostra kłamie? Jeśli to kolejny okrutny podstęp? Jeśli ten płacz, który słyszała, zamarł tak szybko, jak się pojawił? Spojrzała na młodą akuszerkę, a ta uśmiechnęła się i pokiwała głową. Azar nie miała innego wyjścia, jak uwierzyć.

Akuszerki powiozły jej łóżko korytarzem do innej sali, gdzie okno było zamknięte. Rozwiązały ją. Coś w twarzach tych kobiet przypominało Azar matki dzieci, które uczyła na przedmieściach Teheranu w pierwszym roku po rewolucji. Ciche, potulne, stojące obok swoich biednie ubranych latorośli, przyjmujące z pokorą wszystko, co tylko mówiła Azar. W ich oczach był podziw, podporządkowanie się graniczące z lękiem przed dziewczyną z miasta, która z taką łatwością otwiera i zamyka książki, mówi bezbłędnie w farsi – języku perskim – i ubrana po miejsku robi wrażenie kogoś z innego świata w tej klasie o glinianych ścianach stanowiącejcałą szkołę.

Azar aż serce bolało na myśl o dniach, gdy z takim zapałem pracowała dla przechodzącego przemiany kraju, lepszego, bardziej sprawiedliwego. Jaka szczęśliwa wracała wieczorem autobusem do Teheranu. Czuła się zjednoczona z tym miastem, kipiąc z emocji, pełna entuzjazmu dla tego, co się dzieje i co niesie przyszłość. Nie mogła się doczekać, kiedy dotrze do domu, ich małego mieszkanka, do Ismaela. Pamięta, jak dostrzegała przeświecające zza zasłon światło lampy w stołowym i jak na ten widok czuła przypływ radości. Co wieczór to światło, które oznaczało, że Ismael jest w domu i za chwilę ją obejmie, sprawiało, że się uśmiechała i z bijącym sercem wbiegała po schodach. Wchodząc do mieszkania, czuła unoszący się w powietrzu aromat gotowanego ryżu, a Ismael podchodził do niej, przyciągał ją do siebie i witał pozdrowieniem: Chaste nabaszid, azizam. „Obyś nigdy nie była zmęczona, moja kochana”. Parzyła herbatę i kiedy razem ją pili, siedząc przy wąskim oknie, które wychodziło na podwórko i drzewa tonące w ciemnościach nocy, opowiadał jej o Karolu Marksie, a ona czytała mu wiersze Forugh Farrochzad.

Zaledwie rok minął od czasu rewolucji. Azar i Ismaela nadal rozpierała ekstatyczna energia. Ze łzami radości w oczach, załamującymi się z emocji głosami mówili o swoim triumfie, o triumfie narodu, który zmusił do ustąpienia monarchę, niegdyś nietykalnego króla. Byli pełni nadziei. A jednak wiedzieli, że coś poszło nie tak. Władzę przejęli mężczyźni o surowych twarzach i zaciętych, wykrzywionych wściekłością ustach, którzy odwoływali się do Boga i twierdzili, że niosą prawdę i święte prawa. To było przerażające. Co się dzieje? Zadawała czasami to pytanie Ismaelowi, zrozpaczona. Stopniowo dla wszystkich stawało się jasne, że ci ludzie uważają się za jedynych pełnoprawnych właścicieli rewolucji, bezsprzecznych zwycięzców. Oczyścili uniwersytety z tego, co nazywali działalnością antyrewolucyjną, likwidowali gazety i partie. Ich słowo stało się prawem i wszyscy inni musieli zejść do podziemia, z Azar i Ismaelem włącznie.

Azar zwinęła się w kłębek. Dostała dreszczy i nie mogła przestać się trząść. Młoda akuszerka ruszyła po jakiś koc, żeby ją okryć. Azar skuliła się pod nim, starając się rozgrzać. Kobiety wyszły, cicho zamykając za sobą drzwi.

Azar naciągnęła koc na głowę, próbowała wdychać ciepło. Zamknęła oczy i kołysała się z boku na bok, czekając, żeby ciepło zadomowiło się w niej, żeby wrócił spokój. Długo tak się chowała pod kocem, bezkształtna masa.

Stopniowo, kiedy jej ciało się trochę rozgrzało, wysunęła głowę, a potem ramiona. Niedaleko niej, po drugiej stronie pokoju, było puste łóżko z odrzuconym przykryciem i wgnieceniem na poduszce. Ktoś musiał tu leżeć bardzo niedawno. Na podłodze przy łóżku stał talerz z niedojedzonym ryżem i groszkiem. Gdy to zauważyła, zdała sobie sprawę, jak potwornie jest głodna. Nie jadła od poprzedniego wieczoru. Nie mogła oderwać oczu od talerza. Wyplątała się spod koca. To jej szansa. Musi dotrzeć do talerza. Próbowała wstać, ale drżące nogi ugięły się pod nią. Żeby nie upaść, przytrzymała się brzegu łóżka i pomału opuściła na podłogę. Serce biło jej mocno, kiedy na czworakach zaczęła posuwać się naprzód po zimnych kafelkach.

Im bliżej talerza, tym śmielej, tym bardziej zdecydowana pochłonąć ryż aż do ostatniego ziarenka. Zje bez pytania siostry o pozwolenie. Złapie ten talerz i wepchnie sobie do ust wszystko, co na nim jest. Żeby stało się jej własne, stało się cząstką jej ciała, jej jestestwa. Miała zamiar posiąść to wszystko, ryż, groszek, sam talerz. Przyszło jej nawet do głowy, żeby ukryć gdzieś talerz i zabrać go ze sobą do więzienia. Aż robiło się jej niedobrze z głodu, własna bezczelność przyprawiała ją o mdłości, radość, że będzie jeść, mieszała się ze strachem, że zostanie złapana, zanim sięgnie tego jedzenia, tego skarbu, który w tej chwili był na wagę życia. Opierała się łokciami o podłogę i starała posuwać szybciej.

Ryż był zimny, suchy i kiedy go połykała, czuła, jak ostre ziarenka drapią jej gardło, i myślała o wiadrach jedzenia, które siostry dadzą więźniarkom w porze lunchu. Jej palce pracowały szybko, zbierając ryż i groszek i wpychając jedzenie do ust. Zęby bolały, a język nie czuł żadnego smaku. Żuła w pośpiechu, ziarenka wysypywały się z jej palców. W każdej chwili to mogło zniknąć, pogrążając ją na powrót w rzeczywistości, w której nic do niej nie należy i w której nie może nic dać ani wziąć. Wystarczy, że siostra wejdzie do pokoju i zabierze jej talerz. Ale na razie Azar jadła. To jej moment.

*

Lekarka w białym fartuchu uśmiechnęła się do Azar, mierząc jej ciśnienie. Niebieskawe cienie pod oczami nie pasowały do serdecznej, okrągłej twarzy. Po drugiej stronie łóżka stała siostra. Zrelaksowana, z opuszczonymi rękami. Wyglądała tak, jakby było jej bardzo wygodnie w czarnym czadorze. One wszystkie robiły takie wrażenie. Te siostry. Chodziły, gestykulowały, podawały wiadra z jedzeniem, zawiązywały opaski na oczach, zamykały i otwierały drzwi i kajdanki tak zręcznie, jakby ta ciężka, śliska materia nie istniała, jakby nie spowijała ich niczym skrzydła śpiącego nietoperza. Azar wiedziała, że lepiej nie pytać siostry o dziecko za często. Jeśli pokaże, jak bardzo jej na tym zależy, siostra może jeszcze bardziej zwlekać z przyniesieniem go. Na złość, żeby bardziej cierpiała. Dlatego musi być potulna, musi być cierpliwa.

– Doszło do pęknięcia wewnątrz, może wdać się infekcja – stwierdziła lekarka, przerywając pompowanie mankietu na ręce Azar. – Musi zostać w szpitalu co najmniej dwa dni.

Siostra uniosła głowę, jakby chciała dać do zrozumienia, że to ona decyduje. Jej duże oczy, wywinięta dolna warga i brak jednego zęba, widoczny w rzadkich chwilach, kiedy się uśmiechała, przywodziły Azar na myśl biedę spowitych pyłem peryferii, leniwe popołudniowe wystawanie w progu i plotkowanie z sąsiadkami, obserwowanie chłopaków grających w piłkę nożną na piaszczystych drogach, wzdychanie do kolorowej telewizji i niechęć do kontynuowania nauki po szóstej klasie. I oto teraz ona, kobieta z ubogich peryferii, plebejska królowa, zarzuca swój wielki czarny czador na miasto i jego uprzywilejowane mieszkanki. Siostra pomału uczyła się być dumna z tej swojej biedy, tak jak z czadora.

– Mamy tam wszystko, co trzeba – zapewniła teraz zimnym, beznamiętnym tonem. – Zajmiemy się nią.

Pod przykryciem wychudzona ręka Azar powędrowała na brzeg łóżka i z całych sił uszczypnęła nogę lekarki.

– Musimy zabić w niej bakterie. – Kobieta patrzyła na siostrę, niczym nie zdradzając, że coś poczuła. – To potrwa kilka dni.

– Nie, zajmiemy się tym u nas. Wszystko mamy. Lekarki. Szpital. Leki.

Azar chciała krzyczeć, że to nieprawda, że siostra kłamie, że zostawią ją z tym rozdarciem w środku, że infekcja się rozszerzy, że ona będzie gnić od środka. Uszczypnęła nogę lekarki jeszcze raz. Mocniej. Chwyciła się jej kurczowo.

– To trzeba wyleczyć, ona wymaga teraz opieki, fachowej opieki w szpitalu – upierała się lekarka. Najwyraźniej rozumiała znaczenie uszczypnięć Azar. – Musimy kontrolować jej stan. Doszło do pęknięcia wewnątrz.

Siostra popatrzyła gniewnie na Azar, tak jakby wewnętrzne obrażenia to była jej wina. Dłoń Azar leżała już bezwładnie na brzegu łóżka. Siostra skinęła na lekarkę, żeby z nią wyszła. Zanim ruszyły do drzwi, Azar złapała lekarkę za rękę.

– Moja córeczka? – szepnęła.

Kobieta położyła dłoń na jej zaciśniętych palcach.

– Wszystko z nią w porządku. Nie martw się. Niedługo ją dostaniesz.

*

Azar siedziała na łóżku, wpatrując się w drzwi, na próżno czekając na dziecko. Splatała dłonie, roztrzęsiona z gniewu, frustracji, tęsknoty i strachu. Z każdą mijającą godziną traciła cierpliwość. Przez dziewięć długich miesięcy żyła z tym dzieckiem w sobie, czuła, jak rośnie, chroniła je, wszystko z nim przeżywała. To nie do zniesienia, że nadal nie może go zobaczyć, przytulić, że nie ma pojęcia, czy jest bardziej podobne do niej, czy do Ismaela, że nawet nie wie na pewno, czy ono żyje. Kiedy minuty wlokły się w nieskończoność, a ona spoglądała na drzwi, czuła tak straszliwą tęsknotę za tym dzieckiem, że ledwie mogła oddychać.

Popołudniowe promienie słońca dogasały, rzucając cienie na ściany. Azar z wysiłkiem oparła się o parapet i uniosła, żeby wyjrzeć przez okno. Chciała wiedzieć, gdzie się znajduje. Przez nieliczne szarawe liście jaworów dostrzegła most, na którym utworzył się korek w godzinie szczytu. W powietrzu wisiał smog. Ostatnie dni letnich upałów. Z daleka dobiegało echo klaksonów. Zobaczyła stado ptaków przelatujące po niebie: zatoczyły wielki krąg i przysiadły na gałęziach drzew. Miasto wyglądało inaczej. Wszystko było pobielone, nieskazitelne, błyszczące. Wydawało się, że betonowe budynki ochlapano białą farbą w pośpiechu, jakby trzeba było coś ukryć – krew, sadzę, historię, wojnę, niekończącą się wojnę. Gorączkowo starano się zamaskować zniszczenia, które przecież coraz bardziej dotykały każdego z osobna.

Choć Azar nie urodziła się tutaj, Teheran zawsze był jej miejscem na ziemi, tu czuła się u siebie. Uwielbiała to miasto, ruch uliczny, brudne białe zabudowania i wszechogarniający chaos. Kochała je bardzo. Uwierzyła, że może zmienić jego los. To właśnie powiedziała Ismaelowi, kiedy poinformowała go o swojej decyzji, że będzie kontynuować działalność polityczną.

– Nie dla takiej rzeczywistości walczyliśmy i ryzykowaliśmy życie – oświadczyła. – Nie możemy pozwolić, żeby wszystko nam odebrali.

Ismael towarzyszył jej wiernie na każdym etapie.

– Cokolwiek robimy, musimy robić to razem – powiedział.

Cokolwiek się z nimi stanie, to będzie ich wspólna dola. Szybko udzielił mu się jej zapał. Chodził z nią na tajne spotkania w dusznych salkach, pomagał drukować ulotki, przenosić wiadomości w paczkach papierosów, mówił o przyszłości na swoim uniwersytecie. W pewnym momencie, kiedy zaczęły się prześladowania i kontakty z rodziną stały się zbyt niebezpieczne, przestali dzwonić do rodziców i nie odbierali też telefonów od nich, przestali ich odwiedzać. Nawzajem się sobie wypłakiwali, zrozpaczeni, niepewni, co robić. Nie mieli już sił brnąć dalej, ale wiedzieli, że za późno na odwrót. Drzwi ich mieszkania stały się złowrogie, patrzące na nich nieufnie, domagające się odpowiedzi na niezadane pytania utrwalone w nich uporczywym pukaniem rodziców. To wtedy postanowili się przeprowadzić i w ten sposób zatrzeć po sobie ślad na zawsze. Tak było łatwiej. Nikt już nie będzie łomotać do drzwi. Odcięli się, udawali, że zapomnieli.

Czy było warto? Azar odgarnęła włosy z twarzy. Czy Ismael kiedykolwiek wybaczy jej to, że przedkładała walkę ponad wszystko inne? Ponad niego, ich wspólne życie, dziecko rosnące w jej łonie? Czy dostaną drugą szansę?

Zdenerwowała się. Opierając chude łokcie o parapet, przyłożyła czoło do ciepłej szyby. Ruch na moście to ożywał, to zamierał. Ścisk. Choć była tak daleko, widziała malutkie, zniecierpliwione twarze w autach, niespokojnych motocyklistów, którzy utknęli i nie byli w stanie przebić się między samochodami. Nad tym wszystkim górował niczym gigantyczna chmura billboard z jedną z maksym Najwyższego Przywódcy wypisaną staranną, elegancką kursywą: Nasza rewolucja to eksplozja światła. Obok tego namalowano eksplozje jak fajerwerki.

Na chodniku, pod billboardem, stał jakiś mężczyzna i patrzył na sznur aut, zagubiony. Robił wrażenie bardzo zmęczonego, dużo starszego, niż był naprawdę. Słońce świeciło mu prosto w bladą, wymizerowaną twarz. Na jego widok Azar zamarło serce. Jej twarz się rozpromieniła. Otworzyła usta ze zdumienia.

– Tato! – krzyknęła, uderzając w okno otwartą dłonią.

Ojciec jej nie usłyszał. Ani nie spojrzał w górę. Postawił torby na ziemi i wyciągnął z kieszeni chustkę, żeby otrzeć pot z czoła. Jego żylaste ciało przygarbiło się pod ciężarem czegoś innego niż wiek.

Twarz Azar drgała. Przez wszystkie te miesiące w więzieniu ojciec nigdy nie wydawał się jej tak odległy, tak bardzo poza zasięgiem, jak teraz. Jeszcze nigdy nie czuła się tak osamotniona, nie bała się tak bardzo, co z nią będzie.

– Tato! – zawołała resztką sił.

Ale jej głos był tylko gardłowym jękiem. Ledwie przebijał się przez grubą szybę okienną.

Ojciec wziął torby i ruszył dalej, nie podnosząc ani na chwilę głowy. Azar patrzyła z rozpaczą, dysząc ciężko, jak jego wysoka, zgarbiona sylwetka robi się coraz mniejsza w mglistym świetle popołudnia. Wsiadł na swój motocykl i odjechał.

Sznur samochodów zaczął się powoli posuwać naprzód. Dłoń Azar opierała się nieruchomo o szybę, w której odbijały się marne liście, opustoszałe gniazda i czarny billboard, który głosił zwycięstwo światła.

*

Kiedy znów otworzyły się drzwi, siostra była sama. Bez dziecka, akuszerek czy lekarki. Oszołomiona Azar patrzyła na swoje ubranie w rękach kobiety. Wstrząs jeszcze nie minął. Widok ojca, jego przygarbionej sylwetki, zmęczonej twarzy krążył w jej myślach. Siostra położyła ubranie na łóżku. Azar słabym głosem spytała, gdzie jej dziecko.

– Zabierzemy je przy wyjściu – odparła siostra i Azar zdała sobie sprawę, że upór lekarki nic nie dał. Siostra wygrała. Czas iść.

Stopa strażniczki trafiła na pusty talerz, który zachybotał na podłodze i narobił hałasu. Siostra stała dokładnie na wprost Azar, nie spuszczała z niej wzroku.

– Widziałaś Mejsama?

– Mejsama?

Azar wiedziała, kto to jest Mejsam. To brat, który snuł te opowieści w aucie, obiekt lubieżnych chichotów siostry. Azar widywała ją, wyraźnie starszą od niego, sfrustrowaną, a jednak niestrudzenie snującą się za nim ciemnymi korytarzami więzienia i po wybetonowanym podwórzu. Słyszała jej wybuchy śmiechu z drugiej strony holu. Widziała, jak przynosi mu prezenty, półmiski jedzenia, wełniane rękawiczki. Widziała, jak stara się przekupić tego młodszego od siebie mężczyznę, młodego brata, w rozpaczliwej nadziei, że zyska prawo do jego ciała.

– To ten wysoki brat o dużych brązowych oczach. Ten przystojny. – Równe brwi siostry zmarszczyły się, gdy czekała w napięciu na odpowiedź. – Był tu z nami wcześniej. Nie widziałaś go?

Azar spojrzała na siostrę. Zaświtało jej w głowie, że decyzja, by opuścić szpital jeszcze tego samego dnia, nie ma nic wspólnego z bezpieczeństwem, zarządzeniami czy protokołem. Nie ma znaczenia, czy Azar przeżyje, czy umrze. Siostra pożąda Mejsama i chce być tam, gdzie on.

– Nie. Pewnie odjechał – skłamała.

Wydarzenia zacierały się jej w pamięci. Może i go widziała. Ale w chwili, kiedy siostra szykowała się do zapięcia kajdanek, a po jej twarzy przesuwały się nieregularne cienie jaworowych liści, Azar odnalazła przyjemność w tym, że może sprawić zawód starej pannie.

Gdy były już na korytarzu, siostra natychmiast poszła po dziecko. Ledwie zdolna ustać na nogach Azar osunęła się na jedno z białych plastikowych krzeseł pod ścianą. Z sufitu zwisały gołe żarówki, rzucając mdłe światło. Oczy ją piekły.

W pewnej odległości od niej otworzyły się drzwi. Weszła przez nie starsza kobieta i zamknęła je starannie za sobą. Trzymając dłoń na dłoni, stanęła i patrzyła na wiszące przed nią plakaty. Miała na sobie granatowy płaszcz do kolan i białą chustę na głowie. Chyba na coś lub kogoś czekała. Dziecko, wnuka. Wyglądała dziwnie elegancko i spokojnie w tym ponurym otoczeniu.

Usiadła i położyła sobie na kolanach skórzaną brązową torbę o sfatygowanym pasku. Zerknęła na Azar, ale natychmiast odwróciła wzrok. To, że kobieta unika jej widoku, zabolało. W szarozielonych oczach starszejpani malował się strach. Domyśliła się? Czy coś w twarzy Azar mówiło o jej losie? Czy coś ostrzegało przed stalowymi drzwiami i kajdankami, i pokojami przesłuchań? Życie w więziennych murach nie było inne od tego na zewnątrz. Wszyscy nosili w sobie lęk, jak kajdany, wlekli go ze sobą ulicami, w cieniu smutnych, cudownych gór. I już nawet o tym nie wspominali. Strach stał się czymś nieuchwytnym, niewysłowionym. I rządził nimi, niewidzialny, wszechwładny.

Azar spojrzała na swoje luźne szare spodnie, czarny czador, który ciągnął się za nią, zamiatając podłogę. Więźniarki nie radziły sobie z czadorem tak zręcznie jak siostry. Szamotały się z nim niezdarnie jak dzieci, które pierwszy raz ubierają lalkę – zepsutą, z wiszącą ręką i sztywnymi nogami. Zwykle czadory wlokły się za nimi po ziemi.

Azar zebrała wokół siebie poły czadora, okryła nim twarz i schowała skute ręce. Pod osłoną materiału dotknęła kościstych policzków, małej brody. Musi wyglądać mizernie. Widmo, którego się unika. Stanął jej w oczach pewien obraz. Biegnie pustą ulicą z ulotkami w dłoniach, za nią aż dudni od wrzasków Strażników Rewolucji. Pamięta, jak szybko biło jej serce, tak jakby nie było już cząstką jej ciała, ale żyło własnym życiem i uderzało swoim tempem, kiedy schowała się za jakimś autem. Pamięta dziurę w asfalcie, papierek od cukierka przepływający rynsztokiem u jej stóp, widok stołu nakrytego ceratą w żółte róże, który dostrzegła za oknem domu obok, zapach rozgrzanego metalu, gwałtowne, mocne pulsowanie w skroniach.

Ma wrażenie, że od tego czasu minęły wieki. Od tamtego dnia z bezchmurnym niebem. Kim wtedy była? Co stało się z tamtą Azar o zdecydowanym tonie, szybkich ruchach i z wątpliwościami, dokąd to wszystko prowadzi, których jednak nigdy nie wypowiedziała na głos, nawet przed Ismaelem?

Na dźwięk zbliżających się kroków uniosła głowę. Stała przed nią tamta stara kobieta.

– Dobrze się czujesz, dochtaram? – zwróciła się do niej jak do córki.

Azar spojrzała na kobietę zmieszana. Nie mogła wydobyć z siebie głosu. Nie spodziewała się, że starsza pani do niej podejdzie. Myśl, że może mówić do kogoś spoza więzienia, była szokiem.

– Jesteś bardzo blada – zauważyła kobieta.

Azar od razu wychwyciła w jej sposobie mówienia akcent tebriski, taki jak jej matki, ta sama lekka intonacja, jakby chodziło się na paluszkach, mówiąc w farsi. Otworzyła usta, żeby odpowiedzieć, oczy zaszły jej łzami.

– Czekam na córeczkę – powiedziała łamiącym się głosem.

Przemknął jej w myślach obraz matki myjącej twarz zimną wodą z niebieskiej fontanny, żeby przygotować się do porannejmodlitwy.

– A gdzie ona jest? Na oddziale noworodków?

Łzy płynęły po twarzy Azar. Nie wiedziała, skąd się wzięły. Tak jakby pękła w niej jakaś tama i uwolniła powódź, która pochłaniała wszystko. Jej ciałem wstrząsał szloch, choć z całych sił starała się go powstrzymać.

– Nie płacz, azizam, dlaczego płaczesz? – pytała zmartwiona, zaskoczona kobieta. – Nie ma co płakać. Urodziłaś dziecko. Inszallah, jest zdrowe i śliczne, jak ty, choć przydałoby się, żebyś więcej jadła. Za bardzo wychudłaś. A teraz musisz wykarmić dwoje. W tych wojennych czasach musimy być silne. Jeśli będziemy silne, to nawet Saddam nie rzuci nas na kolana.

Kobieta przemawiała łagodnie i ocierała łzy z oczu Azar rąbkiem swojej białej chusty. Ale łzy wciąż płynęły wodospadem.

– A może pójdziesz po córkę? – Oczy kobiety zabłysły w wyraźnej nadziei, że odwróci uwagę Azar i powstrzyma jej płacz.

– Siostra po nią poszła – chlipała Azar, pochylając nisko głowę i ocierając twarz czadorem.

– O, dobrze, że jest z tobą siostra – ucieszyła się kobieta. – Nie jesteś sama. To dobrze.

– To nie moja siostra. Mówimy do niej „siostro”. Ona jest… – Azar nagle urwała.

Starsza kobieta patrzyła na nią wyczekująco. Potem coś zmieniło się w kolorze jej oczu. Przemknęła przez nie jakaś myśl, strach, coś trudnego do opisania. Jej szczupła, pomarszczona twarz się zasępiła. Już nie próbowała powstrzymywać łez Azar ani mówić o dziecku. Tylko położyła dłoń na jej głowie.

– Rozumiem – szepnęła wreszcie.

Wydawało się, że chce powiedzieć więcej, wydawało się, że w jej szarozielonych oczach tyle jest słów, pytań. Nie odezwała się jednak. Pocałowała Azar w czoło i odeszła w milczeniu, a w końcu korytarza pojawiła się siostra z czerwonym zawiniątkiem na rękach.

Zapominając o starej kobiecie, Azar wstała. Coś było straszliwie nie tak. Jej dziecko w ramionach siostry, strażniczki. Azar ogarnęła taka rozpacz, aż zrobiło się jej słabo. Ale nie, nie będzie o tym myśleć. Za chwilę dostanie swoją córkę. Ma szczęście. Jej dziecko żyje. Nic innego się nie liczy.

Ścisnęła dłoń w pięść i patrzyła na zbliżającą się siostrę. Targana emocjami nie mogła oderwać wzroku od zawiniątka w jej rękach. Frustracja, gniew – wszystko się rozpłynęło wobec bezbrzeżnej czułości dla tej istotki. Wyciągnęła ręce do dziecka, drżąc w oczekiwaniu, że zaraz go dotknie. Ale gdy siostra się zbliżyła, Azar dostrzegła, w jaki koc zawinięta jest mała. To był szorstki więzienny koc, a dziecko było nagie. Azar aż się skrzywiła na widok noworodka, którego delikatna skóra nie miała żadnej osłony przed gryzącą materią. Stała z wyciągniętymi rękami, lecz nie mogła wykrztusić słowa. Wiedziała, że jeśli otworzy usta, to wyrwie się z nich tylko wielki płacz.

– Jesteś osłabiona – powiedziała siostra, maszerując do windy. – Jeszcze ją upuścisz.

Azar opadły ręce. Wpatrywała się uparcie w zawiniątko. Wyobrażała sobie, jak wyrywa je i ucieka korytarzem aż na ulicę, przez most, gdzie, w cieniu drzewa, czeka na nią ojciec.

Twarz siostry rozpromieniła się na widok czegoś czy kogoś w końcu korytarza. Azar spojrzała w tamtą stronę. Zbliżał się do nich Mejsam. Jego klapki uderzały dumnie o kafle posadzki. Biała poliestrowa koszula wisiała luźno, wyłożona na wierzch czarnych spodni. Szedł wolno, z wysoko uniesioną głową, idealny Strażnik Rewolucji, wszechwładny w swoim celowo skromnym ubiorze. Broda, którą wytrwale hodował, była rzadka. Jeszcze nie taka jak u dojrzałego mężczyzny. Szedł krokiem chłopca, który dopiero co wygrał wojnę. I w tej chwili Azar przemknęło przez myśl, że wkrótce tak jak wielu jemu podobnych zostanie wysłany na inną wojnę, wybuchającą wzdłuż granic. To już niedługo, bo kraj nie ma nic poza ciałami, żeby się bronić, i te ciała będą wysyłane: coraz więcejciał, dzień po dniu. I mogą nigdy nie wrócić. Azar zamrugała, patrząc na Mejsama, przygnębiona swoimi myślami.

Obok niej siostra uwolniła jedną dłoń spod dziecka, żeby wsunąć pod chustę niesforny kosmyk włosów. Spuściła skromnie wzrok. To było obrzydliwe, udawała nieśmiałą. Azar patrzyła z niepokojem na niepewne ręce siostry. Jej dłonie same wyciągały się do dziecka, bo siostra w swoim miłosnym zapamiętaniu mogła je upuścić.

– Salam Baraadar – powiedziała strażniczka, nie posiadając się z radości. – Myślałam, że już pojechałeś.

– Jestem. Możemy wracać? – spytał Mejsam, wzywając windę.

– Tak, z bożą pomocą już po wszystkim.

Wraz z Mejsamem do windy wsiadł jakiś mężczyzna. Na widok Azar jego oczy o pożółkłych białkach rozszerzyły się ze zdziwienia. Azar rzuciła spojrzenie na siostrę, ta, zapominając o przypisanej sobie skromności, rozmawiała z Mejsamem odwrócona do niej plecami. Azar przysunęła się do mężczyzny, który bardzo zmienił się od czasu, kiedy go ostatnio widziała. Surowy wyraz twarzy. Broda dodająca lat i powagi. Zgodnie z etykietą obowiązującą pobożnych mężczyzn miał na sobie zapiętą aż do samej góry, po jabłko Adama, poliestrową koszulę. Podobnie jak Mejsam nosił plastikowe klapki.

Azar zastanawiała się, czy nadal mieszka na tej ślepej uliczce obok domu rodziców, wpada do nich wieczorami na herbatę i przynosi ojcu informacje na temat rządowych kuponów na cukier i olej roślinny, które stawały się coraz większą rzadkością w miarę trwania wojny. Czy też wraz z tą dumną brodą, plastikowymi klapkami i nieprzejednanie surową miną zmienił się w bojownika rewolucji i już nie utrzymują kontaktów?

W jego oczach malował się szok. Najwyraźniej rodzice nie powiedzieli mu o jej aresztowaniu. Azar się temu nie dziwiła. Bali się. Jak mogli się nie bać? Na myśl o tym, w jaki sposób mogli dowiedzieć się o wszystkim oni sami, przebiegał ją dreszcz. Wyobrażała sobie, jak patrol Strażników Rewolucji wpada do ich domu, zadaje pytania, grozi. Rodzice zagnani do kąta, roztrzęsieni. Kiedy patrzyli na tamtych przewracających wszystko do góry nogami, pomału musieli zdać sobie sprawę, dlaczego córka na tak długo znikła.

Azar popatrzyła zdumionemu mężczyźnie w oczy.

– Nic mi nie jest. Powiedz im, że u mnie wszystko w porządku.

Tamten, oniemiały, skinął głową. Szept Azar utonął w kolejnym wybuchu śmiechu siostry, wirującym w zamkniętej windzie, odbijającym się od ścian w neonowym świetle.

Azar odwróciła się do siostry.

– Pozwól, wezmę ją. Poradzę sobie.

Siostra zawahała się, nim oddała szorstkie zawiniątko w ręce Azar. Dziecko spało. Z różowych uchylonych usteczek wydobywało się posapywanie. Azar chciała przytulić małą do serca, to drobne, miękkie ciałko. Chciała ją uściskać, żeby poczuć, że to prawda. Te usta, różowa pomarszczona skóra, ciemny kosmyk opadający na czoło.

Ale była zbyt słaba. Tylko trzymała maleństwo, czując w dłoniach szorstki koc. Ledwie okrywał ciałko dziecka. Azar ogarnęły żal i wyrzuty sumienia. Co ona zrobiła? Wydała dziecko na świat, w którym to strażniczka, a nie matka pierwsza wzięła je na ręce.

Wtuliła twarz w zawiniątko i wdychała słodki aromat swojego dziecka. Pocałowała córeczkę w czoło, ramionka i pierś. Całowała i wciągała głęboko ten zapach, nie mogąc nacieszyć się bliskością jej ciała, prosząc ją o wybaczenie. Dziecko poruszyło rączką i otworzyło oczy.

Czarne jak noc. Białka wydawały się niemal niebieskie. Mała uchyliła i zamknęła usta, i rozejrzała się dokoła. Azar patrzyła w zdumieniu na te wielkie oczy błądzące po windzie, tak przenikliwe, jakby dziewczynka chciała kogoś aresztować. To było niemal przerażające. To ostre spojrzenie jej dziecka – surowe, bezlitosne, prawie jak u siostry. Serce zamarło w niej z lęku. Uniosła drżącą dłoń i przytrzymała ją nad czarno-niebieskimi oczami córeczki.

*

W celi, której ściany były aż błyszczące od opierania się o nie wielu głów i pleców, panował radosny gwar. Coś takiego zdarza się bardzo rzadko, kiedy nagle życie ma się zmienić.

Podekscytowane kobiety oczekiwały przybycia noworodka. Wszystko wymyły, wyszorowały ściany, wyprały dywany. Tego dnia nikomu nie wolno było ćwiczyć, żeby nie podniósł się kurz. Jeden z rogów celi udekorowały wszystkimi liśćmi, jakie udało im się zebrać na podwórku, przywianymi przez wiatr. Ułożyły z nich bukiet w pustej puszce. Żelazne kraty rysowały grube podłużne cienie na zasłonie, którą zrobiły z cytrynowożółtej chusty.

Od rana nie mogły już się doczekać. Z emocji nie potrafiły usiedzieć na miejscu. Od świtu, gdy zabrano Azar z napinającym się w bólach brzuchem, panowała ogólna radość. Kobiety stały się dla siebie milsze. Wroga cisza została przełamana, zaczęły się rozmowy, nawet między nieprzyjaźnie wobec siebie nastawionymi przedstawicielkami różnych partii. Wydawało się, że nastąpiło zawieszenie broni, przerwa w zamykaniu się w ideologicznych lagunach, że przynajmniej tego dnia więźniarki nie chcą oskarżać się nawzajem o to, że rewolucja poszła w złym kierunku.

– Dzień dobry! – pozdrawiały się bez oporów.

Ich wymizerowane, posępne zwykle twarze rozpromieniły się w oczekiwaniu. To nie był dzień, kiedy wolno im było wziąć prysznic, ale i tak się szykowały, układały sobie nawzajem fryzury, śpiewały. Wszystkie włożyły swoje najlepsze stroje. Jak na Nowy Rok. Wyciągnięte z toreb, nienoszone od dawna wydawały się za duże na ich wychudzonych ramionach i piersiach. Kobiety raz za razem przeciągały po nich dłońmi, żeby choć trochę rozprostować zagniecenia.

Tego dnia nawet Firuze nie mogła powstrzymać radości. Jej nerwowe tyrady ustały. Wszystkie w celi wiedziały, że Firuze stała się tawwab, donosicielką, bo pozwalano jej spędzać czasem noc z mężem i dostała bardziej miękką poduszkę. Ale wydawało się, że tego dnia Firuze nie chce psuć podniosłego nastroju koleżankom z celi. Z siostrami ledwie zamieniła słowo, za to wszystkim opowiadała o swojej córce, Donji. Opowiadała, że musiała zostawić ją pod opieką rodziny. Opowiadała o łzach wylewanych co noc, bo nie może jej widywać. Kiedy ją zwolnią, zabierze Donję i wyjedzie z Iranu.

– Wyjadę bez oglądania się za siebie – stwierdziła, marszcząc brwi, jakby przypominała sobie zły sen.

Na dźwięk kroków i cichego kwilenia niemowlęcia wszystkie podbiegły do drzwi. Śmiały się, klaskały, poklepywały nawzajem po ramionach z radości. Gdy drzwi się otworzyły i weszła Azar z zawiniątkiem na ręku, rozległy się wiwaty, jakby weselnicy witali parę młodą. Siostra z surową miną krzyknęła, że mają być cicho.

Azar roześmiała się, kiedy zobaczyła je takie wystrojone, kiedy zauważyła wyszorowane ściany, zasłonę z chusty. Aż dudniło jej w płucach od ich okrzyków radości. Otoczona szczęściem koleżanek z celi zapomniała o wszystkim innym. Zapomniała o ostrym spojrzeniu córeczki. O bólu, rozdarciu w środku, strachu i poczuciu winy. Nagle, zupełnie niespodziewanie, poczuła się jak w domu.

Skupiły się wokół niej z błyszczącymi oczami, niecierpliwie wyciągały ręce, mówiły jedna przez drugą, wpadały sobie w słowo. Maleńka dziewczynka wędrowała z rąk do rąk. Tuliły ją rozczulone, chciały zatrzymać przy sobie dłużej, niechętnie podając kolejnym spragnionym dłoniom.

Trzymały ją mocno.

Czepiały się jak nadziei.

Potem dostrzegły jej nagość, szorstki koc i serca im się ścisnęły. Ale nic nie powiedziały. Tylko rozwinęły ją z koca i otuliły miękkim czadorem w malutkie stokrotki.

Patrzyły na dziecko i w oczy Azar. Kiedy się skoncentrowały, mogły dostrzec strach, który nadal czaił się pod jej rzęsami, zdumienie przylepione do spękanych ust: jej dziecko jest żywe i ona przeżyła.

Przyniosły miskę świeżej wody, którą trzymały w rogu przy bukiecie z liści w aluminiowej puszce, i przemyły jej twarz.

– Już po wszystkim – mówiły, głaszcząc jej dłonie. – Już nic ci nie grozi. Jesteś z nami.

Masowały jej ramiona. Tak bardzo bały się o nią, że nie potrafiły nawet myśleć o tym rozdarciu w środku.

– Jak ma na imię? – spytała Marzije, najmłodsza z nich wszystkich, gdy wzięła ostrożnie małą od Firuze.

Azar nabrała powietrza.

– Neda – powiedziała i odruchowo splotła dłonie.

Wypowiedziała to imię kilkakrotnie. Za każdym razem dziecko stawało się bardziej realne. A wspomnienie surowego spojrzenia rozpływało się w oddali. Kiedy wypowiadała to imię, czuła coraz mocniej, że to jej dziecko, że ono całkowicie do niej należy. Jakieś magiczne siły odnowiły więź Azar z córką, z otoczeniem, czasem, nią samą. Nie czuła już winy. Jej miejsce zajęło uczucie tak potężne i pewne, że można je było nazwać tylko miłością.