Nieznany

Beowulf

oprac. prozą Joanna Sarwa

Armoryka

Sandomierz 2009

BIBLIOTEKA TRADYCJI EUROPEJSKIEJ, Nr 1

Redaktor serii: Joanna Sarwa

Redaktor tomu: Władysław Kot

Projekt okładki i opracowanie graficzne: Juliusz Susak

Na pierwszej stronie okładki:

Heinrich Füssli (1741-1825), fragment obrazu The Rhine Daughters warning Hagen (Kunsthalle Zürich) (licencja public domain),

źródło: Internet – http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Fuessli-Rheintöchter.JPG

Drzewa genealogiczne w opracowaniu Macieja Kazuli zaczerpnięto z przekładu Beowulfa w przekładzie Mirosława Kropidłowskiego, Wydawnictwo i Księgarnia Internetowa „Armoryka”, Sandomierz 2006, s. 121-122

Copyright © 2009 by Wydawnictwo „Armoryka”

Wydawnictwo ARMORYKA

ul. Krucza 16

27—600 Sandomierz

tel (0—15) 833 21 41

e—mail: wydawnictwo.armoryka@interia.pl

http://www.armoryka.strefa.pl/

ISBN 978—83—62173—00—6

Konwersja:

Przedmowa

Beowulf – jeden z najstarszych poematów heroicznych literatury staroangielskiej opowiada historię księcia Géatów, który wsławił się jako zwycięzca olbrzyma Grendela gnębiącego duńskiego króla Hróðgára i jego wasalów. Imię bohatera znaczy to tyle co „pszczeli wilk”, albo „wilk na pszczoły” czyli „niedźwiedź”. Ma ono symbolizować nadnaturalną siłę i odwagę. Imię przeciwnika Beowulfa – Grendela oznacza „zgrzytającego zębami”. Część badaczy imię to wywodzi od grand (piasek, dno morskie), co oczywiście nawiązywałoby do miejsca zamieszkania olbrzyma.

Czas powstania poematu najczęściej określa się jako wiek VII lub VIII. Beowulf Manuskrypt powstał najprawdopodobniej na przełomie X i XI wieku. Składają się na niego dwie części: pierwsza (która nie zawiera treści poematu) powstała prawdopodobnie w XII wieku, druga zaś (tzw. Nowell Codex) zawiera treść poematu, a prócz tego Cuda Wschodu, żywot św. Krzysztofa, poemat o Judycie oraz fikcyjny List Aleksandra Wielkiego do Arystotelesa. Połączenia dokonał Robert Cotton.

Beowulf został spisany w dialekcie zachodniosaskim. W rękopisach zazwyczaj spotykamy się nie z tekstem oryginalnym, lecz transkrypcją na tenże właśnie dialekt.

Od 1563 tekst poematu znajdował się w Bibliotece Cottona, gdzie w 1731 uległ pożarowi. Na szczęście ogień tylko uszkodził manuskrypt, nie niszcząc go całkowicie. Odnalazł go w 1786 r. Grímur Jónsson Thorkelin i opublikował w 1815 r. wraz z łacińską transkrypcją. Pięć lat potem ukazał się pierwszy przekład na język nowożytny – duński. Tłumaczem był Mikołaj Frederik Severin Grundtvig, historyk, pisarz i poeta. W 1833 r. ukazało się drugie wydanie na język nowożytny – angielski.

Pierwszego pełnego polskiego przekładu dokonał – w 2006 roku – Mirosław Kropidłowski.

Beowulf stanowi aż jedną dziesiątą część ocalałych tekstów kultury anglosaskiej. Do najbardziej znaczących można zaliczyć także: Exodus, Christ, Żeglarz, Wędrowiec, Sen o drzewie, Walka o Dwór Finna, Bitwa pod Maldon, Genesis i Widsith.

Część pierwsza GRENDEL

I. O śmierci i pogrzebie Scylda – założyciela dynastii Scyldingskiej

Zaprawdę, posłuchajcie, o czynach i sławie królów duńskich znanych ze swej szlachetności i odwagi! Posłuchajcie o dzielności dawnych bohaterów!

Pewnego dnia przed wiekami opuszczony przez najbliższych chłopiec – syn Skefa, Scyld Scéfing, pojawił się w samotnej łodzi na brzegu Danii. Kiedy dorósł, stał się mężczyzną tak silnym i walecznym, że nie da się opisać strachu, jaki budził wśród swych wrogów. Szybko zawładnął wszystkimi ludami zamieszkującymi nadmorską krainę. Mieszkańcy jej z pokorą składali mu daniny a on był im dobrym królem. Miłosierny Bóg, który ulitował się nad ludem udręczonym bezkrólewiem i chaosem, zesłał mu wkrótce dziedzica i obdarzył synem, aby jego poddani zaznali wreszcie ulgi, a potem sprawił, że sława Béowulfa¹ rozeszła się po całym Scedenigge².

Młodzieniec od swych najmłodszych lat wzbudzał powszechną miłość rozdawanymi przez siebie upominkami, mieszkając w domu swego ojca. Podarki i dziecięcy urok muszą jednak ustąpić, gdy młodzieniec zmężnieje i przyjdzie mu walczyć. Potrzeba wtedy odwagi i wsparcia szlachetnych mężów. Władca każdego narodu musi pamiętać, że powodzenie jego zależy od szlachetności i prawości jego czynów.

Gdy przyszła godzina odejścia Scylda Scéfinga, nieustraszony ten wojownik wyruszył na spotkanie Pana Chwały. Przed śmiercią rozkazał, by jego umiłowani towarzysze zanieśli go na brzeg morza. Tak też uczynili i spoczął dzielny wódz, który tak długo i sprawiedliwie władał, na pokładzie królewskiego okrętu ze zgiętym dziobem. Ten, który rozdał tak wiele pierścieni³, spoczął u stóp masztu, na pokładzie pokrytym śniegiem. Wierni wojownicy obficie zaopatrzyli swego nieustraszonego pana na jego ostatnią drogę: na łodzi znalazły się przywiezione z daleka nieprzebrane skarby: klejnoty, miecze, zbroje, kolczugi i wszelkie wspaniałości, które zdobył na wrogach. Nikt nigdy nie widział tak bogatego w wojenny rynsztunek statku! I nikt nigdy nie widział tylu bogatych klejnotów w jednym miejscu! Wyprawa ta nie była gorsza od skarbu, którym dawno temu wyposażyli go ci, którzy we wczesnej młodości pożegnali go samotnego w łodzi i pozwolili, by zabrały go fale.

Smutek wypełnił serca wojów, gdy złoty sztandar podnieśli nad swym szlachetnym wodzem i oddali go morzu. I nikt nigdy nie widział już nieustraszonego Scylda Scéfinga i jego wspaniałego okrętu!

II. O potomkach Scylda i o tym, jak Hróðgár zbudował pałac Heorot

Po śmierci Scylda tron objął jego syn – Béowulf Scylding, który – podobnie jak ojciec – zyskał miłość poddanych, rządząc sprawiedliwie i miłosiernie. Urodził mu się później dzielny i bezwzględny Healfdene, który do końca życia rządził ludem Dene⁴. Dobry Bóg obdarzył go czworgiem dzieci. Byli to:

Heorogár, Hróðgár, odważny Hálga i córka Ýrse, która wyszła za mąż za jednego z dzielnych Scylfingów.⁵

Lud podziwiał i wspierał dzielnego Hróðgára, któremu wojny przyniosły skarby nieprzebrane.⁶ Miał on wojsko złożone z najlepszych, najwaleczniejszych i najszlachetniejszych mężów, jakich nosiła ziemia. Postanowił więc wznieść pałac godny bohaterstwa swych wojowników a zarazem ukazać bogactwo swego skarbca. Pragnął w ogromnej sali dzielić między wasalów dobro, którymi Bóg w swym miłosierdziu raczył go obdarzyć. Aby zbudować ten wspaniały pałac, budowniczowie przybyli ze wszystkich stron świata i wszystkich krain, gdzie sięgała sława i władza znakomitego wodza. Nigdy tak szybko nie ukończono ludzkiej siedziby. Dom, którą z radością w sercu zbudował mu lud, był tak wspaniały, że w żadnym inny pałacu nie było sali tak wielkiej, jak ta, w której szczodry Hróðgár przyjmował kwiat swego rycerstwa. A darzył swoich ludzi wszystkim z taką szczodrością, że powiadano, że nie daje on jedynie ziemi albo życia.

Hróðgár nadał swemu pałacowi nazwę Heorot. Tak ziściły się jego marzenia, a swemu zadowoleniu dawał niejednokrotnie wyraz podczas wspaniałych uczt, podczas których obdarowywał gości klejnotami niespotykanej urody. Ta wspaniała budowla budziła podziw jeszcze wiele lat, świadcząc o potędze swego gospodarza aż do czasu, gdy pewnego dnia strawiła ją nienasycona pożoga. Było to jednak wiele, wiele lat później, gdy wielka nienawiść wybuchła między teściem i zięciem, rodząc okrutną wojnę.⁷

III. O tym, jak Grendel gnębił napaściami Heorot

Radosny gwar wypełniał komnaty pałacu Heorot. Każdego dnia dźwięk harfy i śpiew barda umilał czas ucztującym. Najczęściej śpiewał on historię o narodzinach wszystkich ras, kiedy to Bóg miłościwy stworzył ziemię jako słodką równinę a morza, słońce i księżyc, jako te, które światłem miały umilać człowiecze wędrowanie. Tak miłe dźwięki koiły uszy licznych gości pałacu. I żyli Duńczycy w spokoju i radości, ciesząc się pięknym pałacem swego wspaniałego króla aż do dnia, w którym zniszczyć ich postanowił straszliwy wróg. Śpiew o tym, że Pan wszelkiego stworzenia zioła i kwiaty dał polom za ozdobę a w swej nieograniczonej miłości oddech życia swemu stworzeniu, docierał do uszu złego potwora zamieszkującego bagna. Miły pomruk pałacowych biesiad każdego dnia przyprawiał go o straszną wściekłość, gdy siedział w ciemnościach tak ponurych, że każdemu innemu stworzeniu stanęłoby serce.

Straszliwa bestia upodobała sobie jaskinie i stawy. Od najdawniejszych czasów Grendel niósł ludziom strach i przerażenie, stanowiąc widomy znak kary, jaką Bóg nałożył na Kainowe plemię. U zarania ludzkiej bytności na ziemi, Kain skierował ostrze swego noża przeciw bratu, przyprawiając go o śmierć. Pan wszechpotężny ukarał surowo mordercę Abla: wypędził Kaina i odsunął od ludzi. To od niego pochodzą wszystkie złe istoty, które zgrzeszyły buntem przeciw Stwórcy: olbrzymy, elfy i wszelkie potwory, a także giganci, którzy przez bardzo długi czas sprzeciwiali się Panu. A Pan – choć miłosierny – ukarał ich surowo!⁸

Pewnej nocy Grendel zakradł się do pałacu, by sprawdzić, co robią ludzie, którzy tak go drażnią. Zmorzeni snem po uczcie wasale spokojnie leżeli w wielkiej sali, bez obawy oddając się odpoczynkowi. Mieli bowiem zwyczaj spać w tej samej sali, gzie ucztowano⁹. Na ten widok, potwora ogarnęła wściekłość tak wielka, że bez chwili wahania porwał trzydziestu wojów i uniósł ich do swej przerażającej kryjówki. Kiedy nadszedł świt, dwór odkrył okrutną napaść Grendela. Skargi, płacz i przekleństwa wypełniły wspaniałe komnaty. W sercu nieustraszonego króla zamieszkał smutek i upokorzenie, zuchwała napaść olbrzyma dotknęła go bowiem do żywego.

Tak w szczęśliwej dotąd Danii nastała rozpacz. Dziki potwór już bowiem każdej nocy dokonywał napaści a krwawe ślady jego okrutnej żądzy dawały o sobie znać każdego kolejnego poranka. Jego zuchwałość rosła w siłę: napadał, niszczył i grabił, sycąc się własnym okrucieństwem. Niełatwo było znaleźć wojownika, co spałby spokojnie w łożu, które bezpiecznym być nie mogło. W owym czasie, kiedy wściekłość Grendela znana była dobrze wszystkim mieszkańcom krainy, wielu próbowało się ratować ucieczką w miejsca odludne i niedostępne.

Olbrzym bezkarnie prześladował poddanych Hróðgára przez dwanaście długich lat. Strach wypędził z pałacu jego szczęśliwych niegdyś mieszkańców i opustoszała wspaniała siedziba¹⁰.

Upokorzony Hróðgár z bólem serca cierpiał zniewagę, patrząc na smutek swych poddanych. Miejsce radosnych pieśni wypełniły gorzkie zawodzenia przekazujące z ust do ust wieść o wojnie między Grendelem a Hróðgárem. Grendel nie zaprzestawał prześladowań. Nie chciał on zawrzeć pokoju i nawet obietnica bogatego haraczu nie przekonała go, aby przestał zabijać duński lud.¹¹

Przeklęta bestia węszyła nieustannie za starymi i młodymi, by zabijać ich bez litości. Czaiła się w mroku by napadać na ludzi i wracała do swojego legowiska w odwiecznych bagnach. A nikt nie wiedział, gdzie mieszka Grendel i jego odrażający ród.

Okrutne stworzenie przynosiło mieszkańcom duńskiej ziemi wiele zła i zniszczeń. Dziki potwór próbował zawładnąć pałacem Heorot. O! Nie przychodził on tam, by pokłonić się do stóp króla w sali wielkiej jak wioska! Nie dziękował też władcy zgodnie z boskimi nakazami, ale coraz dalej wysuwał swoje podstępne i krwiożercze szpony.

Dwanaście lat musiał król znosić to wielkie nieszczęście. Nieustannie trwały próby uratowania kraju od bezbożnego ciemiężcy. Hróðgár wielokrotnie spotykał się potajemnie ze swoimi najodważniejszymi ludźmi, by znaleźć sposób na pokonanie bestii. Jego wasale składali nawet ofiary pogańskim bogom, zanosząc do nich błagania w ich świątyniach. Niestety! Nieznający Jedynego Boga dobrowolnie oddawali swe dusze władzom piekielnym! Nie wiedzieli o dobrym Bogu, który wszystko stworzył, Panu potężniejszym od wszystkiego, co żyje. Nieszczęśnicy! Nigdy nie oddawali chwały prawowitemu Władcy świata! Przeklęci są ci, którzy w dniu utrapienia zawierzą się diabelskim płomieniom. Nie znajdą ratunku, ani nawet nadziei a wolność stracą bezpowrotnie! Szczęśliwi ci, którzy w Dniu Ostatecznym przed Bogiem stają i są przyjęci na łono Ojca!

Hróðgár trapił się bardzo bezprawiem na duńskiej ziemi. Nie potrafił jednak uwolnić swego ludu od nieustannych ataków bestii. I tak znosić trzeba było smutek nieustanny na widok rzezi, jaką czynił bagienny potwór i z niepokojem oczekiwać każdej kolejnej nocy, którą upodobała sobie bestia na porę krwawych łowów!

IV. O tym, jak Béowulf przybył do Danii, by służyć swoją pomocą Hróðgárowi

Wieść o gorzkim losie duńskiego ludu dotarła do dzielnego Géata,¹² który był wasalem Hygeláca.¹³ Nie było wtedy na ziemi męża silniejszego od niego. Nakazał on przygotować łódź, by wyruszyć przez morze na ratunek królowi. Starszyzna się nie sprzeciwiała, bo chociaż był w ich oczach bezcenny, to przepowiednia, która poznali, zachęcała do wyprawy.

Geat wybrał sobie piętnastu towarzyszy: najlepszych, najmężniejszych i najbardziej prawych wojowników, jakich mógł znaleźć. Wsiedli na łódź, co niby łabędź zgrabnie ich w podróż miała zabrać. Lekko jak łanie na pokład skoczyli a rozszalałe fale nawet na moment nie wzbudziły w nich niepokoju. Wojownicy ułożyli wewnątrz łodzi rynsztunek, którego żaden z rycerzy powstydzić by się nie śmiał i popychani przez wiatr ruszyli ku przygodzie.

Podróż minęła im spokojnie. Kiedy statek dotarł do celu i morscy wędrowcy dostrzegli wybrzeże, podwodne skały i wysokie góry, bezpiecznie przybili do brzegu. Tak zakończyła się ich podróż poprzez cieśninę.¹⁴ Wyskoczyli pośpiesznie Wederowie¹⁵ z łodzi. Zacumowali. Szczęknęły kolczugi a przybysze z radością w sercu dziękowali Bogu za szczęśliwe wędrowanie.

Zobaczył ich z wysokiej skały strażnik, co bacznie spoglądał na wybrzeże. Nie sposób było nie zauważyć grupy zbrojnych, co z łodzi wysiedli dźwięcząc kolczugami i odbijając promienie słońca w tarczach błyszczących jak złoto. Czym prędzej wsiadł na konia i pogalopował w stronę przybyszów, by dowiedzieć się skąd ich los prowadził.

– Mówcie, kim jesteście i po co tu przybyliście? – wykrzyknął, mocno ściskając w dłoni włócznię. I dodał z podziwem: – Od lat wielu strzegę wybrzeża przed obcymi okrętami, ale jeszcze nikt nigdy tak odważnie na tym brzegu nie stanął jak wy, choć nie wiecie, jak zostaniecie przyjęci! Widzę, wśród was męża znakomitego, wojownika, jakiego nigdy nie widziałem i jeśli nie kłamie jego dostojny wygląd i zdobna broń, to nie jest on zwykłym wasalem! Teraz powiedzcie, skąd pochodzicie i zapewnijcie, że nie jesteście szpiegami, którzy chcą zło przynieść duńskiej ziemi! Słuchajcie, ludzie morza! Szczerze wam radzę szybki powrót tam, skąd przybyliście! Odpowiedział mu najwyższy rangą:

– Jesteśmy nieustraszonymi Géatami – wiernymi wasalami sławnego Hygeláca! Ja jestem synem księcia Ecgþéow! Ojciec mój wspaniały w późnej starości spokojnie odszedł z tego świata we własnym pałacu, zostawiając po sobie dobrą i pełną miłości pamięć u wszystkich, którzy go poznali. Z dobrymi zamiarami przybywamy! Chcemy spotkać się z królem twojego ludu – Hróðgárem, synem Healfdena! Prowadź nas do pana, którego dzielności sława dotarła i do nas! A nie ociągaj się, ważna bowiem misja wiedzie nas ku sławie! Jeśli prawdą jest, że lud Scyldingów okrutna bestia w nocy wściekle atakuje, cierpienia zadając i śmierć, pragnę Hróðgárowi w wielkiej przyjaźni zaofiarować pomoc. Chcemy zwyciężyć tego, co bezkarnie szydzi z królewskiej godności. Jeśli los pozwoli, znajdziemy sposób na jego boleści i przywrócimy spokój du szy. Inaczej cierpieć będzie musiał ciągłe zniewagi bagiennego złoczyńcy, a lud nocne rzezie!

– Dobrze – rzecze strażnik – ostrożny wojownik patrzy na czyny a nie tylko na słowa! Widzę, że wierni jesteście naszemu panu, więc idźcie! Będę wam przewodnikiem! Nakażę, by moi ludzie strzegli waszego okrętu. Każę go dobrze pokryć smołą i dbać o niego aż do dnia, w którym wrócić zechcecie do kraju Wederów. Pamiętajcie, że dzielnemu wojownikowi szczęście pomaga, a podczas ciężkiej bitwy ratuje życie. Tak wyruszyli. Ich statek pozostał zaś przy brzegu.

Szli wojownicy. Na ich głowach hełmy błyszczały jak złoto. Widniały na nich dziki ukute w metalu i hartowane w ogniu, które miały strzec pilnie życia dzielnych mężów¹⁶.

Szybko dotarli na miejsce, gdzie ujrzeli ogromną budowlę o złocistych ozdobach¹⁷ – jej sława doszła do wielu narodów, ale rzeczywistość przewyższała wszelkie o niej opowieści. Strażnik wskazał na królewską siedzibę, po czym, zawróciwszy konia, tak im powiedział:

– Moja droga skończona. Wracam. Niechaj Bóg potężny udzieli wam swej łaski i sprawi, iż szczęśliwie dokonacie swojego dzieła! Jadę na wybrzeże by strzec je dalej od wrogów Danii.

V. O tym jak Béowulf spotkał się z królem Hróðgárem

Mocne kroki uderzają o bruk. Oto idą urodziwi mężowie. Wspaniale lśnią zbroje i skrzypią dźwięcznie żelazne kolczugi. Geatowie, podziw powszechny budząc wspaniałością postawy i rynsztunku, wchodzą do pałacu. Zmęczeni długą podróżą rozsiadają się w ogromnej sali, a swoje tarcze – wielkie i solidne – składają pod ścianą.

– A skądże to przybywacie? – zapytał na widok złożonych włóczni i maczug z jesionu obitych żelazem Wulfgár, książę Wendl¹⁸, posłaniec i herold króla Hróðgára. – Skąd przynosicie te przepiękne tarcze, te srebrzyste zbroje, złocone hełmy i stos włóczni? Nie widziałem tu dotąd tak postawnych mężów jak wy! Doszły mnie słuchy, że przybywacie do mego pana z zacną misją a nie z powodu wygnania? Tak na to rzecze książę:

– Nazywam się Béowulf! Wyłożę mój zamiar twojemu panu – synowi Healfdena, szlachetnemu Hróðgárowi, jeśli twój wspaniały król łaskawie nam na to pozwoli!

– Przekażę twe życzenie wodzowi duńskiemu, dzielnemu panu, szczodremu i godnemu czci, szlachetnemu Scyldingowi i niezwłocznie przyniosę ci jego odpowiedź – odpowiedział Wulfgár i udał się z pośpiechem do komnaty, gdzie między szlachetnymi wasalami przebywał stary Hróðgár. Zatrzymał się przy jego ramieniu i skłoniwszy się przed monarchą, który darzył swego wasala szczerą przyjaźnią, rzekł:

– Umiłowany mój panie! Z odległej ziemi przybyli tu morzem dzielni Géatowie. Godnie wyglądają a uzbrojeni są przepysznie. Dowodzi nimi Béowulf i prosi, aby mógł pokłonić się przed twym tronem. Zgódź się, o panie, albowiem mężowie ci wyglądem budzić mogą jedynie podziw i szacunek a ten, co rządzi nimi i tutaj ich przywiódł, na dobrego przywódcę wygląda! Zamyślił się siwowłosy Hróðgár i tak odrzekł:

– Poznałem Béowulfa, gdy jeszcze był dzieckiem. Jest synem Ecgþéowa i wnukiem Géata Hréðela, który dał mu za żonę swą jedyną córkę…¹⁹ A więc jego syn przybył odważnie aż tutaj, szukając przyjaciela? Ludzie morza mówili, że młodzian ten ma w swojej pięści siłę trzydziestu wojowników! Jestem przekonany, że to Bóg w swej wielkiej dobroci natchnął tego szlachetnego męża, by przybył do duńskiej ziemi, by uwolnić nas od bezprawia Grendela. Odważnemu dam za wielką waleczność wspaniałe skarby. Czym prędzej biegnij do nich i proś, by przyszli a niechaj się wszyscy stawią tutaj przy mym tronie! Powiedz też, że lud nasz z radością ich ugości! Wulfgár wyszedł, zanosząc tę odpowiedź szlachetnym przybyszom:

– Mój pan zna doskonale wasz szlachetny lud! Kazał mi wam powiedzieć, iż z radością was przyjmie, odważni panowie, wędrowcy morza! Pójdźcie za mną, założywszy kolczugi i hełmy. Tutaj poczekają zaś wojenne tarcze i żelazne topory.²⁰ Podniósł się Béowulf i jego szlachetni wojowie. Tylko nieliczni zostali, pilnując broni, reszta zaś śmiało poszła za swym wodzem.

Nie widział jeszcze Heorot takich bohaterów! Znakomici panowie kroczyli śmiało aż stanęli przed królem. Kolczuga Béowulfa kunsztownie przez zręcznego kowala zrobiona jaśniała jak słońce podczas upalnego dnia. On sam zwrócił się głosem śmiałym, choć pełnym szacunku:

– Pozdrawiam cię, Hróðgárze! Jestem krewnym i wasalem Hygeláca i już w młodości dokonałem wielu chwalebnych czynów. Doszła mnie wieść, iż twój lud nęka bezlitosny potwór – Grendel. Sława twojej sali, wielkiej jak wioska, szerzy się wśród ludów morza. Wielu mówi o pięknym pałacu, który wieczorem nagle pustoszeje ze strachu przez nocną napaścią Grendela. Najstarsi i najmędrsi Geatowie zaproponowali mi, o znamienity Hróðgárze, abym pośpieszył ci z pomocą. Oni dobrze znają moją straszną siłę, bo widzieli, jak z okrutnej bitwy, w której tymi oto rękami zabiłem pięć morskich potworów z rasy olbrzymów, przyniosłem ich krew na moich pięściach. To kara za krzywdę wyrządzoną Wederom! Zaprawdę, zasłużyły sobie na to złośliwe potwory! Teraz pragnę zmierzyć się z Grendelem i skończyć z ciemiężcą, który krajowi twemu niesie śmierć i sromotę! O jedną tylko łaskę cię proszę, panie duńskiego ludu, abyś pozwolił nam, przybyłym z tak daleka, uwolnić Heorot od napaści bagiennego zwierza! Słyszałem, że okrutny wróg w szalonej pysze atakuje nieuzbrojony. Ja również będę walczył w taki sposób. Mój pan Hygelác, dumny będzie z mojej odwagi i z tego, że walczyć będę bez pomocy miecza, a nawet bez tarczy. Zmierzę się z bestią jedynie siłą mej ręki – jak równy z równym w śmiertelnym pojedynku! Będzie się musiał z wolą Boża pogodzić ten, który wówczas zginie! Jeśli Grendelowi uda się mnie zwyciężyć w tym wspaniałym domu, będzie mógł bez lęku pożreć moich Géatów, jak to wcześniej uczynił z tyloma wojownikami. Jeśli padnę w walce, nie będziecie nawet musieli okryć mojej głowy i grzebać moich zwłok, bo potwór pobiegnie samotnie schować moje okrwawione strzępy do swojej jaskini, gdzie je pochłonie. Tak więc nie będziecie musieli czuwać nazbyt długo przy moich szczątkach. Jeśli życie postradam w walce, poślijcie Hygelácowi kolczugę z oczek, która mi pierś okrywa. Moja wyśmienita zbroja jest bowiem spadkiem po Hréðelu, a dziełem Wélanda.²¹ Niechaj zatem przeznaczenie zdecyduje!

VI. O serdecznym powitaniu Béowulfa przez Hróðgára

Na te słowa tak się ozwie Hróðgár:

– Widzę, Béowulfie, że chcesz spłacić dług przeszłości. Wiele lat temu na ziemi wilfindzkiej ojciec twój zadał śmierć Heaþoláfowi, tworząc zarzewie kłótni²². Géatowie nie chcieli później go przyjąć z obawy przed wojną. Przemierzając bezmiar wód, szukał ludu duńskiego, szlachetnych Scyldingów. Byłem wtedy jeszcze bardzo młody. Zaczynałem dopiero władać wielkimi włościami i twierdzą bohaterów, bo mój starszy brat Heorogár, który przewyższał mnie we wszystkim, nie żył już wtedy. Wówczas złotem opłaciłem cenę kłótni. Wysłałem morzem groźnym Wylfingom starożytne skarby i złożyli mi przysięgę.²³

Teraz czuję ból w sercu, gdy myślę o tym, co Grendel wyprawia w Heorot swoim wrogim gniewem i przewrotnymi atakami. W sali czeka moje zdziesiątkowane wojsko, oddane przez los wściekłości potwora. Tylko Bóg mógłby zniszczyć wściekłego mordercę! Wielokrotnie się zdarzało, że w czasie uczty, przy winie, podnosząc w górę kielichy, moi ludzie przysięgali, iż będą czekali w przepysznym pałacu i stawią czoła Grendelowi z ostrymi mieczami w dłoniach. A gdy nadchodził świt, o poranku znajdowaliśmy ślady krwi na kamieniach i ławach! W ten sposób coraz to traciłem moich wasali… Tak oto mija dwanaście lat tej udręki! Usiądź jednak teraz, aby pić z nami! Opowiadaj, abyśmy w radości posłuchali o twoich wielkich, bohaterskich czynach!

Wówczas uczyniono miejsce Géatom i zajęli oni ławę, zdolną pomieścić tak przesławnych mężów. Coraz to donoszono dzbany i napełniano kielichy jasnym piwem. Znów rozbrzmiewał w Heorot śpiew barda i zapanowała radość w wielkim zgromadzeniu duńskich panów i Wederów.

VII. O czynie którego dokonał Béowulf – według słów Hunferða

Nie podobało się to Hunferðowi, synowi Ecgláfa, który zasiadał obok Hróðgára. Zirytowała go chwała, jaka otaczano Béowulfa a jego zuchwały zamiar przyprawił o wściekłość. Nie dopuszczał bowiem do siebie myśli, aby jakiś człowiek cieszył się w świecie sławą, która byłaby większa niźli jego. Rozpoczął więc sprzeczkę, tymi słowy zwracając się do gościa: – Czyś ty jest Béowulfem, co chciał się w wodach zmierzyć z Brecą w owym pojedynku, w którym obaj, zuchwale przemierzaliście morze i w głębokich nurtach dla błahostki narażaliście życie, kierowani głupotą i niczym więcej? Podobno daremne były rozsądne rady: nie chcieliście zrezygnować z szaleństwa. Rzuciliście się w morze, by płynąć bez ustanku przez siedem długich zimowych dni. Zwyciężyłeś, bo miałeś więcej siły. Przybyłeś pewnego ranka do brzegów zamieszkałych przez wojowniczych Heaþo–Raémów²⁴ i powróciłeś stamtąd do swej drogiej ojczyzny. Ale Breca – syn Bastana udowodnił także, że prawdą było, co utrzymywał wcześniej!²⁵ Myślę, że teraz, jeśli zostaniesz w pałacu, czeka cię klęska sromotna za sprawą Grenedela i nie pomogą tu nic zwycięstwa, które odniosłeś wcześniej w swych straszliwych starciach.

VIII. O czynie, którego dokonał Béowulf – według słów jego samego

Odpowiedział mu Béowulf, syn Ecgþéow'a:

– To piwo, Hunferð, sprawiło, żeś zbyt wiele powiedział o Breca, zbytnio go wysławiając. Ja dokonałem o wiele większych czynów i nikt na morzu nie może się ze mną równać. Gdy obaj byliśmy bardzo młodzi, przysięgliśmy na honor dokonać wielkich czynów, ryzykując życiem w odmętach morza. Tak też zrobiliśmy, spełniając złożoną obietnicę²⁶. Rzuciliśmy się w morze, ściskając w dłoniach obnażone miecze, które miały nas bronić przed wielorybami. Breca na falach nie potrafił zdobyć nade mną żadnej przewagi, a ja nie dopuszczałem, aby pozostawał w tyle. Pięć dni w ten sposób pływaliśmy w wodach. Potem rozdzielił nas przypływ i odpływ morza, wściekłość fal rozjuszonych i sztorm lodowaty, przyniesiony przez północny wiatr. Od tego wszystkiego uwolniła mnie ręcznie upleciona, bardzo wytrzymała kolczuga, która okrywała moją wyziębioną pierś.

Wtedy straszliwy potwór chwycił mnie w swe szpony i wciągnął w głębinę aż na dno morza. Los jednak szczęśliwy pozwolił, bym bestię mieczem uraczył i żelaznym grotem dosięgnął, śmierć jej haniebną zadając. Niejeden potwór nękał mnie w czasie wędrówki przez morze ale zawsze dawałem napastnikom bolesną odpowiedź moim wyśmienitym mieczem. Nie zdążyły więc bestie wyprawić sobie uczty na dnie odmętów. O świcie wszystkie potwory ranione żelazem legły na plaży, miecz mój bowiem udaremnił ich niecne plany, by pożerać pływaków wędrujących wśród fal. Zajaśniało wnet słońce, wieszcząc spokój wody. Tak ujrzałem skały smagane wiatrem na nieznanym mi brzegu. Udało mi się cudem śmierci uniknąć w odmętach, dziewięć zabiwszy bestii. Nie wiem, czy kiedykolwiek pod niebem doszło do sroższego boju, bo nikt chyba by tego trudu nie zdzierżył. Tak uszedłem cało od zębów potworów, choć siły niemal zupełnie straciłem. Morze zaniosło mnie do ziemi, którą zamieszkiwał lapoński lud.²⁷ – O tobie – tu z szyderstwem w głosie zwrócił się do Hunferða – nie słyszałem, by takie historie opowiadano, jak o mnie. Ani ty ani Breca nie dokonaliście orężem podobnego wyczynu. O! Byłbym zapomniał! Przecież tyś zabił swoich własnych braci.²⁸ I za to w piekle będziesz skomleć, gdy twój czas przyjdzie! Powiadam ci, synu Ecgláfa, gdyby tak wielka była twoja odwaga i moc, jak sam o sobie mówisz, Grendel niewiele szkód by sprawił w Heorot. Widocznie przekonał się, że nie wart postrachu słaby miecz i płonne słowa chwały Scyldingów. Stąd życie wasze traktuje jak haracz, mordując i niszcząc bez litości i przebaczenia. Krew Scyldingów miła mu bardzo a powodów do lęku przed wami nie widać. Ja mu pokażę w walce krzepkość Géatów, ich siłę i odwagę! Do wspaniałego pałacu niechaj, kto chce, powróci bez lęku jutro w południe!

IX. Królowa Wealhþéow

Rozradował się niezmiernie srebrnowłosy Hróðgár. Serce mu wypełniły radość i nadzieja, gdy usłyszał dumne słowa Béowulfa. Rozległ się w pałacu śmiech spokojny i wesoły, a w dźwięcznym zgiełku usta otworzyła także Wealhþéow – żona Hróðgára. Mimo swoich lat, urodą i świetnością niejedną przerastała młódkę. Bogato klejnotami ustrojona pani pozdrowiła wojowników i wzniósłszy kielich, do króla duńskiego przepiła, życząc zadowolenia ze wspaniałej uczty. Umiłowany przez lud władca radośnie kielich przyjął z rąk swej nadobnej małżonki. Potem królowa ku wszystkim gościom postąpiwszy, zaniosła go młodym i starym. Potem królowa dłonią, której palce ognie rzucały od drogich w pierścieniach kamieni, przed Béowulfem stanęła, pozdrowiła obcego księcia i wdzięczność swą wyraziła jemu i Bogu, że bohatera zesłać raczył dla ludu duńskiego udręczonego przez bestię. Przyjął kielich nieustraszony Wedera z rąk Wealhþéow i zachęcony jasnym spojrzeniem królowej, przemówił do niej w te słowa:

– Mocne postanowienie, by uwolnić twój lud od cierpień przez perfidnego olbrzyma zadawanych, skłoniło mnie, bym wsiadł na statek i czym prędzej przybył na ziemię sercu twemu bliską. Wyruszyłem więc z kwiatem mego rycerstwa, aby skończyć z nieszczęściem twojego ludu, albo zginąć przez potwora pożarty. Ślubuje, iż zro bię wszystko, co jest w mej mocy albo zginę w tym oto wspaniałym pałacu!

Zaskoczyły i rozradowały zarazem królową te słowa śmiałe i z sercem otuchą napełnionym ponownie swe miejsce przy królu zajęła.

X. O tym, jak Hróðgár zawierzył Béowulfowi pałac Heorot

Tak znów w Heorot zakrólowało wesele i zabawa. Ucztowano i śmiano się aż do wieczora, kiedy to należało udać się na spoczynek. Nie wiadomo było, kiedy potwór przybędzie, by dać upust swej krwiożerczej żądzy: zaraz, gdy zpadnie zmrok, czy później, gdy księżyc na dobre rozgości się na niebie.

Podnieśli się biesiadnicy. Pożegnał Béowulfa nieustraszony Hróðgár, życząc mu szczęścia:

– Książę, mój drogi, oto powierzam ci mój pałac z ufnością, z jaką niemowlę oddaje się mamce. Jeszcze nigdy nikomu domu mego nie oddałem. Teraz tyś jest moim ramieniem, które dom mój obronić może. Strzeż więc go gorliwie i niech chwała twoja ziści się tej nocy. A jeśli życia w tej walce nie stracisz, ja dam ci wszystko, czego tylko zażądasz.

Po tych słowach Hróðgár opuścił salę i wraz ze swymi ludźmi oddalił się z nadzieją na radośniejszy niż zwykle poranek. Dzień pełen wrażeń znużył króla i pragnął on odpocząć obok szlachetnej swojej małżonki. Mówili ludzie:

– To Bóg zesłał naszemu panu obrońcę! On z pewnością pokona złoczyńcę Grendela. Zaiste bezcenna była pomoc Béowulfa, której królowi Duńczyków udzielić zamierzał. Dumny Béowulf, który pokładał nadzieję w swojej niespotykanej sile, ściągnął ze swej piersi żelazną kolczugę i wraz z hełmem i przepysznie zdobionym mieczem wręczył giermkowi z nakazem, by pilnie dbał o jego rynsztunek.²⁹ – Czyżbym był mniej mężny niż Grendel, albo słabszy niż on? Mógłbym walczyć mieczem, ale czyż z orężem stanę przeciw wrogowi, który broni jest pozbawiony? Przecież on, choć umie tarcze rozbijać i tylu morderstw się dopuścił, to przecież nie stanie dzisiejszej nocy przeciw mnie z czymś innym jak tylko pazury i łapy ogromne. A o zwycięstwie niech zdecyduje Bóg – Stworzyciel świata, on bowiem wie, komu się ono należy.

Po tych słowach, ufny w swe siły, spoczął sławny Béowulf na przygotowanym dla niego posłaniu a wojownicy jego w ślad za nim szukać zaczęli sobie w wielkiej sali miejsca najwygodniejszego na spędzenie nocy. Nie mieli oni tyle wiary, co ich przywódca. Znali dobrze bowiem historię wielu walecznych rycerzy, którzy w sali tej śmierć znaleźli po radosnych ucztach, jakie w Heorot król zwykł wyprawiać. Nie byli więc pewni, czy wrócą z innymi do swojej ojczyzny. Czas jednak pokazał, że wiele łaski znaleźli u Boga, który im w walce pobłogosławił i sprawił, że pokonali okrutnego złoczyńcę. Albowiem Bóg zawsze wspiera ludzi przeciw złym istotom.

XI. O kolejnej napaści Grendela

Wyruszył potwór z bagien ród swój wywodzący i poczłapał ku pałacowi. Przemknął się w miejsce, gdzie osobliwym snem zmorzeni, spali Wederowie, ufność złożywszy w Panu.³⁰ Tylko jeden czuwał – Béowulf, którego nozdrza czuły już woń potwornego wroga. Żarliwie pragnął on starcia z budzącym postrach olbrzymem.

Wyszedł z bagnistej pomroki przeklęty bluźnierca, by napaść Heorot i tam schwytać kolejną zdobycz. Skradał się pewnie, zmierzając do pałacu, co dachem złotym świecił w czerni nocy. Nie pierwszy raz gościł w sławetnej sali wielkiego Hróðgára. Nigdy jednak tak możnych i silnych panów w niej nie spotkał. Wyposzczona bestia dotarła wreszcie do ludzkiej siedziby a ledwie tknęła rygle, te spadły niczym wrzeciona. Bezkarnie wkroczyła do pałacu nad pałacami. Z drwiną ognistą w czerwonych ślepiach stąpał potwór po kosztownych posadzkach a wściekłość sił mu dodawała.

W pałacu ujrzał wielu wojowników, którzy spoczywali w wielkiej sali. Na widok oddziału, co kwieciem rycerstwa nazwać można, radość piekielna zalała mu serce. Złośliwy potwór od razu zapragnął jeszcze przed świtem zabrać im życie i wyprawić sobie ucztę, jakiej świat dotąd nie widział. Nie wiedział, że nie było mu pisane kogokolwiek pożreć po tej nocy.

Béowulf, który bez strachu przyglądał się Grendelowi, ujrzał nagle, jak ten w mgnieniu oka schwycił jednego ze śpiących, poszarpał go zębami i wychłeptał gorącą krew, która lała się ze strzępów ludzkiego ciała jak woda. Wkrótce całego połknął, ani rękami ani nogami nie wzgardziwszy.

Potem zbliżyła się Béowulfa, co leżał spokojnie na posłaniu. Ledwo go dotknął pazurem, nieustraszony książę skoczył na równe nogi, gotowy do walki. O, gdy znalazł się w morderczym uścisku, szybko się potwór przekonał, że silniejszego człeka trudno spotkać w całym świecie. Bestia w popłochu chciała się rzucić do ucieczki a nagłe pragnienie pogrążenia w bagnie aż do owej chwili było mu obce jak światło! Krewny Hygeláca wspomniał na przysięgę, którą wyrzekł za dnia. Ścisnąwszy mocno łapę potworowi, wyrwał mu palce. Olbrzym jak węgorz wił się w uścisku, lecz nieustraszony książę nie dawał za wygraną. Grendel usiłował uciec, by czym prędzej ukryć się w bagnie przed wzrokiem swego prześladowcy. O, przeklęta była myśl, by tej nocy na Heorot napaść! Hałas, który w najodważniejszym trwogę by wzbudził, sprawił, że zadrżała prześwietna siedziba wielkiego Hróðgára! Struchlały serca Duńczyków na głos bitewnej wrzawy, gdy oko w oko stanęli przeciw sobie dziecię ciemności i najdzielniejszy ludzki wojownik. Gdyby nie żelazne belki trzymające ściany, sala rozpadłaby się w proch. Pojedynek był tak zaciekły, że ławy i sprzęty, stojące wokoło zostały zniszczone doszczętnie. Nikomu nigdy na myśl by nawet nie przyszło, że tak zniszczyć można Hrodgarowy pałac, nie spaliwszy go wcześniej rozszalałym pożarem.

Mury rozbrzmiały wyciem tak strasznym, że nie było na duńskiej ziemi nikogo, komu by serce nie zamarło na dźwięk tak przerażającego krzyku. To potwór zanosił pieśń piekielną, bluźniąc Bogu, co wsparł człowieka, który w żelaznym dzierżył go ucisku. Nie darmo mówiono, ze nie ma wśród ludzi sil niejszego niż szlachetny Béowulf! A książę Wederów wiedział, że musi potwora pozbawić życia. Nie byłoby bowiem bezpiecznie dla żadnego człeka na duńskiej ziemi, gdyby choć cień życia w nim pozostał. A oto wojowie Béowulfa stanęli naokoło, próbując odwrócić uwagę olbrzyma od nieustraszonego ich wodza. Błysk mieczy i groźne okrzyki nie potrafiły jednak odwrócić oczu ni szponów potwora od postaci tego, który jako pierwszy wydał olbrzymowi walkę na śmierć i życie. Odważni rycerze nie mogli jednak zranić bestii z bagien, albowiem rzucała ona magiczne zaklęcia na ich miecze i wszelką broń, tak iż stawała się nieużyteczna wobec tej potwornej istoty.

Zdecydował Pan Niebiosów, że tego dnia nadejdzie kres przeklętego królowania stwora, co samym swym istnieniem złorzeczył światu. Zrozumiał potwór, że nie zdoła wyrwać się z rąk człowieka. Béowulf bowiem chwycił go tak mocno, iż wyrwał mu łapę z barku, który teraz białością kości świecił jak pochodnia. O, walka to była zaiste na śmierć i życie! Ból niezmierny rozrywał wnętrzności śmiertelnie zranionego olbrzyma. Oto uciekł on na bagna, gdzie w ciemnościach smutnych ukryć się próbował w cuchnącej norze. Wiedział, że to ostatnie jego chwile.

Tak to nieustraszony przybysz uratował duński lud od gnębiącego go potwora. Serce Béowulfa wypełniło się dumą i radością, spełnił bowiem obietnicę daną Scyldingom, gnębionym przez okrutnego oprawcę. Aby cały świat przekonał się o wyswobodzeniu Duńczyków spod jarzma złoczyńcy, na wysokim dachu zawieszono łapę Grendela razem z ramieniem i barkiem.

XII. O wyprawie nad jezioro

Wczesnym rankiem na wieść o nocnych wydarzeniach pałac otoczył tłum nieprzebrany. Każdy chciał zobaczyć ślady krwawej walki i chlubnego zwycięstwa niepokonanego przybysza. Nie było takiego, który by łzę choć jedną po potworze uronił. Wielu natomiast śladami jego posoki doszło aż do bagien, gdzie zdechł morderca najgodniejszych duńskich rycerzy.

Wody jeziora krwią nabiegły. Skrzepy pływały po powierzchni, stanowiąc dowód ostatnich chwil tego, co innym litości zwykł skąpić. Bez światła nadziei ducha wyzionął i piekło zabrało jego czarną duszę.

Wracali wesoło starzy i młodzi, radując się wielce ze śmierci potwora i zwycięstwa dzielnego Béowulfa. Radość wojowników wydawała się nie mieć końca. Dreptały żwawo konie, rozbrzmiewał gwar przejętych nocnymi wydarzeniami głosów. Wracali wojownicy znad jeziora, gdzie olbrzymie cielsko gniło, smród wydając nieopisany.

Tak sławiono powszechnie męstwo Béowulfa a wydarzenia w pałacu Heorot umocniły sławę księcia jako najdzielniejszego, najodważniejszego i najsilniejszego ze szlachetnych mężów, jacy w owym czasie stąpali po ziemi.

Zachwyty i uwielbienie, jakie przypadły w udziale obcemu, nie raniły jednak dumy dostojnego Hróðgára. Nie darmo uważano go za sprawiedliwego i mądrego króla!

Bieżał oddział odważnych i szlachetnych mężów. Od czasu do czasu cwałem pędził, ścigając się na koniach, których zwinność i uroda szły w parze z wielkością ich panów. Od czasu do czasu jeden z wasali, człek obdarzony darem wymowy przez Pana Niebios i znajomością legend wielu bohaterskich, nucił pieśń o wielkim czynie Béowulfa, a tak zręcznie to robił, że za każdym razem słowa zgrabnie zmieniając, tę samą historię barwnie przedstawiał.

Idącym w orszaku pieśniarz umilał podróż także historią syna Wæla – Siegmunda³¹. Śpiewał o nieznanych czynach bohaterskich, o długiej podróży, o nienawiściach i walkach szlachetnego wojownika. Nikt dotychczas nie znał tej historii oprócz Fitela, któremu historię tę sam wuj – Siegmund – opowiadał. Połączyła ich wspólnota miecza w wielu walkach przeciwko olbrzymom. Siegmund wsławił się między innymi zabiciem smoka. A było to tak³²: wielka i przerażająca bestia strzegła skarbu, siejąc grozę i postrach wśród wszystkich, którzy choćby usłyszeli o jego przerażającym istnieniu. Siegmund – mąż szlachetny i odważny nie wziął ze sobą Fitela, lecz wybrał się do pieczary smoka samotnie. Tam, w plugawym domostwie potwora, z niespotykaną odwagą przebił gada na wylot, tak, że cielsko jego do ściany jaskini przyszpilił a potwór sam od własnego ognia się przypiekł. Tak zginął z rąk Siegmunda smok straszny dla każdego należącego do ludzkiej rasy. Mąż, którego ducha nie złamały groźne ryki piekielnej poczwary, po jej śmierci zawładnął skarbem nieprzebranym. Klejnoty, złoto i wszelkie dobra, które zachwycić musiały serce i oczy człowiecze, kazał załadować na okręt, by zaświadczyć o swym zwycięstwie.

Sława Siegmunda sięgała daleko w czasach, gdy swoją śmiałość, życie i odwagę stracił Heremód. Na nim Eoten³³ dokonali zdrady, oddając go wkrótce wrogom. Był on bowiem smutnym ciężarem dla swego ludu. Często płakali z powodu jego niecnego zachowania mądrzy mężowie, którzy wcześniej mieli nadzieję, że uwolni on swój lud z nieszczęść i cierpienia. Bardzo chcieli, by książę rządził królestwem odziedziczonym po swym ojcu, ludem, skarbem, pałacem i dzielnymi wojami, ziemią Scyldingów.³⁴ O! Béowulf – krewny Hygeláca darzony był miłością przez wszystkich – nie jak Heremod, co źle panował!

XIII. O tym, jak Hróðgár dowiedział się o walce Béowulfa z Grendelem

Jechali więc mężowie, od czasu do czasu popędziwszy konie. Słońce coraz wyżej na niebie jaśniało, gdy wojowie Hróðgára pędzili galopem do wspaniałego pałacu, by ujrzeć to, co zakrawało na cud. Także i król, ledwie wstawszy z posłania, przybył ze swoją świtą i królowa z fraucymerem. Gdy tylko Hróðgár zobaczył łapę Grendela na dachu wiszącą, zakrzyknął gromkim głosem:

– Podziękujcie Panu miłosiernemu, że ulitował się nad duńskim ludem! Oto bowiem cierpieć musiałem obelgi i nieprawość od Grendela aż po dzień, w którym Bóg cud uczynił dla mnie i moich ludzi! A tak niedawno jeszcze nawet nie śniłem o tym, że cierpienia moich wojowników zakończą się tak szybko. Sala, słynna do niedawna ze wspaniałości, znana się stała z powodu krwi, która plamiła tam ściany i posadzki! Potwór porywał z niej moich wasali, którzy utracili nadzieję na wyzwolenie od bestii! Oto jednak zjawił się mąż, który z Bożą pomocą dokonał dzieła niemożliwego dla żadnego z nas! Niech będzie błogosławione łono, które wydało na ten świat tak wielkiego męża!³⁵

Od teraz, Béowulfie, przysięgam ci miłość godną syna! Uszanuj tę więź i zawsze jej strzeż! Obiecuję nie poskąpić ci żadnej rzeczy, którą posiadam, a której zapragniesz. Zdarzyło mi się niejeden raz nagradzać klejnotami tych, co nie mogą się mierzyć nawet z częścią twych dokonań! Sława twoich czynów przejdzie do historii! Niech miłościwy Stworzyciel darzy cię wszelkim dobrem! Odpowiedział mu skromnie Béowulf:

– O, panie! Chciałem dokonać tego bohaterskiego czynu i zdzierżyć niespotykaną siłę potwora, aby uradować wasze serce zwycięstwem! Chciałem szybko zadać śmierć potworowi, ale Bóg, który wszelką mądrość posiadł, na to nie dozwolił. Mimo siły mej pięści, z którą się nikt równać nie może na ziemi, złoczyńca ten zdołał mi się wyrwać, tracąc jednak łapę, która z ramieniem i barkiem w mojej została dłoni. W ten oto sposób zyskał jedynie mękę konania dłuższą niż pierwej mu Bóg zaplanował, moją osobą go karząc. Niedługo jednak potwór ten pożyje, co wiele zła uczynił mieszkańcom Danii! Zamilkł po tych słowach mężny wojownik a wszyscy – starzy i młodzi, szlachetni panowie i ich urodziwe panie wielbili jego niezwykły czyn, wpatrując się radośnie w krwawy strzęp olbrzymiej łapy, dającej na szczycie dachu świadectwo o prawdzie słów znakomitego Geata. A szczątki te nawet po śmierci ich właściciela budzić mogły zrozumiały strach: mówiono, że szpony bestii były twardsze niż stal najszlachetniejsza i żaden miecz nie był w stanie odciąć tej przeklętej kończyny.

XIV. O radosnej uczcie w pałacu Heorot na cześć Béowulfa

Oto znów radość zapanowała w Heorot! Król rozkazał, by przyozdobić pałac, który aż przez dwanaście długich lat zdobiły jedynie krwawe znaki po nocnych rzeziach dokonywanych przez Grendela. Zatętnił znów życiem wspaniały Heorot! Zgiełk wielkiej ciżby rozradował królewskie uszy! Kobierce spuszczono z okien i tak bogato ustrojono pałac, iż wszyscy, którzy mu się przyglądali, musieli się zadziwić! A wielkich doznał on zniszczeń podczas wielu lat napaści krwawego potwora. Szczególnie zaś podczas ostatniej przerażającej nocy. Olbrzym, co na bagnach się skrywał, jedynie dach oszczędził. Rozerwał żelazne klamry spinające pałac i wyłamał drzwi, co ludzkiej sile by się nigdy nie poddały. Teraz jednak, ulec musiały bestii, co z sali uciekała żwawo, chcąc ukryć się w jamie na moczarach.

Oto pojawił się w sali Heorotu syn Healfdena! Królowi towarzyszyli wasale, a nikt nigdy nie słyszał, by wojownicy tak posłuszni byli swemu panu, jak ci Hróðgárowi.

Sławni mężowie zajęli swe miejsca, beztrosko jak przed laty racząc się winem. Hróðgár i krewniak jego Hróþulf³⁶ wzajem do się pijąc, raz po raz wznosili kielichy. I cieszyło się królewskie serce, widząc wokół zgodę wszystkich, którzy ucztowali w Heorot. Wiele czasu musiało upłynąć, nim lud Scyldingów zakosztował zdrady.

A oto słudzy Hróðgára przynieśli sztandar złotem haftowany, proporzec, kolczugę i hełm, które wspaniałością wzbudziły powszechny podziw. Król osobiście wręczył je Béowulfowi, dziękując mu za czyn, który wyzwolił wielu z jego ludzi. Béowulf wzniósł wtedy kielich na cześć hojnego gospodarza, bo żaden z dających nie powstydziłby się tak wspaniałego prezentu i żaden z obdarowanych nie mógłby się poczuć bardziej doceniony takim szczodrym darem, a niejeden z wielkich pozazdrościć mógłby mu takiego wyróżnienia! Każdy bowiem z czterech darów lśnił szczerym złotem. Hełm umocniony był ukutą z żelaza taśmą, co bronić miała przed uderzeniem wroga, gdyby mu przyszła chęć rozłupać czerep wroga na pół. Ale nie poprzestał na tym najhojniejszy z hojnych: osiem wspaniałych rumaków kazał wprowadzić do sali. Uzda każdego była uczyniona ze złotych blaszek a jeden z rumaków uprząż miał wysadzaną drogimi kamieniami! Było to siodło króla, którego monarcha używał, gdy z wrogiem mierzyć mu się przyszło a nigdy, w żadnej bitwie, odwagi mu by bić wroga nie brakło.

Szlachetny Hróðgár Béowulfowi oddał rumaki i oręż:

– Dobrze z nich korzystaj – rzecze. – I pamiętaj, że znakiem są mojej przyjaźni wobec ciebie!

Nie zapomniał wielki władca Scyldingów o towarzyszach księcia, co z nim wespół przybyli, by uwolnić pałac duński od udręki. Nie przyniosły mu wstydu dary, jakimi swą wdzięczność wobec nich wyraził. Wspaniały to był zaiste skarb, jakim wielki pan wynagrodził dobro mu uczynione. Złotem również i śmierć zabitego rycerza wymierzył, za ofiarę jego oddając towarzyszom kosztowną zapłatę.

XV. O tym, jak bard opowiedział historię Finna

Tak więc ucztowano i bawiono się, a czas umilał im bard, który opowiedział na nowo o nagłym ataku ludu Finna, jak Hnæf Scyldinga, duński bohater,³⁷ życie stracił na ziemi fryzyjskiej. Tak brzmiała jego pieśń:

„Hildeburh już nigdy nie mogła ufać Eotenom: syn i brat jej śmierć ponieśli od włóczni, żadnej winy nie zaciągnąwszy. Cierpiała bardzo na myśl o tak bolesnej stracie. Wielki był jej żal! Gorzki to był poranek, gdy córka Hóca³⁸ zobaczyła zwłoki dwóch ukochanych mężczyzn! W końcu Hengest stracił tak wielu swoich wojowników, że nie mógł już atakować wojsk, ani też nie udawało mu się uratować ludzi, których miał żywych.

Zaofiarowali mu pokój: Finn zaoferował salę w swoim królestwie, mieszkanie i poczesne miejsce i takie same prawa jak Eotenowie. Gdyby składali swoje podarunki, syn Folcwalda³⁹ darzyłby szacunkiem duńskich panów i obdarowywałby pierścieniami wojsko Hengesta tak samo hojnie, jak lud fryzyjski. Zawarto więc pokój. Finn przysiągł wtedy, że wszyscy jego ludzie będą traktowani uczciwie i że nikt nigdy nie złamie tego paktu słowem ani czynem. Nie powie też czy to złośliwie, czy żartem, że wspierali tego, który króla im zabił, choć stracili siły, gdy stracili wodza. Finn obiecał też, że nawet gdyby przypadkiem jakiś Frýsna⁴⁰ wspomniałby szyderczo o śmiertelnej nienawiści z przeszłości, to broń wtedy przywoła go do porządku.

Wzniesiono stos i przyniesiono złoto. Na swoim ostatnim posłaniu spoczął Hnæf – najlepszy ze Scyldingów.⁴¹ Kolczuga krwią zalana ukazywała pozłacaną postać dzika, co bronić miał w walce. Hildeburh rozkazała by przy Hnæf'ie Scyldingu położono także ciało jej syna. Objęła za szyję królowa zwłoki swego pierworodnego zanosząc się od płaczu! Podpalono stos! Do nieba samego wzniósł się ogień! Czaszki pękały, otwierały się rany i w pożodze krew na nowo zaczynała płynąć! Trawił żarłoczny ogień jednako ciała mężów walczących tak z jednej jak z drugiej strony!

Gdy stos ugaszono, Fryzowie w pomniejszonej już liczbie, wrócili do swoich domów. Trudna była dla Hengesta najbliższa zima⁴², którą spędził z Finnem! Tęsknota za ojczyzną wypełniała mu serce ale nie mógł wyprawić się przez morze, gdy zima skuła lodem srogie fale. Gdy skończyły się mrozy i na nowo zakwitły pola zapragnął wojownik⁴³ powrócić ze swego wygnania. Więcej jednak myśli niż powrotowi poświęcał planom zemsty.

Chciał przerazić swym gniewem Eotenów. Nie zmienił swych planów nawet po tym, jak syn Húnláfinga położył mu na piersi sławny miecz, Piorun w wojnie.⁴⁴ Eotenowie znali świetnie ostrze tej broni! I przyszedł wtedy czas, że Finn poniósł śmierć – zabity został w swoim własnym domu, gdy Gúðláf i Ósláf dotarli tam przez morze, mając w pamięci minioną napaść. O, nie zdołał powstrzymać wtedy Hengest gniewu w swojej piersi. Zakrwawiły się posadzki pałacu, Finn i jego wojsko zostali pokonani a królowa schwytana. Skarby zaś zapakowano na łodzie i podobnie jak władczynię zabrano do ziemi duńskiej.”

XVI. O tym, jak Wealhþéow obdarowała Béowulfa prezentami

Gdy bard zakończył swą pieśń i umilkły słodkie dźwięki instrumentu, salę wypełniły okrzyki dumy i radości z powodu ostatecznego zwycięstwa Duńczyków. Słudzy znów zaczęli roznosić dzbany z winem a szlachetna Wealhþéow, która tyle miała na sobie kosztowności, że tylko słońce mogłoby jej dorównać blaskiem, podeszła do Hróðgára i Hróþulfa (Hróþulf pozostawał bardzo blisko króla, który darzył go wielkim szacunkiem, mimo iż zabił w walce jego braci) i rzekła te słowa: – Przyjmij ten kielich, mój panie, najmężniejszy z wodzów stąpających po ziemi! Nie zapomnij o wdzięczności wobec tych dzielnych Géatów. Nie skąp im słów miłych, ani bogatego podarunku, bo zaprawdę zasłużyli sobie na to po tysiąckroć! Słyszeliśmy wszyscy, jak synem nazwałeś bohaterskiego naszego wybawiciela. Już jest uratowany Heorot, więc wykorzystaj dobrze czas, w którym się życiem możesz radować, byś pozostawił po sobie następcom lud i królestwo. Ja wiem, że z pewnością twój drogi bratanek – Hróþulf da naszym synom pomoc i ochronę, jeśli wcześniej niż do niego, o mężu mój miły, śmierć do ciebie przyjdzie. Wierzę, iż hojny wówczas będzie dla nich. Oddaję mu więc szacunek, bo wielkim go darzę poważaniem.

Po tych słowach podeszła pani dostojna do ławy, którą jej synowie zajmowali: Hréðríc i Hróðmund, mając za towarzystwo osobę Béowulfa.

– Weź ten oto kielich – zwróciła się Wealhþéow z miłym uśmiechem do księcia Geatów – i napij się, dzielny nasz wybawicielu!

Po czym wręczyła mu dwie złote bransolety, kolczugę i naszyjnik, tak piękny, iż nikt nigdy na świecie piękniejszego nie widział.

Z tym naszyjnikiem poszedł Géata Hygelác, wnuk Swertinga, na swoją ostatnią bitwę: u stóp swojej chorągwi drapieżnie bronił zdobytego łupu. Poszukiwał dla siebie śmierci, zanosząc wojnę z szaloną arogancją ludowi fryzyjskiemu. Z tym pięknym klejnotem na szyi udał się przez morze w miejsce, gdzie paść mu przyszło. Francnowie zabrali ciało króla, jego bitewny rynsztunek i drogocenny naszyjnik po okrutnej rzezi, gdy Geaci leżeli powaleni na ziemi. ⁴⁵ Ten wspaniały dar wzbudził u ucztujących wielki podziw. Zaiste godny był on czynu, jakiego dokonał odważny Béowulf! W obecności wielu dzielnych i wspaniałych mężów Wealhþéow takimi słowami zwróciła się do walecznego księcia: – Niech twe serce, Béowulfie, rozraduje się dzisiaj wielce! A ta piękna kolczuga i drogocenny klejnot niech olśniewają, jak sława twa i dzielność na to zasługują! Proszę, byś dla moich dzieci był miłościwym mistrzem! Będę umiała cię wynagrodzić! Twój ostatni czyn zapewnił ci wielką sławę aż po krańce ziemi. Starzy i młodzi będą głosić twoją chwałę, bo nie ma oprócz ciebie nikogo, komu słuszniej się ona należy niż tobie! Niechaj szczęście ci towarzyszy aż do ostatniej chwili twego życia a wszelkie skarby nich znajdą się u twoich stóp! Bądź moim synom dobrym opiekunem, o dzielny Béowulfie! Te słowa powiedziawszy, popatrzyła na salę, w której zgromadzili się wierni królowi wojownicy – a byli oni mężni i gotowi do czynu na najmniejszy choćby znak swojego pana i jego małżonki – i powróciła na swój tron.

XVII. O wielkiej radości Duńczyków z powodu odzyskania pałacu Heorot

Wino, co radość niesie smutnemu człowiekowi, rozgrzewało krew mężom, co w wielkiej sali Heorotu czcili pamięć chlubnych wydarzeń ostatniej doby. Serca ich nie mącił żaden niepokój i nikt z wesołego towarzystwa nie domyślał się nawet, jaki straszny los wisi nad ich głowami.

Gdy nastała noc i król Hróðgár udał się do swej komnaty na spoczynek jak za dawnych lat, kiedy Grendel nie płoszył jeszcze nocnych gości Heorotu, grupa duńskich panów pozostała w sali, by, odsunąwszy ławy i stoły, przygotować sobie posłanie. Wśród nich jeden szykując się do snu, nie przeczuwał nawet swej rychłej śmierci.

Każdy z wojów miał przy sobie oręż. Gdy się pokładli, widać było dobrze błyszczące tarcze, hełmy i kolczugi leżące na ławach opodal rycerzy, by tylko sięgnąć mogli po nie, gdyby zaszła taka potrzeba. Podobnie włócznie – czekały tylko, by silna ręka cisnęła je w pierś wroga, gdyby się taki nadarzył i zaatakował ich sprawiedliwego władcę. Bo zaprawdę mężnego serca był to lud!

Przypisy

1 Nie należy mylić tego Béowulfa z bohaterem poematu.

2 Scedenigge – Skania. Skania określa tutaj tereny duńskie obejmujące wówczas aktualną prowincję szwedzką, która właśnie posiada taką nazwę i wyspy Seeland, Laaland, Fionia, itd., lecz nie Półwysep Jutlandzki.

3 „Rozdawca pierścieni” – określenie to jest często stosowane do królów germańskich, którzy jako podarunki często rozdawali pierścienie bądź bransolety.

4 Dene – Duńczycy. 

5 Scylfingowie to Szwedzi.

6 Nie wspomina się tutaj o panowaniu Herogara, który władał przed Hróðgárem. 

7 Mowa tu o walkach pomiędzy Hróðgárem a Ingeldem.

8 Owa kara, o której tu mowa to potop powszechny.

9 W sali, w której ucztowano spali jedynie wojowie, natomiast król i dostojnicy na spoczynek udawali się do własnych, oddzielnych pomieszczeń sypialnych.

10 Należy zaznaczyć, że w sali, za dnia, nadal odbywały się uczty, jedynie zaprzestano w niej nocować.

11 Mimo iż zgodnie z obowiązującym prawem to Grendel był zobowiązany zapłacić okup za tych, których pozabijał.

12 Géaci – lud, który zamieszkiwał południową Szwecję.

13 Dopiero w tym miejscu pojawia się Béowulf, bohater poematu.

14 Kattegat – cieśnina pomiędzy Szwecją i Danią.

15 Wederowie (Wedera) – Géaci.

16 Dzik był zwierzęciem magicznym poświęconym bogu Freyowi.

17 Heorot.

18 Wendl to północny kraniec Półwyspu Jutlandzkiego.

19 Skoro Hréðel był ojcem i poprzednikiem Hygelác'a, zatem Béowulf jest jego kuzynem.

20 Ceremoniał dworu germańskiego zabraniał stawiania się wobec króla uzbrojonym.

21 Wéland – germański bóg kowal i złotnik.

22 Wylfingowie prawdopodobnie zamieszkiwali okolice ujścia rzeki Odry.

23 Być może chodzi o to, że Ecgþéow złożył przysięgę dochowania zawartego pokoju, lecz jest także prawdopodobne, że chodziło o przysięgę przyjaźni i wierności.

24 Raumowie mieszkali na zachód od dzisiejszego Oslo (Raumariki, dzisiaj Romerige).

25 To znaczy, że nie był gorszy od Béowulfa.

26 Zatem, według Béowulfa, nie chodziło tu bynajmniej o rywalizację lecz o dokonanie wspólnie bohaterskiego czynu.

27 Lapończycy zamieszkiwali całą północną część Skandynawii. Béowulf mógł więc dotrzeć do północnego wybrzeża Norwegii lub, być może, nawet do obecnej Finlandii.

28 Oskarżenie o popełnienie jednego z największych z przestępstw.

29 Pamiętamy, że Béowulf postanowił walczyć z Grendelem gołymi rękami.

30 Nie jest rzeczą normalną, iż Géaci spali w takim momencie, być może przyczyną owego niezwykłego snu było rzucenie na nich jakiegoś magicznego uroku przez Grendela.

31 Syn Welsa: Siegmund (Sigemunde). Prawdopodobnie bard w swojej pieśni porównywał wyczyn Béowulf z czynami owego sławnego bohatera.

32 Przygodę ze smokiem przypisuje się we wszystkich pozostałych źródłach nie Siegmundowi, lecz jego synowi, który w Skandynawii nosił imię Sigurd, a u Niemców Sigfrid.

33 Jutowie.

34 Heremód jest prototypem złego króla. Jest on przedstawiony jako przeciwieństwo Béowulfa. Jego historia jest dosyć pogmatwana. Zdaje się, że Duńczycy na początku pokładali w nim wielkie nadzieje, ale wkrótce okazał się złym władcą, więc lud zbuntował się przeciw niemu, tak iż musiał się schronić między Jutami. Wrogi lud, któremu przekazali go Jutowie, to prawdopodobnie demony, ale być może chodzi o to, że go po prostu zabili.

35 Pamiętamy, że matka Béowulfa była córką Hréðela i siostrą Hygeláca, króla Géatów.

36 Hróþulf był kuzynem Hróðgára.

37 Tekst oryginalny nazywa Hnæfa i tych, co do niego należeli, pół– bądź ćwierć–Duńczykami.

38 Córka Hoka – Hildeburh.

39 Syn Folkalda – Fin.

40 Fryzyjczyk.

41 Hnæf – martwy król.

42 Po zawarciu pokoju Fryzowie się rozproszyli bowiem poniósłszy straty w walce z Duńczykami mięli mniej przyjaciół.

43 Wojownik – Hengest.

44 Syn Hunlafa zapewne był Duńczykiem i podarowanie miecza to nic innego, jak zachęta do zemsty.

45 Jest to jedyne miejsce w poemacie, które jest potwierdzone historycznie. Grzegorz z Tours mówi w swojej Historia Francorum o ekspedycji króla Chochilaicusa (Hygelác, dawniej nordyckie Hugilaikaz) przeciw ziemiom Franków około roku 520. Hygelác złupił najpierw wybrzeże fryzyjskie na zachód od Zuider See, wpływając zaraz potem w głąb lądu rzeką Rin (Ren?) aż do regionu zamieszkałego przez Chatuariów (?), który był częścią królestwa Merowingów. Kiedy jego łodzie zaczęły już drogę powrotną, załadowane bogatymi łupami, Hygelác, który znajdował się jeszcze na lądzie, został zaatakowany przez wielkie wojsko Franków i Fryzów, które zadało mu śmierć.