Wird Sikes

Elfy

Brytyjskie gobliny, walijski folklor, elfia mitologia, legendy i tradycje

Przełożył Marek Skowerski

Armoryka

Sandomierz

BIBLIOTEKA CELTYCKA, Nr 8

Redakcja serii: Andrzej Sarwa

Redaktor tomu: Władysław Kot

Projekt okładki i opracowanie graficzne: Juliusz Susak

Ilustracja na okładce: John Anster Fitzgerald (1823-1906), Fairies Looking Through A Gothic Arch (XIX wiek),

(licencja public domaine),

źródło: http://commons.wikimedia.org/wiki/File:FairiesGothicArch.jpg

Ilustracje w tekście autorstwa T. H. Thomasa (1839-1915) zaczerpnięto z książki British Goblins. Welsh Folk-lore, Fairy Mythology, Legends and Traditions, (licencja public domaine),

źródło: http://www.sacred-texts.com/neu/celt/wfl/index.htm

Tekst złożono czcionką IM FELL English.ttf -

The Fell Types are digitally reproduced by Igino Marini.

www.iginomarini.com,all rights reserved

Ornament na okładce złożono czcionką Owen Jones Celtic Borders.ttf,

której autorem i właścicielem jest Dave Nalle, The Scriptorium, www.fontcraft.com

Autor: Wirt Sikes (1836-1883)

Tytuł oryginału: British Goblins

Welsh Folk-lore, Fairy Mythology, Legends and Traditions

Podstawa przekładu: British Goblins

Welsh Folk-lore, Fairy Mythology, Legends and Traditions

by Wirt Sikes

with illustrations by T. H. Thomas [1839-1915]

London: S. Low, Marston, Searle & Rivington

[1880]

źródło tekstu: The Internet Sacred Text Archive:

http://www.sacred-texts.com/neu/celt/wfl/index.htm (29.12.2009);

licencja: This text is in the public domain worldwide.

Copyright © 2009, 2013 for the Polish edition by Wydawnictwo „Armoryka”

Copyright © 2009, 2013 by for the Polish translation by Marek Skowerski

Wydawnictwo ARMORYKA

ul. Krucza 16

27-600 Sandomierz

tel (0-15) 833 21 41

e-mail: wydawnictwo.armoryka@interia.pl

http://www.armoryka.strefa.pl/

ISBN 978-83-64145-15-5

Konwersja:

Rozdział I
Opowieści o elfach¹ i starożytnej mitologii

A wieczorem, podążając ścieżką

Mleczarka skraca sobie piosenką

Swą samotną drogę;

Widzi elfy i ich królową

Jak tańczą w kole razem

I słyszy jak śpiewają, o najróżniejszych porach,

Swe urzekające pieśni.

Uzupełnienia nauki - Obecne wierzenia w elfy w Walii - Wiara kultury - Łatwowierność ignorancji - Kraina elfów w Walii za dawnych czasów - Elfi król - Legenda św. Collena i Gwyn ap Nudd - Zielone łąki morza - Elfy na jarmarku - Kraina tajemnic.

I.

Jeśli idzie o inne podziały w dziedzinie folkloru, to zdania uczonych są podzielone, jednakże w świecie elfów zanikają one zupełnie. Uzgodnione jest, że opowieści o nich stanowią relikty starożytnej mitologii, a filozofowie mówią o nich zgodnie. Jest więc tak jak być powinno, jest to bowiem świat, który przechowuje tak miłe wszystkim wspomnienia z poetyckiego okresu życia - dzieciństwa, kiedy to jeszcze sceptycyzm nie zasiał swego ziarna, a ignorancja jeszcze się nie ujawniła. Wiedza, która wprowadza sceptycyzm, jest nieskończenie cenniejsza niż wiara, którą tenże wypiera, jednakże mimo to są pośród nas tacy, którzy nie mieli ulotnego żalu za starą wiarą w elfy, wypieraną przez nowoczesną naukę. W tych starych wierzeniach było coś szczególnie fascynującego, to „dawno, dawno temu”, dużo mniej oparty na faktach świat, nie tak powszedni i szary, nie podlegający tak bardzo nieubłaganemu prawu grawitacji, optyki i tym podobnych. Jakież to dramaty się tam działy! Jakie wiersze, jakie marzenia, jakie przyjemności!

Ale skoro wiedza, jaką daje nam dorastanie niszczy to wszystko, to z pewną dozą satysfakcji możemy zwrócić się do pociechy, jaką daje nam elfia mitologia. Ulubione opowieści z dawna są „nieprawdą”- ale chociaż nie oferują tylko nudnego nonsensu, a na pewno mają dobry i dostateczny powód, żeby istnieć na świecie, możemy dalej je szanować. Mądrala, który zauważył, że ostatecznym celem legend o elfach jest „dać rozrywkę tym, którzy nieustannie szukają swoich korzeni” [Przegląd niedzielny, 20 Października, 1877], wyraził smutną prawdę w żartobliwy sposób. Ponieważ nikt już nie może spać spokojnie będąc świadomym swej ignorancji, pocieszeniem dla wielbiciela opowieści o elfach jest, że nie musi on wyrzucać ich do kosza jak jakichś zbędnych śmieci, wręcz przeciwnie, stają się one jeszcze bardziej interesujące w tym naukowym tyglu niż gdy były pokazywane w stary sposób.

II.

Pośród prostego ludu w Walii wiara w elfy jest dużo żywsza niżby był to w stanie zauważyć przygodny obserwator. Nawet wykształceni mieszkańcy Walii, którzy mieszkają tam całe swe życie, nie mogą być oceniani jako ktoś inny niż tylko przygodni obserwatorzy w tej materii. Są tacy mieszkańcy, którzy poświęcili temu tematowi wiele uwagi i na tej podstawie wykształcili opinię aż do stopnia wyższości ogólnej łatwowierności w tej sprawie. Ale większość wykształconych Walijczyków, jak się przekonałem, nie ma na ten temat żadnego zdania poza niemrawym zaskoczeniem, że ktoś w ogóle zadaje to pytanie. Niedawno, bo w 1858 roku, pewien pisarz o szerokiej wiedzy ogłosił w „Archaeologia Cambrensis”, że „podróżny może obecnie przejść z jednego końca Księstwa do drugiego bez bycia zaskoczonym czy zabawianym jakimikolwiek legendami o elfach czy popularnymi podaniami, które kiedyś przekazywane były z ojca na syna.” Jednakże w tym samym magazynie osiemnaście lat później znalazłem wypowiedź pana Johna Waltera Lukisa (przewodniczącego Stowarzyszenia Naturalistów z Cardiff) na temat dolmenów, grobowców i starożytnych obozów w Glamorganshire: „Zawsze istnieją opowieści o elfach i duchach powiązane z nimi, niektóre z nich jednak, chociaż wierzy w nie cała lokalna społeczność, są totalnym absurdem; tak naprawdę im bardziej absurdalnie brzmią, tym większa w nie wiara.” ['Archaelogia Cambrensis,' 4th Sc., VI., 174]. Moje własne obserwacje skłaniają mnie do wspierania świadectwa złożonego przez ostatniego znanego z imienia i nazwiska świadka. Wykształceni Europejczycy zazwyczaj twierdzą, że tego rodzaju wiara jest już dawno martwa w ich kraju lub przynajmniej w ich najbliższej okolicy. Przypisują oni takowe wierzenia i ich pozostałości w tej oświeconej epoce jakiemuś oddalonemu południu jeśli sami mieszkają na północy, północy, jeśli mieszkają na południu. Szczególnie zaś przypisują to poprzedniej epoce: w Walii poprzedniemu wiekowi, średniowieczu, bądź też czasom króla Artura. Rektor Merthyr, samemu będąc obecnie starcem, przypisuje je czasom swej młodości. „Jestem wystarczająco stary by pamiętać” pisał mi 30 stycznia 1877 „że tego typu wierzenia były bardzo szeroko rozpowszechnione pośród prostego ludu jakiejś czterdzieści, pięćdziesiąt lat temu”. Ludzie z tej wyższej kultury podtrzymywali tę wiarę we wszystko, co powiązane z elfami, jak mi się wydaje w każdym wieku prócz tych najodleglejszych. Chaucer w to wierzył i napisał pięć wieków temu [„Opowieść o Wyfie z Bathes” z „Opowieści kanterberyjskich”]:

Za dawnych dni, za króla Artura

W krainie tej pełno było elfów;

A mówię o setkach lat temu;

Ale teraz już nie uświadczy ich nikt.

W to samo wierzył Dryden, dwieście lat później, mówiąc o elfach:

Mówię o starożytnych czasach, bowiem teraz młodzian

Na próżno będzie przemierzać lasy

I nigdy nie mieć nadziei na zobaczenie nocnego korowodu.

We wszystkich późniejszych czasach autorzy pisali podobne rzeczy, ale już tak nie jest według nich, tak było tylko do niedawna. Prawdopodobnie prawda jest taka, że jeśli tylko zaczniesz żyć prostym życiem pełnym ignorancji, szczególnie mając za sąsiadów lud wsi, to znajdziesz jeszcze sporo ze starych wierzeń, mniej więcej tak samo silnych jak niegdyś przez ostatnie pięćset lat. Ale aby zejść do tego poziomu, trzeba się stać jednostką żyjącą tym życiem, tak jak ja to robiłem w Walii, i to nie tylko od czasu do czasu. Dopiero wtedy można usłyszeć prawdę, albo chociaż prawdziwe pozostałości klasy społecznej, której się poszukuje. Jednakże praktyka przypisywania wiary w elfy czasom tuż przed swoimi nie odnosi się do zabobonów w ogóle, ponieważ, jeśli rozważyć wiele z nich, wiara w nie w mniejszym lub większym stopniu w konkretnych czasach (jak na przykład historia czarownic) jest dobrze udokumentowanym faktem. Ograniczę jednak wywód na tę chwilę do sfery elfów. W tej sferze dominująca wiara w Walii może zostać określona jako zakorzeniona w ignorantach, jako najsilniejsza w regionach wiejskich i tych, gdzie znajdują się kopalnie, jako dziecinna i poetycka, oraz przypisana wszystkim innym miejscom oprócz tego, w którym mieszka rozmówca - czy to sąsiednia gmina, czy to hrabstwo, czy może odległe góry, lub też mroczna kraina Gwerddonau Llion, zielone łąki morza.

III.

W czasach Artura i przed nimi, ludzie z Południowej Walii uważali Północną Walię za krainę, w której głównie zamieszkiwały elfy. W zbiorowych wyobrażeniach ten odległy kawałek kraju był schronieniem olbrzymów, potworów, magów i wszystkich innych zaczarowanych istot. To stamtąd przyszły elfy z wizytą do słonecznych południowych krain. Najważniejszym filozofem tej zaczarowanej krainy był olbrzym, który siedział na czubku góry i patrzył w gwiazdy. Był tam też król-czarodziej o imieniu Gwydion, który posiadał moc przemiany siebie w najdziwniejsze z możliwych postaci. Chłop żyjący na wybrzeżu Dyfed (Demetia) widział w oddali, ponad niebieskimi falami oceanu, mroczne czubki gór przeszywające chmury, strzegące tego mistycznego regionu samym majestatem. Stamtąd schodziły chmury burzowe z domu huraganu, stamtąd rozwijały się gorejące sztandary Północnych Świateł; tam pośród nieprzeniknionej ciemności wznosiła się ścieżka do siedziby króla elfów. Te szczegóły są obecne w Mabinogion, wspaniałych opowiadaniach o walijskim uroku, tak wspaniale przełożone na angielski przez panią Charlotte Guest [„The Mabingion, z walijskiego Llyfr Coch o Hergest” przełożone i opatrzone komentarzami przez Lady Charlotte Guest. (Nowe Wydanie, Londyn, 1877.)]² i wierzy się, że cały Mabingion, w którym można znaleźć te wszystkie szczegóły, został spisany w Dyfed. Był to region na zachodzie, dzisiejsze Pembroke, Carmarthen i Cardigan.

Współcześniejsze niż czasy wskazane powyżej, pewne tradycje umiejscawiają krainę elfów w dolinie Neath, w Glamorganshire. Szczególnie pewna stroma, ostro zwieńczona skała, zwana Craig y Ddinas, ma straszną reputację twierdzy elfiego plemienia [W Glamorganshire są dwa wzgórza o tej nazwie, a w Walii jest ich więcej]. Ich jaskinie i rozpadliny przez wieki stanowiły dla elfów ulubione miejsce, a na ich szczycie odbył się sąd ostatnich elfów, które kiedykolwiek pojawiły się w Walii. Nie muszę chyba mówić, że żyją ciągle ludzie, którzy pamiętają wizyty elfów na Caig y Ddinas, którzy jednak stwierdzają, że nie widuje się już elfów w tamtym miejscu. Wielu twierdzi, że to metodyści je przepędzili. Co więcej, istnieją niezliczone opowieści ukazujące jak elfy, gdy jeszcze było ich w Walii wiele, były podburzane do czynów z zapiekłej niechęci do różnorakich kaznodziejów. Co ciekawe, niechęć tę objawiały one również wobec abstynentów.

[1]W tekście występuje faries jako elfy, trudno więc użyć słowa „elfy” w odniesieniu do brytyjskiego „goblins”. Problem polega na tym, że tolkienowska fantastyka wykrzywiła nieco postrzeganie całej mitologii, to dopiero u niego rysują się tak wyraźne podziały ras, ich cechy charakterystyczne i cała otoczka. Tutaj wychodzi na to, że jedno jest jakby podzbiorem drugiego, jakby elfami można było nazwać wszystkie małe i duże stworzenia magiczne, czy to pomagające, czy to szkodzące ludziom - przypisy pochodzą od tłumacza, chyba, że zaznaczono inaczej.

[2]Polski przekład Mabinogionu w trzech tomach: Mabinogion. Cztery gałęzie Mabinogi, Mabinogion. Pięć opowieści walijskich, Mabinogion. Romanse arturiańskie, opublikowało Wydawnictwo „Armoryka” - przyp. red.

Spis treści

Okładka

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Rozdział I Opowieści o elfach i starożytnej mitologii

I.

II.

III.

IV.

V.

Rozdział II Klasyfikacja elfów walijskich

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

Rozdział III Elfy znad jezior

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

Rozdział IV Elfy górskie

I.

II.

III.

IV.

Rozdział V Odmieńcy

I.

II.

III.

IV.

V.

Rozdział VI Życie z Tylwyth Teg

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

Rozdział VII Elfia muzyka

I.

II.

III.

IV.

Rozdział VIII Elfie kręgi

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

Rozdział IX Pobożność jako ochrona przed zakusami Tylwyth Teg

I.

II.

III.

IV.

Rozdział X Elfie pieniądze i elfie dary ogólnie

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

Rozdział XI Korzenie elfów walijskich

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

Przypisy