Epos o Gilgameszu

przełożył Antoni Lange

Armoryka

Sandomierz

Projekt okładki: Juliusz Susak 

Na okładce: Gilgamesz z lwem - grafika na podstawie płaskorzeźby znajdującej się w muzeum w Luwrze 

Copyright © 2009, 2013 by Wydawnictwo „Armoryka”

Wydawnictwo ARMORYKA

ul. Krucza 16

27-600 Sandomierz

tel +48 15 833 21 41

e-mail: wydawnictwo.armoryka@interia.pl 

http://www.armoryka.pl/ 

ISBN 978-83-7950-018-5

Wstęp tłumacza

Historia Gilgamesza, w znacznych fragmentach dochowana, przedstawia największy utwór z literatury asyro-babilońskiej. Miejscami cegły pokruszone - i tekst posiadamy w szczątkach. Końca właściwie brak. Wiele przerw, dzięki czemu niektóre szczegóły są niedostatecznie jasne. Całość jednakże przejrzysta.

Gilgamesz, właściwie Gil-gamesz - jest stale nazwany bogiem (ilu); ma on rzeczywiście w swej istocie 2/3 części boga, 1/3 człowieka. Imię jego jest w związku z imieniem boga ognia Gibil, a także z imieniem A-Gil, (jedno z określeń Marduka). Nazwisko jego czytano dawniej podług ideogramów sumeryjskich IZ-DU-BAR - i zestawiono go z Nemrodem biblijnym: tak też Uzdubar-Nemrod) nazywa się on w edycjach Haupta i Jeremiasa.

Z charakteru swego jest to jeden z tych olbrzymów bohaterów, którzy się ukazują w mitologii pierwotnej, jak Herkules, Samson, Prometeusz; ma on z nimi wiele wspólnego i prawdopodobnie wszystkie te legendy są ze sobą w związku. Jak Enuma-Elisz ma sakramentalną liczbę siedmiu tablic (tj. siedmiu planet), tak powieść o Gilgameszu ma również mistyczną liczbę 12 tablic.

Liczbę 12 znajdujemy bardzo często w mitycznych kombinacjach (12 prac Herkulesa, 12 proroków, 12 pokoleń żydowskich, 12 apostołów, 12 wojewodów): ze stanowiska babilońskiego 12 spraw Gilgamesza - to 12 znaków zodiaku. Gilgamesz jest bohaterem słonecznym, jak Samson, którego imię wiąże się z semicką nazwą słońca - Szamasz (asyr. Szamasz, hebr. Szemesz). Skutkiem pewnej szczątkowości tablic niezupełnie można dostrzec w dziejach Gilgamesza przejście słońca przez zwierzyniec niebieski. Jednakże widoczne są na przykład znaki Bliźniąt (Gilgamesz i Ea-bani), Łucznik (Myśliwiec), Byk (stworzony przez Isztar byk czarodziejski), Skorpion (Człowiek-Skorpion), Panna (Sabeanka), Lew (walka z lwem), Wodnik (potop) Ryby (przejazd przez ocean) etc.

Gilgamesz, będąc wcieleniem słońca, jest zarazem bohaterem królewskim, światłonoścą, objawicielem religijnym. Jego towarzysz, Eabani, ma w sobie coś z Ezawa i coś z Samsona; jest on też poniekąd Kalibanem, a z drugiej strony wieszczbiarzem, snowidzem, czasami bardzo sentymentalnym. Da się w nim widzieć pewien pokład społeczny: Ea-bani wyobraża pewien przejściowy okres kulturalny. Nadto stosunek obu bohaterów - to Kastor i Polluks, również stale powtarzające się w mitologiach Dioskury-Aśviny.

Historii tej, jak mówiliśmy jest tablic 12.

Tablica I. Chwała Gilgamesza. Szał Gilgamesza. Skargi bogom zasyłane przez naród. Aruru tworzy mu współzawodnika Ea-baniego. Ea-bani, człowiek półdziki, syn puszczy, żyje śród zwierząt. Myśliwiec żali się ojcu na Ea-baniego. Sprowadzają mu kapłankę Isztar. Miłość, jako pierwiastek uświadomienia. Ea-bani urodzony idzie do Erech. Pragnie walczyć z Gilgameszem, ale zamiast walki, przyjaźń z nim zawiera.

Tablica II. Płacz Gilgamesza nad Eabanim, który żałuje swego życia pierwotnego i tęskni za utraconą nieświadomością. Isztar, jako przyczyna tego nieszczęścia. Kapłanka Isztar ukarana. Widzenie piekła (Ea-bani). Uroczystość ofiarna. Bracia postanowili rozpocząć walkę z Humbabą, strażnikiem lasu Isztar.

Tablica III. Przed wyprawą matka Gilgamesza, wróży i czyni zaklęcia. Bogini Ninsun, ma odtąd zastąpić kult Isztar.

Tablica IV. W Erech z tego powodu niezadowolenie i bunt. Potem Eabani traci ochotę do tej wyprawy. Złe sny go trapią.

Tablica V. Przyjaciele idą do lasu cedrowego. Zobaczyli Humbabę. Znowu sny złowróżbne trwożą Eabani. Następuje walka, w której Humbaba zabity, ale Eabani - ranny.

Tablica VI. Isztar pragnie skłonić Gilgamesza na swoją stronę, ale ten ją odpycha. Gniew Isztar, na której życzenie tworzą bogowie złowrogiego Minotaura. Bohaterowie zwalczyli byka i wprowadzają kult Lugal-bandy.

Tablica VII. Isztar powodowana żądzą zemsty, pozbawia Gilgamesza jego szczęśliwości; Ea-bani śmiertelnie chory.

Tablica VIII. Płacz Gilgamesza nad przyjacielem. Gilgamesz zaczyna rozważać istotę śmierci.

Tablica IX. Gilgamesz pragnie zwyciężyć śmierć i zdobyć nieśmiertelność. Zamierza się udać do Uta-napisztim, który zyskał nieśmiertelność. Udaje się w drogę. Zatrzymuje się pod górą Maszu, gdzie mu Skorpion daje wskazówki. Dalej stanął w Raju.

Tablica X. Gilgamesz zjawia się u Sybilli, która mu dalsze wskazówki daje co do jego wyprawy. Ur-szanabi przewoźnik wiezie go do Uta-napisztim.

Tablica XI. Utanapisztim opowiada Gilgameszowi historię potopu. Wróżby za pomocą chlebów. Oczyszczenie Gilgamesza. Noe daje mu ziele wiecznego żywota. W powrotnej drodze Gilgamesz traci ziele żywota. Gilgamesz powraca do Erech i pracuje nad zabudowaniem miasta.

Tablica XII. Gilgamesz wywołuje ducha Eabaniego. Eabani się zjawia i rozmawia z bratem o świecie zagrobowym.

Na tym urywa się opowieść.

Tekst wydał Haupt [Nimrod-Epos] oraz Jeremias [Izdubar-Nimrod]

Tłumaczenia Jeremias (o. c.), Saureplane [Revue des Religions 1892], Jensen [Keilinschrs. Bibl.], Dhorme [Choix des textes Ass. -Bab].

Antoni Lange

Gilgamesz (Sza nagba imuru)
I.

Był w Erech król,

Który wszystko widział w swoim kraju,

Który wszystko poznał.

Wyrozumiał tajemnicę wszechrzeczy,

Przeniknął sprawy ukryte.

Przyniósł znajomość tego, co było przed potopem.

Drogę uczynił daleką, trudził się wielce, poznał prawdę,

I opisał swe trudy na tablicy w Erech.

Miasto Erech otoczył murem, 

W E-anna świętym spichlerz zbudował czysty.

Dwie trzecie jego istoty były bóstwem, jedna trzecia -

[człowiekiem.

Nikt mu nie wyrówna. 

Ale duch jego się obłąkał

I Gilgamesz kroczyć począł po drogach gwałtu

[i niesprawiedliwości.

On - pasterz Erechu, 

Potężny, świetny, mądry,

Nie daruje on, Gilgamesz, młodej dziewczynie,

Córkę zabiera bohaterowi, małżonkę - mężowi.

Skarga ich (ludzi) uderzyła słuch 

Bogów niebieskich, panów Erechu.

- Krzywdy i gwałty ludziom czyni

Ten niegdyś świetny, mądry pan, Gilgamesz!

Usłyszała skargę ich Aruru. Do Aruru skargę zasyła naród.

- Tyś Aruru, stworzyła Gilgamesza.

Teraz, uczyń jego obraz, aby serce mu rozjaśnić. 

Niechaj walczą ze sobą i niechaj Erech odpocznie. 

Gdy Aruru to usłyszy, tworzy w sercu swym obraz Anu. 

Aruru obmyła ręce; błota (gliny) kęs nadłamała, rzuciła w pole.

Ulepiła Ea-bani

II.

(Tablica druga. Urywek pierwszy. Ea-bani czuje teraz tęsknotę, za swym życiem dawniejszym, niewinnym, choć dzikim. Z tego powodu jest rozżalony - i Gilgamesz - smuci się również, o czym jakiemuś starcowi opowiada – przyp. tłum.)

...Słuchaj mię starcze

Oto ja płaczę nad Eabanim! 

Jako płaczka łzy wylewam! 

Odrzuciłem topór od swego boku!

Odrzuciłem szatę godową!