Walery Przyborowski

MŁODZI GWARDZIŚCI

powieść z oblężenia Warszawy przez Prusaków w roku 1794

___

Armoryka

Sandomierz

Projekt okładki: Juliusz Susak 

Na okładce: Aleksander Orłowski (1777-1832), Wojna polsko-rosyjska 1792 (1801),

(licencja public domain), źródło: adres internetowy
(This file has been identified as being free of known restrictions under copyright law, including all related and neighboring rights). 

Copyright © 2014 by Wydawnictwo „Armoryka”

Wydawnictwo ARMORYKA

ul. Krucza 16

27-600 Sandomierz

tel +48 15 833 21 41

e-mail: wydawnictwo.armoryka@interia.pl 

http://www.armoryka.pl/ 

ISBN 978-83-7950-235-5

MŁODZI GWARDZIŚCI

Rozdział I

W którym jest mowa o Tomku, pani Antoniowej i peruce pana Gugenmusa.

Ulicą zwaną Kamienne Schodki ciężko posuwał się młody chłopak, dźwigając na ramieniu ogromny kosz z żywymi rybami, które ciągle się rzucały i tym sposobem utrudniały jeszcze bardziej mozolne podnoszenie się po schodach wąskich, a po wczorajszym deszczu dość śliskich.

Było to dnia 13 lipca 1794 r.

Właśnie dnia poprzedniego zerwała się niezwykła burza nad Warszawą, z ulewnym deszczem, wichrem i piorunami. Mnóstwo dachów pozrywała, kominów powywracała, a nawet, jak ludzie mówili, na przedmieściach wiele drzew powyrywała z korzeniami, kilkanaście parkanów naobalała, a dwóch chłopaków pod Marymontem piorun zabił. W samym mieście piorun uderzył w wieżę zamkową, a choć szczęśliwie po niej spłynął, zerwawszy tylko kilka dachówek i osmaliwszy mury, jednak ludzie uważali to za bardzo zły znak i różne stąd wyprowadzali wnioski.

Za to dzień dzisiejszy, 13 lipca, był prześliczny i ciepły, i jasny. Powietrze odświeżone wczorajszą burzą było lekkie i czyste; słońce, choć to godzina była dość wczesna, bo zaledwie szósta rano, dopiekało mocno. Pocił się też biedny chłopak wspinający się na Kamienne Schodki i dźwigający na ramieniu ciężki kosz z rybami. Na koniec z wielkim mozołem wydobył się na Rynek Staromiejski, kosz postawił na ziemi, odetchnął, ciężko obtarł rękawem koszuli pot z czoła i spojrzał przed siebie.

Był to chłopak smagły, zręczny, może 18 lat liczący, z twarzą otwartą i szczerą, mocno opaloną od słońca, z barkami szerokimi, rękami żylastymi, znamionującymi niezwykłą siłę. Stał i patrzał na rześki ruch, jaki się na Rynku Staromiejskim rozwijał. Był to piątek, dzień targowy i na obszernym placu stało mnóstwo fur włościańskich z nabiałem, jarzynami i ptactwem domowym. Warszawskie przekupki, rybaczki, tak zwane zieleniarki sprzedające włoszczyznę roztasowały się dokoła ratusza i gwar panował tu nie lada.

Gdy tak chłopiec patrzył, nagle uderzył go ktoś lekko w ramię i zaraz też rozległ się głos silny i męski.

- Tomek! A cóż to ty nie idziesz bić Prusaków?

Chłopak żwawo się obrócił. Przed nim stał zakonnik jeszcze młody, w brunatnym habicie franciszkańskim, w butach wysokich juchtowych, w ciemnej konfederatce na głowie, z dwoma pistoletami za pasem i szablą u boku. Na ramiona miał rzucony lekki płaszcz kamlotowy. Stał i patrzał czarnymi, surowymi oczami na chłopaka, który zdjął kapelusz, pocałował księdza w rękę i rzekł:

- Proszę księdza kapelana, ja bym był już dawno poleciał, bo mi się aż na płacz zbiera, kiedy sobie pomyślę, że inni Niemców biją, a mnie tam nie ma, ale cóż, kiedy nie mogę.

- Dlaczego nie możesz? Cóż to! nie jesteś zdrów i rześki?

- Zdrów to ja jestem i Niemców bym tłukł, żeby aż wióry leciały, ale któż zostanie przy starej babusi? Ksiądz kapelan przecie wiedzą, że ja jestem jedyną jej podporą. Jakże ją ostawić samą?

- Hm! dobry z ciebie chłopak. Pan Jezus ci to wynagrodzi, że tak dbasz o swoją babkę -odrzekł ksiądz i pomyślawszy chwilę, a widząc łzy w oczach chłopaka, dodał:

- No, no! nie martw się, jakoś to będzie. Teraz w Warszawie jesteś potrzebny, bo jeno patrzeć, jak Prusaki tu przyjdą. Już ja pomyślę o tym... Bądźże mi zdrów. Ja tam, jak mi tylko czas pozwoli, zajrzę do twojej babki. Nie becz, bo gdzież to kto widział, żeby taki chłopak duży beczał?

To rzekłszy, ksiądz poklepał Tomka po ramieniu i ruszył żwawo naprzód. Tomek postał jeszcze chwilę, obtarł oczy zroszone łzami, podniósł kosz z rybami i puścił się pod ratusz. Tam, za dużym stołem, z dwoma wielkimi cebrami obok, w których pluskały się ryby, siedziała niemłoda już, ale czerstwa kobieta, ubrana z waszecia i pilnie patrzyła na zbliżającego się chłopca.

- Jesteś na koniec! - zawołała głosem krzykliwym i donośnym. - Jużem myślała, że nie przyjdziesz. Ciekawam, gdzieś się włóczył? A tu do mnie ciągle przychodzą: - Antoniowa, macie żywe karpie, macie żywe liny? A ja nie mam nic, jeno czekać muszę, aż ten gułaj raczy przyjść...

- A przecie, babko, śpieszę!

- Śpieszysz, śpieszysz! Już ja znam twój pośpiech. O czym ci gadał ks. Karolewicz?

- Widzieliście i to?

- A co nie miałam widzieć? Ja wszystko widzę. Już cię pewnikiem namawiał do wojska...

Nie skończyła, bo nagle na ganku ratuszowym ukazał się pachołek miejski z bębnem i począł na nim bębnić i wołać głosem donośnym:

- Mości panowie, schodźcie się!

Bębnił z całej siły, tak że zagłuszył gwar miejski.

Wszyscy zwrócili oczy na ratusz i zbiegać się poczęli. Obok pachołka stał z jednej strony kapitan municypalny, pan Traugutt, z drugiej takiż kapitan, pan Majewski, obaj w koletach granatowych, w kapeluszach i przy szablach.

- Mości panowie, schodźcie się! - krzyczał, co miał sił pachołek miejski.

Wtem na schody prowadzące na ganek ratuszowy wskoczył jakiś osobliwszy człeczyna, mały, chudy, z dużą głową w peruce, ubrany z niemiecka w kapotę koloru piaskowego, której długie poły sięgały mu prawie do kostek, w kamizelę czerwoną ze świecącymi guzikami, w obwisłe, czarne, jedwabne pluderki, w pończochy i trzewiki ze srebrnymi sprzączkami. Na głowie miał maleńki kapelusik stosowany, a przy boku szpadę. Twarz miał dużą, wygoloną, ospowatą, oczy maleńkie, czarne, rozumnie patrzące i cały kręcił się jak fryga. Wskoczywszy na schody przypadł do kapitana Majewskiego i kłaniając mu się zręcznie, zapytał:

- Jakże to, obywatelu kapitanie, pozwalasz temu kpu wołać: „mości panowie"?

Kapitan, który był ogromnego wzrostu, barczysty, z wąsami jak wiechcie, spojrzał z góry

na maleńkiego człowieczka i spytał wolno, głosem basowym:

- A jakże on ma wołać, mości Gugenmusie?

- Przede wszystkim, ja nie jestem żaden mości, jeno obywatel i...

- Aha... to o to idzie!

- A o to! On powinien wołać: obywatele! schodźcie się!

Dwa ostatnie wyrazy człowieczek nazwany Gugenmusem wykrzyknął z całych sił, głosem piskliwym i cienkim, tak że kapitan uśmiechnął się, ale zaraz spoważniał i rzekł:

- Idź no acpan do swoich zegarów, a w sprawy, które do ciebie nie należą, nie wtrącaj się, radzę acpanu...

Gugenmus chciał coś jeszcze odrzec, ale w tej chwili wysunął się naprzód kapitan Traugutt i ze wszystkich sił wołał:

- Z rozkazu Jaśnie Wielmożnego Naczelnika oznajmiam wszem wobec i każdemu z osobna, że za daniem znaku alarmu na okopach i od armaty pod Zygmuntem wszyscy obywatele

mają się brać do broni, zgromadzać pod swymi setnikami po cyrkułach i ruszać za miasto, na okopy, a to pod najsurowszą odpowiedzialnością.

Słowa te powtórzył trzykrotnie, po czym razem z doboszem i kapitanem Majewskim zeszli z ganku i wyruszyli na Nowe Miasto, jak mówiono, żeby tam to samo ogłosić.

Tymczasem Tomek stał nieruchomy i jakby zasłuchany w słowa kapitana Traugutta, gdy z tej zadumy obudził go krzykliwy głos babki.

- I czego stoisz, gamoniu? czego się gapisz? Czy to ciebie dotyczy? Takich kpów jak ty na wojnie nie potrzebują.

- Cóż też obywatelka mówi? - zapiszczał przy niej głos Gugenmusa - jakże to może być, żeby taki dzielny młodzieniec nie poszedł na okopy, kiedy trzeba bronić Polski!

- A nie pójdzie, bo jest on jeszcze młokos i mnie słuchać musi, a acan nie wściubiaj nosa, gdzie nie trza! - zawołała Antoniowa.

- Moja pani Antoniowa - ozwie się nowy, gruby głos - co też to gadacie? Doprawdy, wstyd mię za was i gdyby nieboszczyk Antoni a mój kum to usłyszał, toby się skręcił z hańby i drugi raz umarł... jako żywo, drugi raz by umarł.

Usłyszawszy to Antoniowa, choć była już kobietą niemłodą, zerwała się z ławy na równe nogi i nuż wołać:

- Panie Wieprzowski, żebyś acan nie był przyjacielem mego nieboszczyka, tobym ci nawymyślała tak, żebyś uciekł aż na Podwale. Cóż to?! buntujesz mi chłopaka? taki to przykład dajesz?

- Dobry przykład, dobry przykład ten obywatel daje - zapiszczał Gugenmus.

- Ej, ty pludrze, nie odzywaj się, kiedy do ciebie nie gadają! patrzcie go! jaki mi mądrala!

Ale w tejże chwili zjawiła się nowa osoba. Był to zakonnik Karolewicz, ten sam, który

niedawno z Tomkiem rozmawiał. Zbliżył się nieznacznie i zapytał:

- O cóż to idzie? czego to pani Antoniowa tak się gniewa?

Odpowiedziano mu, choć zrazu trudno przyszło zrozumieć, bo wszyscy troje naraz mówili, a Antoniowa najgłośniej.

W końcu wysłuchawszy wszystkiego, ksiądz rzekł:

- Moja jejmość, ja to dobrze rozumiem, że Tomek jest jedyną twoją podporą w starości, ale pamiętaj też, że ojczyzna jest pierwszą niż matka nawet rodzona. A przy tym Tomek ma lata odpowiednie i pan Adam Blum, który jest setnikiem, z pewnością go wezwie na okopy, choć jejmość nie pozwolisz.

- A jakże to może być, przecie ja babka rodzona?

- Będą się tam obywatelki pytać o to! - zapiszczał Gugenmus.

- Cicho byś był, ty pludrze !- krzyknęła Antoniowa.

- Hi! hi! hi! - śmiał się Gugenmus, machając swymi chudymi i długimi rękami, przy czym wskutek gwałtownych ruchów mąka mu się sypała z peruki, tak że pan Wieprzowski począł kichać, jakby zażył tabaki.

Tymczasem ksiądz mówił dalej:

- Wszelako położenie jest takie, że trzeba coś dla jejmości zrobić, bo inaczej z głodu byś umarła bez Tomka.

l obracając się do Wieprzowskiego i Gugenmusa, rzekł:

- Obywatele! ja proponuję, byśmy co tydzień składali się na utrzymanie pani Antoniowej. Ja dam dwa złote!

- A ja dam trzy! - zapiszczał Gugenmus.

- To i ja dam trzy - odezwał się Wieprzowski - przecie to wdowa po moim kumie. Dam trzy... co nie mam dać... a bodaj acana, mości Gugenmus, z tą mąką! ahu!... ahu!...

- To nie mąka, to taki puder!

- Bodaj acpana, ahu!... ahu!... idź acpan trochę dalej, bo mi co pęknie jeszcze w brzuchu... ahu!...

Ksiądz Karolewicz zwrócił się do Antoniowej.

- Więc będziesz jejmość miała osiem złotych na tydzień... i bez Tomka dasz sobie radę. Cóż, dobrze?

Antoniowa poczęła płakać i całować księdza po rękach.

- A dobrze, dobrze, mój dobrodzieju i jeżelim się opierała co do Tomcia, to jeno z obawy o niego. Niech Pan Jezus da dobrodziejowi zdrowie!

Ułożono się szczegółowo, że pan Gugenmus będzie zbierał pieniądze i oddawał Antoniowej i że Tomek zaraz pójdzie do pana Adama Bluma na Podwale i zapisze się u niego do straży obywatelskiej. Po czym wszyscy się rozeszli, tylko pan Wieprzowski rzekł do Gugenmusa:

- Żebym był acanem, tobym poszedł do Prusaków i tak im tam trząsł łbem, żeby się wszyscy od tej mąki zakichali. Ahu! Ahu!

Rozdział II

Jako Tomek jedząc flaki dowiedział się o wielkiej tajemnicy.

Pan Adam Blum, majster ślusarski i właściciel kamienicy na Podwalu, był setnikiem straży obywatelskiej. Był to już człowiek niemłody, liczył koło pięćdziesięciu lat, ale jeszcze rześki, czerstwy jak rydz i gorączka wielki. Do niego to Tomek, po układzie zawartym przez księdza Karolewicza z babką, wyruszył wprost z rynku, żeby zapisać się do straży obywatelskiej pierwszego cyrkułu. Biegł, co miał sił, przez ulicę Piekarską, podskakując z radości. Taki był kontent, że będzie mógł na koniec bić Prusaków i że o babkę może być spokojny, jak gdyby drugi raz na świat się narodził. Leciał więc jak szalony, wesoło pogwizdując.

Nagle na skręcie na placyk zwany Piekiełko natknął się, a raczej wpadł na dużego chłopca, cienkiego jak tyka, wysokiego, ubranego w mundur gwardii municypalnej, z wielką szablicą przy boku i rusznicą przez plecy przewieszoną. Popchnięty silnie przez Tomka duży chłopiec potoczył się aż w rynsztok, przy czym ledwie utrzymał się na swych cienkich i niezwykle długich nogach. Oburzyło go to, wyprostował się, chwytając nagle za szablę, krzyknął cieniutkim i zabawnym w tak wysokim chłopaku głosem, wytrzeszczając przy tym maleńkie, czarne oczy:

- A to co, do stu paraluszów!

Ale widać poznał zaraz Tomka, bo zawołał:

- Tomku, wariacie, a ty gdzie lecisz?

Tomek zatrzymał się na miejscu, a przypatrzywszy się długonogiemu młodzieńcowi odrzekł:

- Wiertelewicz! jak się masz? no, bądź zdrów!

I zawrócił, chcąc biec dalej. Ale Wiertelewicz wyciągnął swe chude, długie ręce i chwyciwszy Tomka za połę kubraka, zatrzymał na miejscu:

- Czekaj no, nie śpiesz się! Gdzie ci tak pilno? Mam ci coś rzec.

- Nie mam czasu. Lecę do pana Bluma.

- Po co?

- Zapisać się do gwardii.

- Takich smyków jak ty do gwardii nie zapisują, jeno do straży.

- To wszystko jedno.

- Otóż nie jedno.

- Bądź zdrów... nie mam czasu!

- Czekaj no, mam ci rzec coś ważnego.

- Nie mogę, śpieszę się!

- No, to idź, niech cię gęś kopnie. Dobrze, że się zapisujesz. Więc ci babka pozwoliła?

- A pozwoliła.

- Na koniec! idź więc. Ale wróć zaraz; czekam na ciebie u flaczarki Nowakowskiej, na ulicy Piwnej. Przyjdź, kupię ci flaków i pogadamy. Mam ci powiedzieć coś bardzo ważnego. Dobrze?

- Dobrze!

- Przyjdziesz?

- Przyjdę.

To rzekłszy Tomek kopnął się dalej, co miał sił, wypadł na Podwale i znalazł się wkrótce przed kamienicą pana Bluma. Wewnątrz niej, na niewielkim podwórzu stała gromadka młodych ludzi. Pan Blum siedział na zydlu przy stole i do dużej księgi wpisywał obecnych. Tomek wmieszał się między nich i gdy wszyscy byli zapisani, wysunął się naprzód i pokłoniwszy się panu setnikowi, mnąc czapkę w rękach rzekł:

- I ja bym też chciał się zapisać.

Pan Blum spojrzał na niego surowo i spytał:

- A dlaczego tak późno, mociumdziu? Taki zdrowy chłopak dawno już powinien być w straży. Jak się zwiesz, mociumdziu?

- Tomek Landikier.

- A! Landikier... czekaj no, mociumdziu... a, to ja cię znam. Wnuk rybaczki Antoniowej?

- Tak, wielmożny panie.

- Nie jestem, mociumdziu, wielmożnym panem, teraz nie ma wielmożnych panów, jeno obywatele... rozumiesz, mociumdziu!

- Rozumiem, proszę pana.

- Otóż, mociumdziu, jesteś koronny głupiec. Ja mu mówię, że teraz nie ma panów, a on swoje. Masz mię, mociumdziu, nazywać obywatelem setnikiem.

- Dobrze, obywatelu setniku.

- Tak. Więc zwiesz się... jak? bom zabaczył.

- Tomasz Landikier.

Pan Blum umaczał ogromne gęsie pióro w wielkim kałamarzu, zrobił żyda na czystym papierze księgi i zaklął głośno; po czym po krótkim wahaniu zlizał go językiem i splunął energicznie. Nareszcie wzdychając i sapiąc ciężko, z wielkim trudem wypisał niekształtnymi literami nazwisko Tomka.

- Gdzie mieszkasz?

- Na Starym Mieście w kamienicy pana Gagatkiewicza.

Na te słowa pan Blum szarpnął się niecierpliwie i krzyknął:

- Mówiłem ci, baranie jakiś, mociumdziu, że teraz nie ma żadnych panów, jeno obywatele. Cóż to, mociumdziu, za łeb zakuty! Zróbże tu co z takimi osłami! Ma tu być wolność i Polska! Jak śmiesz nazywać mnie, Gagatkiewicza, panem? Masz mówić, mociumdziu, obywatel Gagatkiewicz albo Gagatkiewicz. Rozumiesz?

- Dobrze, obywatelu setniku! - odrzekł Tomek nieco przestraszony tym wybuchem nagłego gniewu obywatela.

Obywatel Blum uspokoił się, mrucząc coś pod nosem, wziął pióro do ciężkiej i spracowanej ręki i znowu zapytał:

- Więc gdzie mieszkasz?

- Na Starym Mieście w kamienicy obywatela Gagatkiewicza.

- No, nareszcie!

I setnik, ciągle sapiąc, zapisał miejsce zamieszkania. Skończywszy tę czynność zamknął księgę, pióro ostrożnie wsadził w kałamarz i powstając rzekł do obecnych:

- Wiecie, mociumdziu, że Prusaki już są pod Warszawą i że będziemy się z nimi bili. Gdy więc strzelą z armaty pod Zygmuntem, macie się stawić wszyscy z bronią, jaką kto ma, a kto nie ma, to dostanie. A teraz bądźcie zdrowi!

Wszyscy wyszli, a Tomek już teraz wolnym krokiem, mocno zamyślony choć uradowany wewnętrznie, pociągnął na ulicę Piwną do flaczarni obywatelki Nowakowskiej.

Flaczarnia ta, sławna na całe miasto z doskonałości i smakowitości swej kuchni, mieściła się w kamienicy ojców augustianów, podle kościoła św. Marcina, w dwóch izbach od ulicy, wielkich i silnie sklepionych, jednak dość ciemnych i dusznych. Wchodziło się tu z sieni i każdego zaraz uderzał silny zapach flaków, które spożywało mnóstwo osób siedzących przy niewielkich stoliczkach ustawionych wzdłuż ścian.

W głębi pierwszej izby, za ladą królowała na wysokim zydlu sama właścicielka tego zakładu, kobieta tęga, otyła i z trudnością się ruszająca. Ubrana w strój mieszczek warszawskich, w wielkim czepcu ze szlarkami i wstążkami gorąco żółtymi, bystrymi oczami obrzucała wszystkich, baczną ciągle mając uwagę na kilka dziewcząt usługujących gościom. Dziewczęta te, ubrane skromnie i czysto, biegały jak frygi, roznosząc dymiące się miseczki z flakami, nie mogąc nastarczyć tego przysmaku licznym jego amatorom.

Kiedy Tomek tu wszedł, Wiertelewicz kończył już swą ucztę i właśnie teraz starannie miseczkę chlebem wycierał, chleb ten łakomie łykając. Siedział w kącie izby, a długie jego cienkie nogi w wysokich butach z ostrogami wystawały na środek. Gdy Tomek przysiadł się do niego, zaraz Wiertelewicz swym piskliwym, prawie kobiecym głosem zawołał do jednej z usługujących dziewcząt:

- Obywatelko Zuziu, proszę o miskę flaków z soporkiem1. Prawda Tomek, że chcesz z soporkiem?

- Dobrze, wszystko mi jedno.

- Jakiś ty! to wcale nie jest jedno. Trzeba ci wiedzieć, że jakkolwiek u obywatelki Nowakowskiej wszelkiego rodzaju flaki są dobre, wszelako najlepsze są z soporkiem. Probatum est.

Wśród tego „obywatelka" Zuzia przyniosła miseczkę dymiących flaków, kromkę chleba i łyżkę blaszaną i wszystko to postawiła przed Tomkiem. Wiertelewicz wyciągnął swą długą szyję, zajrzał do miseczki, pociągnął zapachu wielkim nosem i rzekł:

- Do stu Prusaków! tak pięknie pachną te flaki, a soporek wydaje mi się tak zawiesistym, że jakkolwiek już jedną miskę zjadłem, skuszę się jeszcze na drugą. Ojojoj! Za to będę lepiej prał tych Niemców. Obywatelko Zuziu, proszę jeszcze o miseczkę flaków, ale z soporkiem, koniecznie z soporkiem! nieodzownie z soporkiem!

Skoro sobie już nieco podjedli, Wiertelewicz z miną tajemniczą, nachylając się do ucha Tomka rzekł:

- Bardzo dobrześ zrobił, mój Tomku, żeś się zapisał do straży. Od dawna już szukam pomocnika w pewnej bardzo ważnej sprawie, pomocnika, na którym mógłbym w zupełności polegać.

- Cóż to za sprawa? o co idzie?

1 Sos zawiesisty

- Powiadam ci, brachu, sprawa bardzo ważna, od niej zależy los Warszawy, a może i Rzeczypospolitej.

- No! no! cóż to takiego?

Wiertelewicz obejrzał się ostrożnie dokoła, przysunął swój zydel do Tomka i spytał prawie szeptem:

- Znasz ty Żyda Wolfa Hejmana?

- Wolfa? nie! cóż to za jeden?

- Ale co ty mi mówisz! znasz go doskonale. Ojojoj! i jak jeszcze. Sam widziałem, jak przed szabasem kupował od ciebie ryby. Taki wysoki, tęgi, z dużą, siwą brodą. On na Konwiktorskiej ulicy ma sklep z futrami; bogacz wielki.

- A! wiem już, wiem. Wolf! znam go. On nieraz do pana prezydenta chodzi na ratusz. Znam go. Bogacz, ale Żyd porządny.

- Łotr ostatni, powiadam tobie. Wart szubienicy, hultaj przeklęty!

- Czy to może być? co też ty gadasz?

- Gadam prawdę.

To rzekłszy znów się przysunął do Tomka, nachylił mu się do samego ucha i szeptał.

- Wiesz, że ja także mieszkam na Konwiktorskiej, naprzeciwko domu i sklepu tego Żyda. Już od kilku dni zauważyłem, że do niego różne Żydki przynoszą i odnoszą jakieś pisma, a wszystko to się robi skrycie i w wielkim sekrecie. Wczoraj w nocy postawiono mię na straży od Powązek, i cóż powiesz, patrzę, a jeden z takich Żydków przemyka się cichaczem krzakami ku obozowi Prusaków. Rzuciłem się za szelmą, ale mi się gdzieś zawieruszył. Ja ci powiadam, że ten Wolf jest szpiegiem i ma konszachty z Prusakami.

- Bój się Boga, Jacuś, a to trzeba szelmę schwytać.

- Ba! nie tak to łatwo i ja sam temu nie poradzę. Dlatego cieszę się, żeś przystał do straży. Cyrkuł pierwszy, do którego należysz, wysyłany bywa zwykle na Powązki. We dwóch scapiemy Żyda.

- Mnie się widzi, że trzeba o tym powiedzieć panu Blumowi.

- A to na co? A nuż mnie się zdaje? Oskarżać o taką haniebną zdradę obywatela, ojojoj! to pachnie sądem. Jak będziemy mieli w ręku dowody, to co innego. Wtedy zobaczymy!

W tejże chwili wszedł do izby obywatel Gugenmus, w peruce obficie mąką posypanej, z kapeluszem stosowanym pod pachą, uśmiechnięty, kłaniający się i witający ze wszystkimi.

Gdy go Tomek spostrzegł, rzekł do Wiertelewicza:

- Wiesz co, Jacuś, powiedzmy o tym panu Gugenmusowi. On poradzi, co i jak robić.

- Hm! - zamyślił się Wiertelewicz - może ty masz rację. Zaraz go tu poproszę.

Nagle, gdy wstawał, rozległ się huk działa i ponury odgłos bębna.

- Do broni! - zagrzmiały głosy.

Wszyscy porwali się jak szaleni i chwytając za czapki poczęli z izby wybiegać.

Tomek i Wiertelewicz to samo uczynili.

Rozdział III

Jako obywatel Blum oświadczył, że lepiej gęsi paść, niż być setnikiem straży obywatelskiej.

Kiedy Tomek i Wiertelewicz pędem wpadli na Plac Zygmuntowski, już tam ze wszystkich stron zbiegła się straż obywatelska cyrkułu pierwszego. Wiertelewicz na swych cienkich i długich nogach gnał tak szybko, że Tomek ledwie mógł za nim nadążyć. Zdyszany mocno, myśląc jedynie o tym, żeby nie stracić z oczu swego towarzysza i na nic innego nie zważając, gdy się znalazł na placu, potrącił tak silnie jakiegoś grubego obywatela ubranego w mundur straży, że ten byłby upadł, gdyby go nie powstrzymał pan Wieprzowski, który stał z karabinem opartym o ziemię i pośpiesznie zapinał na sobie mundur obywatelski.

Potrącony żwawo się obrócił i Tomek na wielki swój przestrach poznał w nim swego setnika, obywatela Adama Bluma.

- Do stu paraluszów! - krzyknął setnik, wytrzeszczając swe małe, niebieskie oczy - co ty hultaju wyprawiasz! Kto ty jesteś, smyku jakiś, mociumdziu!

Tomek, przerażony, całkiem stracił przytomność; stał czerwony jak burak, zmieszany mocno i milczał uparcie. Ale na szczęście wybawił go z tego kłopotu Wiertelewicz. Zbliżywszy się i przykładając rękę do czapki rzekł:

- Obywatelu setniku, to Tomek Landikier, szeregowiec z mojej dziesiątki.

- Uf! - odetchnął ciężko obywatel setnik, bo był mocno otyły - to aspan mości Wiertelewicz takich wartogłowów, mociumdziu, masz w swej dziesiątce i tak ich aspan pilnujesz, że swoich naczelników rozbijają? Czekajcież, mociumdziu, ja was nauczę moresu! Żebyś mi aspan tego hultaja paliwodę postawił na całą noc na warcie na okopach, rozkazuję!

- Słucham, obywatelu setniku!

Wydawszy ten surowy rozkaz obywatel Blum spojrzał z surowością na Tomka, który stał skamieniały, nic nie rozumiejąc, po czym odwrócił się i zawołał:

- Do szeregów!

W jednej chwili setka straży, która już cała się zbiegła na plac, ustawiła się w szeregi. Wyglądała ona dość zabawnie i zgoła nie miała postawy wojskowej. Większość co prawda ubrana była w mundury straży obywatelskiej, ale byli też i tacy, którzy mieli na sobie kapoty, długie kontusze, kubraki i płaszcze. Wielu było mocno otyłych, a ich oddech przyśpieszony wskutek szybkiego biegu głośno dawał się słyszeć z szeregów.

Koło nich kręciła się gromada wyrostków, dzieci i kobiet, które, przestraszone alarmem, przybiegły aż tutaj za swymi mężami, braćmi lub synami. Rozlegały się płacze, narzekania, wymyślania na Prusaków, rozmowy, głośne pożegnania.

Obywatel Blum stał przed frontem straży i patrzał na to wszystko w milczeniu swymi małymi oczkami. Ale w końcu zgniewały go widocznie te rozmowy i płacze, bo krzyknął:

- Do stu paraluszów! cicho, stulić gęby! Co tu baby mają do roboty! Do domu, mociumdziu, do dzieci, do garnków! Mości Wieprzowski, weź mi aspan dwudziestu ludzi i rozpędź tę czeredę z kretesem!

Ale już nie trzeba było groźnej interwencji pana Wieprzowskiego, bo z szeregów rozległy się wołania i rozkazy:

- Maryś, Kasiu, Kundziu, ruszaj do domu! nie płacz, Anulku, idź do domu! zobaczymy się niezadługo itp.

Kobiety usunęły się na bok, ale nie poszły do domu, tylko skupione pod Bramą Krakowską przypatrywały się rycerskim popisom swych mężów i ojców.

Tymczasem obywatel Blum otarł twarz mocno spoconą, bo dzień był gorący i z wielką powagą przeszedł przed szeregiem swej setki. Obaczywszy kilku, a między nimi Tomka, bez broni, zawołał:

- Mości Wieprzowski, dać im karabiny i patrontasze z nabojami!

Z wielkiego wozu, który stał w tyle za szeregiem i na którym znajdowało się mnóstwo węzełków i fresek, obywatel Wieprzowski wydobył broń i naboje i rozdał je, komu należy.

Tomkowi aż się oczy zaświeciły, gdy ujrzał w swej garści rusznicę, wprawdzie nieco ciężką i zardzewiałą, ale obejrzawszy ją mówił sobie: - To nic, już ja ją wyczyszczę i będę pluł do Prusaków, że aż w niebie będzie słychać.

- No, Tomek! - szepnął Wiertelewicz - teraz jesteś uzbrojony i mam nadzieję, że spiszesz się dobrze. Uważasz, jak tylko staniemy...

Ale nie skończył, bo do obywatela Bluma przypadł pędem na koniu adiutant komendanta miasta, generała Orłowskiego i wołał:

- Obywatelu setniku! masz acpan natychmiast maszerować ze swą setką na okopy na Powązki. To ci rozkazuje generał Orłowski.

To rzekłszy, adiutant zawrócił i pędem ruszył w ulicę Senatorską.

Wśród kobiet przytulonych do Bramy Krakowskiej rozległ się głośny płacz i narzekania. Wiele z nich, nie zważając na poprzedni rozkaz Bluma, rzuciło się ku szeregom i poczęło obejmować i całować swych mężów i braci. Zrobił się nieład, szeregi się złamały, słowem -nieporządek straszny. Wielu spomiędzy improwizowanych żołnierzy wybiegło do swoich, żegnało się z dziećmi i żonami, rozżalało się i płakało, aż Wiertelewicz popłakał się ze śmiechu.

Na ten widok obywatel Blum uniósł się strasznym gniewem. Pomimo tuszy i potu, który mu twarz zalewał, skoczył naprzód krzycząc głośno:

- Do szeregu! precz, baby! a bodaj was, mociumdziu, siarczyste kule biły! to lepiej, mociumdziu, gęsi z przeproszeniem paść, jak takiemu wojsku dowodzić. Do szeregu! Czyż słyszycie? do... szeregu!

I biegając, o ile mu tusza jego pozwalała, siłą i pięścią zapędzał zbyt czułych małżonków i ojców do szeregu. Pomagali mu w tym dziesiętnicy, a zwłaszcza Wiertelewicz, który, zrazu śmiejąc się, wpadł także w gniew na widok tego nieładu.

Wszystko to jednak nie na wiele by się zdało, bo gdy jednego siłą wyrwano z objęć rodzinnych, to trzech wymykało się na bok, gdyby nie to, że nagle od strony Zamku, od ulicy Grodzkiej rozległa się muzyka grająca do marsza na nutę niedawno ułożonej pieśni: „Do broni, bracia, do broni"!

Dzień sławy dla nas przychodzi, Podnieś oręż w dzielnej dłoni Lepsza od ojców swych młodzi!

Zaraz też potem ukazał się jadący wierzchem na spasłej kasztanowatej klaczy, widocznie od bryczki wyprzągniętej, imci pan Krzysztof Heliglas. Był to obywatel z ulicy Rybaki, maszerujący na czele swej setki z cyrkułu leżącego nad Wisłą, a więc z ulic Brzozowej, Rybaków, Marjensztadu i innych. Pan Heliglas, mocno otyły, ogromny mężczyzna, wygolony starannie, ubrany był w zieloną na głowie konfederatkę aksamitną z piórkiem pawim, na sobie miał żupan ciemnogranatowy, u boku wisiała mu pochwa żelazna od szabli, którą obnażoną trzymał w garści i jechał z powagą i majestatem. Za nimi żwawo postępowała kapela, złożona

z samych Żydków w długich kapotach, która z wielką fantazją wygrywała na trąbach, bębnach i skrzypkach strofki owego marsza wzywającego do broni „lepszą od ojców swych młodzież".

Z taką kapelą, której po obu stronach towarzyszyła ogromna gromada chłopaków i Żydziaków, maszerowała posuwistym krokiem, szóstkami, w żołnierskim ordynku i sforności setka Nadwiślaków. Była ona złożona przeważnie z młodych ludzi, samych rybaków i przewoźników, zahartowanych, zawiędłych na wietrze wiślanym, ogorzałych, krzepkich, żwawych i zręcznych. Krokiem miarowym, w takt muzyki maszerowali z karabinami na lewym ramieniu, tak głośno, aż ziemia dudniła pod nimi, a o stare mury zamkowe, o marmurową strunę Zygmuntowskiej kolumny uderzał ich śpiew stupierśny o „wodzu, tej Polski ozdobie". Aż serce rosło patrzeć na tę setkę, taką dzielną, spójną, sforną, gotową ostrzem swych bagnetów utorować sobie drogę wszędzie.

Widok Nadwiślaków tak oddziałał na straż staromiejską, że w jednej chwili wyrwała się z objęć żon, sióstr i matek i w porządku szeregować się poczęła. Setnik Blum, który aż ochrypł od krzyku i gniewu, biegł szybko przed frontem mówiąc głośno:

- To wstyd, mociumdziu, to hańba nad hańbami, żeby obywatele osiadli taki przykład dawali! Żebym tu zaraz skiśniał, jeżeli ja wam to daruję!

To rzekłszy, gdy właśnie koło niego na swej opasłej klaczy przejeżdżał obywatel Heliglas i po wojskowemu szablą mu salutował, pan setnik ochrypłym głosem zakomenderował:

- Trójkami od prawego, marsz!

Ruszono się na koniec, a choć kobiety towarzyszyły jeszcze setce przez ulicę Senatorską i Miodową, ale już porządek nie był naruszony. Tak posuwano się placem Krasińskich, ulicą Nowiniarską, Franciszkańską i Nalewkami ku Powązkom, w wielkiej ciszy, bo wszystkim wstyd było, że się tak brzydko na samym początku spisali.

Na Nalewkach Wiertelewicz zbliżył się do Tomka i rzekł:

- No... już to my z naszą setką niewiele zbudujemy! Ja się dziwię, że nasz setnik tym tchórzom łykom w łby nie postrzela! Patrz, jak oni wyglądają! Pożal się Boże!

W rzeczy samej setka wcale nie miała postawy wojskowej. Większa część maszerowała z trudnością, spocona, zziajana, nie mogąca utrzymać jednostajności i taktu w ruchach.

- Jak my wyglądamy obok tych Nadwiślaków! - mówił dalej Wiertelewicz - ciężki wstyd doprawdy.

- Ha! cóż robić! - odpowiadał Tomek - zawsze znajdzie się kilkudziesięciu zuchów, którzy nie dadzą Niemcom sobie w kaszę dmuchać!

- Bóg by to dał! - odrzekł Wiertelewicz i po chwili szepnął:

- Jak przyjdziemy na okopy, powiem ci jeszcze coś bardzo ważnego. Trzymaj się mnie, powtarzam, sprawa to ważna.

Właśnie zbliżano się do okopów i w tej chwili z dala, po lewej ręce, jakby spod Woli lub Czystego, rozległ się przeciągły, donośny huk działa; po czym ucichło.

W piersiach staromiejskiej setki dech zamarł i zapanowało wśród niej głuche milczenie.