Wacław Gąsiorowski

SZWOLEŻEROWIE GWARDII

trzecia część trylogii napoleońskiej

_________________

Armoryka

Sandomierz

Projekt okładki: Juliusz Susak 

Na okładce: Vasiliy Vasilyevich Vereshagin (1842-1904), Napoleon near Borodino (1897),

(licencja public domain), źródło: http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Vereshagin.Napoleon_near_Borodino.jpg
(This file has been identified as being free of known restrictions under copyright law, including all related and neighboring rights). 

Copyright © 2014 by Wydawnictwo „Armoryka”

Wydawnictwo ARMORYKA

ul. Krucza 16

27-600 Sandomierz

tel +48 15 833 21 41

e-mail: wydawnictwo.armoryka@interia.pl 

http://www.armoryka.pl/ 

ISBN 978-83-7950-162-5

Szwoleżerowie Gwardii

I

Było południe. Dwór gotartowicki. tonął w głębokiej ciszy, przerywanej lekkim pluchotem marcowego dżdżu. W jednej tylko kuchni, na prawym skrzydle dworu, wrzała praca gorączkowa. 

Stara Małgosia, pani Jadwigi Gotartowskiej podręczna, a bez mała cała gospodyni, uwijała się z zakasanymi po łokcie rękawami pośród dziewek, nagliła je do pośpiechu, dosmaczała sosy, solą, pieprzem a korzeniami ostatnie zadawała ciosy potrawom, a od czasu do czasu zwierzała się, ze swoich trosk i kłopotów przysadzistej, tęgiej babie, siedzącej na ławie pod oknem. Baba słuchała obojętnie żalów a wypominków o Wielkanocy, która duchem leci, a której peklowiny w marynowaniu się nie mogą strzymać placu, i coraz mniej objawiała zainteresowania się zwierzeniami Małgosi. Aż ta ostatnia spostrzegła się, że skargi jej nie znajdują posłuchu. Stuknęła więc z impetem miską pełną piany na znak urazy; i chwyciwszy za kopyść, jęła pianę ubitymi żółtkami a mąką zaprawiać. 

Baba poznała się z kolei na tej oczywistej alteracji i snadź, aby rozdźwięk załagodzić, ozwała się pojednawczo: 

- Aha!... Więc tedy jakże?!... Niby trzy szynki w życie?! I co?! Małgosia nie dała się udobruchać tak łatwo. 

- Tam jejmości powiadać! Niby ciemna jestem! Żubrowej tyle do tego, co mnie do zeszłorocznego śniegu! 

- A co tam dzisiaj będzie? 

- Właśnie!... Zwyczajnie, jak przy święcie, jedno podanie dłużej!... Kapuśniak na świńskim ogonie... 

Żubrowa mlasnęła językiem. Małgosia uśmiechnęła się nieznacznie i dodała: 

- Idzie, co?! Pewnie lepsze od tej oślej pieczeni, prochem zaprawianej? 

-Zależy... Gdyby tak kubeczek!... Bodaj się z czczości otrząsnąć! Co? 

-Rany boskie... toć... 

- Aby kubeczek! - tłumaczyła baba mrugając znacząco. Małgosia strzepnęła rękoma, zadzwoniła kluczami, zakręciła się około spiżarni, otworzyła, nalała tęgą miarkę złocistego płynu i podała babie. Baba przypięła usta do miarki, wysączyła, odchrząknęła i splunęła z przekonaniem. 

- Ulżyło, psianoga, sacrebleu!... 

- Dlaboga, toć się jeszcze nabożeństwo nie skończyło, a jejmość już wydziwia! 

- Głupstwo! Człowiek paple nie dla obrazy boskiej, jeno, 

że mu, chcąc nie chcąc, język mełtnie, gdzie nie trzeba! No, a porucznikowa kaszka?! 

- Toć nie widzi pani Żubrowa, dyć ma prawie! Baba porwała się z ławy. 

- Święty Antoni! Tak mi powiadajcie od razu!... Marynka - garnuszek! Józefka - lej prędzej!... Mleko, sacrebleu - psiakrew - do kroćset... bo łby poukręcam!... Ruszaj jedna z drugą, bo, jakem Muszyńska z domu!... Jakże lejesz... Słuchać, do stu fur beczek 

Małgosia, na ten niespodziewany wybuch, ledwie że miski z pianą nie upuściła. 

Baba łypnęła groźnie białkami i, rozkazawszy ruchem ręki Marynce, aby szła za nią, zawróciła miarowym krokiem w głąb dworu. Minęła sionkę, jadalnię, alkierzyk, za czym otworzyła drzwi wiodące do sypialni i stanęła nagle jakby piorunem rażona. Widok, który się jej oczom przedstawił, był istotnie bardzo niezwykły.

Na środku sypialni, na szeroko rozpostartym kilimku, leżał na wznak wielki, barczysty chłop i, wygrywając na nosie marsza wojskowego, równocześnie wymachiwał uciesznie nogami w powietrzu, czym do spazmatycznego śmiechu pobudzał maleńkiego, ledwie co pełzającego mu około szyi dzieciaka. 

Baba we drzwiach opanowała tymczasem pierwsze wrażenie i huknęła surowo: 

- Macieju!... Tożeś chyba zmysły postradał!... Święty Antoni! Toć nigdy statek na tego zatraconego chłopa nie przyjdzie!... Równaj się, sacrebleu! Do raportu! 

- Jasia, nie gadaj! - jąkał chłop skonfundowany i zbierając swe cielsko tulił równocześnie zestrachanego dzieciaka. Baba gromiła dalej: 

- Już śpiewasz swoje?... A gdybyś tak dziecko, czego Boże broń, potrącił?! Ślepie bym ci wydrapała!... Piechur taki!... I za pan brat z oficerzątkiemi... Głodem by je zamorzył!... Kaszka, sacrebleu, nie wiesz? 

- Według rozkazu! 

- Rozmowny! Trzymaj go uczciwie, bo upuścisz... 

- Ehe, gdzieżby! - odparł chłop. 

- Gdzie? Na ziemię!... Uf, krew człowieka zaleje!... Marynka, dawaj kaszkę!... Nie gap się!... Na lewo zwrot - w tył i marsz do kuchni!... Maciej, czekaj, niech usiądę!... No, możesz trąbić na obiad! 

Chłop wydął policzki i jął udawać sygnały wojskowe. Dzieciak rozpogodził nachmurzoną twarzyczkę, baba energicznie mieszała kaszkę, przysłuchując się z pewnym upodobaniem naśladowanym sygnałom, za czym, kiedy chłop skończył, ozwała się łaskawiej: 

- Patrzcie!... Że to trębaczem nie został!... Hm!... No, podaj mi dziecko!... Ostrożnie!... No tak!... Biedactwo moje!... Cicha j, Floruś! 

Żubrowa naczerpała łyżeczkę. Dzieciak zaczął zajadać z apetytem. Chłop i baba wsłuchiwali się w każde mlaśnięcie i cmoknięcie jedzącego dziecka. Baba ozwała się pierwsza po chwili: 

- Na psa urok, apetytu nie brak. 

- Musi! - przytwierdził z przekonaniem chłop. 

- Kto? Co? 

- Apetyt, żołądek - służba, sacrebleu! 

Baba chciała zgromić chłopa, gdy wtem poza oknami, od strony podjazdu, rozległ się tupot koni i plusk wypryskiwanego błota. 

- Ani chybi, państwo z kościoła! Ruszże się! Albo nie, weź Florusia! Ostrożnie. 

Żubrowa jeszcze się przekomarzała z chłopem, a przestrzegała, jak ma garnuszek trzymać a łyżeczkę odwracać, kiedy oto drzwi rozwarły się na ścieżaj, a od progu rozległ się mocny głos zamaszystego mężczyzny: 

- Cóż to, ducha żywego nie ma w całym dworze! Nie lubię, psiamać... 

Baba na dźwięk tego głosu aż zatoczyła się. Chłop wyprężył się tak gwałtownie, że mu dzieciak gdzieś pod lewą pachą uwiązł, a garnuszek z kaszką, opuszczony ku dołowi, sączyć zaczął na ziemię swą gęstą zawartość. 

- Wszelki duch! Rety! A toż pan porucznik Stadnicki! Prędzej śmierci bym się spodziała! 

- Ładnie mnie witacie! - odrzekł Stadnicki prychając a ocierając twarz z wilgoci. 

- Kiedy bo, panie poruczniku, niech mnie skręci, jeżelim sobie dziś pana porucznika nie wspomniała! Głośny krzyk dziecka przerwał babie. 

- Macieju! Rany boskie! To ty Florusiem będziesz, niby karabinem, honory wojskowe oddawał!... 

Chłop spostrzegł się, porwał dziecko na ręce i huśtać zaczął a hołubić. 

- Czyjże to? - zagadnął porucznik. - Wasz? 

- Nasz, według rozkazu! - odrzekł pośpiesznie chłop. 

- Gotartowski? Daj go sam! Gęby!... Piskliwy, nie lubię. 

- Robaczek - jenerał. 

- Cielęcina, mlekiem czuć. A gdzież pani Florianowa? Macie tu co pod ręką? Ziąb - woda... 

- Duchem będzie! Niech pan porucznik tędy, do jadalni. Państwa tylko patrzeć z kościoła. Stary, a oka mi nie spuszczaj z małego! Dołóż mu tam z łyżeczkę! Proszę tędy! 

Baba ruszyła przodem, usadowiła porucznika przy stole w jadalni, zakrzyknęła na dziewkę, odbyła gwałtowną rozprawę z Małgosią, do ekonoma wyprawiła pachołka po obrok dla koni Stadnickiego i dopiero, kiedy już przed porucznikiem stanęła ważka świeżego kapuśniaku a tęgi dzbanek grzanego piwa, odetchnęła, wsparła się łokciami na stole i dała upust palącej ją ochocie do gawędy. 

- Patrzę i napatrzeć się nie mogę! To ci dopiero niespodzianka. 

- Pewnie, pewnie! - mruczał porucznik wyprzątając talerz. - Żeby mi kto trzy dni temu powiedział, że ja tu, do waszego zapadłego kąta, w Rawskie, kołatać się będę, miałbym go za szaleńca... 

Żubrową to wyznanie zmieszało. 

- Jakże? Bo przecież... zawsze... 

- No, mus, i koniec. Uważcie, Jankowski porucznik awansował i jest w Warszawie. 

- Olaboga! Może nowiny są od naszych poruczników? 

- List jest. Trzy listy. Jeden do mnie, a taki długi, żem go wczoraj pół dnia czytał i nie doczytał. 

- Matko Najświętsza! A toż śnił mi się dzisiaj as żołędny... a będzie temu tydzień, gdy starsza pani kabałkę układała, też się żołądź plątała... Srebro mojej! Aż się boję pytać, tylko nic złego?... 

Stadnicki pociągnął piwo i splunął. 

- Złego może i nie - ale zawsze. Z babami nie lubię, psia... i koniec! Żubrowa ręce załamała. 

- Bo to niby... pan porucznik czegoś... chyba coś musi być?...wszelkich złych... 

- Bab!... - huknął groźnie porucznik, 

- A pewnie, że jest! - wybuchnął nagle Stadnicki; Baba przeżegnała się. 

- W imię Ojca... i Syna... od Żubrowa zmieszała się. 

- Tedy, bo jakże... znów ci jakaś!... - Dwie! 

- Święty Antoni, strzeż, bom kląć gotowa, kogo nie potrza!... Panie poruczniku, cóż się stało?... Bo chyba mnie niepewność zadławi! 

- Kiedy jeszcze gotowiście co wygadać?! 

- Ja?! Ja?! Wygadać?! - zaperzyła się baba. - Ja, markietanka pierwszej legii pierwszego batalionu, porucznik mianowany przez samego Pelletiera, choć mi instrumentu dotąd nie przysłali... Ja, co najserdeczniejsze tajemnice całego niemal sztabu legiońskiego naszałam?!... Ja?! 

- Cóż! Chryja! - przerwał porywczo Stadnicki. - Przyjechał Jankowski... Nowin rozmaitych bez liku! Florek zrównał się z Marcelkiem!... Bo ten ci porucznikuje już od pół roku! Pod Wagram się dystyngował!... Ba!... Smyk, świderek zgoła sobie, półkurczę, a zawsze kawał żołnierza w nim siedział! 

- Jużci, wdał się w brata! 

- Czy się wdał?... No pewnie, pewnie... tylko teraz... licho wie, czym się ta awantura skończy... Wlecze się za szwadronem i ani weź!... 

- Kto?... 

- Gitana! Cyganka!

- Gi-gi-gi-tana! - powtórzyła niepewnie Żubrowa. 

- Co tu długo mówić! Gdzieś w Toledo, na biwaku, Marceli wdał się z Gitaną. Cyganką hiszpańską!... Florek tłumaczył, przekładał!... Szef Jerzmanowski jak rodzonemu perswadował, Załuski z Fredrą mało jęzorów sobie nie ugadali, aż wreszcie na rozgony wypędzili Marcelego - i co... niby ustało, niby się urwało! Myśleli - koniec. Ale gdzie - Cyganicha znów jakby spod ziemi! 

- Cię ją... zatraconą!... 

- Florek pisze - bo Marcelego, opętało także! Żenić się chce! 

- Święty Antoni! Z Cyganichą! Rety!... to już nasza starsza pani nie strzyma... Panie poruczniku, na miły Bóg, aby czasem słowa nie rzec!... 

- Właśnie! A on mi piszę: „Naradź się, ratuj!” Co ja?! Z babami nie lubię, psiamać! 

- O, bo, panie poruczniku, toż to nie może być!... 

- Świderek zawzięty był! A baba pewnie za nim w dyrdy! 

- Ba!... Aż piszczy do oficerskich obszlegów. Stadnicki żachnął się. 

- Pytlujecie językiem, a tu nie wiadomo co! 

- Myślę nic. 

- Jakże, przecież do nas ciągną. 

- Tu... tu... gwardia?... 

- Wojna! 

- U nas?! 

- Jakbyście wiedzieli! Jeszcze nic pewnego, co, z kim i kiedy... ale pułki już się dźwigają!... Legia z Hiszpanii maszeruje! W Warszawie gwałt w sztabach!... Różnie powiadają!... Jedni, że to na Austriaka cesarz się rozgniewał i teściowi węgierską koronę chce odebrać, resztę Galicji wydrzeć i naszemu Sasowi wszystko oddać! 

- Laboga, a bodaj go! 

- Drudzy, że z Petersburgiem do sporu przyszło o nas i że, jeno patrzeć, a do siarczystej rozprawy się zabiorą... Trzeci, że Anglia winna wszystkiemu, bo się ze Szwedami zmówiła i gdzieś pod Królewcem ma lądować!... Kto by tam prawdy doszedł! Wojna, i koniec!... Tedy idą - uważacie. 

- Bigos!... 

- A tu nie wiadomo co! Florek pisze: „Radź!...” Czego on tam nie pisze! Aż obrzydliwość taki naciukany list czytać! 

- Bo ja Wiem, panie poruczniku! Hm... Myślę, paniusi naszej, Piórkowej, powiedzieć... niech wie... a co z resztą - nie ma nikogo do rady!... Panna Urszula jeszcze się trzepoce, Fabianek trznadel, mój stary, chłop niczego, lecz z głową nie bardzo, ekonom Lewandowski tyle, że się na ochwaconych kobyłach zna... a już przed starszą panią nie wymów, bo się zagryzie, biedaczka! 

- Rada!... Ale tamto półkurczę trzeba ratować! 

- To się wie!... Ha! Niechbym ja się dorwała do niej, zatraconej!... Tfy! Jakem Muszyńska z domu, jeno by śmigała do tych swoich malag a petercymentów!... Pan porucznik daruje... jeszcze krzynkę, bo mi zasycha... 

Żubrowa umilkła, odsapnęła i pociągnęła z kubka. Narazi ręką w czoło się uderzyła i zagadnęła szybko: 

- Przecież pan porucznik mówił: z dwiema babami kłopot... Stadnicki nasrożył się. 

- Jakbyście wiedzieli, że z dwiema! - a po chwili, zniżając głos, dodał cicho: - kapitanowa Niewodowska jest w Warszawie. 

- Niewodowska? Kapitanowa? 

- Właśnie, do stu piorunów! - wybuchnął porucznik, 

- Święty Antoni! Bez urazy, toż chyba rzuca coś pana porucznikiem! 

- Rzuca, psia... i tu... widzicie gardziel. W grdyce tkwi a dławi! 

- Czy aby nie guzioł jaki? 

Stadnicki potrącił ze złością zawadzającą mu ławę. 

- Głupstw nie pleść... Niewodowski ożenił się z senioritą - panną - Dolores...

- Co pana Floriana chciała za męża?! 

- Kto? Kogo? Psia... to nie wypominajcie! 

- Każdy wie swoje. Ale kiedy kapitan Niewodowski się z nią ożenił, to niech jej będzie na zdrowie. 

- Otóż że są ze sobą nie bardzo... 

- Cale się nie dziwuję - dwie takie rozmaite nacje. 

- Niewodowski myślał z początku, że nawyknie do niego. Chuchał, dmuchał, hołubił, z pułku wystąpił, w Paryżu na pisarka się przynajął, jak oka żony strzegł, a serca sobie nie pozyskał. 

- Patrzcie, jakie to charakterne. Stadnicki zniżył głos. 

- Niewodowski się zdesperował. Przywiózł ją do Warszawy, przy ciotce osadził, a sam na służbę wraca. 

- A ja na jego miejscu wędrowałabym do Rzymu sprawiedliwości szukać... 

Stadnicki potrącił ze złością stołek pod piecem. Baba zerknęła niepewnie ku porucznikowi. 

- Człowiekowi się widzi, więc powiada... 

- Co mu ślina na język przyniesie - podchwycił żywo Stadnicki. - Acani Rzym w głowie, a tu nie wiadomo, psia... Jak wybrnąć! Niewodowski zdesperował się i ręce opuścił. Będzie temu trzy dni złapał mnie w zajeździe i powiada: ratuj! Cóż ja? Na babach się nie znam, i koniec. Wybrał się do mnie! Ale że prosił, aby do jego ciotki pójść i z imć Niewodowską się rozmówić, więc poszedłem... 

- I cóż? 

Stadnicki odetchnął ciężko i zaczął stłumionym głosem: 

- Zmieniła się, że choć psia... Tam, w Saragossie, niby dziecina - wątła, słaba, zdawało się, że jak mrugnie żwawiej, to dusza pryśnie jej z oczu, a teraz, phi! Niewiasta, że ha! Mnie nic do niej, lecz co Florka, to bym kawałami rwał... 

- Ani weź, panie poruczniku! Kapitana Niewodowskiego żałuję, mogę i nad tą Hiszpanicą się użalić, lecz zresztą nie widzę turbacji... 

- Ona musi się rozmówić z Piórkiem. 

- Kto? Ta... ta Hiszpanica, Niewodowska? 

- Musi! - uciął surowo Stadnicki. Markietanka strzepnęła z desperacją rękoma. 

- Panie poruczniku, toż niepodobna zezwolić! Pani Florianowa na śmierć by się zamartwiła! I tak tęsknica ją ssie za mężem, a cóż, gdyby jeszcze ufności nie miała mieć. Ale co ja plotę. Rękę sobie dam uciąć, że panu Florianowi ani w głowie! 

- No, to ze mną będzie miał sprawę. 

- W imię Ojca i Syna'... O czymże będzie się z nią rozmawiał? Co jemu do jejmość pani Niewodowskiej albo co ona ma do pana Floriana? Hm! Nie ma co mówić, co drużba, to drużba! 

Stadnicki mruknął ponuro: 

- Dałem parol. 

- Diabłu na uciechę. 

- Wam się zdaje... Gdybyście ją byli widzieli. Zaczęła beczyć.

- Wiem, wiem! Pociągnęła dwa razy noskiem, chlipnęła, oczyma przewróciła - i więcej nie trzeba, bodaj duszę zaprzedać! 

- Tak wam się zdaje! - bronił się porucznik. - Czasem niepodobna... Stało się, i koniec! 

- Może być, ale co nie stanie, jakiem Muszyńska z domu! 

Stadnicki spojrzał ze zdumieniem na markietankę. Ta pociągnęła łyk piwa, ręką usta - otarła i dokończyła z flegmą: 

- No tak, bo dziś jeszcze pani Florianowej Gotartowskiej rzecz wykładam: niechże wie, czego się spodziewać. 

- Ani pary z ust! 

- Pary nie będzie, bo już jej nawet na dworze nie widać. A co do pani Florianowej, dowie się o wszystkim. Niech no pan porucznik patrzy w okno, juści wracają z kościoła. 

- Żubrowa, do pioruna! Bo ze mną nie ma żartów! 

Baba podniosła się ociężale i, ścierając stół fartuchem i uprzątając talerze i kubki, odparła sucho: 

- Ze mną także nie ma. 

- Niech mnie kaci porwą!... Żubrowa, nie róbcie mi kontuzji! Nic się jeszcze nie stało. Florek za górami. Myślałem, że z wami można szczerze... 

- Paplą nie byłam, lecz co tutaj aż człowieka dławi. Stadnicki, posłyszawszy w tejże chwili gwar zbliżających się głosów, rzucił się ku markietance i schwycił ją za ramię. 

- Zaklinam was, ani słowa o Niewodowskiej! 

- Pod jednym warunkiem. 

- Co za warunek - idą! 

- Że pan porucznik da parol oficerski, iż nie wyjedzie stąd dotąd, dopóki nie wyjawi mi całej prawdy, gdzie i jak pan Florian ma się rozmawiać z tą Hiszpanką! 

- Przecież ja sam nie wiem. 

- To nic. Parol? 

- No więc parol, parol, psia... 

Stadnicki ledwie zdążył odpowiedzieć, gdy we drzwiach stanęła pani Jadwiga Gotartowska z synową, i córką, panną Urszulą. 

- Ot, gość niespodziewany... Witam waćpana! Jakież losy przypomniały waszmości o naszym zaścianku? 

- Sługa powolny imć pani dobrodziejki - bąknął porucznik kłaniając się niezgrabnie i poglądając chmurnie ku Żubrowej. - Miałem sprawę do piotrkowskiego departamentu, więc poważyłem się zboczyć, aby powinny szacunek złożyć. 

- Bardzom rada waszmości. Dnia nie ma, żebyśmy cię nie wspominały, a co już u Florkowej, to masz takie zachowanie jak u rodzonej. 

Stadnicki zmieszał się, rzucił okiem, kędy stała pani Zofia Gotartowska, i podszedłszy z impetycznym ukłonem ucałował zamaszyście ręce pani Florianowej. 

- Na honor, sługa, psia... i tego! 

Pani Jadwiga uśmiechnęła się na widok tej porywczej grzeczności. Pani Florianowa odpowiedziała przyjaznym komplementem. Jedna tylko panna Urszula stała skonfundowana a zapłoniona, daremnie czekając na powitanie Stadnickiego. Porucznik był tak roztargniony, tak wzburzony rozmową z markietanką, że nie widział ani strzelających ku niemu niebieskich ocząt, ani rumieńca palącego twarzyczkę panny Urszuli. 

- Rozgośćże się waćpan, a mnie pozwól tymczasem do gospodarstwa. Zosia mnie zastąpi. Pani Jadwiga skinęła na markietankę i wyszła. Pani Zofia wskazała Stadnickiemu ławę 

okrytą kilimkiem. 

- Siadaj, proszę, waćpan. 

- Dziękuję, wolę stać - mruknął porucznik. 

Pani Zofia spojrzała uważnie na szeroką, wyrazistą twarz Stadnickiego i rzekła niepewnie: 

- Czy nie nowinom zawdzięczamy przyjazd waćpana do Gotartowic? 

- Nowinom? Nie ma, psia, nowin, i basta!

Pani Florianowa nie wiedziała, co odpowiedzieć na to gwałtowne zaprzeczenie. Stadnicki szarpnął bokobrody i jął mierzyć wielkimi krokami izbę. 

- Gdzie tu szukać nowin? Co było, to i jest. Była wojna, jest wojna i będzie wojna. Zresztą, bierz kaci, dosyć mam tego wszystkiego! Zbieram manatki, jadę na wieś i niech sobie łby urywają! 

- Co w Warszawie? - przerwała pani Zofia. 

- W Warszawie? Nic! Radzą, sejmikują i werbują. Przysłali nam nowego rezydenta francuskiego. Musztrują się od świtu do nocy, jeno patrzeć, jak do Hiszpanii albo dalej jaszcze ruszą. Ale co ja, ani myślę! 

Stadnicki odsapnął, a spotkawszy się niespodziewanie ze wzrokiem stojącej przy szafie gdańskiej panny Urszuli, brwi ściągnął i dodał sucho: 

- A co z babami, to nie lubię, psiamać! 

Panna Urszula pobladła, łzy stanęły jej w oczach - ostatnie słowa Stadnickiego wydały się jej zwróconymi wprost do niej... Lecz po tym chwilowym osłupieniu, po rozżaleniu za tę niegrzeczność, twarzyczka panny Urszuli spąsowiała, skry z oczu osuszyły łezki, usta wydęły się dumnie. 

- Witam waszmości, bardzo miło! - ozwała się niespodziewanie i zanim Stadnicki zdobył się na odpowiedź, znikła za drzwiami. 

Porucznik spojrzał pytająco na panią Florianowa. 

- Dogadałem się racji! Uraziłem ani myśląc. 

- Boś nadto zapalczywy... chcesz nas wszystkich ryczałtem potępić... 

- Uchowaj Boże, tylko ja z babami nie potrafię. 

- Toś się waszmość niefortunnie do nas wybrał, bo co tu, jeno same baby zostały! Stadnicki opamiętał się i jął się sumitować: 

- Parol! Słowo oficerskie, pani porucznikowo dobrodziejko!... 

- Ależ ja się nie gniewam! Urszulę tylko przeproś za brak uwagi, boś się z nią wcale nie przywitał, a co ja, to cię rozgrzeszam od razu... 

Stadnicki rozpogodził czoło. 

- Jużci racja! boć zgroza byłaby, gdyby pani porucznikowa na Stadnickiego się boczyła. Ha, do pioruna! Przecież coś więcej mu się należy nad powszednią przyjaźń! 

- Panie Józefie! Już to przeczucie mi powiada, że waszmość nie bez kozery do nas! Stadnicki oczy spuścił i milczał. Pani Zofia pochwyciła porucznika za rękę. 

- Waszmość coś wiesz, waszmość coś ukrywasz! 

- Ja - ukrywam?... Uchowaj... ten! Nie ma co ukrywać... Pułk nadciąga! 

- Pułk szwoleżerów? 

- Tak, cały pułk. 

- Więc i Florek?! 

- Wraca także, zdrów, cały! Na prawej szlufie (naramienniku) bulion (frędzle) porucznika pierwszej klasy mu się bimba, do legii znów podany. 

Pani Zofia z okrzykiem radości zerwała się z ławy. 

- Wraca! Wraca nareszcie! A waszmość ledwie powiadasz! Boże, co za radość... lecz może, panie Józefie, zaklinam waszmości - zdrów? 

- Parol oficerski. 

Pani Zofia wybuchnęła jednocześnie i śmiechem, i płaczem.

Na scenę tę nadeszła pani Jadwiga, zapraszając do obiadu. Nastąpiły wyjaśnienia, a pytania jęły coraz gwałtowniej sypać się na porucznika. 

Stadnicki plątał się, lecz wymijał szczęśliwie nasuwające mu się wciąż myśli o „bigosie”, który niewątpliwie spadnie i nań, i na całą rodzinę Gotartowskich razem ze szwoleżerami. Pani Jadwiga zresztą i pani Zofia w radosnym uniesieniu nie zauważyły nawet zafrasowania porucznika. 

Za stołem dopiero pierwszy wybuch radości przeszedł w spokojne ukontentowanie, w pełną otuchy gawędę, w dociekanie szczegółów towarzyszących powzięciu przez Stadnickiego tych pomyślnych wieści, w uwagi ku ostatnim nowinom politycznym a rachubom. 

Stadnicki dosyć niejasnych udzielał odpowiedzi, a co chwila rwał rozmowę i zmieniał jej przedmiot na błahe plotki warszawskie o sporach między księciem Józefem a Zajączkiem, o melancholii imć pana Jakuba Sokołowskiego, o uroczystościach krakowskich z powodu zorganizowania gwardii narodowej i o wielu innych podobnych sprawach. 

A że porucznik owe zwroty ku plotkom czynił niezręcznie, a nawet obcesowo zbywał zadawane mu pytania, więc mimo woli obudził niepokój w pani Jadwidze. 

- Waćpan zdajesz się małą uwagę przypisywać ruchowi wojsk napoleońskich ku nam? 

- Zapewne... bo cóż, ruch, a zresztą nie wiadomo... Wojna - oczywiście wojna! 

- Ciężko żyć w takich czasach jak nasze. Proboszcz powładał, że lada dzień trzeba się spodziewać werbunku. Piętnaście dymów, a nie wiadomo, czy bodaj jeden zdatny parobczak się znajdzie. 

- Cóż, odmówić, psia... i koniec! 

- Masz radę! - bąknęła Żubrowa na szarym końcu stołu. 

- Łatwe wyjście z kłopotu - zauważyła pani Jadwiga. - Jeno gdyby tak wszyscy czynili, nie wiem, co by z tego wynikło. No, a przy tym przecież i tu, w zaścianku, bije serce dla służb publicznych... Patrz, waćpan, niedawno sześciu ich było, obacz, że zostało jeno to chłopię... 

Pani Jadwiga spojrzała na jasną twarz najmłodszego syna, wpatrującego się ze skupieniem w porucznika, i zamyśliła się smutnie. 

- Piąty rok wojny! 

- Piąty rok, powiadasz waćpan. Powiedz raczej: dwudziesty! 

- Pani matko! - ozwała się z perswazją pani Zofia do świekry. - Toć trzeba mieć ufność... 

- Wracają do dom, zdrowi... 

- A Staszek?! - zagadnęła nagle pani Jadwiga. Cisza zaległa izbę. Nawet panna Urszula, rzucająca od czasu do czasu groźne spojrzenia, na porucznika, pochyliła główkę. 

Stadnicki jął targać bokobrody. 

- Przecież niepodobna, żeby przepadł... znajdzie się. Teraz z Prusakami zgoda, można by wszcząć znów poszukiwania. 

- Oczywiście, oczywiście! - przytwierdziła skwapliwie pani Zofia. - Jak Florek wróci, to natychmiast zacznie poszukiwania. 

- Daj, Boże! Niczego nadto nie pragnę, byle ta dręcząca niepewność odeszła. 

- Powiedzże, waćpan, więc cały pułk szwoleżerów gwardii wraca? - zagadnęła pani Jadwiga, chcąc przerwać bolesne wspomnienie o Staszku. 

- Tak powiadał Jankowski. 

- A cesarz? 

- W Paryżu. 

- To nie może być! - wmieszała się energicznie. Żubrowa. Stadnicki poczerwieniał. 

- Jak to: nie może być?! Powiedziałem, psia... że jest w Paryżu, to musi być! 

- Pozwólcie, Żubrowa, pan porucznik wie lepiej... 

- Każdy wie swoje! Gwardie tam chodzą, gdzie chodzi cesarz, a nie suponuję, aby pułkowi szwoleżerów dali odprawę. 

- Dali czy nie dali, a pułk ciągnie do nas! I to sobie zakonotujcie, że, do stu piorunów, czas wielki, aby gwardia nasza własnego pilnowała obejścia, a nie mości francuskiej! 

- Taka dobra mość francuska jak i nasza! 

- Tedy wyprowadzajcie się do Francji! 

- Wyprowadzać się nie będę, bom tu urodzona, i że tu dycham, to juści nie kto inny uczynił, jeno on, nasz cesarz, Napolion... caramba, sacrebleu!

Stadnicki rzucił się na stołku całym ciężarem swego potężnego ciała. 

- Co wy mi z Napolionem! Dosyć mam waszego Napoliona! Uczynił co dobrego dla nas, to z lichwą wzioł krwi żywej. Niczego darmo nie dał. Po świecie nas porozwlekał. 

Porucznik posiniał, uderzył pięścią w stół i umilkł, sapiąc gwałtownie. 

Pani Jadwiga na ten wybuch Stadnickiego chciała odpowiedzieć perorą skierowaną do Żubrowej, a wymierzoną politycznie do porucznika, lecz markietanka nie dała jej przyjść do słowa. 

- Mości panie poruczniku - zaczęła ze drżeniem w głosie - baba jestem ordynarna i głupia, a w dodatku tyle od innych głupsza, że stara, lecz na owo bluźnierstwo o cesarzu niech panu porucznikowi odpowie bodaj jedna mogiła polskiego żołnierza. Ci, co legli, myśleli inaczej; wiedzieli, gdzie racja. Jeno ci, których kule ominęły, zezują do wczasów i kąta! 

Baba odetchnęła ciężko. Porucznik bębnił niecierpliwie palcami po stole. Pani Jadwiga uznała za właściwe przerwać spór, a skarcić zbytnią żywość markietanki. 

- Moja Żubrowa, imacie się sądzenia o sprawie, o której trudno wam mieć dobre pojęcie. Cesarzowi porucznik niczego nie ujmuje, jeno nie bez kozery mniema, że ten nie o nas się turbuje! 

- Nie może być! 

- Więc zostawajcie przy swoim. 

- Zostanę, jakem Muszyńska z domu. 

- Cmentarze chcielibyście mieć na ziemi rodzonej, a nie grody, nie miasta, nie sioła! - zakrzyknął groźnie porucznik. 

- Cmentarze? A cóż złego cmentarz?!... Zważ, mości poruczniku, jako na dawnych kurhanach zboże się pięknie zieleni! 

- Dosyć tych wywodów, moja Żubrowe! Z poczciwości one u was się rodzą, ale i z zapalczywości. 

Markietanka chciała się bronić, lecz pani Jadwiga powtórzyła stanowczo; 

- Dosyć! 

Baba podniosła się zza stołu. 

- Oho, kiedy dosyć, to dosyć!... Rusz się, Macieju, bo nam starym, lepiej odejść niż słuchać nowomodnych racji!... 

Żubr powstał w milczeniu, baba mruknęła coś pod nosem i wyszła, pociągając, za sobą męża. 

- Dobrzy ludzie - zauważyła pani Jadwiga po odejściu Żubrów - jeno nie do rozpraw o cesarzu. W ogień by za niego szli. Aż nieraz z tego przykrość, bo niech słowo padnie, już ich wyprowadza z równowagi. 

- Zatruło ich! - bąknął Stadnicki. - Nie oni jedni... 

Gdy wstano od stołu a wymieniano wzajemne podziękowania, porucznik znalazł się niespodziewanie wobec panny Urszuli, a wspomniawszy na swoje niedawne zapomnienie przy przywitaniu, skłonił się jej z przesadzoną powagą i ozwał uroczyście: 

- Mościa panno, mocno obligowany! 

Panna Urszula poczerwieniała, rozwarła nerwowo chrapki i odrzekła bez namysłu: 

- I ja mocno obligowana za taką fatygę.

Porucznik chciał coś rzec, lecz panna Urszula wykręciła się i wybiegła z komnaty. 

Pani Jadwidze zrobiło się nieprzyjemnie za tę nową konfuzję, która po przemówieniu się z markietanką spotykała jej gościa, więc zleciwszy synowej zajęcie się porucznikiem, poszła szukać córki. 

Pani Zofia odgadła intencję świekry. - Nie bierzże waszmość za złe tej kózce... Stadnicki machnął ręką. 

- Nie mam szczęścia. No, nie potrafię z babami... i koniec! - odrzekł porucznik i, obejrzawszy się dokoła, dodał ciszej: - Mam pisanie dla pani. 

- Pisanie dla mnie?... I nic mi nie powiadasz? 

- Bo właśnie mam zlecenie, aby je w tajemnicy; doręczyć. Proszę! Niech go tylko nikt nie dostrzeże... Od Florka! 

Pani Zofia rozerwała gorączkowo pieczęć i jęła szybko przebiegać list, mieniąc się kolorami i nie mogąc powstrzymać się od odruchowych wykrzykników. Gdy skończyła, twarzyczka jej spoważniała nagle. 

- Waszmości więc już jest wiadomo? Stadnicki skinął twierdząco.. 

- Przeczucie mnie nie zawiodło. Nowina, którąś mi przywiózł, obok radości kryła i smutek. Biedna pani matka!... Marceli zastanowienie postradał! Żenić się z kim?... Z włóczęgą cygańską! Zapomnieć o powinnym zachowaniu dla matki, dla rodziny, dla imienia! Florek mi pisze, żeby przygotować matkę. Czy podobna? Znam świekrę, wiadomość o śmierci syna mniej by nią wstrząsnęła. Raczej na Marcelego trzeba wpłynąć, zakląć go, przełożyć mu... 

- Nie poradzi! Opętało go i teraz się już zeń nie wyrwie. 

- Lecz od czegóż wola, siła, męskość?! 

Porucznik wyciągnął swe wielkie kiście rąk i spojrzał na nie pogardliwie. 

- Siła! Duża z niej pociecha! Jednym westchnieniem obali cię, złamie, weźmie z ciebie, co zechce... 

Słowa te wyrzekł porucznik z taką desperacją, że pani Zofia nie mogła powstrzymać się od uwagi: 

- Można by przypuścić, poruczniku, że waćpan sam masz nie lada sprawę sercową. 

- Ja, sercową? Nigdy!... Nie potrafię z babami... Mnie nic po tym... 

- Przyjdzie i na waćpana. 

- Nigdy, mościa pani, przenigdy! Do sentymentów nie pasuję, akomodować nie umiem, no i... nie lubię!... Lecz co o tym!... Najważniejsze, że z Marcelim coś trzeba... 

- Florek nie bez kozery ma do waćpana zaufanie. 

- I dlatego na mnie zwala takie misje! Epistołę do mnie wysztukował niczym uniwersał. Dwa dni czytałem. Liter naciukał całe lasy... ślepiaj, a nie odróżnisz, gdzie brzuszek, gdzie ogonek, a która kropka której literze się należy. 

- Pozwól mi, watszmość, tego listu - dopomógł. Stadnicki zawahał się, lecz po chwili sięgnął w zanadrze i wyciągnął zwitek papierów, owinięty w fular. 

- Tajemnicy nie ma. Proszę! Niech się waszmość pani przekona, czy nie mam racji. 

Pani Zofia w milczeniu rozwinęła papiery i jęła chciwie czytać. Stadnicki mierzył wciąż izbę wielkimi krokami, spoglądając od czasu do czasu ku pani Florianowej, a niekiedy chrząkając, jakby na znak, że ma coś do powiedzenia. Aż Stadnickiego zniecierpliwiło to długie czytanie. Szurgnął mocniej, znów odchrząknął, a wreszcie, dźwignąwszy pogardliwie ramionami, wyszedł z komnaty do sieni, a stąd na podwórzec folwarczny. 

II

Porucznik z uczuciem ulgi odetchnął wilgotnym wiewem marcowego wiatru, rozejrzał się po zabudowaniach folwarcznych, zaczynających spowijać się mrokami, zajrzał do stajen, huknął na swego pachołka, aby mu bryczkę ze świeżego błota oczyścił - a potem, czując potrzebę ruchu, zawrócił za dwór, do ogrodu, i tam jął kołować po ścieżkach a kluczyć bez celu. 

Stadnicki był zły. Zły na siebie, na Floriana, na Marcelego, na swój przyjazd do Gotartowic, na markietankę, co mu się hardo stawiła, na panią Zofię, że przyjaźń mu wypomniała, na chłopca, co bryczki nie obmył, na wodę, chłepczącą mu pod nogami, na idący ode wsi monotonny pisk skrzypiec i wtór ociężały basetli. 

Porucznik chciał zastanowić się; rozważyć położenie, znaleźć punkt wyjścia z tego koliska, w które wpadł mimo woli, lecz ani rusz nie mógł sobie dać rady z myślami. Plątały mu się osoby, wypadki, przedmioty tak nielitościwie, że Stadnickiego pasja ogarnęła. Kopnął z irytacji wystający nad ścieżką krzak głogu. Krzak chlusnął nań; kroplami nieobsiąkniętego dżdżu. 

Głusza, ciemń i martwota bijące z każdego zakamarka ogrodu zaczęły powoli uspokajać Stadnickiego. 

Porucznik machnął raz jeszcze energicznie ręką, a potem zapadł jakby w toż samo odrętwienie a zobojętnienie, w którym zdawała się trwać natura. 

Ponad strzechą stodoły ukazały się różowe smugi dawno zapadłego za chmurami słońca. 

- Znów plucha! - mruknął do samego siebie porucznik. - Niech sobie plucha!... Ten ci ciągnie smykiem, jakby drzewo piłował. Świętarek! Ten był do każdego instrumentu! Leży sobie w wąwozie somosierskim. Chociaż i Duszek umiał... Bodaj go z tym smykiem!... Uszargam się jak nieboskie stworzenie... Choćby nawet - zawszeć tu snadniej niż w tym babieńcu. Język sobie można upytlować!... Gdzie też teraz się podziewa grosmajor Michałowski?... Pewno już ma awans - taki by nie miał!... Cóż - na wsi dobrze, cicho, spokojnie?... Pójdź tu piesku, pójdź!... Szczerzysz zęby?... Umykaj, bo nie lubię, psia... 

Porucznik w tym miejscu urwał nagle, bo tuż przed nim niby spod ziemi, wyrosła smukła, wiotka sylwetka. Stadnicki chciał zagadnąć nadchodzącą, lecz sylwetka, idąca nierównie szybciej od porucznika, całym swym ciężarem wpadła na Stadnickiego. 

Porucznik stropił się. Sylwetka odskoczyła w tył, wydając okrzyk przerażenia. 

- Przecieżem nie żadne licho! - oburknął się porucznik. 

- To waćpan... waćpan... zawsze waćpan!... - ozwał się znajomy Stadnickiemu głosik. 

- A, imć panna Urszula!... Przepraszam! Nie widziałem!... 

- Nie wątpię nawet o tym, żeś waćpan nie mógł mnie dojrzeć... 

- Pewnie, bo ciemno. Waćpanna zresztą samaś na mnie wpadła... 

- Gdybym suponowała że waćpan tu... tobym z pewnością nie weszła mu w drogę. Bo... właśnie tu się skryłam, aby waćpanu nie zawadzać. 

- Mnie zawadzać?. Cóż znowu! Mnie nikt nigdy nie zawadza, bo jak tego, to ze mną sprawa! 

- Ja też nie wchodzę i... i... przepraszam... 

- Za pozwoleniem... to ja powinienem przeprosić! 

- Przeprosin nie przyjmuję, bo mi się od waćpana nie należą. Dworskość waćpanowa dla białogłów jest mi znaną. 

- Przymówka? Niech sobie będzie... Z babami nie lubię... i koniec! 

- Z babami? Daruj waszmość, lecz nie zasłużyłam sobie na miano baby! 

- U mnie wszystkie są babami. Młoda, leciwa... każda baba, i już... 

-Waćpan jesteś impertynent! 

- Cale się nie obrażam. 

- Bo mnie waćpan masz za nic! 

- Za co mam, to mam.... 

- Może... jeszcze... za coś gorszego! - wybuchnęła panna Urszula. 

- Może! - warknął opryskliwie porucznik. 

Panna Urszula nic nie odpowiedziała. Ustąpiła kilka kroków w bok, ku jabłoni, wsparła się na mokrym pniu i stała tak nieruchoma, przytulona do drzewa. 

Stadnicki odsapnął i spojrzał ku stronie, gdzie widniał cień panny Urszuli. Cień zdawał się być skamieniałym, zrosłym razem z pniem, ku któremu się chylił. 

Porucznik nie wiedział, co ze sobą począć. Pozostawić pannę Urszulę samą i wracać do dworu nie zdało mu się przystojnym. Po chwili wahania postąpił kilka kroków naprzód. i zagaił pojednawczo: 

- Mościa panno... mży! Dalipan, mży! Tu przecież niepodobna... Cień milczał. Stadnicki natarł energiczniej: 

- Proszę darować, jeżelim zawinił. Taki jestem z natury, a nie ze złej woli... Gdzie tu, na wilgoci takiej, stać! 

I tym razem nie było odpowiedzi. Stadnicki przeczekał znów i podszedł do pnia, tak że mimo ciemni odróżniał drobne rączki panny Urszuli, okrywające szczelnie twarzyczkę. 

- Mościa panno! - zaczął raz jeszcze porucznik, starając się swemu basowi nadać możliwie łagodne brzmienie. - Mościa panno, sumituję się! Niech mnie pioruny, że się sumituję! Zawiniłem srodze, sam nie wiem czym, ale zawiniłem, psia... i koniec. Tak długo urazy żywić się nie godzi... Co tam, proszę odjąć łapiny, i zgoda! 

Przy tych ostatnich słowach Stadnicki pochylił się ku pannie Urszuli i dotknął jej rąk. Panna Urszula targnęła się całym ciałem. 

- Hm! Za twoje myto... Kiedy tak, nie śmiem nalegać, żeby mnie nie spotkał nowy despekt. Wola waćpanny na tym pustkowiu kataru szukać - nie mam prawa odwodzić. Sługa najniższy! 

Porucznik skłonił się uroczyście cieniowi panny Urszuli i zawrócił ku dworowi. Zaledwie atoli uszedł kilka kroków, gdy doszło go przeciągłe, spazmatyczne łkanie. 

Stadnickiego mrowie przeszło. Zatrzymał się, sam nie wiedząc, co począć. Łkanie tymczasem rozlegało się coraz silniej, coraz żałośniej. 

Porucznika coś za serce ścisnęło. Zaklął siarczyście i skoczył do drzewa, pod którym zostawił był pannę Urszulę. 

- Mościa panno! 

Odezwanie się porucznika zwiększyło potok łez. 

Stadnicki stracił ostatek cierpliwości. Ujął pannę Urszulę za ręce, odciągnął od pnia i próbował uspokoić. 

- Mościa panno, przeciem nie rozbójnik żaden! Tyle łez wylewać! Przyjechał, jutro ruszy na cztery wiatry i ani dymu, popiołu po nim!... Bij waćpanna, kiedy wola, siecz, rąb mnie ale... ale mi nie szlochaj! 

- Ma-a-a-ło... waćpan mi nadoku-ku-czał! - wyjęczała panna Urszula. 

- Ja, ja!... Nadokuczałem? 

- A... a kto? Ja wiem, że masz mnie waćpan za nic, ale... ale tak dokuczać okrutnie!... O, ja nieszczęśliwa! 

Stadnicki aż się ugiął pod ciężarem tego oskarżenia. Ogrom winy popełnionej wydał się porucznikowi tak oczywistym, tak niezmierzonym, że w poczuciu skruchy, sam nie wiedząc, co czyni, objął pannę Urszulę, podniósł z lekka i, kołysząc na swym potężnym ramieniu, koił. 

- Już mi waćpanna zapomnij... Obwieś jestem, nikczemnik zgoła, prostak! 

- O... i... taki despekt - kończyła panna Urszula, szukając dla swej główki oparcia na piersiach Stadnickiego. 

Porucznik tymczasem, trzymając w objęciu drżącą łkaniem, drobniutką postać panny Urszuli, ze skruchy wpadł w chęć zmazania winy za wszelką cenę. 

- Ja to waćpannie wynagrodzę. Gburem byłem, lecz ja to naprawię. Muszę do stu par diabłów, naprawić! 

Panna Urszula trzęsła z powątpiewaniem główką. 

- Nie, nie, stało się... Taki despekt. 

- Muszę! - mruczał zawzięcie Stadnicki. 

- Ja wybiegłam do waćpana, bo waćpan nie zdawał mi się obcym! Florek powiadał mi zawsze, że... że lepiej niż rodzonyś... a... waćpan aniś się ze mną nie przywitał, jakbyś. mnie nie widział - a potem jeszcze pani matka na mnie... 

- Kupię waćpannie pudełko tureckich bakalii i przez umyślnego z Warszawy przyślę. 

- Nie, nie chcę bakalii!.. 

- Błękitnego atłasu na kontusik! 

- Nie trzeba - mam trzy... 

- Sepecik z różanego drzewa, mam go po chrzestnej... 

- To go waćpan chowaj! 

- Coś przecież waćpanna pozwól... 

- Nie chcę nic! Konfuzję waćpan mi wyrządziłeś, srogą konfuzję - despekt taki, że... sama nie wiem! Na puszczę bym uciekła, do boru bym się schroniła, żeby... żeby ludziom w oczy nie patrzeć... 

- Już mi się waćpanna nie skarż, bo mi trzewia wyprujesz... Moja wina, ale zważaj, żem gotów na wszystko, byłeś darowała, byłeś nie miała żalu, bo nie mogę, bo nie lubię, i ten... Każesz, a bodaj się obwieszę! 

- Waćpan tylko tak sobie mówi... a żebyś słyszał, co pani matka do mnie... „Waćpannie w alkierzyku siedzieć, a nie kawalerom się pokazywać. Do waćpanny z taką grzecznością nawet ciura nie zajedzie...” Tak mówiła pani matka - nawet... ciura mnie nie zechce przez waćpana!.. 

- Jak to: ciura? 

- Tak, nawet ciura ze mną się nie ożenił... Stadnickiego desperacja ogarnęła. 

- To nieprawda! Ja z waćpanna się ożenię, i koniec. 

Po tym gwałtownym oświadczeniu nastało głuche milczenie. 

Naraz panna Urszula jednym zwinnym ruchem wyśliznęli się z ramion porucznika i stanęła przed nim. 

Stadnicki westchnął i ręce wyciągnął, jakby chciał ten wymykający mu się ciężar uchwycić, lecz się opamiętał, W tejto samej chwili, około ust, uczuł dotknięcie małej, delikatnej rączki. 

- Pocałuj, waćpan! - rozkazał poważnie dobitny głosik panny Urszuli. 

Porucznik bez namysłu cmoknął z hałasem po rączce i nawet chciał rozkaz ponownie spełnić, lecz rączka usunęła się szybko. Stadnicki odchrząknął. 

- Widzi waćpanna... waćpanna doprawdy uraziła się niesłusznie, boć wszystko, lecz nigdy w świecie... 

- Kiedy się żenisz, to skończone! - przerwała krótko panna Urszula. 

- Hm, pewnie, że skończone, nawet grzechem byłoby, gdybyś waćpanna mnie pomawiała... 

- Wracajmy! 

- Cóż, wracajmy, kiedy wola. 

Panna Urszula zawróciła ku domowi. Porucznik ledwie mógł za nią nadążyć. Pode dworem panna Urszula przystanęła nagle. 

- Waćpanowa komnatka tędy... drugie drzwi! Pocałuj waćpan, kłaniam. 

Rączka panny Urszuli po raz wtóry musnęła szczecinowatych wąsów porucznika i znikła razem ze swoją panią w oświetlonej sieni. 

Stadnicki stał przez chwilę zapatrzony w sień. Wreszcie dźwignął się ociężale i poszedł do wyznaczonej mu izdebki. Tu dopiero myśli zebrał i jął rozważać. Porucznika jakiś bunt wewnętrzny szarpnął, jakaś pasja zdjęła. 

- Skończone! - mruczał do siebie półgłosem. - Co ma być skończone? Nic nie jest skończone! Trznadel taki! W jedno ramię nie ma co zabrać. Jak się sadzi! Tfy! A żałości tyle, że choć utop się we łzach. Nie lubię, psiamać! Trusia. E... faramuszki. Miałbym czym sobie głowę suszyć!... Obrzask jeszcze czuję od tej kurzej łapki. Nie lubię, psia!... 

Stadnicki pogładził bokobrodów, objaśnił topiącą się świecę i podsunął do maleńkiego zwierciadełka, stojącego na kominku. W zwierciadełku odbiły się ciężkie rysy twarzy porucznika. 

Stadnicki splunął z obrzydzeniem. 

- Pewno, że chyba tylko takie pisklę może sobie w takiej prezencji coś imaginować. Niech sobie żart tynfa wart. 

Te rozpamiętywania przerwał porucznikowi pacholik wzywający na wieczerzę. 

Za stołem Stadnicki usiłował rozerwać zamyślenie pani Jadwigi, a roztargnienie pani Florianowej. Rozpowiadał więc dość żywo, choć nieszczerze, bo mimo woli powtarzał jedne i też same nowiny. Słuchacze byli atoli tak nieuważni, iż nawet nie postrzegli ani tego powtarzania, ani tego dziwnego pomieszania, z jakim porucznik odwracał się od natarczywego wzroku panny Urszuli. 

Koniec wieczerzy powitali wszyscy z odcieniem zadowolenia. Każdemu snadź pilno było do samotności. 

- Waćpana nie zapraszam - rzekła pani Jadwiga na dobranoc porucznikowi - bo wiem, iż nie wyrządzisz nam tej przykrości i zostaniesz... bodaj do powrotu. 

- Rad bym, pani dobrodziejko, rad bym. Ale właśnie, psia... to jest niepodobna. Pilne sprawy - papiery muszę do piotrkowskiego departamentu. 

- Jeszcze nie biorę tego za odmowę; tuszę, że noc namysł waćpanu przyniesie, a w każdym razie proszę go o chwilę rozmowy. 

Stadnicki skłonił się. 

- I ja od siebie przekładam intencję - wmieszała się pani Zofia, a gdy porucznik do ręki jej się chylił, dodała ciszej: - Muszę z waćpanem pomówić. 

Stadnicki raz jeszcze zapewnił, iż obowiązki niewolą go do szybkiego powrotu, i wyszedł do sieni, aby udać się do swej komnatki. Lecz gdy miał ująć za zaworę drzwi, prowadzących z sieni do małego przejścia, stanęła przed nim panna Urszula. Porucznik zmieszał się. 

- Bardzo miło, chciałem właśnie życzyć dobrej nocy. Panna Urszula odgarnęła promień jasnych włosów. 

- Waćpan jutro myślisz? 

-Jutro?... Jutro, to jest... bo ten, skądże!...

- Słyszałam! - odrzekła z powagą panna Urszula, wskakując na dziurkę od klucza. 

- Aha, więc ciekawość... 

- Waćpan jutro? - przerwała ostro. 

-Jutro. 

- Więc musimy się jutro rozmówić! 

- Rozmówić się? Niby... my! 

- Tak! - szepnęła panna Urszula wskazując kolejno paluszkiem na siebie i porucznika. 

- No, to się rozmówimy! - zakonkludował hardo Stadnicki. 

- Jutro, przed obiadem, w tym samym miejscu, 

- W tym samym. 

- Pocałuj waćpan! 

Stadnicki spąsowiał i nachmurzył się, lekceważenie było nazbyt widocznym, lecz nagle wzrok jego zatrzymał się na wyciągniętej a podniesionej tuż prawie około jego ust rączce - i usta jego mimo woli złożyły się do pocałunku. Ale zanim ten przebrzmiał, a Stadnicki się spostrzegł, panna Urszula mignęła we drzwiach przeciwległych swym granatowym kontusikiem i znikła.

III

Stadnicki miał sen niespokojny. Mary i widziadła po kilkakroć go budziły. Porucznik wstawał, gasił trawiące go pragnienie wodą ze dzbana, poprawiał posłanie i znów snu szukał. 

Nad ranem dopiero naszło nań uspokojenie, sen twardy, a wraz z nim już zgoła przyjemne rojenia. Oto widziało się porucznikowi, że siedzi przy ognisku obozowym między szwoleżerami i, racząc się przednim winem hiszpańskim, tnie gawędę. Jużci przedmiotem żartów jest wachmistrz Babecki, któremu osobliwie Marceli Gotartowski dopiekać potrafi, ku wielkiej uciesze starego Wasilewskiego. 

I Stadnicki nieomal że słyszał mocno piskliwy głos Litwina Babeckiego, odpowiadającego na wszystkie apostrofy ulubionym: „A tam, kochanieńki, popatrzysz”, czuł parskanie Marcelego, chwytał raźny chrzęst a gwar obozu, a nawet rozróżniał idące z dali dźwięki trąbki. 

Widziadło to było tak uchwytne, tak bliskie, tak rzeczywiste, że porucznik aż targał się całym ciałem, niby dla przekonania się, iż to nie jawa, lecz sen. Skutek nastąpił niespodziewany. Twarze Marcelego i Babeckiego uwypukliły się - a znajome dobrze Stadnickiemu głosy dawnych towarzyszy huknęły wyraźnie: 

- Wstawaj, śpiochu! Apel, do kroćset! Formuj się! Zbieraj kości! 

Porucznik dźwignął się oszołomiony, zdumiony, lecz w tejże chwili znalazł się w objęciu dwojga ramion. 

- Co to? Kto? Nie lubię, psiamać! - mruczał porucznik zaspanym głosem. 

- A cóż u miliona, panie Józefie! Gęby! 

- Gęby, gęby, kochanieńki! Ot się utuczył! 

- Świderek! Baba z Wyłkowyszek! - ryknął Stadnicki pełną piersią i, całą odzyskawszy przytomność, jął ściskać kolegów. 

- Chłopy morowe, zatracone! Bodaj was! Skąd was licho? Świderek; niechże ci się napatrzę! Ty, ty... ale ten Litwin skąd?!

- A tam, kochanieńki, popatrzysz... opowiemy! 

- Zbieraj się, stary! 

- Lej mi wodę na łeb! Po naszemu! Uf! Jeszcze ledwie wierzę! Myślałem, żeście gdzie pod Pirenejami! No, gadajcie, psiamać! Co? Jak?!

Babecki z Marcelim nie dali się prosić i jednym tchem jęli rozpowiadać, jako pułk szwoleżerów ściągnięto z Hiszpanii do Chantilly pod Paryżem, jak oni dwaj wyprosili się za Załuskim jechać do Warszawy, niby do pomocy w remoncie koni, i jak jeno patrzeć, a regiment cały ruszy, z koszar. 

Stadnicki słuchał, odziewał się pośpiesznie, a z upodobaniem poglądał na granatowe mundury, amarantowe rabaty a srebrno-białe bramowania uniformu kolegów. 

Rozmowa szła bezładna, gorączkowa. 

Na opowiadanie w dodatku i czasu nie było, ile że do drzwi izdebki Stadnickiego pukano raz po raz na znak, że i pozostali mieszkańcy dworku słuchać chcą relacji, a widokiem drogich gości się cieszyć. 

Przerwano więc gawędę i ruszono do jadalni. Tam, po usadowieniu się, rozmowa potoczyła się żwawo. 

Pani Jadwiga z rozradowaniem spoglądała na syna, na jego rysy młodzieńcze, a już na marsy wykute, na krwawą wstęgę legii znaczącą pierś, na srebrną szlufę zdobiącą ramię Marcelego. Fabianek przyrósł prawie do braterskiego, pałasza, panna Urszula tuliła się do wzorzystego szala hiszpańskiego, a badawczym mierzyła wzrokiem pana Józefa; pani Florianowa raz po raz wtrącała pytania o męża, a Żubr z Żubrową, niby basy w orkiestrze, wtórzyli od czasu do czasu dosadnymi półsłówkami. 

Po pierwszym zamęcie, po pierwszym wyrzuceniu z siebie najgwałtowniej cisnących się myśli, rozmowa zaczęła się w ład stroić i porządek, a z nią razem gruntować pierwsze postrzeżenia zmian. 

Marcelemu postać matki wydała się mocno pochyloną ku ziemi, Urszula niepodobną zgoła do tej dawnej, swawolnej dzieweczki i kilimki na ławach spłowiałymi, i zegar chroboczący przeraźliwiej niż dawniej, i całe obejście dworku smutniejszym, nie tak jak niegdyś, jasnym. 

Lecz jeżeli Marcelego uderzyły te zmiany, to bodaj daleko silniejsze wrażenie zmiany on sam wywarł na obecnych. 

Bo też pamiętano go tu ledwie wyrostkiem, chłopięciem prawie, i takim go ujrzeć się spodziewano. Tymczasem pięć lat życia obozowego, pięć lat krwawej służby wyryły na Marcelim niezatarte ślady, spędziły z jego oblicza dawny uśmiech, pogodę, światło. 

Marceli miał zaledwie dwudziesty drugi rok, był wątły, szczupły, a przy buńczucznych, śmiałych swych ruchach zdawał się jakby przemocą wtłoczonym w wielki mundur szwoleżera gwardii. Ręka Marcelego drobna, mała, wsparta na głowni pałasza, wyglądała na niezdolną do objęcia rękojeści, a cóż dopiero do dźwignięcia i zadania ciosu. Mundur na piersiach młodego porucznika zapadał się, włamywał razem ze wstęgą legii, a choć Marceli stroszył jedwabiste wąsiki, choć czupryna w kogucie układała mu się grzebienie, choć ciemnopopielate oczy paliły źrenicami, choć gardłowy głos wpadał w zawadiacki impet, a sypane gęsto zaklęcia każde odezwanie się jego tężyzną przejmowały a fantazją - jednak w twarzy Marcelego, w ruchach niespokojnych, w spojrzeniu było coś, co panią Jadwigę trwożyło, co zastanawiało panią Zofię, co niemile tknęło Stadnickiego, a Żubrowej zerwało z ust cichą uwagę. Nawet wachmistrz Babecki jakby odgadł był wrażenie, bo nagle głowę zwiesił i zamyślił się. 

Marceli tymczasem, nie dostrzegłszy ogólnego zwarzenia, rozpowiadał dalej dzieje hiszpańskiej kampanii. 

Naraz przeciągły, duszący kaszel chwycił go za piersi, zakotłował całym ich ośrodkiem, ponurym echem odezwał się w gardle i wybuchnął flegmą. Marceli wyciągnął czerwony fular, splunął weń, zaklął po żołniersku, a spojrzawszy ku Stadnickiemu, zarumienił się. 

Pani Jadwiga poruszyła się niespokojnie. 

- Jesteś acan przeziębiony?