dr n. med. Jerzy Stodolny

dr n. med. Joanna Stodolna–Tukendorf

JAK CHRONIĆ SWÓJ KRĘGOSŁUP

Wydanie III poprawione i uzupełnione

Wydawnictwo ZL „NATURA”

Busko Zdrój, 2015

tekst: Jerzy Stodolny

redakcja podrozdziałów

2.4.1, 2.4.2 w rozdziale I: Joanna Stodolna-Tukendorf

opracowanie graficzne: Maria Wróbel, Jacek Tukendorf

projekt okładki: Jacek Tukendorf

korekta i skład: Maria Judaszewska

red. techniczna: Marek Detka

ISBN ePUB: 978-83-63977-55-9

ISBN MOBI: 978-83-63977-56-6

© copyright by Jerzy Stodolny,

© Wydawnictwo ZL “Natura”

28-100 Busko Zdrój, Chopina 9

Wszelkie prawa zastrzeżone

Kopiowanie, sporządzanie fotokopii, przenoszenie danych do systemów komputerowych oraz rozpowszechnianie całości czy też części niniejszego opracowania bez zgody autora zabronione.

Ze względu na stały postęp nauk medycznych a także odmienne nieraz opinie na temat postępowania, jak również możliwość wystąpienia błędu, prosimy aby w trakcie podejmowania decyzji leczniczych uważnie oceniać zamieszczone w książce informacje

Spis treści

Od Recenzenta – do wydania pierwszego

Od Autora – do wydania pierwszego

Od Autora – do wydania trzeciego

ROZDZIAŁ I

Choroba przeciążeniowa kręgosłupa - epidemia współczesnej cywilizacji

1. Istota choroby przeciążeniowej

2. Czynniki wpływające na wydolność kręgosłupa

2.1. Funkcje kręgosłupa

2.2. Wzorce ruchowe narządu ruchu człowieka (tzw. stereotypy ruchowe)

2.3. Rola układu mięśniowego w czynnościach kręgosłupa

2.4. Wady budowy ciała obniżające wydolność lub przeciążające kręgosłup

2.4.1. Nadmierna ruchomość stawów (hipermobilność konstytucjonalna)

2.4.2. Wrodzone wady stóp

2.4.2.1. Stopa

2.4.2.2. Rodzaje wad i chorób ortopedycznych stóp – wrodzonych i nabytych

2.5. Wady zgryzu i przeciążenia stawów skroniowo–żuchwowych

2.6. Przeciążenia kręgosłupa związane z przewlekłym stresem

ROZDZIAŁ II

Postępowanie profilaktyczne, czyli jak zapobiegać przeciążeniom kręgosłupa w życiu codziennym

1. Ogólne zasady unikania przeciążeń

2. Zapobieganie przeciążeniom w czasie chodzenia i biegania

2.1. Sposób chodzenia

2.2. Zalecane podłoże do chodzenia

2.3. Chodzenie „na bosaka”

2.4. Nordic walking

2.5. Bieganie (jogging) i obuwie do biegania

2.6. Obuwie codzienne

3. Zapobieganie przeciążeniom w czasie stania

4. Zapobieganie przeciążeniom w czasie siedzenia

4.1. Wybór prawidłowego krzesła do pracy i fotela do wypoczynku

4.2. Sposoby prawidłowego siedzenia i wstawania z pozycji siedzącej.

4.3. Siedzenie przed komputerem i telewizorem

5. Zapobieganie przeciążeniom w czasie leżenia i spania

5.1. Wybór rodzaju łóżka

5.2. Prawidłowe leżenie, spanie oraz wstawania z pozycji leżącej

6. Zapobieganie przeciążeniom w trakcie wykonywania czynności higienicznych

7. Zapobieganie przeciążeniom związanym z ubiorem i podczas ubierania się

7.1. Przeciążenia kręgosłupa powodowane przez rodzaj noszonej odzieży

7.2. Przeciążenia kręgosłupa związane ze sposobem zakładania ubrania

8. Zapobieganie przeciążeniom w czasie pochylania się, prostowania i podnoszenia przedmiotów z ziemi

8.1. Mechanizmy ochraniające kręgosłup podczas ruchów zginania i prostowania.

8.2. Sposoby unikania przeciążeń zgięciowych kręgosłupa.

9. Zapobieganie przeciążeniom podczas podnoszenia i przenoszenia ciężarów

10. Zapobieganie przeciążeniom związanym z wykonywaniem czynności i prac w gospodarstwie domowym

10.1. Organizacja czynności w kuchni

10.2. Zmywanie naczyń

10.3. Pranie

10.4. Prasowanie

10.5. Prace na podłodze - odkurzanie, zamiatanie, mycie

10.6. Wieszanie zasłon i firanek, mycie okien

11. Zapobieganie przeciążeniom podczas prac w ogródku i na działce

12. Zapobieganie przeciążeniom podczas jazdy samochodem i innymi środkami komunikacji

12.1. Zapobieganie przeciążeniom podczas jazdy samochodem

12.2. Zapobieganie przeciążeniom podczas podróży samolotem

13. Zapobieganie przeciążeniom podczas wykonywania wybranych czynności zawodowych

13.1. Wykonywanie zawodów związanych z pozycją siedzącą

13.2. Wykonywanie zawodów związanych z pozycją stojącą

13.3. Wykonywanie zawodów związanych z podnoszeniem i przenoszeniem ciężarów

13.4. Wykonywanie prac w rolnictwie.

14. Przeciążenia kręgosłupa a współżycie seksualne

15. Znaczenie prawidłowego odżywiania w profilaktyce choroby przeciążeniowej

16. Używki - papierosy, alkohol, „dopalacze”, narkotyki jako czynniki ryzyka choroby przeciążeniowej

Rozdział III

Uprawianie różnych form aktywności ruchowej i sportu

1. Aktywność fizyczna a kręgosłup

1.1. Aktywność rekreacyjno-sportowa

1.2. Amatorska aktywność sportowa

1.3. Sport wyczynowy

2. Ćwiczenia

2.1. Zasady ćwiczeń ogólnieusprawniających

2.2. Zasady ćwiczeń profilaktycznych, zapobiegających wystąpieniu i nawrotom bólów kręgosłupa

ROZDZIAŁ IV

Jak postępować w czasie ostrych bólów kręgosłupa - porady dla tych, którzy aktualnie cierpią

1. Bóle odcinka lędźwiowego kręgosłupa

1.1. Ułożenie chorego – pozycje ułożeniowe

1.2. Wstawanie z pozycji leżącej i układanie się na łóżku

1.3. Mycie i kąpiel

1.4. Mycie zębów

1.5. Jedzenie i picie

1.6. Czynności fizjologiczne

1.7. Przenoszenie i transport chorego

1.8. Ubieranie i rozbieranie chorego

1.9. Poruszanie się po domu

2. Bóle odcinka szyjnego kręgosłupa

Rozdział V

Co warto wiedzieć o leczeniu

1. Metody leczenia w okresie ostrych dolegliwości bólowych kręgosłupa

1.1. Leczenie operacyjne

1.2. Leczenie zachowawcze (nieoperacyjne) w okresie ostrych dolegliwości

1.2.1. Pozycje ułożeniowe

1.2.2. Metody farmakologiczne

1.2.3. Mezoterapia farmakologiczna

1.2.4. Metody pozafarmakologiczne

1.2.5. Metoda McKenziego

1.3. Metody leczenia w okresie ustępowania dolegliwości lub w okresie dolegliwości przewlekłych

1.3.1. Leczenie fizykoterapeutyczne

1.3.3. Terapia manualna

1.3.4. Akupunktura

1.3.5. Fizjoterapeutyczne specjalistyczne systemy zabiegów i ćwiczeń leczniczych

1.3.6. Zasady ćwiczeń leczniczych zaburzeń mięśniowych

1.3.7. Neuromobilizacje

1.3.8. Leczenie uzdrowiskowe

1.4. Zapobieganie nawrotom dolegliwości bólowych kręgosłupa.

Uwagi końcowe

Od Recenzenta – do wydania pierwszego

Doktor nauk medycznych Jerzy Stodolny – doświadczony lekarz–praktyk, opanował nie tylko teoretycznie, ale i w sposób praktyczny zagadnienia dotyczące zaburzeń czynnościowych kręgosłupa. Wiele lat pracy upoważnia Go do napisania praktycznego “przewodnika po kręgosłupie”.

W sposób bardzo przystępny dla czytelnika opisuje istotę, tak często spotykanej, choroby przeciążeniowej kręgosłupa w odniesieniu do jego fizjologicznych czynności. Cytat, którego użył autor, iż kręgosłup jest „tak stabilny jak to możliwe i tak ruchomy, jak to potrzebne” określa zarówno delikatność jak i wytrzymałość tej biologicznej struktury. Jej segmenty tworzą zarówno autonomiczną, jak i czynnościową spójną całość. Dolegliwości odczuwane przez chorego mogą być następstwem początkowo zaburzeń czynnościowych, a nawracające doprowadzają do nieodwracalnych zmian w strukturze kręgów. Uwarunkowania autonomiczno-czynnościowe kręgosłupa powodują, że zburzenie w obrębie jednego segmentu powoduje dysfunkcję innych, niekiedy odległych jego składowych. Jest to powodem, że sprecyzowanie właściwego rozpoznania choroby przez lekarza jest dosyć trudne. Natomiast podejmowanie leczenia tylko objawów, a nie przyczyny bólu, nie może przynieść pożądanych i tak oczekiwanych przez cierpiącego człowieka wyników - ustąpienia bólu.

„Kręgosłupowe kłopoty” mogą być wynikiem bądź nieprawidłowej jego budowy lub też wymuszania na prawidłowo zbudowanym kręgosłupie przeciążeń. Autor szczególną uwagę przywiązuje zapobieganiu przeciążeniom kręgosłupa. Przedstawia to w sposób bardzo przystępny w odniesieniu do codziennych czynności każdego człowieka (stanie, siedzenie, chodzenie, bieganie, praca, spanie, itd.). W sposób analityczny zmierza do uświadomienia czytelnikowi faktu, że o wiele korzystniej jest zapobiegać zespołom bólowym kręgosłupa niż je wyleczyć.

W popularno-naukowym piśmiennictwie krajowym, wielokrotnie traktującym o zagadnieniach „bólów kręgosłupa”, brak było dotychczas tak logicznego opracowania, którego celem byłoby przedstawienie czytelnikowi istoty zasad dbania o swój kręgosłup, zapobiegania jego bólom i podstaw ich leczenia.

Opracowanie doktora Jerzego Stodolnego „Jak chronić swój kręgosłup” wypełnia właśnie tę lukę z pożytkiem dla czytelnika.

Prof. dr hab. n. med. Wojciech Marczyński

(...) Tyś jest zatem sprawiedliwością o nasz Panie Bólu,

skoro nie oszczędzasz prominentów i królów;

Jeśli Ci kiedyś wydrzemy wszystkie tajemnice,

Okaże się, że już sprawiedkiwości w świecie

nie ma w niczem

„O Bólu” Piotr Łyczak dr n. med.

Od Autora – do wydania pierwszego

Codzienna aktywność, praca, zabawa, wypoczynek stwarzają dziesiątki sytuacji wymagających różnych czynności kręgosłupa. Większość z nich, wykonywana prawidłowo, jest przez ten narząd doskonale tolerowana. Bywa jednak, że te same czynności wykonywane nieprawidłowo stanowią dla kręgosłupa istotne przeciążenie. Dotkliwym tego objawem jest najczęściej ból. I, niestety, zazwyczaj dopiero moment wystąpienia bólu jest sygnałem do zainteresowania się tą częścią naszego ciała.

W sytuacji lawinowego powiększania się liczby ludzi cierpiących na bóle kręgosłupa niezbędne jest szerokie uświadomienie przyczyn powstawania choroby i sposobów zapobiegania jej występowaniu.

Temu celowi ma służyć tematyka niniejszej książki. Omawia ona szereg zagadnień dotyczących wpływu różnego rodzaju przeciążeń, wynikających z codziennego życia w warunkach współczesnej cywilizacji, na powstawanie dolegliwości bólowych kręgosłupa. Szczególnie dużo informacji znajdzie czytelnik na temat sposobów praktycznej ochrony kręgosłupa przed przeciążeniami. Podane w niej zostały zarówno sposoby bezpiecznego postępowania podczas wykonywania codziennych czynności życiowych i zawodowych, a także ćwiczenia mające zwiększyć odporność kręgosłupa na przeciążenia.

Jeden z rozdziałów zawiera zestaw porad, dotyczących zachowywania się w czasie ostrych dolegliwości bólowych, pozwalający korzystnie uzupełnić leczenie przepisane przez lekarza.

Intencją moją jako autora było przedstawienie zagadnienia w sposób możliwie praktyczny i poglądowy, tak aby dotrzeć do jak najszerszego grona zainteresowanych, umożliwić wykorzystanie opisanych zaleceń zarówno przez osoby zdrowe, pragnące ustrzec się przed zachorowaniem, jak i te, które już, niestety, choroba dotknęła i które pragną uniknąć nawrotów dolegliwości.

Od Autora – do wydania trzeciego

Od pierwszego i drugiego wydania niniejszego opracowania minęło kilkanaście lat. Do rąk czytelników dotarło wiele tysięcy egzemplarzy książki, która do dnia dzisiejszego cieszy się ciągłym zainteresowaniem. Przez te kilkanaście lat zmienił się stan wiedzy na temat różnorodnych przyczyn bólów kręgosłupa i możliwości ich diagnozowania, zmieniły się poglądy na temat leczenia, ogromnie poszerzyły się możliwości leczniczego postępowania fizjoterapeutycznego oraz wprowadzono nowe metody operacyjne. W związku z rozwojem informacji internetowej nieporównywalnie wzrosła dostępność do wiadomości z różnych źródeł na temat bólów kręgosłupa i możliwość poszukiwania uporządkowanej wiedzy na ten temat. Zmianom natomiast nie uległy zasady postępowania profilaktycznego dotyczące zapobiegania wystąpieniu bólów jak i nawrotom incydentów bólowych. Stąd ciągła aktualność zagadnień i ciągłe zainteresowanie niniejszą publikacją. To zobligowało autora do opracowania nowego jej wydania, uzupełnionego i poszerzonego o aktualną wiedzę dotyczącą przyczyn powstawania zespołów bólowych, wprowadzane w ostatnich latach metody terapii, najświeższe zagadnienia w zakresie profilaktyki, a przede wszystkim, o kolejne własne doświadczenia z codziennego kontaktu z chorymi.

ROZDZIAŁ I

Choroba przeciążeniowa kręgosłupa - epidemia współczesnej cywilizacji

1. Istota choroby przeciążeniowej

Nie będzie chyba przesadą stwierdzenie, że większość spośród nas, ludzi żyjących w środowisku cywilizacyjnym, miała lub ma jakieś dolegliwości bólowe związane z kręgosłupem. Ból kręgosłupa lędźwiowego, szyjnego czy piersiowego to aktualnie najczęstsza dolegliwość w narządzie ruchu człowieka.

Mimo powszechności występowania oraz popularności zagadnienia istnieje wiele nieporozumień co do przyczyn i istoty schorzenia, którego wspomniany ból jest objawem. Świadczy o tym chociażby rozmaitość i medycznych i obiegowych nazw stosowanych dla określenia dręczących człowieka dolegliwości. Dla przykładu, w języku medycznym, znajdują się w użyciu następujące określenia bólów związanych z kręgosłupem.

W odcinku lędźwiowym: ból krzyża (sacralgia), ból lędźwiowy (lumbalgia, lumbago), mięśnioból (mialgia), ból korzeniowy (radicalgia), wypuklina i przepuklina dyskowa, dyskopatia, wypadnięcie dysku, dysk, przepuklina jądra miażdżystego, rwa kulszowa, ischialgia, zespół stawów międzywyrostkowych (facet syndrom), i, używane już raczej historycznie, zapalenie nerwu kulszowego (ischiasis) czy zapalenie korzonków (radiculitis).

W odcinku piersiowym: bóle grzbietowe (dorsalgia), neuralgia międzyżebrowa, bóle międzyłopatkowe, bóle odcinka piersiowego (thoracalgia).

W odcinku szyjnym: zespół szyjno-barkowy, bóle szyi (cervicalgia), karku (nuchalgia), zespół szyjny górny i dolny, rwa barkowa (brachialgia), migrena szyjna, przykurcz szyi (torticolis) oraz, podobne jak w odcinku lędźwiowym, różne określenia choroby dyskowej.

Występuje także wiele określeń obiegowych i środowiskowych, takich jak: korzonki, isjasz, wyskoczenie dysku, wypadnięcie dysku, wyskoczenie kręgu, wypadnięcie kręgu, postrzał, zawianie, przewianie, prądowanie, drętwienie, darcie, bóle paciorków, strzelenie, trzaśnięcie, strzyknięcie, pyknięcie, chrupnięcie, usztywnienie, „gwóźdź” w plecach i inne.

W związku z powyższym nasuwa się pytanie, czy istnienie takiej ilości określeń sugeruje, że każde z nich oznacza inną chorobę? A może są to tylko różne nazwy najbardziej dokuczliwego objawu tego samego schorzenia? Może różnice wynikają jedynie z odcinka kręgosłupa lub z anatomicznej części segmentu kręgowego, w którym choroba akurat się ujawniła? Wreszcie, czy mnogość nazw nie wynika z kojarzenia momentu początku odczuwania bólu z jakimś ruchem, zadziałaniem różnych czynników zewnętrznych, które jedynie ujawniają chorobę od dłuższego czasu „drzemiącą” w organizmie?

Obecnie coraz więcej danych przemawia za tym, że wszystkie te określenia dotyczą jednej choroby, którą ogólnie można określić, wprowadzoną przez Autora kilkanaście lat temu nazwą, Choroba Przeciążeniowa Kręgosłupa.

Ogólna budowa kręgosłupa

Przekrój poprzeczny kręgu

Miejsca najczęstszych przeciążeń kręgosłupa

Powtarzające się i nakładające obciążenia związane z życiem codziennym, pracą, siedzącym trybem spędzania czasu, przeciążeniami sportowymi, a także ułatwieniami cywilizacyjnymi, niewydolny układ mięśniowy, brak ruchu, nadwaga, czasem przebyte urazy, działają niekorzystnie na narząd ruchu. Niekoniecznie jednak od razu muszą prowadzić do trwałych uszkodzeń. Możliwości adaptacji narządu ruchu, jego próg bezpieczeństwa, zostają przekroczone zazwyczaj dopiero wtedy, kiedy dodatkowo nakładają się na to czynniki związane z obniżeniem wydolności i stanu zdrowia naszego organizmu. Czynniki te to przede wszystkim: wady postawy, nierówność kończyn dolnych, nadmierna ruchomość stawów (hipermobilność), subkliniczne (bezobjawowe) uszkodzenia neurologiczne, wady wrodzone (kręgów, stóp i stawów obwodowych, w tym stawów żuchwowo - skroniowych!), a także wydłużenie okresu życia i związany z tym naturalny proces starzenia się tkanek, uszkodzenia i choroby ogólnoustrojowe. U niektórych chorych, z uogólnioną chorobą zwyrodnieniową, takim czynnikiem może być upośledzenie jakości tkanki łącznej, w szczególności kolagenu.

W wielu przypadkach ogromną rolę odgrywają nieprawidłowości ogólnego stanu zdrowia wynikające z błędów odżywiania, spożywania żywności nieprawidłowo przetworzonej lub niepełnowartościowej, a także spowodowane paleniem papierosów, nadużywaniem alkoholu, narkotykami, tzw. dopalaczami, lub skażeniem środowiska.

Tak więc możemy mówić o czynnikach przeciążających wewnątrzpochodnych pochodzących z wad i niewydolności naszego organizmu oraz zewnątrzpochodnych wynikających z uwarunkowań środowiska zewnętrznego, w którym aktualnie żyjemy w warunkach współczesnej cywilizacji. We wszystkich tych sytuacjach, gdzie dochodzi do nakładania i sumowania się powyższych składników przeciążających, częstym rezultatem jest przekroczenia wydolności kręgosłupa. Stan ten jest początkiem zaburzeń - najpierw czynności jego struktur, a z czasem zmian zwyrodnieniowych. Zazwyczaj pierwszym zauważalnym objawem tych nieprawidłowości jest ból. Miejsce, w którym choroba kręgosłupa się ujawni, a także charakter i natężenie jej objawów (bólów), zależy od odcinka kręgosłupa, w którym przeciążenia uczyniły najwięcej szkód oraz, które z elementów kręgosłupa zostały najbardziej przeciążone, lub ich budowa była wadliwa, czy najsłabsza.

W każdym z odcinków kręgosłupa mogą zostać przeciążone i uszkodzone różne elementy kręgów lub tkanek z kręgami powiązanych – często kilka jednocześnie. Uszkodzenia te są określane nazwami popularnych jednostek chorobowych, np. choroby zwyrodnieniowej trzonów i stawów kręgów, dyskopatii, rwy kulszowej czy wypukliny lub przepukliny jądra miażdżystego z niedowładami i porażeniami mięśni kończyn. Zazwyczaj jednak ich istota jest złożona, najczęściej wielotkankowa.

Segment kręgowy, zwany także jednostką ruchową kręgosłupa, jest utworzony przez dwa sąsiadujące ze sobą kręgi, połączone krążkiem międzykręgowym i stawami międzywyrostkowymi. W skład jednostki ruchowej wchodzą ponadto tkanki miękkie, naczynia i nerwy związane z danym segmentem. Miejsca najczęstszych uszkodzeń w obrębie segmentu zaznaczono kółeczkami. 1. krążek międzykręgowy 2. stawy międzywyrostkowe 3. krawędzie trzonów kręgów R. korzeń nerwowy

Segment kręgowy i miejsca jego najczęstszych uszkodzeń

Ogólne skutki takich przeciążeń w organizmie to właśnie omawiana choroba przeciążeniowa. Jej istotą jest przyspieszone i nieprawidłowe „zużywanie i zdzieranie” elementów kręgosłupa, spowodowane w głównej mierze nieprzystosowaniem przez naturę kręgosłupa do życia w warunkach współczesnej cywilizacji, a także, współistniejącymi niedoskonałościami budowy kręgosłupa, innych części narządu ruchu lub układu nerwowego.

Istotą choroby przeciążeniowej jest przyspieszone i nieprawidłowe „zużywanie i zdzieranie” elementów kręgosłupa, spowodowane, w głównej mierze, nieprzystosowaniem przez naturę kręgosłupa do życia w warunkach współczesnej cywilizacji, a także, współistniejącymi niedoskonałościami budowy kręgosłupa, innych części narządu ruchu lub układu nerwowego.

Jak wspomniano, najbardziej powszechnym objawem choroby przeciążeniowej kręgosłupa są bóle. W zależności od tego, w którym jego odcinku miało miejsce zadziałanie uszkadzających przeciążeń, występują bóle szyi, pleców, krzyża. Przeciążenia natomiast poszczególnych elementów budowy kręgosłupa mogą być przyczyną bólów mięśni, więzadeł, powięzi, bólów pochodzących z krążków międzykręgowych (dysków), uciśniętych korzeni nerwowych, z trzonów kręgów, stawów międzywyrostkowych oraz ich torebek. Bywa też, że ból nie objawia się w miejscu przeciążenia, natomiast jest odczuwalny w odległych częściach ciała (ból promieniujący lub rzutowany). Należy podkreślić, że powszechnie uważane za przyczynę wszystkich dolegliwości uszkodzenia dyskowe, stanowią tylko jedną i wcale nie najliczniejszą grupę przyczyn. Znacznie powszechniejsze są dolegliwości z zablokowanych stawów krzyżowo-biodrowych i międzywyrostkowych kręgów, przeciążonych więzadeł miednicy i kręgosłupa, powięzi, występujących punktów maksymalnej bolesności i punktów spustowych tkanek, przykurczy mięśni grzbietu i mięśnia gruszkowatego czy przeciążonego stawu biodrowego. Jest to źródło częstych pomyłek i przyczyna niewłaściwego leczenia.

powszechnie uważane za przyczynę wszystkich dolegliwości uszkodzenia dyskowe, stanowią tylko jedną i wcale nie najliczniejszą grupę przyczyn bólów kręgosłupa

Rolą lekarza jest zdiagnozowanie, czy źródłem aktualnie odczuwanych bólów jest np. przeciążony (uszkodzony) krążek międzykręgowy, staw międzywyrostkowy, więzadło, mięsień, powięź czy też wszystkie te czynniki razem. Ustalenie tego jest często trudne, lecz konieczne dla prawidłowego procesu leczenia, bowiem należy leczyć odrębnie, często odmiennymi metodami, każdą z tych struktur. W przypadku zaistnienia trwałych uszkodzeń, np. uszkodzenia krążka i przepukliny jądra miażdżystego krążka międzykręgowego (popularne wypadnięcie dysku), uszkodzeń korzeni, nerwów, mięśni, czy zwyrodnieniowych wyrośli kostnych, trwałe wyleczenie jest dużym problemem. Ponieważ często okazuje się niemożliwe i choroba ma charakter przewlekły, dążymy do wytworzenia mechanizmów kompensacji i adaptacji, umożliwiającej choremu funkcjonowanie, pomimo istniejących zmian. Będzie jeszcze o tym mowa wielokrotnie.

Podsumowując, można wymienić pięć grup przyczyn stojących u podstaw rozwoju choroby przeciążeniowej kręgosłupa i prowadzących do zespołów bólowych:

1. Specyficzna „biomechanicznie przeciążeniowa” budowa ciała człowieka.

2. Subkliniczne nieprawidłowości funkcji układu nerwowego człowieka – wrodzone

– okołoporodowe

– wczesnodziecięce (rozwojowe do 2 r. życia).

3. Wady wrodzone narządu ruchu - jawne klinicznie, lub ukryte – subkliniczne.

4. Przeciążenia cywilizacyjne układu mięśniowego wynikające z warunków życia.

5. Przeciążenia psychogenne narządu ruchu.

Nałożenie się kilku z powyższych przyczyn stanowi najbardziej prawdopodobne zagrożenie dolegliwościami bólowymi kręgosłupa.

Wynika stąd nadrzędna konieczność zapobiegania i niedopuszczenia do rozwinięcia się zaawansowanych form schorzenia. Możliwe jest to dzięki poznaniu przyczyn uszkodzeń i sposobów ich unikania. Oczywiście, w praktyce mamy możliwość wpływania profilaktycznego jedynie na niektóre spośród wymienionych powyżej czynników uszkadzających. Należy do nich cała grupa przeciążeń związanych z życiem codziennym. Jak jednak wiadomo, zapobieganie przynajmniej tej grupie czynników, przestrzeganie „higieny obciążania” kręgosłupa, wdrażanie zasad tej higieny do zwyczajów życia codziennego, daje szansę sprawnego, aktywnego funkcjonowania, bez groźby wystąpienia czy też nawrotów bólów, pomimo współistnienia innych przyczyn. Poznanie ich pozwala na zrozumienie mechanizmów przeciążających w życiu codziennym, w pracy, a nawet podczas wypoczynku oraz wdrożenie sposobów ich unikania.

Naturalnie, poza wymienionymi, istnieją także inne i to bardzo poważne przyczyny bólów kręgosłupa spowodowane specyficznymi chorobami. Są to głównie choroby ogólnoustrojowe, takie jak: schorzenia reumatologiczne, nowotwory, choroby zapalne kości, choroby centralnego układu nerwowego, osteoporoza, złamania, stany po poważnych urazach, i inne. Pomimo, że stanowią one nieznaczny procent całej ilości bólów w porównaniu z chorobą przeciążeniową, należy o nich bezwzględnie pamiętać. Nie są one jednak tematem niniejszej publikacji.

2. Czynniki wpływające na wydolność kręgosłupa

Z przedstawionych powyżej uwag wynika wniosek, że aby skutecznie chronić się przed wystąpieniem dolegliwości bólowych należy minimalizować skutki istniejących wad i nieprawidłowości budowy w narządzie ruchu oraz zapobiegać zagrażającym kręgosłupowi przeciążeniom zewnątrzpochodnym.

Aby profilaktyka taka była możliwa i skuteczna, niezbędne jest zapoznanie się z:

■ czynnościami i „obowiązkami” spoczywającymi na kręgosłupie, czyli jego funkcjami;

■ znaczeniem prawidłowych wzorców wykonywania poszczególnych ruchów i czynności kręgosłupa, czyli tzw. stereotypów ruchowych;

■ rolą układu mięśniowego w czynnościach kręgosłupa;

■ najczęściej występującymi wrodzonymi i rozwojowymi wadami budowy ciała, mogącymi wpływać na zmniejszenie wydolności kręgosłupa.

2.1. Funkcje kręgosłupa

Kręgosłup człowieka jest narządem, który spełnia równolegle kilka różnorodnych funkcji. Są to:

■ funkcja ochronna - chroni przebiegające w jego kanale delikatne tkanki rdzenia i korzeni nerwowych;

■ funkcja podporowa - jest podporą i rusztowaniem dla wiszących na nim narządów oraz oplatających go naczyń krwionośnych, limfatycznych i unerwienia wegetatywnego;

■ funkcja odruchowa - reguluje i integruje czynność różnych układów i narządów naszego ciała między sobą oraz z centralnym układem nerwowym;

■ funkcja ruchowa - pełni powszechnie znaną czynność ruchową;

■ funkcja stabilizacyjna - odpowiada za postawę i sylwetkę właściciela.

Dwie ostatnie funkcje kręgosłupa mimo pozornego przeciwieństwa są od siebie ściśle współzależne. Z jednej bowiem strony kręgosłup stanowi oś podporową, element stabilny wobec ruchliwych kończyn i głowy oraz miejsce przyczepu ich mięśni. Z drugiej strony budowa kręgosłupa, jego elastyczność, zapewnia ruchy szyi i tułowia w kilku kierunkach. Trafne jest więc powiedzenie, że kręgosłup jest „tak stabilny, jak to możliwe i tak ruchomy, jak to potrzebne”. Z badań wynika, że funkcja stabilizacyjna kręgosłupa jest ważniejsza niż ruchowa, a z obserwacji praktycznych, że z kręgosłupem sztywnym (np. w zesztywniającym zapaleniu stawów kręgosłupa) można funkcjonować, natomiast z kręgosłupem wiotkim (np. w urazach rdzenia) – nie.

kręgosłup jest „tak stabilny, jak to możliwe i tak ruchomy, jak to potrzebne”. Z badań wynika, że funkcja stabilizacyjna kręgosłupa jest ważniejsza niż ruchowa

W wykonywaniu zróżnicowanych czynności biorą udział zarówno części kostne kręgosłupa - trzony kręgów i ich łuki z łączącymi je stawami międzykręgowymi, jak i tkanki miękkie - mięśnie przykręgosłupowe, krążki międzykręgowe, torebki stawowe, powięzie i więzadła. Struktury te bardzo ściśle ze sobą współpracują, wpływają wzajemnie na swoją wydolność i ogólną sprawność. Ich współdziałanie daje kręgosłupowi ogromną wydolność statyczną i ogromne możliwości ruchowe, znacznie większe, niż by to wynikało z budowy i wydolności każdej z tkanek osobno. Zjawisko to w nauce nazywa się tensegracją i dotyczy np. budowy roślin, jak również budowli inżynierskich.

Przeciążenie lub uszkodzenie któregokolwiek z wymienionych elementów może być przyczyną bólów. Również nieprawidłowa czynność jednego z nich może wpływać na działanie innych, przeciążać je i doprowadzać do trwałych uszkodzeń. Dlatego kręgosłup należy traktować jako całość czynnościową, łańcuch, w którym sprawna czynność jednego układu warunkuje prawidłowe działanie pozostałych, zaś uszkodzenie jednego ogniwa uszkadza dalsze. Bardzo wyraźnie powiązania te występują pomiędzy poszczególnymi odcinkami i częściami kręgosłupa w ich czynnościach ruchowych i statycznych oraz kręgosłupem a stawami obwodowymi. Również pomiędzy kręgosłupem a innymi narządami istnieją ścisłe współzależności. Dla przykładu, zmiany w kręgach szyjnych powodują niedokrwienie mózgu, zwężenie kanału kręgowego uszkadza rdzeń lub korzenie nerwowe, zaburzenie ruchomości stawów międzywyrostkowych lub skrzywienie boczne kręgosłupa (skolioza) upośledza czynność płuc i serca. Stawia to kręgosłup w rzędzie najważniejszych narządów organizmu człowieka.

kręgosłup należy traktować jako całość czynnościową, łańcuch, w którym sprawna czynność jednego układu warunkuje prawidłowe działanie pozostałych, zaś uszkodzenie jednego ogniwa uszkadza dalsze

2.2. Wzorce ruchowe narządu ruchu człowieka (tzw. stereotypy ruchowe)

Mogłoby się wydawać, że wszystkie podstawowe i charakterystyczne dla człowieka ruchy są przez różnych ludzi wykonywane w identyczny sposób. Jak się okazuje, pomimo takich samych ogólnych zasad wykonywania, każdy ruch, każda powtarzająca się czynność w narządzie ruchu ma swój indywidualny, typowy dla danej osoby, sposób jej realizacji. Ponadto, u różnych osób, taki sam ruch może być wykonywany sprawnie, precyzyjnie, minimalnym wysiłkiem, z jak najmniejszym obciążeniem i przy zachowaniu maksymalnego bezpieczeństwa, albo też może znacznie odbiegać od powyższych idealnych warunków.

W pierwszym przypadku mówimy, że osoby te mają prawidłowy wzorzec (stereotyp) wykonywania ruchów, w drugim zauważamy wzorce nieprawidłowe. Stereotypy ruchów dotyczą każdej części naszego narządu ruchu. Szczególne znaczenie mają jednak dla prawidłowej funkcji kręgosłupa, bowiem, jak już wiemy, kręgosłup bezpośrednio lub pośrednio bierze udział niemal w każdej czynności ruchowej naszego organizmu.

prawidłowym wzorcem ruchowym nazywamy sposób wykonania danego ruchu lub czynności z największą potrzebną w danej sytuacji precyzją, szybkością i bezpieczeństwem, przy jak najmniejszym wydatku energetycznym.

Prawidłowy wzorzec ruchowy pozwala na wykonanie skutecznego ruchu przy użyciu najmniejszej ilości mięśni, z najmniejszą możliwą siłą. Niektóre stereotypy ruchowe człowiek ma zakodowane w swoim układzie genetycznym, np. chód naprzemienny, pozycję pionową i z nimi się rodzi (stereotypy pierwotne). Innych musi się nauczyć i doskonalić je w ciągu swojego rozwoju (stereotypy wtórne lub rozwojowe). Wiele z nich to typowe ruchy powtarzane przez człowieka kilkadziesiąt i więcej razy w ciągu dnia i są to czynności takie, jak wstawanie z pozycji siedzącej i leżącej, pochylanie się, podnoszenie przedmiotów, unoszenie rąk do góry, stanie, chodzenie, obracanie się i wiele innych. W warunkach prawidłowych są one wykonywane maksymalnie precyzyjnie, z angażowaniem możliwie najmniejszej liczby mięśni, z jak najniższym zużyciem energii. Jest to możliwe dzięki zastosowaniu wspomnianego prawidłowego wzorca ruchowego. W codziennej aktywności człowieka wyżej wymienione ruchy powtarzają się najczęściej. Są też podstawowymi ruchami wykorzystywanymi w czynnościach złożonych, bardziej skomplikowanych, w tym także w wielu pracach domowych i zawodowych. Prawidłowe ich wykonywanie, czyli prawidłowy stereotyp danego ruchu, uwalnia narząd ruchu od niepotrzebnych, dodatkowych obciążeń oraz - co najważniejsze - chroni przed niebezpieczeństwem uszkodzenia tkanek. Jak się bowiem okazuje, ruch wykonany według prawidłowego stereotypu jest ruchem najmniej przeciążającym - jest więc to ruch maksymalnie bezpieczny.

ruch wykonany według prawidłowego stereotypu jest ruchem najmniej przeciążającym - jest więc to ruch maksymalnie bezpieczny

Niestety, idealne stereotypy wykonywania najczęstszych rodzajów ruchów, w warunkach życia człowieka cywilizowanego, obserwuje się coraz rzadziej. Wskutek różnych, złożonych przyczyn, zakodowany u danego człowieka lub wyuczony stereotyp wykonywania typowych czynności, często poważnie się różni od prawidłowego wzorca.

Struktury kręgosłupa źle tolerują przeciążenia związane z zaburzonym stereotypem ruchowym. Może to być wytłumaczeniem zjawiska wcześniejszego występowania zmian zwyrodnieniowych kręgów, stawów i krążków międzykręgowych w stosunku do innych części narządu ruchu. Zły stereotyp ruchu powoduje:

■ angażowanie wspomagających mięśni dodatkowych;

■ nieprawidłowy rozkład sił na powierzchnie stawowe, krążki międzykręgowe i stawy międzywyrostkowe;

■ w następstwie powyższego - przeciążanie zarówno poszczególnych stawów, tkanek związanych z kręgosłupem, jak i całych części narządu ruchu.

Jedną z przyczyn kształtowania się wadliwych wzorców ruchowych są nieznaczne (subkliniczne), wrodzone nieprawidłowości centralnego układu nerwowego. Można je stwierdzić już u niemowląt za pomocą odpowiedniego badania. Powodują one „wypadanie” lub omijanie pewnych ruchów i zachowań, które prawidłowo powinny mieć miejsce na danym etapie rozwoju ruchowego małego dziecka (np. znany brak raczkowania). Pozornie nie powoduje to specjalnych zaburzeń rozwojowych, lecz daje niekorzystne skutki w wydolności narządu ruchu w wieku dorosłym. Jednym z nich jest nieprawidłowy stereotyp wykonywania czynności życiowych wspomnianych wyżej. Korekcja takich nieprawidłowości jest konieczna i możliwa u niemowląt i małych dzieci - do około 2 roku życia i wymaga interwencji specjalistów lekarzy i fizjoterapeutów. Niestety w praktyce klinicznej jest to jeszcze zagadnienie niezbyt znane.

Dbanie o dalszy właściwy rozwój prawidłowych wzorców ruchowych (stereotypów rozwojowych), a także naukę zgodnych ze stereotypem sposobów wykonywania różnych czynności codziennych, powinno się kontynuować także u dzieci starszych. W tym bowiem okresie dziecko obserwuje u osób dorosłych i dzieci starszych sposób wykonywania takich czynności jak: siedzenie, chodzenie, stanie, podnoszenie się, schylanie oraz wiele innych, mniej lub bardziej skomplikowanych, ruchów. Obserwując, uczy się i naśladuje. Często też koryguje swój naturalny, wrodzony, prawidłowy stereotyp w złym kierunku.

Przykładem może być ruch sięgania po przedmioty leżące na ziemi. Małe dziecko nigdy nie schyli się po nie z prostymi stawami kolanowymi. Regułą jest przykucnięcie. W tej pozycji też bardzo chętnie się bawi. Nie lubi natomiast sięgania palcami do ziemi z prostymi kolanami. Prawdopodobnie dopiero pod wpływem obserwacji wzorów z otoczenia, a także uporczywego zmuszania do „sięgania palcami do ziemi” podczas ćwiczeń gimnastycznych, prowadzonych w przedszkolu czy szkole, dochodzi do przyswojenia sobie „jako normy” wzorca nieprawidłowego schylania się z prostymi kolanami.

Podobnie, dziecko z reguły nie toleruje długotrwałego przebywania w jednej pozycji, siedzenia i wykonywania takich samych, powtarzających się czynności, nawet zabaw. Wprowadzony przez rodziców, przedszkole czy szkołę przymus siedzenia, wykonywania stereotypowych zabaw czy schematycznych ćwiczeń ograniczających spontaniczny, naturalny ruch, zaburza wrodzony, prawidłowy stereotyp ruchowy. Fatalną też rolę w życiu małego dziecka odgrywa unieruchomienie spowodowane długotrwałym siedzeniem przy ekranie komputera lub oglądaniem telewizji.

Istotną rolę w prowokowaniu rozwoju nieprawidłowych stereotypów i późniejszych przeciążeń mają też wrodzone wady stóp oraz wrodzona nadmierna ruchomość stawów (hipermobilność konstytucjonalna). O tych zaburzeniach będzie mowa dalej.

Opisane powyżej, zarówno wrodzone jak i nabyte, nieprawidłowe stereotypy, jak i różne inne złe nawyki ruchowe, które człowiek od dzieciństwa sobie przyswaja, bądź naśladując innych, bądź będąc do nich zmuszany, powodują cały szereg zaburzeń czynności układu mięśniowego i przeciążeń w obrębie narządu ruchu w wieku dorosłym.

Najbardziej znaczącym jest zaburzenie wydolności mięśni odpowiedzialnych za stabilizację i równowagę napięć mięśniowych. Dotyczy to zarówno mięśni głębokich odpowiedzialnych za wspomnianą wcześniej funkcję stabilizacyjną kolumny kręgosłupa jak i zaburzeń symetrii napięcia mięśni długich powierzchownych. Nieprawidłowości w działaniu mięśni, w miarę upływu lat, doprowadzają do sytuacji, gdzie niektóre mięśnie ulegają częściowemu lub całkowitemu wyeliminowaniu z udziału w typowych ruchach (wymazaniu ze stereotypu ruchowego). Ich czynność zostaje zastąpiona zwiększoną aktywnością (czyli koniecznością wzmożonej pracy) innych grup mięśniowych. Zostaje tym samym zaburzona wydolność jak i symetria czynności mięśni (równowaga mięśniowa). Jedne z mięśni ulegają stopniowemu osłabieniu, w innych zaś, w wyniku zwiększonego obciążenia, następuje zwiększenie napięcia i stały przykurcz.

W odniesieniu do stawów czy segmentów kręgowych, brak zrównoważenia siły różnych grup mięśni wpływa niekorzystnie - początkowo na ich czynność, później doprowadzając do zmian zwyrodnieniowych stawów, kości, a w przypadku kręgosłupa, także krążków międzykręgowych. Szerzej będzie o tym mowa w dalszej części opracowania.

Na powyższe zjawisko nakładają się różne czynniki związane ze współczesną cywilizacją. W ostatnich 200 latach nastąpiły w społeczeństwach cywilizowanych diametralne zmiany naturalnego środowiska, w którym kolejne pokolenia człowieka żyły przez tysiące lat. Zmiany te wyeliminowały, jak się okazuje bardzo mu potrzebną, różnorodność ruchów, zmieniły tym samym niekorzystnie wiele stereotypów ruchowych, prowadząc do przeciążeń. Adaptacja do tych nowych warunków wymaga wielu pokoleń i przypuszczalnie długiego okresu przystosowania organizmu człowieka.

Znaczącą rolę, w tych nieprawidłowościach, zdawałoby się wbrew logice, odgrywają różnego rodzaju ułatwienia, które człowiek wprowadził do życia w warunkach cywilizowanych. Można tu wymienić równe, utwardzone podłoża do chodzenia, zunifikowane, często nieprawidłowe sprzęty i przedmioty codziennego użytku, znormalizowanej wysokości stopnie schodów oraz nadużywanie wind, samochodów i innych, może wygodnych, lecz niekoniecznie korzystnych dla kręgosłupa, urządzeń.

Powyższe negatywne czynniki są zdecydowanie potęgowane ograniczeniem naturalnego, spontanicznego ruchu oraz przeciążającymi czynnościami zawodowymi wykonywanymi zazwyczaj w pozycji siedzącej, na które, w warunkach współczesnej cywilizacji, współczesny człowiek jest częstokroć skazany.

Oczywiście, istnieje możliwość odtwarzania i przywracania prawidłowych stereotypów, jak i ich doskonalenia, celem np. perfekcyjnego wykonywania pewnych zajęć codziennych, zawodowych lub sportowych. Wymaga to ukierunkowanego treningu i często przynosi znakomite rezultaty.

Zasygnalizowany powyżej problem, aczkolwiek ciągle w medycynie mało podkreślany, stanowić może istotny element w rozwiązaniu problemu narastania epidemii bólów kręgosłupa i zapobieganiu chorobie przeciążeniowej.

2.3. Rola układu mięśniowego w czynnościach kręgosłupa

Według aktualnych poglądów, jednym z najpoważniejszych czynników rozwoju choroby przeciążeniowej i powstawania zespołów bólowych kręgosłupa jest zaburzenie prawidłowej czynności mięśni około kręgosłupowych. Zaburzenie ich czynności jest uważane za zasadnicze ogniwo w przeciążeniowym łańcuchu chorobowym, którego dalsze, zaawansowane etapy, stanowią zmiany zwyrodnieniowe tkanek miękkich okołokręgowych, stawów kręgosłupa, trzonów kręgów czy krążków międzykręgowych.

zaburzenie czynności mięśni okołokręgosłupowych jest uważane za jeden z zasadniczych czynników sprawczych i istotne ogniwo w przeciążeniowym łańcuchu chorobowym

W ostatnich latach nastąpił ogromny postęp w badaniach nad rolą mięśni i wiadomo już jak skomplikowane są mechanizmy ich działania. Stąd przytaczane przeze mnie wyjaśnienia stanowią ogromne uproszczenie. Jednak dla właściwego zrozumienia roli stabilizującej mięśni, znaczenia równowagi napięć mięśniowych kręgosłupa oraz istoty ćwiczeń podtrzymujących lub przywracających prawidłową ich czynność, konieczne jest, chociaż uproszczone, wprowadzenie teoretyczne.

Na wyjątkową cechę kręgosłupa – doskonałą stabilność przy niezbędnej ruchomości wpływają składowe tego układu:

■ oparcie wiotkiej kolumny kręgów na bardzo solidnej i stabilnej podstawie - kości krzyżowej i miednicy;

■ współdziałanie stabilizujące systemu głębokich, krótkich mięśni łączących najbliższe sobie kręgi (mięśni lokalnych) oraz grup mięśni długich wielosegmentowych (mięśni globalnych);

■ współdziałanie stabilizujące i ruchowe mięśni tzw. tłoczni brzusznej i dna miednicy;

■ współdziałanie stabilizacyjne i ruchowe mięśni długich, łączących wiele kręgów lub łączących kręgi z kończynami i głową;

■ działanie antygrawitacyjne (zapobiegające obciążeniom kręgosłupa związanym z siłą ciążenia) różnych grup mięśniowych;

■ wzajemne wspomaganie i współdziałanie wyżej wymienionych, jak i innych tkanek np. powięzi, dające zjawisko wspólnego potęgowania globalnej wydolności stabilizacyjnej, ale także ruchowej kręgosłupa (zjawisko tensegracji).

Jak już wspomniałem w opisie funkcji kręgosłupa, jedną z najważniejszych jego czynności jest czynność statyczna, podporowa. Dzięki niej właśnie człowiek utrzymuje pozycję pionową.

Wiadomo, że gdyby kolumna kręgosłupa stanowiła jedynie zestaw spoczywających jeden na drugim kręgów, byłaby strukturą nieustabilizowaną, wiotką. Jej stabilność zapewniają więzadła, torebki stawowe, a głównie, oplatające ze wszystkich stron, mięśnie, a także mięśnie odległe od kolumny kręgosłupa, np. mięśnie brzucha. Czynniki mięśniowe odgrywają tu rolę zasadniczą. Spośród nich z kolei, bardzo istotną rolę pełnią krótkie, głębokie mięśnie lokalne, łączące najbliższe sobie kręgi oraz część mięśni tułowia i miednicy. Zapewniają one warunki działania mięśniom długim, określanymi także globalnymi, obejmującymi wiele segmentów, czy odcinków kręgosłupa. Są one odpowiedzialne za ruchy tułowia, głowy i kończyn, a także wspomagają stabilną pionową pozycję tułowia.

Schemat obrazujący zasadę równowagi napięć mięśniowych kręgosłupa

Mówiąc obrazowo, w warunkach prawidłowych, każdy z mięśni „ciągnie” w swoją stronę, równoważąc tym samym siłę mięśni ciągnących ze strony przeciwnej. A więc musi być w tym celu zachowana prawidłowa równowaga napięć mięśniowych i to zarówno lokalnych mięśni międzysegmentarnych, jak i mięśni powierzchownych, wielosegmentarnych, globalnych. Układ ten nasuwa porównanie z wiotkim masztem, który utrzymuje pozycję pionową dzięki odciągom – linom, ciągnącym z taką samą siłą ze wszystkich stron. Co istotne, mniej ważna jest wytrzymałość tych lin, mogą być nawet stosunkowo słabe, byle tylko były napięte jednakowo. Wystarcza to w zupełności dla zachowania równowagi masztu. Podobnie w obrębie kręgosłupa nie jest ważne, jaka jest bezwzględna siła mięśni oplatających kręgosłup. Ważne, aby „ciągnęły” one ze wszystkich stron jednakowo. Zapewnia to, w normalnych warunkach, zrównoważoną, pionową pozycję kręgosłupa oraz stanowi element stabilny dla czynności ruchowej kończyn i głowy. Cały ten układ jest niezbędny, aby z jednej strony kontrolować i w miarę potrzeby przeciwstawiać się najważniejszej sile zewnętrznej oddziałującej na człowieka – sile ciążenia, z drugiej umożliwiać precyzyjne i wydolne wykonywanie ogromnej ilości ruchów kręgosłupa koniecznych w życiu codziennym.

Najważniejsze mięśnie głębokiej stabilizacji u człowieka.

Anatomicznie, do mięśni systemu głębokiej stabilizacji zalicza się między innymi mięsień wielodzielny kręgosłupa, mięsień poprzeczny brzucha, mięśnie dna miednicy. W stabilizacji odgrywają dużą rolę także inne systemy mięśniowe, oraz powięziowe, o których nie będę wspominał.

Jak wielokrotnie podkreślałem, z punktu widzenia prawidłowego działania narządu ruchu czynność stabilizująca układu mięśniowego kręgosłupa jest ogromnie istotna. Jakikolwiek bowiem ruch, wykonany jednym odcinkiem kręgosłupa, np. szyją, musi być poprzedzony usztywnieniem pozostałych odcinków, najmniejszy ruch kończyną wymaga wcześniejszego napięcia mięśni głębokich kręgosłupa. Niestety istnieje wiele mechanizmów zaburzających stabilizacyjną równowagę napięć mięśniowych, Warto wspomnieć przynajmniej o niektórych z nich, bowiem szczegółowe ich omówienie przekracza ramy niniejszego opracowania. Jednym z najważniejszych jest fakt, że podczas całodobowej, normalnej aktywności człowieka nie wszystkie grupy mięśni kręgosłupa pracują z jednakowym obciążeniem. Część mięśni działa jedynie wtedy, gdy wysyła się im świadomy rozkaz, np: pochylenia się do przodu, rotacji tułowia czy uniesienia kończyny do góry. Tym samym nie wykazują aktywności, kiedy człowiek wypoczywa, śpi, lub też nie wykonuje żadnej konkretnej czynności. Aby zachowywały swą sprawność, wymagają stałego, świadomego treningu, pracy lub jakiejkolwiek aktywności fizycznej. Tradycyjnie, przez prof. Jandę, były one nazywane mięśniami fazowymi.

Istnieje druga grupa mięśni, które działają zarówno wtedy, gdy wykonujemy czynności świadomie, jak i bez udziału naszej świadomości, np.: podczas stabilizacji kręgosłupa, przy utrzymywaniu pozycji pionowej, przy powolnym chodzie, ruchach klatki piersiowej w czasie oddychania. Należą do nich także wspomniane krótkie mięśnie głębokiej stabilizacji. Według Jandy nazywają się one mięśniami posturalnymi lub tonicznymi. Napięcie i aktywność tych mięśni utrzymuje się nawet podczas snu w pozycji leżącej. Zrozumiałe więc, że są one więcej i częściej angażowane i niejako intensywniej „ćwiczone” niż mięśnie fazowe. Stąd też większa siła i przewaga aktywności mięśni posturalnych nad pierwszą grupą, dodatkowo pogłębiona istniejącą ich skłonnością do przykurczy. Zjawisko to nasilają następne cechy charakterystyczne mięśni posturalnych, jak na przykład ich podświadome napinanie i przykurczanie w sytuacjach stresowych („skulona” sylwetka boksera lub człowieka przestraszonego) oraz nagminne przeciążanie tych mięśni związane z koniecznością wykonywania wielu czynności i prac w przymusowych, lecz nieruchomych, pozycjach ciała, typowe dla współczesnej cywilizacji. Z kolei w obrębie mięśni fazowych, w wyniku niedostatku aktywnego ruchu, następuje stopniowe ich osłabienie. Mechanizmy powyższe, prowadzą z czasem do rozwoju zjawiska zaburzenia prawidłowej stabilizacji kręgosłupa i nierównowagi napięć mięśniowych. Brak wydolności mięśni stabilizujących powoduje, że przeciążeniu ulegają elementy biernej stabilizacji kręgosłupa – krążki i stawy międzykręgowe, więzadła, torebki stawowe, a także występuje zjawisko kompensacyjnego, nadmiernego obciążania innych mięśni, pierwotnie nie mających funkcji stabilizujących i nie przystosowanych do ich pełnienia.

Zastrzegam, że przedstawiony obraz zaburzeń stanowi ogromne uproszczenie tego, co w rzeczywistości zachodzi w sygnalizowanych procesach i ma na celu jedynie naszkicować zarys działania mechanizmów powstawania zaburzeń mięśniowych kręgosłupa.

Najważniejsze mięśnie fazowe u człowieka

Najważniejsze mięśnie posturalne u człowieka

Powracając do przykładu z masztem, jedne liny przestają równoważyć napięcie drugich, a w dodatku te zbyt mocne ulegają skróceniu, zaś osłabione rozciągnięciu. Powstaje zjawisko nieprawidłowego przekazywania sił na struktury masztu czyli kręgi, stawy i krążki międzykręgowe i powolnego uszkadzania tych elementów. Często, już nawet na tym etapie, przy zaistnieniu dodatkowego czynnika, np. przechłodzenia, nieostrożnego ruchu, mogą wystąpić dotkliwe dolegliwości bólowe. Wieloletnie utrzymywanie się zaburzeń stabilizacji i równowagi mięśni prowadzi do powstawania zmian zwyrodnieniowych trzonów, stawów międzywyrostkowych kręgów oraz krążków międzykręgowych, łącznie z wypuklinami i przepuklinami jądra miażdżystego.

Podsumowując, niewydolność systemu mięśni głębokiej stabilizacji oraz brak równowagi napięć mięśniowych można uważać za jedną z istotnych przyczyn wrażliwości kręgosłupa na przeciążenia. Stąd tak ogromną wagę przywiązuje się do wymogu, aby wydolność funkcjonalna i napięcie mięśni zarówno stabilizujących jak i ruchowych było wzajemnie zrównoważone.

niewydolność systemu mięśni głębokiej stabilizacji oraz brak równowagi napięć mięśniowych można uważać za jedną z istotnych przyczyn obniżenia odporności kręgosłupa na przeciążenia

2.4. Wady budowy ciała obniżające wydolność lub przeciążające kręgosłup

Obniżenie wydolności kręgosłupa, zwiększenie narażenia na przeciążenia aż do powstania uszkodzeń, jest zazwyczaj efektem sumowania i nakładania wielu czynników, wynikających nie tylko z uwarunkowań życia codziennego (np. omówionych zaburzeń mięśniowych). Prawidłowo zbudowany narząd ruchu posiada bowiem ogromne możliwości kompensacji pojedynczych zaburzeń zewnątrzpochodnych. Mechanizmy ochronne kręgosłupa najczęściej ulegają przełamaniu, kiedy zaburzenia zewnątrzpochodne, w tym cywilizacyjne, nakładają się na zaburzenia i wady wrodzone lub określone choroby organizmu, czyli nałożą się na siebie, wspomniane wcześniej, czynniki zewnątrz i wewnątrzpochodne.

mechanizmy ochronne kręgosłupa najczęściej ulegają przełamaniu, kiedy nakładają się przeciążenia zewnątrzpochodne na współistniejące zaburzenia i wady wrodzone lub określone choroby organizmu

Nie chodzi tu o stosunkowo rzadkie i widoczne na pierwszy rzut oka poważne zniekształcenia narządu ruchu, lecz o wady subkliniczne, trudne o zauważenia, pozornie nieistotne, lecz występujące w populacji ludzkiej bardzo często. Istnieje kilka pozornie błahych, lecz popularnie występujących wad wrodzonych i rozwojowych narządu ruchu, które mogą się istotnie przyczyniać do rozwoju przeciążeń i powstawania zaspołów bólowych kręgosłupa. Do najbardziej znaczących należą:

■ nadmierna ruchomość stawów (hipermobilność konstytucjonalna stawów),

■ wrodzone wady stóp,

■ wady stawów skroniowo-żuchwowych i wady zgryzu.

Opisuję je w niniejszym opracowaniu dość szeroko, mając świadomość, że wiedza o nich, nawet w środowisku medycznym, jest bardzo ograniczona i wymaga popularyzacji.

Jest to jednak zagadnienie przekraczające ramy niniejszego opracowania.

GRUPA I ĆWICZENIA ROZLUŹNIAJĄCE

Ćwiczenia rozluźniające mięsień prostownik grzbietu

Ćwiczenie 1:

Pozycja wyjściowa: Siad na piętach z tułowiem zgiętym do przodu, łokcie oparte o podłoże, grzbiet wypchnięty do góry, dłonie lekko przyciągają głowę w kierunku kolan, rys.:

Ćwiczenie

1. Wykonać wdech i lekko zaoporować dłońmi na głowę, zapobiegając prostowaniu kręgosłupa. Wytrzymać 5–7 sekund, rys A.

2. Wydech, rozluźnić się 2–3 sekundy i delikatnie pogłębiać zgięcie całego kręgosłupa przez przyciąganie głowy w kierunku kolan i wypychanie części lędźwiowej w górę przez dalsze 5–7 sekund.

Powtarzać 3-4 razy, rozpoczynając każde powtórzenie od uzyskanego kąta zgięcia kręgosłupa piersiowo–lędźwiowego.

Omówienie: Ćwiczenie intensywnie rozluźnia napięte mięśnie grzbietu – szczególnie prostownik grzbietu w części szyjnej i lędźwiowej.

U osób nie tolerujących powyższej pozycji wyjściowej można zalecić wykonywanie ćwiczenia leżąc kolejno na jednym i drugim boku, ze stopami opartymi o ścianę, jak na rys. B. Kolejne fazy ćwiczenia są w tej pozycji identyczne z opisanymi powyżej.

Ćwiczenie

Ćwiczenie 2:

Pozycja wyjściowa: Klęk podparty, stopy przesunięte w prawo w bok od osi tułowia, rys.:

Ćwiczenie

1. Przesuwać obie dłonie w bok w kierunku stóp, zginając bocznie kręgosłup aż do granicy ruchu.

2. Wdech, zatrzymać powietrze przez okres 5–7 sekund, wydech i przesunąć dalej dłonie, pogłębiając zgięcie boczne kręgosłupa do nowej granicy oporu.

3. Powtarzać 3–5 razy, pogłębiając stopniowo zgięcie boczne kręgosłupa.

4. Przenieść stopy i dłonie na stronę lewą osi tułowia i wykonać jak w punktach 1–3.

Uwagi: Utrzymywać kąt prosty pomiędzy udami a podudziami i nie siadać na piętach.

Omówienie: Ćwiczenie rozluźnia mięsień prostownik grzbietu i mięśnie czworoboczne lędźwi.

Ćwiczenia rozluźniające mięśnie zginacze stawów biodrowych i zginacze tułowia

Ćwiczenie 3

Pozycja wyjściowa: Ułożenie na grzbiecie na kozetce/stole tak, aby linia stawów biodrowych była na jej skraju, a pośladki i uda wystawały poza jej krawędź. Lewe kolano przyciągnięte do klatki piersiowej, druga kończyna dolna zwisa, opuszczona jak najniżej w kierunku podłogi, rys.:

Ćwiczenie

1. Unieść zwisającą kończynę około 2 cm powyżej poziomu wyjściowego, utrzymując jej zgięcie w stawie kolanowym. Wdech, wytrzymać 5–7 sek. rys. A.

2. Wydech, rozluźnić mięśnie zwisającej kończyny – kończyna opada pod swoim ciężarem jak najniżej w stronę podłogi przez 10–15 sek. z utrzymaniem zgięcia stawu kolanowego. Kolano drugiej nogi przez cały czas przyciągać do klatki piersiowej, rys. B:

3. Ponownie unieść zwisającą kończynę około 2 cm jak w punkcie 1, lecz z poziomu uzyskanego po rozluźnieniu i następnie opuścić z zachowaniem zasad jak w punktach 1 i 2. Powtarzać trzykrotnie, starając się za każdym razem opuścić kończynę coraz niżej.

4. Zmienić strony i wykonać czynności 1–3, jak wyżej, z kończyną przeciwną, rys. C

Omówienie: Ćwiczenie rozluźnia mięśnie biodrowo-lędźwiowe i mięśnie proste ud. Mimo, że jest ćwiczeniem trudnym technicznie umożliwia w sposób bardzo skuteczny rozluźnienie przykurczy obu mięśni jednocześnie.

Najczęstsze błędy: Nieprzestrzeganie czasów (skracanie) wykonywania poszczególnych faz ćwiczenia, niedokładne unieruchomienie kończyny przyciągniętej do klatki piersiowej, zbyt wysokie unoszenie do góry kolana kończyny ćwiczonej (w fazie napięcia).

Uwagi końcowe

Przedstawione i omówione powyżej sposoby zapobiegania przeciążeniom kręgosłupa, niezależnie od tego, jak szeroko autor starałby się je opisać, nie wyczerpują wszystkich sytuacji, jakie nam niesie życie codzienne.

Ponadto, pomimo najlepszych chęci przestrzegania nawet najbardziej trafnych zaleceń, wymogi życia, w tym funkcjonowania w środowisku cywilizacyjnym, w ostatecznym rozrachunku skutecznie ograniczają rezultaty takiej profilaktyki.

Najbardziej efektywnym wydaje się więc postępowanie kompromisowe. Sprowadza się ono do bezwzględnego i konsekwentnego realizowania tych zaleceń zapobiegawczych, których istotą jest zmiana przyzwyczajeń i nawyków. Jest to zadanie stosunkowo najprostsze, możliwe do wprowadzenia w każdym momencie życia. Równie możliwa jest eliminacja negatywnego wpływu na narząd ruchu niektórych wad wrodzonych w innych częściach ciała, np. wad stóp, czy wad zgryzu. W dalszym natomiast etapie, w miarę możliwości, należy dążyć do przystosowania swojego najbliższego środowiska i otoczenia tak, aby było przyjazne dla narządu ruchu i nie wywoływało przeciążeń. Wprowadzenie nawet tak podstawowych zasad do swojego życia codziennego umożliwi zniwelowanie znacznej części szkodliwych wpływów tych sytuacji przeciążających, których całkowite wykluczenie nie jest w żaden sposób realne.

Podsumowując, należy więc:

■ systematycznie wykonywać ćwiczenia profilaktyczne, a w przypadku dolegliwości – poprawiające równowagę napięć mięśniowych i wydolność mięśni głębokiej stabilizacji.

■ badać stopy, kręgosłup i narząd żucia w profesjonalnych gabinetach specjalistycznych – już od dzieciństwa;

■ chodzić w prawidłowym obuwiu i w prawidłowy sposób;

■ siedzieć w prawidłowej pozycji, na odpowiednich krzesłach;

■ stosować nie przeciążające sposoby ubierania się, wykonywania czynności higienicznych i porządkowych, pochylania, przenoszenia przedmiotów, prac w gospodarstwie domowym, rolnym, w ogródku i na działce;

■ kupować właściwie skonstruowane łóżka do spania i fotele do wypoczynku;

■ eliminować ze swojego otoczenia sprzęty i przedmioty wymagające nieprawidłowej pozycji lub przeciążające nasz narząd ruchu;

■ przystosować swoje stanowisko pracy tak, aby elementy przeciążające ograniczyć do minimum;

■ przyswoić sobie zasady prawidłowego, racjonalnego odżywiania i dbać o należną wagę;

■ wykluczyć zupełnie palenie papierosów i branie używek, ograniczyć picie alkoholu;

■ ograniczać sytuacje i czynności wywołujące przewlekły, niekorzystny stres, z jego psychogennymi skutkami w narządzie ruchu;

■ nauczyć się zajęć, ćwiczeń i zabiegów usuwających skutki przewlekłego stresu w układzie mięśniowym.

I wreszcie, należy skutecznie pomagać zdolnościom regeneracyjnym i adaptacyjnym własnego organizmu. Interesować się takimi sposobami wypoczynku i rekreacji, które łączyłyby możliwość rozładowania nagromadzonego w nas napięcia psychicznego z możliwie wielostronnym wysiłkiem mięśniowym. Systematycznie stosować urozmaicone i zróżnicowane ćwiczenia gimnastyczne, uprawiać ogólnie rozwijające zajęcia sportowe. Wprowadzać do zwyczajów życia codziennego prawidłową aktywność fizyczną i uczyć tego nawyku nasze dzieci.

Przestrzeganie w każdej sytuacji, na każdym kroku i w każdym momencie życia powyższych zaleceń, umożliwi przeciwdziałanie tym czynnikom przeciążającym, na które nasz indywidualny wpływ jest ograniczony lub żaden. Ułatwienia cywilizacyjne, mikrowstrząsy, hałas, standaryzacja sprzętów domowych, równe i utwardzone podłoża do chodzenia, siedzący sposób wykonywania wielu zawodów, z przymusem stosowania określonych ruchów będących istotą danego zajęcia, nieunikniony stres, wreszcie cała grupa zagrożeń wynikających ze skażenia środowiska, z wad wrodzonych i rozwojowych oraz chorób naszego organizmu – to czynniki, z których istnieniem pogodzić się, jak na razie, musimy. Podkreślam jednak raz jeszcze– nie prowadzą one nieuchronnie do epidemii choroby przeciążeniowej. Uchronić się możemy przed nią poprzez wspomniany powyżej kompromis. Kompromis wymagający z naszej strony zaangażowania, aktywności, a nawet agresywności, pozwalający na skuteczne przeciwdziałanie agresywności otaczających czynników przeciążających współczesnej cywilizacji.

Niniejsze opracowanie ma służyć uświadomieniu, w jaki sposób to praktycznie przeprowadzić.

Piśmiennictwo u autorów.

Ośrodek Leczniczo-Rehabilitacyjny

NATURA

Busko Zdrój, ul. Chopina 9

tel. 41 378 70 56, +48 512 553 999

www.natura.med.pl

Kameralny Ośrodek dr Jerzego i Jadwigi Stodolnych

oferuje 6 – cio i 13 – dniowe specjalistyczne turnusy sanatoryjne:

turnus: „BOLESNY KRĘGOSŁUP”

(lędźwiowo – krzyżowy, piersiowy, szyjny)

turnus: „KRĘGOSŁUP PO OPERACJI”

turnus: „BOLESNY BARK”

turnus: „CHORY STAW ŻUCHWOWO – SKRONIOWY”

turnus: „CHORE BIODRO / BIODRO PO OPERACJI”

turnus: ”CHORE KOLANO / KOLANO PO OPERACJI”

Turnusy medycyny estetycznej i SPA:

turnus: „ZATRZYMAJ ZDROWIE I URODĘ”

turnus: „ZOSTAW STRES – PRZYJEDŹ PO ZDROWIE”

■ dla osób ze schorzeniami narządu ruchu (bóle kręgosłupa, biodra, kolana, bolesny bark, dysfunkcje stawu skroniowo – żuchwowego) rehabilitacja przed i pooperacyjna kręgosłupa i stawów,

■ dla osób z problemami skóry i ciała, zabiegi z zakresu medycyny estetycznej - botox, mezoterapia, wypełnianie zmarszczek, zabiegi kosmetologiczne.

Ośrodek dysponuje szeroką bazą profesjonalnych zabiegów z zakresu fizykoterapii, kinezyterapii i balneoterapii. Indywidualne podejście, zaangażowanie personelu i stosowanie najnowszych metod fizjoterapeutycznych gwarantuje pacjentom leczenie na najwyższym poziomie.

Gabinet Leczenia Chorób Narządu Ruchu

NATURA

Dr n. med. Jerzy Stodolny

specjalista rehabilitacji chorób narządu ruchu,

specjalista medycyny manualnej

Busko Zdrój, ul. Chopina 9

tel. 41 378 70 56; 512 553 999

www.natura.med.pl

Kielce, Al.Szajnowicza-Iwanowa 13F

tel. 41-344-70-69; 793-801-831

Porady i zabiegi lecznicze w zespołach bólowych i chorobie zwyrodnieniowej kręgosłupa i stawów, stanach pourazowych, bólach głowy i migrenie, zaburzeniach równowagi, wadach postawy i zaburzeniach rozwojowych u dzieci, dysfunkcji narządu żucia i stawów żuchowo-skroniowych, bólach kości ogonowej, wadach stóp.

Stosowane metody leczenia:

— terapia manualna kręgosłupa i stawów kończyn (terapia tkanek miękkich),

— igłoterapia,

— mezoterapia,

— relaksacje poizometryczne.

Gabinet Medycyny Estetycznej

NATURA

Dr Jadwiga Matla-Stodolna

specjalista dermatolog,

medycyny estetycznej i akupunktury

Busko Zdrój, ul. Chopina 9

tel. 41 378 70 56; 512 553 999

www. natura.med.pl

Kielce, Al.Szajnowicza-Iwanowa 13 F

tel. 41-344-70-69

Porady i zabiegi w problemach skóry i ciała:

— wypełnianie zmarszczek

— botox,

— kwas hialuronowy,

— mezoterapia,

— głębokie peelingi enzymatyczne,

— kriodestrukcja – wymrażanie zmian skórnych,

— laserowe zamykanie naczynek,

— usuwanie włókniaków, przebarwień,

— laserowa depilacja,

— badanie zmian skórnych dermatoskopem,

— badanie włosów na mikroelementy.

— leczenie grzybicy i regeneracja paznokci laserem Lunula

Centrum Badania i Leczenia Stóp

„ZDROWA STOPA”

Dr n. med. Joanna Stodolna - Tukendorf

Kielce, Al. Szajnowicza-Iwanowa 13 F

tel. 41 344 70 69, 793-801-831

www.zdrowastopastodolny.pl

Busko Zdrój, ul. 1-go Maja 23 A

tel. 501-150-045 www.zdrowastopa.net

Łączymy znajomość problematyki stóp i narządu ruchu z najnowszymi osiągnięciami technicznymi:

— Komputerowe badanie stóp i kończyn dolnych, ćwiczenia i terapia

— Indywidualne, termoformowalne wkładki korygujące – dla dzieci, dorosłych, sportowców i narciarzy

— Pedicure podologiczny – leczenie wrastających paznokci, pielęgnacja stopy cukrzycowej, łuszczycowej,rekonstrukcja płytki paznokciowej, usuwanie odcisków

— Dezynfekcja obuwia i wkładek

— Laser Lunula – najbardziej skuteczna metoda leczenia grzybicy i regeneracji paznokci