© Ks. Stefan Radziszewski 2012

Opracowanie graficzne okładki

Justyna Kułaga–Wytrych

Opracowanie wersji elektronicznej

Piotr Duda

www.eskabook.pl

ISBN ePub: 978-83-62808-31-1

ISBN MOBI: 978-83-62808-30-4

Wykaz skrótów

Br

Biały rękopis (1970)

Bs

Bicie serca (1954)

Dc

Dwie ciemności (1984)

Dm

Dobranoc matce (1959)

DsH

Drugie szczęście Hioba (1974)

H

Herody (1972)

Jgp

Jeden z grzechów pięknych (1967)

M

Milczenia (1980)

Mipn

Milczenia i psalmy najmniejsze (1988)

N I

Notatnik 1965–1972 (1982)

N II

Notatnik 1973–1979 (1987)

Ni

Nowe imię (1987)

Nps

Na progu słowa (1985)

Om

Odwołanie mitu (1967)

Osz

O szczęściu (1952)

Pc

Pod chmurami (1957)

Rzn

Rzeczy nietrwałe (1963)

Rzwś

Rękopis znaleziony we śnie (1978)

TK

Twarze Księgi (1982)

W

Wychowanie (1949)

Wjn

Wiersze jednej nocy (1981)

Wop

W oku ptaka (1960)

Wps

W pół słowa (1983)

Wyg

Wygnanie (1970)

Ź

Źródła (1962)

Pomiędzy

Prawda jest zawsze pomiędzy

pomiędzy kroplą krwi

a grudką ziemi

tak niepodobne do siebie obce

że każda z nich potrafi zaraz

przemienić się w tłustego ptaka

w srebrnego pstrąga

w noworodka ludzkiego

Wypowiedzieć pomiędzy

proste a niemożliwe

pomiędzy tobą a mną

pomiędzy żywą a umarłym

pomiędzy snem a jawą

pomiędzy dotknięciem a miłością

pomiędzy ręką a myślą

pomiędzy smutkiem a ukojeniem

A tam

jaki tam zgiełk

jak tam ciasno i gęsto

tam gdzie mieści się wszystko

ponieważ nie ma innej przestrzeni

innego czasu innego życia

innego szczęścia innego bólu

(Rzwś, s. 35)

Wstęp

Anna Kamieńska, żona poety Jana Śpiewaka, poetka, tłumaczka, eseistka, urodziła się 12 kwietnia 1920 roku w Krasnymstawie1. Ukończyła gimnazjum w Lublinie, a od 1937 roku uczyła się w Liceum Pedagogicznym w Warszawie. Okupację spędziła w Lublinie i na wsi lubelskiej, biorąc udział w tajnym nauczaniu. Po wojnie studiowała filologię klasyczną na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim i Uniwersytecie Łódzkim. Debiutowała na łamach „Odrodzenia” w roku 1945. Pracowała w redakcji tygodnika „Wieś” (1946–1952), „Nowa Kultura” (1952–1957), „Życie Literackie” (1953–1976), a w latach 1968–1980 współpracowała z „Twórczością”. Od 1973 roku związana była ze środowiskiem dominikańskiego miesięcznika „W drodze”.

Poezja Kamieńskiej początkowo łączy się z nowym ideologicznym porządkiem w powojennej Polsce, o czym świadczą jej socrealistyczne tomy: Wychowanie (1949), O szczęściu (1952), Bicie serca (1954). Stopniowo poetka zwraca się w stronę uniwersalnych wartości, obficie korzystając z tradycji antycznej oraz symboliki, której fundament stanowi religia chrześcijańska: Pod chmurami (1957), W oku ptaka (1960), Źródła (1962), Odwołanie mitu (1967), aż do przełomu religijnego w tomach Biały rękopis (1970) i Wygnanie (1970). Po nawróceniu Kamieńska coraz intensywniej stawia pytania o sens życia i konieczność śmierci, o czym świadczą tomy Herody (1972), Drugie szczęście Hioba (1974), Milczenia (1979), Wiersze jednej nocy (1981), W pół słowa (1983), w których dostrzegamy sakralną wizję rzeczywistości. Centralną kategorią poetyckiego świata Kamieńskiej staje się wieczność postrzegana jako obecność Boga-Miłości, który przenika całą rzeczywistość człowieka i świata.

Poetka zajmuje się też eseistyką, jest autorką szkiców literackich Pragnąca literatura (1964) i Jeden z grzechów pięknych (1967), oraz antologii Od Czarnolasu (1971) i Od Leśmiana (1974). Ważne miejsce w twórczości Kamieńskiej zajmują zagadnienia biblijne, które rozważa w Twarzach Księgi (1982) i Na progu słowa (1985) oraz – w napisanej dla dzieci – Książce nad książkami (1985). W jej dorobku znajduje się również proza fabularna – Czasy małego szczęścia (1963), Rozmowy z profesorem Daleczko (1969), zbiór opowiadań Deszczowe lato (1980) i wiele utworów dla dzieci – W Nieparyżu i gdzie indziej (1967), Rozalka Olaboga (1968), Złote litery (1974), Wszystko jest w Psalmach (1989). Zapis refleksji osobistej i filozoficznej utrwalają dzienniki: Notatnik 1965–72 (1982) i Notatnik 1973–79 (1987). Ważną część twórczości Kamieńskiej stanowią jej prace translatorskie – poetka zajmowała się przekładem ludowej poezji bułgarskiej, rosyjskiej i serbsko-chorwackiej, czeskiej i słowackiej. Jej autorstwa jest również tłumaczenie dzieła O naśladowaniu Chrystusa Tomasza a Kempis oraz Talmudu (wespół z Szymonem Datnerem). Anna Kamieńska umarła 10 maja 1986 roku w Warszawie. Spoczywa na Cmentarzu Powązkowskim.

Poezja Anny Kamieńskiej obejmuje okres ponad czterdziestu lat jej zmagania z życiem (1945–1986). Kolejne tomiki stanowią zapis wędrówki poetki, która stawia pytania i próbuje formułować odpowiedzi. Ta poetycka filozofia (a właściwie poetycka antropologia) ma swoje założenia, okresy rozwoju, argumenty, dogmaty i świętości. Nie jest jednak traktatem o człowieku – nie wszystko tu uporządkowane, udowodnione, uschematyzowane. Raczej przeciwnie, logika Kamieńskiej to logika poetycka, myślenie jest myśleniem sercem, zaś definicjom i aksjomatom towarzyszy nieodłączny cień niepewności i zaprzeczenia. Taka jest, moim zdaniem, każda prawdziwa poezja: pragnie dotknąć tajemnicy i wyrażać niewyrażalne, jej zadaniem jest poszukiwanie prawdy o człowieku – poeta staje się tym, który objaśnia człowiekowi sens jego „ja”. Dlatego analiza utworów lirycznych – według autorki Białego rękopisu – w stały sposób zagrożona jest możliwością pomyłki, zdrady poezji, opisu unieruchomionych i martwych obrazów, które rozminą się z istotą twórczości – nie jest łatwo dokonać analizy krytycznej nawet stosunkowo mało obszernych utworów2. Każda bowiem myśl krytyczna zarażona jest swoistym duchem parodii. Być może dlatego sama Kamieńska twierdziła, że wszystkie najbardziej inteligentne komentarze dotyczące jej własnej poezji wydawały jej się słowami „obok”3 – poezji nie można zrozumieć „do końca”4.

Liryka Anny Kamieńskiej zasługuje na uwagę ze względu na niezwykłą pasję poetki w poszukiwaniu odpowiedzi na najważniejsze pytania, które stawia sobie człowiek: o sens życia, miłości i śmierci. Dość lakonicznie, ale zarazem trafnie, oddaje istotę tej poezji I. Smolka: „Jest to liryka poważna, która bierze odpowiedzialność, nie zmyśla, nie kłamie”5. W swej poezji Kamieńska zbliża się do mowy milczenia – jej ostatnie wiersze często stają się modlitwą, w której poetka zwraca się do Boga. Ten sakralny charakter twórczości autorki Białego rękopisu (dotyczący nie tylko poezji, ale także Notatnika i szkiców biblijnych) został obszernie omówiony w odniesieniu do drugiej części pisarstwa Kamieńskiej (1970–1986)6. Jednak również w pierwszej części twórczość Kamieńskiej charakteryzuje swoisty klimat obecności sacrum. Stąd niniejsze opracowanie podejmuje próbę uchwycenia przemian, które następowały w liryce Kamieńskiej właśnie w okresie od Wychowania (1949)7 do Białego rękopisu i Wygnania (1970).

Wśród istotnych omówień poezji Anny Kamieńskiej na największą uwagę zasługują prace Z. Zarębianki oraz Z. Chojnowskiego i S. Dłuskiego. Trójka badaczy podjęła największy wysiłek przedstawienia twórczości Kamieńskiej i interpretacji całości spuścizny pisarskiej autorki Dwóch ciemności8. Z. Zarębianka9 z wielką starannością odkrywa konteksty całej twórczości Anny Kamieńskiej: świadectwem tego jest odwoływanie się do korespondencji, tradycji literackiej i aspektów teologicznych, które stanowią dodatkowy komentarz do analizowanej twórczości. Badaczka pojmuje lirykę Kamieńskiej jako poezję wymiaru sanctum, której najistotniejszym tematem jest wieczność zjednoczona miłością. Świeckie sacrum, którego obecność obserwujemy we wczesnej liryce Kamieńskiej, przemienia się w mistyczne nasłuchiwanie ciszy – spotkanie z osobową Tajemnicą. W poezji autorki Twarzy Księgi widoczna jest – według Zarębianki – znajomość świata Biblii. Godna podkreślenia jest także gotowość samej badaczki, aby wsłuchiwać się w Księgę wraz z poetką i bohaterem jej liryki10.

Dla Z. Chojnowskiego11 przedmiotem badań stają się przemiany twórczości Anny Kamieńskiej. Poza tytułowym problemem metamorfoz Chojnowski w swoim opracowaniu wnikliwie analizuje ewolucję motywów maryjnych w twórczości poetki, jej prace krytyczne dotyczące literatury dla dzieci oraz związki z pisarstwem Marii Konopnickiej. Olsztyński badacz podkreśla socjalistyczny początek poetyckiej drogi Kamieńskiej, jej terminowanie w szkole antyku, etap zachwytu naturą, późniejsze związki z reizmem i turpizmem – aż do odkrycia etycznej mocy słowa poetyckiego, które jest świadectwem wiary i umożliwia spotkanie z Bogiem.

Natomiast S. Dłuski12 stara się nadać swojej pracy – w stosunku do opracowań Zarębianki i Chojnowskiego – „charakter polemiczny”13. Jego dzieło zawiera cztery części: autor przedstawia związek twórczości Kamieńskiej z egzystencjalizmem, dialog z kulturą ludową i światem natury, zagadnienie przemiany duchowej poetki oraz problematykę cierpienia („dialog z Hiobem”). Dłuski z większym zaangażowaniem niż poprzednicy dokonuje rekonstrukcji kontekstu filozoficznego, w którym zanurzona jest poezja Kamieńskiej (obficie cyt.e Jaspersa, Bubera i Heideggera). Zapewne właśnie ustalenie szerokiego zakresu odniesień do filozofii współczesnej i historii stanowi największy atut książki rzeszowskiego autora. Warto również odnotować najnowsze opracowanie historycznoliterackie, które stanowi praca doktorska opolskiej badaczki, M. Janowskiej14. Autorka przedstawia w nim interesujące zestawienie twórczości Kamieńskiej z prozą M. Jastruna i poezją ks. J. Twardowskiego. W kręgu jej zainteresowań badawczych znajduje się problematyka sacrum (zwłaszcza w Notatniku) i poetycka refleksja na temat cierpień biblijnego Hioba.

Oczywiście, liczne recenzje twórczości Kamieńskiej – zarówno kolejnych tomów poetyckich, jak i prozy fabularnej, literatury dla dzieci, esejów i diarystyki – można odnaleźć w periodykach, zarówno literackich (Twórczość, Życie Literackie, Nowe Książki, Poezja, Odra)15, jak i katolickich (W drodze, Przegląd Powszechny, Przegląd Katolicki, Tygodnik Powszechny, Znak)16. Nie zawsze jednak – taki wniosek płynie z analizy owych szkiców krytycznoliterackich – w sposób zadowalający przedstawiają one twórczość poetki, choć większość autorów dobrze wywiązuje się ze swoich obowiązków krytyka-recenzenta17. Twórczość poetki stanowi również temat najnowszych prac krytycznoliterackich18.

Spośród licznych opracowań krytycznych19 na szczególną uwagę zasługuje tekst J. Sławińskiego20, bardzo istotny dla rozważań nad poezją Anny Kamieńskiej i wielokrotnie powracający w pracach innych badaczy. To właśnie Sławiński jako pierwszy (już w 1960 roku) mówi w odniesieniu do liryki Kamieńskiej o idei podwójności, co później w różnych odmianach powtórzone zostało przez licznych badaczy. I. Smolka stwierdza, w recenzji Białego rękopisu, iż „podmiot liryczny będący sobą i nie-sobą odnajduje miłość w swoim bólu, w swoim cierpieniu, we śnie”21. I na tym polega – zdaniem I. Smolki – istota poezji Anny Kamieńskiej: „wypowiedzieć pomiędzy”22.

Podobne ustalenia towarzyszą Z. Zarębiance, która już we wczesnej twórczości Kamieńskiej dostrzega rozdwojenie świadomości lirycznego bohatera23, oraz H. Zaworskiej: poruszając się na granicy dwóch światów – pomiędzy życiem a śmiercią, Kamieńska „próbuje zatem nazwać owo pomiędzy”24. Zdaniem M. Płacheckiego w twórczości Kamieńskiej dokonuje się atomizacja mowy, która rozmywa granice między ja i nie-ja, aby odnaleźć „ja”, które jest „ja-ty”25. Natomiast dla J. Kornhausera poezja Anny Kamieńskiej stanowi zapis życia pomiędzy, życia na „ziemi niczyjej, na granicy, na progu”. Podmiot-bohater zatrzymany pomiędzy życiem a zmartwychwstaniem czeka na spotkanie ze Stwórcą, który nadaje prawdziwy sens ludzkiej egzystencji26. Z kolei o. J. Salij podkreśla dualizm „dwóch doczesności – skupionej na sobie i transcendentnej wobec samej siebie”27. Nikt jednak nie poświęcił podwójności poezji Anny Kamieńskiej osobnego opracowania i nie podjął trudu syntezy tego zagadnienia, stąd moja praca na temat wczesnej poezji Anny Kamieńskiej, którą można określić jako świat „pomiędzy duchem a materią”.

Przedstawiając poezję Anny Kamieńskiej w niniejszym opracowaniu ograniczono się do pierwszego okresu jej twórczości, od debiutu w antologii lubelskiej (1945) i Wychowania (1949) do Białego rękopisu i Wygnania (1970). Właśnie rok 1970 – według zgodnej opinii badaczy28 – stanowi podstawową cezurę w twórczości Kamieńskiej. To rok przełomu, rok nawrócenia, powrotu do wiary, dodać należy, trudnej drogi powrotu do Boga. Wydaje się, że właśnie okres socrealizmu w liryce Kamieńskiej (1945–1957)29 oraz jej poszukiwania intelektualno-moralne aż do przełomu religijnego (1957–1970), najlepiej ukazują zmagania poetki w przestrzeni pomiędzy sferą materii i światem ducha. Cała wczesna twórczość jest w stanie niepewności, poszukiwań, w tyglu rozmaitych możliwości, zaś późniejsze dokonania poetyckie są już stygmatyzowane przełomem z 1970 roku. Oczywiście, to późniejsza faza twórczości autorki Herodów stoi na wyższym poziomie artystycznym, ale w swojej pracy bardziej zainteresowany jestem zmaganiem poetki o odnalezienie swego miejsca w świecie idei. Poza tym, w dotychczasowych badaniach ów drugi okres pisarstwa Kamieńskiej poddany został szczegółowym analizom, w których wczesna poezja Kamieńskiej zostaje nierzadko zbanalizowana. Tymczasem wiersze pisane w pierwszym okresie posiadają wielkie bogactwo życia duchowego, czego najlepszy – i paradoksalny – dowód stanowią aluzje, stylizacje i odwołania biblijne, obecne we wczesnych wierszach poetki. A zatem już „od początku” świat duchowy towarzyszy drodze poetyckiej Kamieńskiej i powoduje istotny dysonans w ideologii materialistycznej, która charakteryzowała jej poezję tamtego okresu.

W niniejszej pracy poezja Anny Kamieńskiej przedstawiona jest jako rozpięta pomiędzy duchem a materią. Zarejestrowana zostaje nie tyle naturalna właściwość rzeczywistości, która jest pełna dychotomii, dualizmów i rozmaitych ambiwalencji. Raczej poszukuje się poetyckiej podwójności, która – w moim przekonaniu – stanowi cechę charakterystyczną liryki Anny Kamieńskiej. Wychodząc od analizy poszczególnych utworów, dokonana została próba uchwycenia istoty podmiotu, który w tej poezji – po spotkaniu z wszechmocą śmierci – jest rozbity, rozdwojony, niepewny siebie. Swoje poszukiwania wyprowadzam z intuicji badawczej, która zrodziła się we mnie podczas analizy poezji autorki Białego rękopisu oraz lektury prac historyczno- i krytycznoliterackich. Podjęty temat przedstawiony został w trzech wymiarach: apofatycznym, eschatologicznym i ostiumicznym. W poezji Kamieńskiej występują dwa wszechobecne tematy – śmierć i miłość, zaś niniejsze opracowanie posługuje się strategią trzech spojrzeń – podejmuje rozważania niejako w trzech odsłonach, stąd powroty tematyczne, które uobecniają się podczas ukazywania różnych kontekstów tej samej rzeczywistości.

Podczas przygotowania niniejszego opracowania napotkałem swoiste problemy terminologiczne. Wielokrotnie przywoływane w pracy pojęcie „podmiotu” spotkać można w dwóch znaczeniach: podmiot jako „ja” liryczne (podmiot mówiący, czyli podmiot czynności twórczych) oraz podmiot jako podstawa człowieczeństwa, to, co nadaje sens ludzkiej egzystencji (w znaczeniu „podmiotowości”). Istnieje potrzeba ustalenia jednorodnej definicji, jednak pośród wielu cyt.anych prac spotykamy różne ujęcia tej samej rzeczywistości, więc nie sposób dokonać zadowalającego uzgodnienia terminów. Podobny problem nastręczają pojęcia metafizyczności i mistyki, które w odniesieniu do liryki Anny Kamieńskiej badacze używają w różnych odcieniach znaczeniowych. Metafizykę pojmuję w sposób zdefiniowany przez I. Smolkę30, zaś mistykę jako poetycką modlitwę, zapis poszukiwania tajemnicy, która wykracza poza ograniczenia rozumu31. Tak pojmowana poezja mistyczna nie oznacza oczywiście liryki, której język przypomina mistyków nadreńskich (Mistrz Eckhart, Jan Tauler, Henryk Suzo) czy wielkich mistyków hiszpańskich XVI wieku (św. Jan od Krzyża, św. Teresa Wielka).

Relacja duch – materia wprowadza w poetyckie rozważania na temat sacrum. U wczesnej Kamieńskiej nie jest to rodzaj dyskursu teologicznego, ponieważ poetka wypowiada się niejako w obliczu Nieobecnego (wymiar apofatyczny) – daleko jej jeszcze do nawrócenia. Fascynacja quasi-sakralną rzeczywistością, pięknem materii, powoli – poprzez idee panteistyczne – ulega przemianie w swoistą refleksję nad tajemnicą osobowego Boga. Przemiany relacji do Boga w poszczególnych okresach twórczości znajdują odbicie w poetyckiej drodze od humanizmu (quasi-sacrum) do konfesji (osobowy obraz Boga). Rozdział pierwszy (W obliczu Obecnego), który poświęcony został temu zagadnieniu, zajmuje się nie tyle obrazem Boga w poezji Kamieńskiej, ale wewnętrznym rozdarciem, które towarzyszy poszukiwaniu początku wszystkiego. Pomiędzy wiarą a niewiarą, widzialnym a niewidzialnym, materialnym a duchowym, stoi człowiek, który próbuje dotknąć Tajemnicy. Bardzo istotną rolę w poetyckich poszukiwaniach Anny Kamieńskiej pełni Biblia, dlatego często przywołuję teksty święte jako kontekst liryki autorki Dwóch ciemności.

Drugi rozdział pracy (W poszukiwaniu tożsamości) ukazuje antropologię poetycką Kamieńskiej. W sposób szczególny podjęto analizę wymiaru eschatologicznego, nieodłącznie towarzyszącego liryce poetki. Analizie poddano wiersze, w których przedstawiony jest człowiek, ukazywany wobec problematyki czasu, śmierci i wieczności. Wskazano na charakterystyczne dla Kamieńskiej kategorie nadziei, męstwa (dzielności) i pokory. Ukazano wzorce osobowe i swoistą pedagogię poetycką, która prowadzi dialog z bohaterami biblijnymi, świętymi i współczesnymi oraz podaje ars vivendi dla czytelnika. W przestrzeni pomiędzy życiem a śmiercią poetka dokonuje odkrycia wieczności – możliwości spotkania z Bogiem, które prowadzi do spotkania z drugim człowiekiem i odkrycia własnej tożsamości.

Trzecia część pracy (W świecie przemian) wskazuje na wymiar ostiumiczny wczesnej poezji Kamieńskiej. Podjęto próbę uchwycenia zmian kreacji podmiotu lirycznego: od „ja” wczesnej twórczości do „ja” Białego rękopisu, które nazywam „ja” ostiumicznym, będącym specyficzną własnością kreacji poetyckiej w twórczości poetki. Kategoria ostiumiczności określona zostaje jako „podwójność” podmiotu lirycznego. Wskazano na cztery możliwości uzasadnienia ostiumiczności w poezji A. Kamieńskiej32 – ostiumiczność jako: 1) dziedzictwo poetyki quasi-sacrum wczesnej twórczości; 2) symboliczny gest rozpaczy w obliczu śmierci, tu niejako odwrócony (negacja negacji); 3) swoiste odczytanie apokatastasis panton; 4) realizacja idei paschalnej znanej z ksiąg biblijnych.

Wczesna poezja Anny Kamieńskiej zostaje przedstawiona w niniejszym opracowaniu jako stan (sytuacja, kategoria) „pomiędzy duchem i materią”, który charakteryzuje całą twórczość poetki. Zakres podjętych badań obejmuje okres 1945–1970. Pozwalam sobie jednak przywoływać fragmenty, które pochodzą z późniejszej twórczości Anny Kamieńskiej33. Przyjęta strategia badawcza polega na analizie wybranych tekstów poetyckich i próbie uchwycenia stopniowego krystalizowania się nowej kategorii podmiotu w liryce Kamieńskiej. Problematyka ducha i materii wymaga zapewne subtelnej i uważnej lektury poezji oraz dużej biegłości w analizowaniu rozmaitych kwestii (w tym skrajnych stanowisk, od nihilizmu do mistyki). Więcej, zagadnień przenikania się świata materialnego i duchowego nie sposób wyczerpać, a więc można odnieść wrażenie, iż podjęty temat przekracza możliwości i kompetencje badacza. Po prostu jest zbyt trudny...

Owszem, jednak nie warto podejmować łatwych tematów!

* * *

Niniejsza praca jest owocem spotkań na seminarium z literatury współczesnej, prowadzonym przez Panią Prof. Mirosławę Ołdakowską-Kuflową. Wyrażam ogromną wdzięczność za pomoc i troskę mojej Pani Promotor, bez której nie byłoby tego, co jest. Dziękuję także Panu Prof. Józefowi Fertowi (KUL) oraz Panu Prof. Kazimierzowi Nowosielskiemu (UG) za życzliwe uwagi zamieszczone w recenzjach. Słowa wdzięczności kieruję również do Ks. Prof. Józefa Kudasiewicza i Ks. Prof. Tadeusza Gaci oraz Ks. Dra Jacka Golbiaka i Ks. Dra Grzegorza Głąba. I wreszcie – jak powiada Karol z Włoszczowy – last but not least, dziękuję Siostrom Nazaretankom z Kielc. Jakby kto pytał: Słowackiego 5! Bóg Wam zapłać… za wszystko. Cóż powiedzieć? Lata lubelskie i pochylanie się nad literaturą – to był naprawdę piękny czas. Teneor votis!

ks. Stefan Radziszewski

Część pierwsza: W obliczu Obecnego (wymiar apofatyczny)

Czy pamiętacie etymologię słowa Absolut?

Ab-solvere oznacza uwalniać, rozwiązywać.

Ab-solut to coś, co zostało odwiązane i uwolnione.

Od czego? Od nas przede wszystkim, od naszego

poznania, od naszej zagarniającej, scalającej

myśli (…) Należy szukać tego, co absolutne, czyli

tego, co oddzielone od nas, co transcendentne,

co wzbudza nasze pragnienia, co niepojmowalne1.

Literatura polska w latach 1945–1989 borykała się ze zmorą ideologii komunistycznej. Po kolejnych przełomach (nade wszystko: Październik 1956, Marzec 1968) można mówić o uzyskaniu względnej suwerenności, jednak aż do obalenia komunizmu w 1989 literatura pozostaje w swoistym uwikłaniu polityczno-ideologicznym. Nawet dzisiaj budzą grozę słowa o „rezerwacie poezji” w socrealizmie, który opisał J. Sławiński2. Rok 1956 przynosi „odwilż”, która daje możliwość debiutu wydawniczego wielu twórcom (Herbert, Białoszewski, Grochowiak, Harasymowicz)3. Anna Kamieńska, podobnie jak W. Szymborska i T. Nowak, należy do grona tych poetów, którzy „wychodząc z wyraźnie zaznaczonej w momencie debiutu prywatności, refleksyjności, nie musieli od początku budować własnych warsztatów”4. Stąd problemy, które spotykamy w datacji okresu socrealizmu w poezji Kamieńskiej, a także niepewność, towarzysząca klasyfikacji kolejnych tomów wobec przełomu 1956. Niektórzy badacze utrzymują, że romans z socrealizmem trwa u Kamieńskiej aż do roku 1960 (Z. Chojnowski, K. Nowak)5, inni – do roku 1957 (A. Słucki)6. Wydaje się, że właściwą cezurą dla socrealistycznej poetyki Kamieńskiej jest właśnie rok 1957 (ogłoszenie tomu Pod chmurami) – jedynie trzy pierwsze zbiory wierszy można uznawać za socrealistyczne.

Niezależnie od przyjętych stratyfikacji warto zauważyć, iż w liryce Kamieńskiej sygnały sacrum odnajdujemy od początku. Poetyckie poszukiwanie piękna i sensu towarzyszy poetce, która w swej twórczości wyraziście kreuje podmiot mówiący, charakteryzujący się odpowiedzialnością za słowo oraz ujawniający poprzez wiersz swoją myśl o świecie i człowieku7. Wydaje się, że następujący po roku 1956 powrót krajowej poezji do tradycji i kultury, od której próbowano ją odseparować8, u Kamieńskiej nie jest konieczny – w jej twórczości antyk i chrześcijaństwo są fundamentalną podstawą jej pisarstwa. Obecna jest również problematyka religijna, choć odwołania biblijne posiadają w tym przypadku rozmaitą wartość i uzasadnienie9.

W części pierwszej niniejszego opracowania podjęto próbę ustalenia obrazu Boga we wczesnej twórczości Anny Kamieńskiej (1945–1970). Przyjęta powszechnie periodyzacja dziejów literatury polskiej (interesują nas dwa okresy: 1945–56 i 1956–76), pozwala dostrzegać w pisarstwie Kamieńskiej aż do przełomu religijnego (w roku 1970) przemiany, poprzez które omawiana liryka przechodzi na prawach przynależności do literatury polskiej. Jednak bardziej szczegółowe ustalenia powinny podążać w kierunku wyróżnienia etapów twórczości poetki, związanych z edycją kolejnych tomików wierszy. Wówczas analiza liryki A. Kamieńskiej przyjmuje następujący porządek chronologiczny:

etap I: 945–1957 (Wychowanie, O szczęściu, Bicie serca);

etap II: 957–1962 (Pod chmurami, Dobranoc matce, W oku ptaka);

etap III: 962–1967 (Źródła, Rzeczy nietrwałe, Odwołanie mitu);

etap IV: 967–1970 (Biały rękopis, Wygnanie).

Warto – mówiąc o periodyzacji poezji Anny Kamieńskiej – skomentować podział, który przedstawia w swym opracowaniu Z. Chojnowski. Jego zdaniem całość twórczości autorki Białego rękopisu można podzielić na pięć okresów: 1) „urząd szlachetnego rozumu” i „pracowita matka lęków” (eklektyzm młodzieńczych wierszy) – 1939–48; 2) „mowa prosta” i „muza skromna” (ku prywatnemu socrealizmowi) – 1949–54; 3) „rusałki wieczystych dolin” i „ojczyzna wulgarna” (w czyśćcu nieposłuszeństwa) – 1955–57; 4) „wróciliśmy więc znów do początku” (mit pierwotności) – 1957–68; 5) „pora daremności nauk” (mowa paradoksów) – 1970–86.

Zdaniem olsztyńskiego badacza Kamieńska w Wychowaniu (1949) dokumentuje swoje młodzieńcze poszukiwania z l. 1939–48. „Doświadczenia apokaliptyczne ujęły prawdy ogólne, piękno, wiarę w Boga, wiarę w człowieka i jego samego, tradycję, w ironiczny cudzysłów”10. Poezję Kamieńskiej w tym czasie cechuje pragnienie porządkowania świata-słowa oraz naiwny racjonalizm i humanizm socjalistyczny. Podmiot liryczny często jest pełnym pasji wychowawcą, który próbuje budować nowy ład po wojennej apokalipsie. Zwłaszcza po roku 1947 wiersze Kamieńskiej przenika klimat zadowolenia z życia w sielankowej rzeczywistości socjalistycznej ojczyzny.

Drugi etap – według periodyzacji Chojnowskiego – to stricte socrealistyczne tomy O szczęściu i Bicie serca z l. 1952–54. Kamieńska zajmuje się opiewaniem „świętych” komunizmu, tematyką walki o pokój, pochwałą powszechnej oświaty oraz nauki i scjentyzmu. Chociaż ujawnia się swoiste „pęknięcie” w liryce Kamieńskiej: napięcie pomiędzy oficjalnością a prywatnością, głosem agitatora i głosem osobistym11. Trzeci etap otwiera tom Pod chmurami (1957), który Chojnowski postrzega jako prawie schizofreniczny ciąg ujęć lirycznych: z jednej strony wiersze Kamieńskiej nadal realizują wzorzec liryki socrealistycznej – z drugiej całkowicie od niego odbiegają. Bohater liryczny wierszy Kamieńskiej w styczności z przyrodą przeżywa swój akt przeistoczenia, dzięki siłom natury odnajduje własną moc psychiczną i moralną. Ideologia w tym czasie przestaje być dla Kamieńskiej inspiracją poetycką, zaś jej liryka (raczej nieświadomie i mimowolnie) zbliża się ku metafizyce, zajmując się nade wszystko problematyką prawdy i artyzmu w poezji.

Z kolei etap sprzed przełomu religijnego charakteryzuje zwrot ku przeszłości. Chojnowski – przeciw opiniom Matuszewskiego i Maciąga – nie zalicza wierszy Kamieńskiej z l. 1957–68 do liryki filozoficznej12. Jego zdaniem intelektualizm Źródeł, Rzeczy nietrwałych oraz Odwołania mitu, należy odczytywać jako poszukiwanie samoświadomości poetyckiej, próbę ukazania człowieka zagubionego pośród żywiołów świata. Wiele w tych poszukiwaniach postawy panteistycznej, ale często pojawia się tęsknota metafizyczna, szukanie świata „ponad”. Zdaniem Chojnowskiego w liryce Kamieńskiej l. 1957–68 uwidacznia się największa rozpiętość uczuć (badacz sięga po biblijne porównanie: od Pieśni nad pieśniami do Księgi Koheleta), jaką można odnaleźć wśród najwybitniejszych poetów polskich II połowy XX wieku.

W ostatnim etapie twórczości Kamieńskiej (1970–86) pojawia się programowo „przestrzeń transcendentna”. Chojnowski wskazuje, iż już od roku 1956 stałymi motywami utworów poetki były oczekiwanie i głód, jednak właśnie w ostatnim okresie krystalizuje się poetycka filozofia Kamieńskiej, którą można nazwać mistycyzmem poetyckim. Milczenie, prostota, pokora (przejrzystość) – należą do cech charakterystycznych tej liryki, która wypływa z osobistej „potrzeby świętości” Anny Kamieńskiej.

Wypada zgodzić się z ustaleniami olsztyńskiego badacza, chociaż wydaje się, iż periodyzacja twórczości Anny Kamieńskiej powinna bardziej uwzględniać osobiste przeżycia poetki, związane ze śmiercią najbliższych. Stąd bardziej uzasadniony byłby podział oparty nie tyle na przemianach w literaturze polskiej, ale uwzględniający biograficzne fakty, które – sąsiadując niejako z datami wydarzeń historycznych – w charakterystyczny sposób przesuwają poszczególne etapy twórczości poetki w jej poezji od zakończenia wojny do przełomu religijnego (i śmierci):

– 1945 (koniec wojny),

– 1 marca 1956 (śmierć matki),

– 21 grudnia 1967 (śmierć męża),

– 1970 (przełom religijny),

– 10 maja 1986 (śmierć poetki).

Przemiany (metamorfozy), które ustala Chojnowski dokonują się jako długotrwałe procesy i zapewne nie są u Kamieńskiej świadomym zabiegiem. Raczej przeciwnie, poszczególne tomiki dokumentują niejako ex post zmiany, które zaistniały w życiu wewnętrznym poetki: od naiwności młodej racjonalistki i entuzjastki nowego ładu – do poezji poszukującej tajemnicy istnienia, tajemnicy przekraczającej granicę śmierci. Stąd moja propozycja, aby wyznacznik w periodyzacji twórczości Kamieńskiej stanowił porządek chronologiczny, związany z edycją kolejnych tomików jej wierszy.

1. PUSTY KOŚCIÓŁ

Czas apokalipsy – Dzieciństwo – Zły bóg – Sola materia

1. Czas apokalipsy

Poszukiwania sensu, które charakteryzują człowieka, w sposób szczególny ujawniają się w Piśmie świętym. Biblijny status poezji Anny Kamieńskiej pozwala na analizę jej poszukiwań, tęsknot i pragnień, które można zapisać jako przestrzeń definiowania człowieka pomiędzy duchem a materią. Stąd święta Księga może posłużyć jako mapa poetyckiej wędrówki Kamieńskiej, od socrealistycznego zachwytu światem i nową ideologią – do głębokiego namysłu nad rzeczywistością sacrum. Od uwielbienia quasi-sakralnych odkryć powojennej rzeczywistości, poprzez zagubienie i utratę złudzeń, poetka przechodzi do trudnej rozmowy z nieznaną, duchową Obecnością. Trudno – zwłaszcza w pierwszych tomach Kamieńskiej – mówić o aspekcie teologicznym jej wierszy. W zamęcie rozmaitych idei poetka bardziej stawia pytania o relację duch – ciało, mniej w jej intuicyjnych zapisach konkretnych odpowiedzi. Biblia stanowi więc dla niej (choć z różną intensywnością na kolejnych etapach twórczości) rodzaj przewodnika13, jest Wergiliuszem w poetyckiej podróży po ziemskich piekłach i rajach. Ta apofatyczna droga podjęta zostaje przez poezję, aby dotknąć tajemnicy człowieka, przynieść rozwiązanie odwiecznego problemu życia i śmierci, rozwiązać aporię duchowego i materialnego wymiaru człowieka.

Wczesna Kamieńska nie sięga po Biblię w poszukiwaniu Absolutu, zajęta jest bowiem budowaniem „nowej ojczyzny”. Owszem, u Kamieńskiej w socjalistycznym krajobrazie jest miejsce na świątynię, jednak w Wychowaniu (1949) czas modlitwy podąża w kierunku przeszłości, aby ustąpić temu, co jest prawdziwym życiem i jedyną przyszłością człowieka:

Wiosłami dźwięku biją na płask dzwony

To kościół, który czas podwójny mierzy,

Bo czas modlitwy i – chcąc nie chcąc – drugi:

Pracy i życia, co gdzie indziej zmierza

I od Angelus odpryska daleko

(Biblioteka, W, s. 52)

W wierszu dzwony biją na Anioł Pański, ale nowy człowiek już nie rozumie ich wezwania (modlitwa to obco brzmiące Angelus), jego serce jest „daleko”, jego życiem stała się praca. Lud pracujący okazuje jednak swą wspaniałomyślność: nie przeszkadza mu nazbyt dźwięk dzwonów. Właściwie jest to dźwięk pogrzebowy – umiera religia i odpływa („wiosłami dźwięku”) na drugi brzeg, staje się zapomnianą melodią, która rozbrzmiewa niegroźnie po drugiej stronie Styksu. „Podwójny” czas nie jest tu sygnałem ambiwalencji – czas wiary to przeszłość, a prawdziwe życie przynosi nowa religia.

(...)

Text copyright © 2012

Wydawca:

Artemis

Wszystkie prawa zastrzeżone

All rights reserved

www.artemisbook.eu