© ks. Stefan Radziszewski

skład i łamanie wersji elektronicznej:

Piotr Duda

www.eskadruk.pl

Grafika na okładce: Jacek Sroka, Księżyc, 2008

ISBN ePub: 978-83-62808-35-9

ISBN MOBI: 978-83-62808-34-2

Spis treści

Wykaz skrótów

Słowo wstępne

Tango & Cash

Wykaz skrótów

Ca Abelardo Castillo, Inny Judasz

Cu John Anthony Cuddon, Testament Judasza

G Jan Grzegorczyk, Chaszcze

H Janina Hertz, Mozaika z Noemi

I Ireneusz Iredyński, Żegnaj, Judaszu

K Nikos Kazantzakis, Ostatnie kuszenie Chrystusa

P Leo Perutz, Judasz Leonarda

Słowo wstępne

Dlaczego wielu ludzi dzisiaj tak mocno interesuje się dziejami apostoła zdrajcy? W jakim celu czytają Ewangelię Judasza i pragną poznać jego dramat? Skąd pomysł, aby właśnie Iskariota stał się bohaterem naszych dni?

Judasz Iskariota to człowiek, którego powołał Pan. Jezus powiedział do niego: Pójdź za Mną! A Judasz poszedł. Zostawił swoje życie w rodzinnym Karioth. Przygoda z Mistrzem z Nazaretu odmieniła wszystko. A jednak nie odmieniła wszystkiego... Zostało serce, w którym miłość do srebrników była silniejsza od wiary. Zostało pragnienie, aby Mesjasz wyzwolił Izraela z niewoli politycznej, aby ogłosił swoje królestwo już na tym świecie. W sercu Judasza nie było miejsca na miłość i pokorę, które pochodzą od Boga. Dlatego pocałunkiem wydał Jezusa. Potem jednak opamiętał się, rzucił trzydzieści srebrników arcykapłanom – ale było już za późno...

Tragedia Judasza niepokoi. Patrzymy na jego los i codziennie od nowa uczymy się, że w życiu trzeba się lękać tylko jednego: zdrady Jezusa za trzydzieści srebrników jałowego zadowolenia. Siedem twarzy Judasza to siedem fotografii apostoła. Poszedł za Jezusem, który dał mu wszystko, a on wszystko stracił. Spotykamy Judasza z czasów apostolskich (Castillo, Kazantzakis, Hertz), a także ludzi, którzy zasłużyli na miano zdrajcy (Cuddon, Grzegorczyk, Iredyński, Perutz). Każda kolejna „wersja” Judasza zaprasza do refleksji: można być tak blisko Jezusa i wszystko utracić. Można zniszczyć swoje szczęście i swoje powołanie.

Ks. Stefan pełni rolę przewodnika po drogach literatury XX wieku, która przedstawia historię apostoła zdrajcy. Nie tylko wyjaśnia tajniki zdrady Judasza, ale zaprasza czytelnika do wierności. Wzywa słowami świętej księgi – Bądź wierny aż do śmierci (Ap 2, 10), ale i głosem poety – Bądź wierny Idź (Herbert). Niech mądry i uważny czytelnik napełni swoje serce miłością i łaską. Niechaj każdy dzień stanie się psalmem wierności Bogu, który jest.

Abyśmy nie byli Judaszami...

† Kazimierz Ryczan

Biskup Kielecki

I

Tamci byli zawsze

głodni albo senni

Kiedy on mówił

że to ostatnia wieczerza 

tylko ja podniosłem oczy 

znad mojej miski1.

Judasz skazany był na potępienie, 

jeszcze nim w mózgu Kaina dojrzała myśl o pierwszej zbrodni2.

Tango & Cash

(historia Judasza według Abelarda Castillo)

Tango...? Albowiem Abelardo Castillo, autor El otro Judas, jest Argentyńczykiem. Opowiada w swoim dramacie o upadku Iskarioty, o jego tańcu ze śmiercią. Cash...? Ponieważ według Ewangelii apostoł zdrajca miał słabość do pieniędzy. Jaki jest dramat Judasza w dramacie, który napisał młody pisarz w roku 1959? Na ile powtarza dane, jakie utrwalili w swoich dziełach ewangeliści3? W jaki sposób historia zdrajcy zostaje „poprawiona” przez współczesnego dramatopisarza? Inny Judasz Castillo to wersja kanoniczna, czy może jednak rodzaj apokryfu? A może Judasz Argentyńczyka to święty Judasz, który nie jest złodziejem i zdrajcą, ale został wciągnięty w wielkie sprawy i stał się kozłem ofiarnym – nie tyle on zdradził, co sam został oszukany, wykorzystany i zdradzony przez Boga, któremu służył, i przez Jezusa, którego kochał?

Słodki Judasz

Abelardo Castillo w tytule swej jednoaktówki zaprasza na spotkanie z „innym” Judaszem. Swoją obietnicę popiera umieszczając prowokacyjne motto, którego autorem jest Thomas de Quincey:

„Nie jedno, lecz wszystko, co tradycja przypisuje Judaszowi Iskariocie, jest fałszywe” (Ca, 45). Na scenie pojawia się osiem osób: Judasz z Kariothu, zwany Iskariotą, Jakub, Jan, Szymon, zwany Piotrem, dwaj żołnierze (jeden z nich nosi imię Malchus), kapłan świątyni, głuchoniema żebraczka, zaś w finale chór śpiewa wersety psalmu 72. Didaskalia informują, iż akcja sztuki rozgrywa się w Jerozolimie, w 33 roku naszej ery, a XIX rządów cesarza Tyberiusza, Izrael od stu lat jest prowincją rzymską (Ca, 45). Władzę nad narodem żydowskim sprawuje Herod Antypas oraz prokurator Poncjusz Piłat. Judasz i Jan siedzą na kamieniach, jest piątek, 14 dzień Nizan, około godziny ósmej. Zanim rozpocznie się pierwsza scena, Castillo opisuje apostołów.

Według didaskaliów Judasz jest mężczyzną młodym, niemal pięknym. Mimo że nie jest potężnej budowy, emanuje z niego dziwna siła; jego twarz okrągła o rysach znamionujących gwałtowność – jest piękna, nieco może podobna do twarzy Jezusa, lecz surowa i zdradza walkę sprzecznych myśli w jego mózgu (Ca, 45).

Natomiast towarzyszący mu Jan jest jego przeciwieństwem: zaledwie wyszedł z lat chłopięcych, łagodny, wydaje się stroskany i bezbronny (Ca, 45). Uważny widz na jednym z murów dostrzeże ledwo widoczny kawałek sznura, który przypomni o swoim istnieniu w scenie finałowej.

W rozmowie z Janem (scena 1) oraz Piotrem i Jakubem (scena 2 i 3) Castillo kreśli charakterystykę Judasza, który – tak piękny i podobny do Jezusa – budzi podziw i zazdrość apostołów. Judasz jest najmądrzejszy wśród apostołów i potrafi objaśnić znaczenie każdego słowa Jezusa (por. Ca, 46). To do niego Piotr zwraca się z prośbą o umocnienie w godzinie udręki (wszyscy już wiedzą, że Jezus zostanie ukrzyżowany): „Och, Judaszu, Judaszu. Ty najlepiej rozumiałeś tajemnice ksiąg i ludzi; wytłumacz nam to. Powiedz, dlaczego to wszystko się stało. Znajdź jakąś przyczynę, która wytłumaczyłaby nam, że to, co się stało, było nieuniknione...” (Ca, 51).

Judasz nie jest jednym z wielu uczniów, ale jest wybrany, szczególnie bliski Jezusowi, zasługuje na uznanie i szacunek. Apostołowie wypowiadają się o nim z aprobatą, wydaje się, iż jego autorytet jest naturalny i nie podlega dyskusji – wszak Iskariota budzi zaufanie, to przyjaciel i obrońca, „Judasz, ten dobry, słodki Judasz” (Ca, 46). Ta dobra natura Judasza (a właściwie ta jasna strona jego osobowości, bowiem wkrótce okaże się, iż serce „słodkiego” Iskarioty kryje w sobie gorzką tajemnicę) ujawnia się poprzez poetycką wrażliwość, z jaką patrzy na Jezusa:

Ludzie jak Rabbi są podobni do czarodziejskiego ptaka, o którym mówią mieszkańcy lasu. Wierzysz, że istnieje, bo słyszałeś jego śpiew pewnej nocy; a może zdaje ci się, że widziałeś go w świetle księżyca pośród oliwkowych gałęzi. Ale to okazy odosobnione. Nie istnieją jako gatunek. Zresztą, kto wie: może i sami nie istnieją (Ca, 46).

Po pojmaniu Jezusa apostołowie uciekli; Castillo przedstawia spotkanie tych, którzy byli najbliżej nauczyciela z Nazaretu. W ewangeliach najbliższe grono uczniów stanowi Piotr, Jakub i Jan, natomiast Castillo dodaje jeszcze Judasza: „Zawsze byliśmy razem, my czterej przy nim” (Ca, 46) – stwierdza tytułowy bohater. A zatem Iskariota jest w centrum wydarzeń, nie jest bynajmniej ostatnim z powołanych. Castillo obala również tezę o chciwości apostoła zdrajcy – wyjaśnia, dlaczego właśnie Judasz rozdawał jałmużnę, troszczył się o pomoc dla najbiedniejszych:

Piotr: Zawsze ci ufał. Wiedział, że jesteś jedynym, którego nie mogą skusić pieniądze.

Judasz: Mój ojciec był bogatym kupcem, to chcesz powiedzieć. Masz rację: jakże mogłaby skusić Judasza garść nędznych monet? (Ca, 48-49).

W tym momencie ujawnia się także ukryty żal Judasza: jego symbolem nie jest miłość (Jan i Jakub) albo wierność (Piotr), ale „sakwa Judasza” (Ca, 48). Ta postawa wynika jednak z rozczarowania – dobra nowina o świecie miłości i sprawiedliwości (Ca, 46) poniosła klęskę, zaś plany umiłowanego Mistrza runęły niczym zamek zbudowany na piasku. To o Jezusie mówi z wyrzutem Judasz: „Znałem człowieka, który chciał to zrobić, i przybrano go w błazeńską szatę, i pluli mu w twarz. I opuścili go” (Ca, 46). Gorzkie „opuścili go” skierowane jest do pozostałych apostołów. Judasz był świadkiem zaparcia się Piotra, który jednak nie przyznaje się do winy, a jego wymówki przerywa pianie koguta (por. Ca, 50). Judasz miota się dręczony wyrzutami sumienia (jest zdrajcą) oraz odrazą do tchórzostwa i podłości współuczniów (oni również zdradzili):

„Wszyscy jesteśmy jednakowo plugawi [...] Czy ma sens, by Barabasz chodził wolno po ziemi, a on konał z rękoma poszarpanymi przez sznury?” (Ca, 50-51). Jakub poprawia go (do ukrzyżowania potrzebne są gwoździe, a nie sznury), ale wydaje się, że Judasz antycypuje rodzaj własnej śmierci. Tak naprawdę apostołowie pocieszają Judasza, jeszcze nie przeczuwając, że mógł wydać Jezusa arcykapłanom:

Jakub: Nie pamiętasz, Judaszu? Nauczyciel rozmawiał z tobą więcej niż z którymkolwiek z nas [...] Jesteś ostatni, który mu służył. Nie masz powodu rozpaczać. A w ogrodzie, nim go pojmano, ty, Judaszu, pocałowałeś go.

Judasz: Pocałowałem go (Ca, 53).

Jednak największym oskarżonym w tyradzie „słodkiego” Judasza jest Bóg. Dlaczego nie ocalił Jezusa? Dlaczego nie stanął w obronie miłości i prawdy? A może sam nie jest prawdziwy i nikogo nie kocha? Może nie zasługuje na ludzką miłość i wcale nie trzeba Go szukać? Ból Judasza nie pozwala mu na chwilę odpoczynku, na jakikolwiek rodzaj nadziei (wszak Jezus jeszcze nie umarł, wyrok nie został jeszcze wykonany), cały czas zdrajca miota się między modlitwą a bluźnierstwem. Przyzywa Boga i przeklina jego wyroki. Chce wierzyć, ale już nie potrafi.

Gorzki sekret

Judasz zdrajca miota się w wewnętrznej walce – z jednej strony żałuje swego czynu (zdradził przyjaciela), z drugiej jest przekonany o swoich racjach (śmierć Jezusa została przewidziana przed wiekami). W rozmowie o ostatniej wieczerzy Jan zastanawia się, który z uczniów zdradził Jezusa:

Jeden z wybranych... Ale który? Kto umoczył w jego talerzu chleb zdrady? Och, Judaszu, Judaszu. Są rzeczy, których nie obejmuje mój ograniczony umysł [...] Ale nie. To nie był jeden. To my wszyscy (Ca, 46).

Na pytanie Jana: „Gdzie jest Bóg”, Judasz odpowiada:

Judasz: Nie wiem. Może gdzieś tam, jak ty powiadasz, nad naszymi głowami. Bardzo daleko. Jako ostatni stopień hierarchii, tak odległy, tak ponad ludźmi, że kto wie, czy zasługuje na to, by istnieć [...]

Jan: Zamilknij. Słabnie twoja wiara. Zabłądzisz, mój bracie. Judasz: To prawda. Judasz błądzi. Słuchaj, Judasz jest już zgubiony bezpowrotnie. Zaczął wątpić w ludzi (Ca, 47).

Judasz, poeta i marzyciel, nie potrafi zrozumieć ekonomii zbawienia. Bóg posłał swego Syna, który głosił orędzie miłości, a potem pozwolił go zabić:

I wtedy budzi cię zwierzęcy ryk, żądanie: „ukrzyżujcie go!”. Spostrzegasz, że nikt nic nie zrozumiał. ONI zwyciężyli raz jeszcze [...] Wtedy Rabbi zostaje sam, jak ów czarodziejski ptak z Getsemani, którego, zdawało ci się, widziałeś którejś nocy (Ca, 47).

Bóg okazał się okrutnym tyranem, który nie interesuje się losem ludzi. „ONI zwyciężyli” oznacza według Judasza nie tyle potęgę ciemności, ale smutną prawdę o obojętności Stwórcy: „Bóg śpi w złoconych tabernakulach świątyń, nie chodzi po ziemi, zgłodniały, pośród niewolników i trędowatych [...] Bo Bóg nie ma nic wspólnego z ludźmi” (Ca, 52). Taka koncepcja Boga jeszcze bardziej wskazuje na gnostycki charakter apostoła zdrajcy – inni apostołowie (jako prości ludzie) zaufali Jezusowi, a on starał się wszystko objąć siłą swojego rozumu i ludzkiej inteligencji. Stąd wielkie cierpienie, gdy rozum odmawia posłuszeństwa i nie sposób wyjaśnić tajemniczych dróg Opatrzności.

Świadomość zdrady drąży serce Iskarioty, który pragnie powierzyć Janowi gorzką tajemnicę:

Słuchaj, mały... Gdyby Judasz powiedział ci coś strasznego, coś, o czym sama myśl ścina krew w żyłach, a serce zamienia się w martwy skrzep tak zimny, jakbyś nosił własną śmierć zamkniętą w piersi... Gdybym ci wyjawił tajemnicę, którą odkryłem wczoraj wieczorem, gdym szukał Boga wśród chmur, gdy jeszcze zostało mi trochę nadziei... (Ca, 47).

Jan nie traktuje słów Iskarioty poważnie, wydaje mu się, iż są to pytania retoryczne, wynik rozpaczy i bólu po pojmaniu Jezusa. Stąd urywane strzępy rozmowy nie przynoszą ujawnienia sekretu Judasza. Jan właściwie głośno myśli: „Powiedz mi, Judaszu, kto go wydał? Kto mógł go nienawidzić tak bardzo, by pójść i sprzedać go książętom Sanhedrynu?” (Ca, 48). Didaskalia przedstawiają reakcję Judasza: Judasz jakby chciał coś powiedzieć, lecz powstrzymuje się. Zmieszany potrząsa głową. Dłuższa cisza. Odpowiedź stanowi powtórzenie wątpliwości, które głośno wyraził sam Jan: „Nie zrozumiałbyś tego. Powiedziałeś przedtem: wszyscy jesteśmy winni. Gdy umiera jeden zamordowany człowiek, odpowiedzialna zawsze jest cała ludzkość” (Ca, 48).

Gęstą atmosferę rozmowy (Castillo bardzo umiejętnie maluje stan udręki i osamotnienia po pojmaniu Jezusa) intensyfikuje pojawienie się na scenie Piotra i Jakuba. Wcześniejsze „głośne myślenie” zamienia się w rodzaj przesłuchania, Jan ośmielony obecnością apostołów przystępuje do ofensywy:

Jan: Gorzki sekret żółcią zwilża język słodkiego Judasza. Wie, kto go zdradził, jestem tego pewien.

Piotr: Czy to prawda? Jakub: Wiesz?

Jan: Powiedz nam. Odpowiedz jeszcze raz! Teraz tylko ty jeden to możesz. Mów. Kto go nienawidzi, kto się go bał do tego stopnia?

Judasz (sucho): Może Bóg. Jan i Jakub: Judasz!

Piotr: Bluźnisz, Iskarioto. Bluźnisz i gubisz siebie (Ca, 48).

I Judasz wyznaje swoją winę... ale apostołowie tego nie słyszą! To przecież niemożliwe, by on – słodki Judasz – był zdrajcą! Pocieszając Judasza, tak naprawdę próbują zwyciężyć własny lęk i zwątpienie. Jego ból jest ich bólem i jak on poczuwają się do winy. Nie potrafili ocalić swojego Mistrza.

Judasz (martwym, monotonnym głosem): Nic nie rozumiecie. Nie rozumiecie, że jeśli to wszystko jest dziełem Boga, Judasz skazany był na potępienie, jeszcze nim w mózgu Kaina dojrzała myśl o pierwszej zbrodni [...]

Jakub: Tak bardzo cierpisz? Nie wierzysz już w zbawienie? Nie wszyscy umrzemy, zanim lud Izraela stanie się wolny: on to nam przyrzekł. Ludzie nauczą się języka, którego ty chciałeś ich nauczyć. On powróci, Judaszu. To tylko czas próby...

Judasz: Cicho. Nam, ludziom, potrzeba jeszcze krwi. Nie słyszałeś nas wczorajszej nocy, Jakubie? Nie słyszałeś sam siebie wyjącego, żądającego krzyża dla Jezusa? Jakub: Milcz...

Judasz: Mówisz o próbie. Jedyną próbą jest agonia i śmierć człowieka. On wróci... Czy widziałeś kiedy, by trup z Golgoty zerwał swoje więzy i wrócił, by spotkać się ze swoimi przyjaciółmi? (Ca, 48).

Judasz nie był świadkiem śmierci Łazarza i córki Jaira. Spotkał ich dopiero po wskrzeszeniu. A może śmierć była tylko pozorna? Nadzieja apostołów jest dla Judasza kłamstwem. Nazywa Jana małym poetą, który bawi się jak faryzeusz w teologiczne dywagacje, podczas gdy jego Mistrz kona na krzyżu (Ca, 48). Spór Jana z Judaszem ma charakter fundamentalny. Jan już zastanawia się nad zbawczą wartością śmierci niewinnego Jezusa, natomiast dla Judasza skandalem jest obojętność Boga na cierpienia Jezusa-człowieka. To najważniejsze wyznanie wiary Judasza – dla niego Jezus jest nade wszystko człowiekiem, dlatego krzyczy do Jana: „Nie ma nic wyższego nad człowieka [...] pot, krew i ból człowieczy. Nie odbieraj im wartości po to, by zmienić wszystko w symboliczną pantomimę” (Ca, 50). Tezy Judasza można by uznać za obrazoburcze, ale tak naprawdę pod maską agresji i niewiary ukrywa się dramat miłości do Jezusa. Piotr i Jakub – tak naprawdę oni również są winni zdrady (w ogrodzie oliwnym nie potrafili czuwać, wyparli się Go w chwili pojmania) – prowadzą rozmowę z Judaszem, nie oczekując ujawnienia imienia zdrajcy.

Jakub: Musimy wierzyć, Judaszu, tylko wiara nas może zbawić. Piotr: Nie możemy mierzyć tajemnic Boga miarą naszego ludzkiego rozumu.

Judasz: Czy wy nie rozumiecie, że Judasz chce wierzyć? Jan: W co, przyjacielu?...

Judasz: W to, że ptak czarodziejski nie jest marzeniem. Że jego śpiew usłyszą wszyscy. Jego śpiew prawdziwy.

Jan: Dość tego. Powinniśmy leżeć teraz krzyżem pod jego krzyżem, zamiast być tu i prowadzić daremne dysputy (Ca, 50).

Jan nie słucha „mądrości” Judasza i opuszcza posiedzenie apostolskie, wygłaszając swoje credo przyszłego ewangelisty Jezusa:

„Świat z ust moich pozna jego życie i cuda. Ja wystawię świadectwo”. Tak naprawdę Castillo uwalnia Jana od obecności Judasza, aby postawić go na Golgocie pod krzyżem Jezusa. Jan bowiem jako jedyny zachował wiarę, idzie na Golgotę towarzyszyć Maryi i być świadkiem śmierci Jezusa, zaś Judasz coraz bardziej pogrąża się w rozpaczliwej pustce. Zanim to jednak nastąpi, Iskariota przystępuje do rozprawy z Piotrem i Jakubem:

Judasz: [...] w obliczu strachu nawet apostoł Piotr zdolny jest przekląć swego nauczyciela.

Piotr: Jesteś okrutny, nielitościwy. Nie widzisz? Boję się. Rozgrzesz mnie, Judaszu. Rozgrzesz nas wszystkich (Ca, 50).

Apostołowie wciąż uznają wyższość Judasza. On sam wierzy, iż przyczyną śmierci Jezusa jest jakaś wyższa siła, Jego śmierć to nieuniknione spełnienie proroctw. Nie daje przebaczenia apostołom-zdrajcom, ale – Castillo posuwa się do genialnie karkołomnej konstrukcji, która nie zważa na żadną logikę teologiczną lub chronologiczną – sam próbuje „wyłudzić” łaskę rozgrzeszenia od tego, który stanie się pierwszym papieżem:

Judasz: [...] Piotrze, a gdyby tak było, byłbyś gotów przebaczyć także temu, który go wydał?

Piotr: Przebaczyłbym.

Judasz: To, co zwiążesz na ziemi, Szymonie, będzie związane i w niebie.

Jakub: Nie mów dalej, bracie. Nie wiem, do czego zmierzasz, ale wiem, że musimy wierzyć. Jak Jan. W to, co wytłumaczalne, i w to, co wytłumaczyć się nie da (Ca, 50).

Judasz nie otrzymuje jednak łaski rozgrzeszenia – Jakub jest prawdziwym synem gromu i bratem żarliwego Jana; ucina pertraktacje Judasza z Piotrem. Castillo w mistrzowski sposób pokazuje widzom, jak narasta dramat Judasza, a rozpacz jeszcze mocniej wchodzi w jego serce. Jego Judasz przechodzi do kontrataku – apostołowie upierają się przy swojej wierze w bóstwo Jezusa (nadzieja soteriologiczna jest łatwiejsza niż tajemnicza prawda o krzyżu i śmierci), zaś dla Iskarioty nauczyciel z Nazaretu był tylko człowiekiem. Niechaj nikogo nie wprowadzi w błąd owo „tylko”, dla Judasza Jezus był człowiekiem, którego kochał. Więcej, Jezus był człowiekiem, który obdarzył Judasza miłością, a on sam kochał Jezusa i zdradził Jezusa. Wstrząsająca prawda Judasza-zdrajcy w porównaniu z bezpieczną „wiarą” pozostałych, którzy (jeszcze przed śmiercią Jezusa) tworzą iluzję z mocnym postanowieniem samousprawiedliwienia i samooszustwa, przejawia się kontrastowym dysonansem. Konfrontacja jest pełna napięcia i nie dotyczy jedynie wiary:

Jakub: Nauczyciel był Mesjaszem, Judaszu. Słyszałem, gdy to oświadczył na dziedzińcu w obliczu mężów Izraela.

Judasz: Nie. On odpowiedział tylko Kajfaszowi: „Tyś powiedział”. Pozwólcie mi interpretować te sprawy. Wierzcie Judaszowi, jak wierzyliście przedtem. Słuchajcie: on chciał powiedzieć, że to nie kto inny, lecz kapłan najwyższy wymyślił tę historię. „Ty, Kajfaszu, to mówisz, nie ja”.

Piotr: Już nie możemy ci wierzyć, Judaszu. Coś zerwało się w twej duszy i chcesz nas zgubić... On powiedział przed trybunałem w pretorium, że jego królestwo nie jest z tego świata.

Judasz: Nie!

Piotr: On był synem Boga. Judasz: Nie!

Piotr: Zawsze o tym wiedziałem.

Judasz (z rozpaczą): Nie rozumiecie, głupcy, że gdyby tak było, wszystko byłoby stracone? [...] on był taki jak my. Był cieślą, synem cieśli. Był człowiekiem (Ca, 52).

Rozpacz Judasza przeradza się we wściekłość. Upór Piotra nie wynika wszak z jego niewzruszonej (mocnej jak skała) wiary, ale z życiowego wygodnictwa. W swojej obłudzie – taka jest istota oskarżenia, które formułuje Judasz – Piotr w ogóle nie myśli o Jezusie. To Mistrz obmył z miłością nogi apostołów w wieczerniku, a teraz Piotr urządza kąpiele usprawiedliwienia, aby uwolnić się od poczucia winy. Ironia Judasza jest szczera – nie wynika z nienawiści wobec Szymona Piotra, ale jest dowodem wielkiej miłości apostoła-zdrajcy do Rabbiego z Nazaretu:

Dobrze robisz, że wierzysz, Szymonie. Umyj sobie nie tylko nogi, lecz i ręce, jak prokurator. I głowę. Umyj! Wszyscy teraz jesteśmy czyści. Piotr rozstrzygnął problem swego sumienia, rozgrzesza nas wszystkich... Prawda już nie jest ważna dla syna Jonasza. (z gniewem) A więc niech trwa dalej farsa. Nędzniku. Przebaczasz zdrajcy, przebaczasz mordercom Rabbiego i mordercom swego narodu. Nikt nie ponosi winy za nic. Wszyscy ulećmy do raju. Ty będziesz w przyszłości otwierał bramy Niebios, Piotrze (Ca, 52).

Scena trzecia, pełna napięcia i gwałtownych oskarżeń, kończy się... pojednaniem. Jakub przypomina Judaszowi, iż to z nim Nauczyciel rozmawiał więcej niż z którymkolwiek z apostołów:

„Jesteś ostatni, który mu służył. Nie masz powodu rozpaczać. A w ogrodzie, nim go pojmano, ty, Judaszu, pocałowałeś go” (Ca, 53). Judasz powtarza słowa Jakuba z nadzieją na przezwyciężenie rozpaczy i wściekłości: „Pocałowałem go”. Ale Castillo nie pozwoli mu na chwilę spokoju – następuje scena czwarta, scena ujawnienia zdrady Judasza, w didaskaliach zapisano: Wchodzą dwaj żołnierze. Piotr i Jakub uciekają.

Ucho Malchusa

Spośród dwóch rzymskich żołnierzy poznajemy imię Malchusa. W ewangelii podano jego imię jeden jedyny raz, oczywiście uczynił to Jan (J 18, 10). Towarzyszący mu żołnierz wyśmiewa Jezusa, natomiast Malchus (uczestniczący w pojmaniu Jezusa w ogrodzie oliwnym) już otrzymał łaskę nawrócenia. Podczas aresztowania Jezusa Szymon Piotr odciął Malchusowi ucho, jednak Jezus w cudowny sposób uzdrowił zranionego nieszczęśnika. Być może właśnie to stanowi zaczątek wiary Malchusa. Dwaj żołnierze przypominają dwóch łotrów, których ukrzyżowano z Jezusem – jeden bluźni Chrystusowi, a drugi – ów dobry łotr – staje w jego obronie. W ich rozmowie uczestniczy milczący Judasz, „najlepszy przyjaciel Jezusa”, który w końcu wybucha:

Malchus: A gdyby było prawdą to, co mówi Rabbi?

Żołnierz: Ty wierzysz, mój dobry Malchusie, w brednie wymyślone przez garstkę fanatyków? W tym kraju co minuta rodzi się prorok lub wysłannik niebios.

Malchus: A jednak kilka godzin temu nawet sam Piłat jak gdyby się wahał.

Żołnierz: [...] Wierzysz może, że pomyleniec w białej tunice z berłem trzcinowym w ręku może mieć coś wspólnego z Jupiterem?

Boski Jezus! Publicznie wychłostany przez czterech oprawców i kopniakami odprowadzony do celi. Co ma w sobie nadludzkiego ten szaleniec, który w tej chwili umiera między dwoma łotrami? (śmieje się, ale w jego szyderstwie słychać ton niepewności, ledwo uchwytne zdenerwowanie) Wyobrażasz sobie Boga ubranego w błazeńskie szaty, z berłem, które ja mu wcisnąłem do ręki? Wyśmiewany, zelżony i opluty przez niewolników i ladacznice. Zdradzony przez swego najlepszego przyjaciela.

Judasz (nie ruszając się z miejsca, gdzie siedzi twarzą zwrócony w głąb sceny): Zamilknijże wreszcie, żmijo! Czy i ty przypadkiem nie wierzysz w Chrystusa, że z takim uporem się go wypierasz? Boisz się, plugawy drapieżniku! (Ca, 53).

Agresja bezimiennego momentalnie ustaje, a Castillo uruchamia gniew Malchusa! Mistrzowski dialog żołnierzy, którzy rozpoznają zdrajcę, kończy credo Judasza, wstrząsająca autoprezentacja łącząca w sobie majestat, pogardę i grozę:

Malchus: Judasz!

Żołnierz: Ach, to Judasz...

Judasz: Ten sam. Judasz, syn Szymona z Kariothu.

Malchus: Ty wyrodku, ty wieprzu... Oto przyjaciel, który zdradził! Ten, co za trzydzieści srebrników sprzedał Rabbiego, głoszącego miłość między ludźmi...

Judasz: Ja, Judasz. Najnędzniejszy ze zdrajców. Ten, co sprzedał człowieka za cenę muła. (w jego słowach jest coś majestatycznego, pogardliwego i zarazem przerażającego) Za tyle pieniędzy, ile wart jest martwy niewolnik.

Żołnierz: Nie widzę powodu do dumy, Żydzie (Ca, 54).

Duma Judasza wydaje się być postawą Herostratesa, którego imię stało się sławne dzięki szaleństwu zniszczenia świątyni starożytnej bogini4. „Każdy szczyci się tym, co posiada [...] Zapewniam cię – mówi Judasz bezimiennemu legioniście – że wspaniałość twego Rzymu dawno będzie już leżała w gruzach, gdy jeszcze będzie się mówiło o Judaszu. Ty nie będziesz już istniał dla nikogo, a ja wciąż będę istniał jako symbol największej podłości: zdrady” (Ca, 54). Castillo skwapliwie wypełnił wolę swojego bohatera – Żołnierz pozostał nieznany, pozostał w ciemnościach historii ze swoją głupią złością i niewiarą.

Tymczasem Malchus kontynuuje atak na Judasza-zdrajcę. I wówczas wydarza się to, o czym milczą wszystkie ewangelie:

Malchus: Zdrajca, nikczemny zdrajca!...

Judasz (z hamowaną furią, jakby mu groził): Jeszcze możesz zbawić swą duszę, Malchusie... (mówi coraz gwałtowniej) Ale posłuchaj, skoro jesteś dziś sędzią, pokażę ci jeszcze dwóch, którzy potrzebują sprawiedliwości. (woła, zwracając się w stronę, gdzie są ukryci Piotr i Jakub) Wychodźcie z nory, psy parszywe! Ty, Piotrze, coś wbił mu do głowy myśl, że jest synem Boga, a później się go zaparłeś. Ty, który przekląłeś swego nauczyciela w obecności służących, chodź, broń go teraz, oto jest Malchus, którego wczoraj o mało nie zraniłeś. I ty, Jakubie, coś nie był zdolny pójść za swoim bratem, wyłaź, chodź tutaj (Ca, 54).

Reakcja apostołów na ujawnienie zdrajcy jest dramatyczna. W scenie piątej Piotr – który niedawno prosił Judasza o przebaczenie – wypowiada słowa przekleństwa. Jakub nie może uwierzyć w winę Iskarioty, ale po chwili wybiega z głośnym krzykiem oznajmiając antyewangelię:

Piotr: Ach, przeklęty... teraz rozumiem.

Jakub: Judaszu, bracie Judaszu. Powiedz, że to kłamstwo. (zbliża się do Judasza, chwyta za tunikę. Judasz jak gdyby bez wysiłku odpycha go brutalnie i pełen naprężenia stoi oko w oko z Piotrem. Odgłos dalekich grzmotów. Burza, która cały czas wisiała w powietrzu, staje się coraz groźniejsza, wiatr podnosi kłęby kurzu na ulicach. Judasz nie porusza się, jego poza wyraża dziką gwałtowność, hamowaną, lecz gotową lada chwila wybuchnąć. Jakub cofa się w głąb sceny, widać, że jest moralnie złamany) Dlaczego? (zaczyna biec w kierunku odwrotnym niż przedtem Jan) Judasz go wydał! (wybiega, jego głos rozlega się jeszcze raz jakby zduszony) Judasz go wydał! (Ca, 54).

Judasz zostaje sam. Zbuntowany wobec Boga i ludzi, odrzucony przez własną naturę i siły przyrody, w scenie szóstej oskarża wszystkich (por. Ca, 54). Zostaje postawiony przed trybunałem, w którym Malchus wymachuje mieczem, a Piotr odzyskał odwagę:

Malchus: Dlaczego go wydałeś? Judasz: Nigdy go nie wydałem.

Piotr: Jesteś szalony, Judaszu. Sprzedałeś syna Bożego. Pęknie twój brzuch i sępy będą szarpać wnętrzności twoje.

Judasz: On nie był synem Boga (Ca, 55).

„Słodki” Judasz, Judasz marzyciel, przemienił się w męża rozpaczy, szukającego argumentów dla swojej podłości. Oskarżyciele odchodzą, a on zostaje sam na sam ze swoją ciemnością. W chwili, w której dokonuje się śmierć Jezusa na krzyżu, Judasz wypowiada własną modlitwę/antymodlitwę do Stwórcy: Boże mój, Boże, czemuś mnie opuścił? To słowa psalmu 22, którymi modli się na krzyżu Jezus, zanim wyzionie ducha. Judasz, niczym echo, wypowiada te same słowa. Didaskalia podają, iż zdrajca został sam. Rzeczywiście, śmierć Jezusa jest przyczyną śmierci Judasza – zdrajca powtarza słowa modlitwy z krzyża i odtwarza w sobie dramat Golgoty. Podejmuje decyzję: skoro On umarł, nie wolno mi żyć.

Spowiedź szaleńca

Obłęd Judasza ukazuje Castillo posługując się głosami, które w ciemności rozmawiają ze sobą. Komentują one wszystko, co dzieje się wokół Judasza, którego rozum doznał gwałtownego wstrząsu. Głosy z ciemności obwieszczają, iż dokonała się jakaś straszna tajemnica: „coś stało się w świątyni” (Ca, 55). Zdrajca odkrywa, że Jezus rzeczywiście był zapowiadanym przez proroków Mesjaszem, powtarza głośno swoje wątpliwości: „A więc to ja nie rozumiałem? [...] A więc to była prawda?” (Ca, 55).

Wydaje się, że nie wszystko jeszcze stracone. Przerażony apostoł nie wie, co dalej. W przypadkowo spotkanym kapłanie rozpoznaje tego, który skłonił go do zdrady Jezusa. W scenie ósmej Judasz podejmuje próbę renegocjacji umowy w sprawie Jezusa. Oczywiście, kapłan nie chce słuchać o unieważnieniu kontraktu i z obrzydzeniem odtrąca Judasza. Ten – już szalony, trawiony gorączką obłędu – ciska w niego srebrnikami. Jego gest staje się jednak gestem na opak – prześladujące go Głosy nie widzą w zwrocie srebrników skruchy, ale ścigają biednego Judasza niczym wyrzuty sumienia; więcej, jak tajemnicze fatum, które nie spocznie, dopóki nie rozprawi się z nikczemnym zdrajcą:

Judasz: Czołgaj się u stóp Judasza, by pozbierać pieniądze, które Judasz zwraca. Tak. On był niewinny. On był niewinny. A teraz idź i opowiadaj wszystkim, że Judasz rzucił trzydzieści srebrników swojej zdrady i krzyczał: On jest niewinny.

Głos (donośny patetyczny): Cud – cud! Rozdarła się na dwoje zasłona Świątyni.

Długa pauza.

Drugi Głos: Znasz tamtego?

Kilka Głosów (chórem): Judasz. To Judasz (Ca, 56).

Castillo, opisując trzęsienie ziemi i znaki towarzyszące śmierci Jezusa, pozwala swojemu bohaterowi wypowiedzieć monolog. Nazwijmy go małym monologiem, przy czym przechodzi on w rozmowę z nieznajomą staruszką, która okazuje się głuchoniema (ten fragment, zamykający sztukę, zasługuje na miano wielkiego monologu). Z łoskotu padających kamieni wyłania się zakrwawiony Judasz. Nie budzi litości, ale przerażenie. Castillo opisuje go krótko:

„Judasz przechadza się. Mówi bełkotliwie, najwidoczniej postradał zmysły” (Ca, 56). Z bełkotu, ciemności i krwi ulepiony apostoł mówi: „Rozdarła się zasłona Świątyni... A więc to ja nie rozumiałem. Och, nauczycielu, nauczycielu, dlaczegoś mnie opuścił?” (Ca, 56). Westchnienie: „nauczycielu, nauczycielu, dlaczegoś mnie opuścił”, przypomina słowa psalmu 22: Boże mój, Boże, czemuś mnie opuścił? A zatem Judasz przyzywa Jezusa jako swojego Boga. W swoim szaleństwie wyznaje własną samotność i lęk. Przez ranę w czaszce wsącza się cała ciemność Boga. Judasz chce uwierzyć, ale jest już za późno – z ust bluźniercy wydobywa się gwałtowne oskarżenie Boga o brak miłosierdzia. Po cóż przysyłał syna, skoro Jezus jest winien wszelkiego zła, które dokonuje się wokół Judasza: to przez niego pomordowano dzieci w Betlejem, to przez niego ścięto Jana Chrzciciela; przez Jezusa w końcu umiera jego przyjaciel, Judasz. Retoryczne: „jakież było to twoje królestwo miłości wzniesione na trupach” (Ca, 56), stanowi wyraz zwątpienia i rozpaczy.

Spoza tych dramatycznych wybuchów rozpaczy zmieszanej z narastającym szaleństwem, raz po raz wydobywa się wołanie o pomoc: „Czemuś mnie opuścił? Dlaczego ciemność zapadła i rozdarła się zasłona Świątyni? Któż wie teraz o straszliwej samotności Judasza?” (Ca, 56)5. Zamiast miłosiernego Boga, który mógłby posłać Judaszowi anioła nadziei, na scenie pojawia się staruszka, która wysłucha jego ostatniego słowa. Femina ex machina ubrana jest w strój żebraczki i wcale nie chce rozmowy z apostołem zdrajcą:

Wchodzi stara głuchoniema. Ubrana w łachmany, wystraszona. Ujrzawszy Judasza poplamionego krwią i gestykulującego, zakrywa rękoma twarz, zwraca się ku jednemu z murów i opiera się oń. Zbliża się Judasz (Ca, 56).

Judasz swoją „rozmowę” z głuchoniemą rozpoczyna bardzo łagodnie, dość cicho: „Posłuchaj, kobieto... nie bój się. Znam jedną piękną przypowieść”. Aż do kulminacyjnego momentu żądania zdrady:

Przypowieść o dwóch ludziach, którzy kochali się miłością ludzką. Właściwie tylko jeden z nich kochał... a ten drugi pewnego dnia zażądał: (Judasz podnosi głos) ZDRADŹ MNIE, JUDASZU (Ca, 56).

Ten, który kochał to oczywiście Judasz. Wierny Judasz, który spełnia prośbę przyjaciela Jezusa. W przypowieści zapowiedziany jest również okrutny los apostoła zdrajcy:

Piękna historia o człowieku, który zdradził z miłości. Jego brat powiedział mu: wydaj mnie, przyjacielu, już pora. A była jakaś nieskończona litość w jego głosie, gdy dodał: chociaż lepiej by ci było nigdy się nie urodzić... Ja byłem tym przyjacielem – zdrajcą. I myślałem: później wszyscy zrozumieją... (Ca, 57).

Judasz opisuje swoje spotkanie z Mistrzem jako piękną przygodę. Marzył o świecie, w którym nie ma zła. „To miał być świat dla ciebie, kobieto. Dla tych, co umieją łatać szaty, kosić zboże, dla tych, co porzucają stado i idą wśród cierni poszukiwać zbłąkanej owieczki...” (Ca, 57). Ale Bóg okazał się okrutnikiem, który chciał śmierci Jezusa, a teraz chce śmierci Judasza. Iskariota postanawia urządzić ostatnią próbę: jeśli Bóg nie jest tyranem, niech zlituje się nad przypadkowo spotkaną przez niego głuchoniemą kobietą:

Eli, Eli, ja, apostoł twego syna, jeśli to prawda, że istniejesz, zaklinam cię, byś przywrócił zmysły tej nędznej staruszce. Zwyciężyłeś, Boże żydowski! Judasz także prosi cię o cud (Ca, 57).

Wołanie Judasza zawiera aluzję do wyznania Juliana Apostaty, który umierając woła do Jezusa: „Zwyciężyłeś, Galilejczyku”. U Judasza słyszymy: „Zwyciężyłeś, Boże żydowski” – apostoł także jest apostatą, zdrajcą, który nie potrafi podążać drogą wiary. Po prostu nie chce wierzyć w takiego Boga. Zaufał i ofiarował swe serce dobremu i miłosiernemu Mistrzowi z Nazaretu, ale jeżeli jest on synem okrutnego i bezlitosnego Jahwe ze Starego Testamentu, to nie wolno za nim podążać. W Judaszu zapala się ogień buntu, Judasz szaleniec swoją zdradę odczytuje teraz jako zwycięstwo:

Słuchaj, stara żebraczko, idź stąd i opowiadaj, że Judasz wierzył, że jest kochany i usprawiedliwiony. Daj świadectwo tego aktu miłości, z jaką Judasz wydał swego brata. I opowiedz, jak zdradził Judasza jego brat. Powiedz wszystkim, że ten słodki Rabbi, ten, co miłował dzieci i przemawiał słowami, które brzmiały jak muzyka, to ten sam, co spalił Sodomę i Gomorę, ten, co chciał zniszczyć wszystkich ludzi: obłąkany, ślepy morderca, którego symbolem jest zakrwawiony krzyż na Golgocie. Idź i opowiadaj, że Judasz wypiera się pocałunku, którego nie mógł się wyrzec, gdy go pojmali... (Ca, 57).

Tyrada Judasza wygłaszana w obecności głuchej i niemej staruszki posiada wymiar symboliczny. To Bóg jest głuchy na nasze modlitwy i nie odpowiada na ludzkie prośby. Judasz nazywa go ślepym mordercą, który – jako ślepy los – potrafi jedynie niszczyć i zabijać. Staruszka ucieka i wówczas Judasz zostaje zupełnie sam. Nie ma apostołów. Nie ma żołnierzy. Nie ma kapłanów. Nie ma Głosów. Nie ma nawet głuchej i niemej kobiety. Jest tylko Judasz, sam na sam ze swoim obłędem. Nieszczęśliwy. Tak naprawdę to on jest głuchy i ślepy. Głuchy na słowo Boga i ślepy na sens tego, co właśnie się dokonało tak blisko niego. Samotność Judasza6 jest samotnością człowieka, który stracił wrażliwość na obecność Boga w świecie i oddał się na pastwę szaleństwa i rozpaczy.

Ciemności

Ostatnia scena Innego Judasza przynosi klasyczne rozwiązanie sprawy apostoła zdrajcy. Castillo pisze własny scenariusz samobójstwa Iskarioty. Judasz ponownie powtarza słowa Jezusa z krzyża: Eli, Eli..., czyli Boże mój, Boże, czemuś mnie opuścił. Iskariota błaga o jeden znak, jeden jedyny, „dla zbawienia Judasza”. Didaskalia potwierdzają, iż ten znak otrzymuje: Gdy Judasz wymówił słowo „znak”, odzywa się Chór. To właśnie Chór, śpiewający psalm 727, jest znakiem obecności Boga, który mówi do Judasza. Ale apostata wsłuchany jest we własny monolog, nie chce dialogu z Bogiem, bowiem zajęty jest własnym bólem i rozpaczą.

Iskariota ponownie wzywa Boga na ratunek. „Mów, przemów do mnie! [...] otwórz mi oczy, Boże” (Ca, 58). I znowu błaga o jakiś cud, tym razem cud dla siebie samego, aby w końcu zrozumiał, jaka jest prawda o Jezusie, którego miłował/ którego zdradził:

Jeden znak, Eli! Nie pozwól mi zbłądzić w nocy. Powiedz mi, że on był niewinny, że nie zadrwił ze swego brata; powiedz, że cierpiał ból, że płakał [...] że jego krew była taka jak moja... Odpowiedz! (Ca, 58).

Wobec milczenia Boga Judasz jest uparty i niepowstrzymany. Wybucha jego tajona wściekłość i żal. Histeryczny śmiech zdradza, iż zdrajca – sam zdradzony i oszukany przez Boga (tak odczuwa to Iskariota) – za chwilę podejmie straszliwą decyzję. Nie potrafi ogarnąć swoim rozumem dramatycznych zdarzeń z ostatnich godzin, a teraz żąda interwencji Boga, którego szantażuje swoją niewiarą. Jeśli Bóg nie objawi mu celowości śmierci Jezusa, wówczas Judasz odejdzie w ciemność:

Nie mówisz nic. Ty także jesteś głuchy i niemy. Jeden znak, Ojcze, jedną wskazówkę, jeden symbol! (Słychać potężny grzmot. Pauza. Judasz śmieje się) Ach, odpowiadasz! A więc był twoim synem... Morderco! Synobójco! Żądam wyraźnego znaku! (Ca 58).

Castillo kończy swoją opowieść o Judaszu, wracając do symboliki, którą ukrył na początku sztuki. Szaleniec słyszy potężny grzmot. Nagle spostrzega wiszący na murze sznur8. To właśnie interpretuje jako znak od Boga: „Oto twój znak... Oto jest twój znak! (wyprostowuje się. Ze sznurem w pięści, wygrażając niebu, krzyczy) ZROZUMIAŁEM!” (Ca, 58). Nie widzimy śmierci Judasza. W didaskaliach Ciemność zupełna. Grzmoty. Judasz zdrajca, pełen obłędu i bluźnierstw, odchodzi w ciemności. Nieszczęśliwy marzyciel „zrozumiał”. Castillo w swojej sztuce zdjął z niego odium złodzieja, ale zaprosił go do tańca ze śmiercią. Zapewne też nie rozgrzeszył. Wydaje się, iż szaleństwo Judasza jest wtórne w stosunku do decyzji o zdradzie. Iskariota zdradził, a dopiero później doznał pomieszania zmysłów. Nie można więc usprawiedliwić jego zbrodni niepoczytalnością.

* * *

Castillo w tytule obiecuje innego Judasza. Okazuje się jednak, iż jego wersja zdrady jest jak najbardziej klasyczna. Argentyński Judasz szaleje, ale tak naprawdę powtarza wszelkie dane znane z przekazu ewangelii. A zatem apokryf Castillo to historia, której bohater jest „młodszym bratem” Judasza. Budzi grozę i budzi litość. Naprawdę zdradza i naprawdę cierpi. Nade wszystko zaś „nie wie”. Finałowe „zrozumiałem” nie oznacza bowiem triumfalnego okrzyku radości z odkrycia prawdy, ale zawiera gorzką konstatację – zrozumiałem, że muszę umrzeć. Judasz odchodzi i zabiera ze sobą swoją tajemnicę. Kim jest zatem inny Judasz, skoro bohater argentyńskiej jednoaktówki jest tak podobny do apostoła z ewangelii. Castillo wpatruje się uważnie w czytelnika – Wydaje mi się, że już cię gdzieś widziałem, zdaje się powtarzać bez większych emocji. W okolicach Golgoty. To ty...? Ty...

1 P. Mitzner, Judasz, [w:] Spalony raj. Antologia młodej poezji religijnej, wyb. i opr. ks. J. Sochoń, Warszawa 1986, s. 234.

2 A. Castillo, Inny Judasz, tł. J. Keksztas, K. Wojciechowska, „Dialog” 1965, nr 9, s. 49.

3 Na ile Castillo powtarza Trzy wersje Judasza Borgesa, innego argentyńskiego przedstawiciela judaszologii, autora „chrystologicznej fantazji” napisanej w roku 1944? I czy w ogóle można zaufać autorowi Fikcji – wszak Borges to ironista, który prowadzi drogą pięknych sofizmatów, semantycznych nadużyć i logicznych zaułków, „zaprasza czytelnika do intelektualnego agonu: tworzy myślowe konstrukcje, a następnie osłabia ich argumentacyjne fundamenty, odsłaniając powaby obłędnej dialektyki. Jednocześnie Borges kreuje się na sukcesora dziwacznych tropicieli ezoterycznej prawdy, na sukcesora osobliwych komentatorów sakralnej historii. Wszak według Orygenesa Judasz powiesił się dlatego, aby jego dusza, odłączywszy się od ciała, wyszła naprzeciwko duszy Jezusowej błagać ją o miłosierdzie” (B. Bednarek, Okruchy judaszologii (Jakub de Voragine – Borges – kardynał Etchegaray), „Literatura ludowa” 1988, nr 3, s. 21).

4 „Herostratyzm to choroba naszego wieku [...] wiesz, kto to był Herostrates? To był człowiek, który spalił świątynię Efezu, żeby uczynić swoje imię nieśmiertelnym; podobnie my palimy nasze szczęście, żeby móc przekazać w dziedzictwie własne imię, ten pusty dźwięk, potomności” (M. de Unamuno, Miłość i pedagogika, tł. Z. Szleyen, Kraków 1975, s. 143-144).

5 Do końca nie wiemy dlaczego nastąpiła zdrada: „Judasz zdradził Jezusa, ponieważ był chciwy, ponieważ uległ podszeptom szatana, zwątpił w posłannictwo Chrystusa, wpadł w szpony grzechu acedii, wyznawał błędną ideologię mesjańską, działał z wyroku Opatrzności, aby się spełniło Pismo (J 17, 12)... Jednakże żaden z wymienionych motywów Judaszowego postępku nie rzuca jasnego światła na tajemnicę bezbożności (2 Tes 2, 7), nie eliminuje poznawczych rozterek” (B. Bednarek, dz. cyt., s. 23-24). W innej formie przedstawia to Horacio E. Lona, podobnie jak Abelardo Castillo i Jorge Luis Borges, Argentyńczyk: „Judasz jako antybohater oczekiwania na Mesjasza, jako narzędzie wyższego planu, jako szyfr antropologiczny, psychologiczny: nieprzewidywalność własnych przeżyć, samotność outsidera; Judasz jako moment krytyki Kościoła i Biblii [...] ucieleśnienie zła, antybohater oczekiwania na Mesjasza, narzędzie planu Zbawienia, ofiara miłości, przedstawiciel ludzkości, figura teologiczna” (H. E. Lona, Judasz Iskariota. Legenda i prawda, Kielce 2008, s. 155).

6 „Autor Listu do Judasza sugeruje, że Iskariota był ofiarą osamotnienia. Etchegaray zestawia los tragicznego zdrajcy z losem Piotra apostoła, który trzykrotnie zaparł się Chrystusa. Wszelako Piotr natknął się na Jezusowy wzrok i pod jego wpływem gorzko zapłakał. Ta szansa ominęła Judasza; Judasz był sam i była noc (J 13, 28)” (B. Bednarek, dz. cyt., s. 24).

7 Modlitwa psalmisty zamienia się w wołanie Przyjdź królestwo Twoje (Mt 6, 10). Wydaje się, iż Castillo posłużył się psalmem 72 nie tylko jako psalmem mesjańskim – głównym bohaterem modlitwy psalmisty jest biedny, ubogi, słaby, czyli ktoś na podobieństwo Judasza. Chór w dramacie o Iskariocie obwieszcza zatem nie tylko nadejście Mesjasza Króla, ale zanosi błagania za nieszczęsnego zdrajcę. Judasz jest jednak głuchy na słowa modlitwy, nie wchodzi w dialog z Bogiem (zob. G. Ravasi, Psalmy. Część 3: Psalmy 72–103 (wybór), tł. K. Stopa, Kraków 2008, s. 49).

8 Por. E. Bryll, Wieczernik, Warszawa 1990, s. 40-42.

Text copyright © 2012

Wszystkie prawa zastrzeżone

All rights reserved