SIEDMIU ZBUNTOWANYCH

Stefan Radziszewski
Redakcja: Kazimierz Wójtowicz CR

Projekt okładki: Pracownia ALLELUJA

Obraz na okładce: Jacek Sroka, Drzewo do wieszania wszystkich in effigie (2013)

Jedno z najwcześniejszych moich poruszeń sztuką to zobaczony w dzieciństwie, i na zawsze zapamiętany, obraz Norblina „Wieszanie zdrajców in effigie”. Podczas insurekcji kościuszkowskiej z wyroku sądu i ludu, i pod nieobecność winnych zdrady, na szubienicy powieszono wizerunki infamisów: portrety Branickich, Ponińskich, Potockich. Ten obyczaj popularny był w wiekach średnich, upodobała go sobie hiszpańska święta inkwizycja, pokazywał specyficzną „siłę” sztuki i jej niespodzianie NIELUDZKI związek z życiem. Pohańbienie przy użyciu obrazów nie uwalniało, niestety, od wykonania wyroku, kiedy tylko ofi ara wpadła własną osobą w tryby sprawiedliwości. Spotkało to na przykład oskarżonego o trucicielstwo Donatiena de Sade’a, którego wizerunek został powieszony in efiggie. Po ujęciu skandalisty sąd (w drodze łaski?! ) odstąpił od ostatecznego – powieszenia, umieszczając markiza w więzieniu (że też obrazy nie mogą odsiadywać wyroków!). Powieszone na szubienicy portrety łączyły się, w mojej dziecięcej wyobraźni, z pomalowanymi smołą wisielcami z czasów restauracji Stuartów („Człowiek śmiechu” Hugo) i „Drzewem wisielców” Callota.

(Jacek Sroka)

Cum permissione auctoritatis ecclesiasticae

Opracowanie wersji cyfrowej
www.eskamedia.pl

ISBN: 978-83-63977-53-5
MOBI: 978-83-63977-54-2

Słowo wstępne

Bunt jest językiem niewysłuchanych

(Martin Luther King)

Zarówno w historii, jak i w literaturze roi się od buntowników i rebeliantów. Wszak zbuntowali się już nasi prarodzice: Adam i Ewa; bunt podnieśli budowniczowie wieży Babel; buntował się mityczny Prometeusz; wszystkie kontestacje i zrywy, walki i rewolucje, powstania i przewroty są dobitnym wyrazem buntu. Literackich buntowników spotkamy przecież w każdej epoce: buntują się oni przeciwko niesprawiedliwości, niewoli, wrogom, niedoskonałości i złu świata, przeciwko śmierci, przeciwko władzy, przeciwko Bogu, przeciwko wszystkiemu i wszystkim. Bunt należy do niezbędnych komponentów ludzkiej kondycji, szczególnie w okresie młodości, bo – jak to lapidarnie wyraził Józef Piłsudski – „kto nie był buntownikiem za młodu, ten będzie świnią na starość”. Więcej: niektórzy nawet twierdzą, że aby istnieć, człowiek buntować się musi, bo jest jedynym stworzeniem, które na ogół nie zgadza się być tym, czym akurat jest. I dlatego szuka zawzięcie i z determinacją takiej przestrzeni, gdzie można żyć pełniej, prawdziwiej i sensowniej. Ks. Stefan Radziszewski (jeszcze młody, ale już nie gniewny!) wrażliwy i kompetentny krytyk literacki, umyślał sobie zgromadzić w jedno paru powieściowych buntowników, obecnych w młodej prozie polskiej z ostatnich lat (poza jednym wyjątkiem). Są to: hipster i facebookowy rebeliant Aleksander Roleksy (z Pigułki wolności), singielka Karolina Pogorska (z Teraz), dziwaczny rebeliant Błażej Pindel (z Rebelii), prostoduszna i rozmarzona Jadwiga Chmura, de domo Maślak (z Piaskowej Góry), walczący z obłędem Mateusz – a także Darek, Konrad i Jarek (z Kroniki umarłych), ksiądz w kryzysie (z Zera), poeta poszukujący zachwytu i czułości (z Fabula rasa). Jak widać, nazbierało się tego buntu sporo; oczywiście bunt buntowi nierówny i – jak miłość – nie jedno ma imię. Jest więc tutaj karykaturalny bunt internetowy, bunt pozorny będący więcej tęsknotą niż rewoltą, bunt przeciwko kultowi młodości, bunt przeciw zastanej rzeczywistości, metafi zyczny bunt przeciw pustce i samotności; jest walka o jakość życia wewnętrznego, walka o pogodzenie się ze światem. Przyglądając się wnikliwie i uważnie (razem z Autorem) postaciom książkowych buntowników, trzeba zauważyć, że człowiek zbuntowany zawsze chce być kimś innym, niż jest i tęskni za lepszym światem. U źródeł buntu leżą niewyczerpalne zasoby aktywności, energii i fantazji. Mimo to każdy bunt kończy się klęską, bo inaczej byłby tylko zwykłą walką o władzę, pieniądze, pryncypia, uprawnienia i prestiż. Lektura tych esejów uświadamia czytelnikowi, że „prawdziwy bunt jest zmaganiem o to, co święte, walką pomimo świadomości klęski”. Warto o tym pamiętać, gdy (obojętnie, w jakim wieku) przychodzi nam ochota („w sposób nagły i niewyjaśnialny”), w gniewnym proteście chwycić w ręce i dzierżyć wysoko sztandar buntu. I jeszcze jedno na marginesie: jeżeli prawdą jest, że w kabalistyce siedem jest „liczbą płodności, rozmnażania i wzrostu” (a ks. Stefan zdradza wyraźne ciągoty do 7), to życzę mu „wysypu” kolejnych siódemek „ku pokrzepieniu serc” i dla pomnożenia refleksji.

Kazimierz Wójtowicz CR

Kraków, Ofiarowanie Pańskie 2014

Archipelag BUNT

Bunt w młodej prozie polskiej

Pomyślałem, iż pisanie o buncie w tz w. młodej literaturze nie jest tematem dla starszego już pana. Wszak bunt to domena młodości, pełnej entuzjazmu i euforii, radykalnej i rewolucyjnej, szalonej i zwariowanej. W wieku zaawansowanym należy się statkować i czym prędzej zaokrętować na pokład łajby „Ład & Porządek”. W młodości wypada być zbuntowanym, zaś w miarę upływu lat należy jednać się z Bogiem i ludźmi, pogodzić z losem i pogodnie wpatrywać w nadchodzącą tajemnicę kresu. A jednak... człowiek jest istotą zbuntowaną – jak twierdzi Albert Camus – i w każdym wieku można podnieść wysoko sztandar buntu, by wykrzyczeć swoje wojownicze: „JUUOOHP!!!”1 całemu światu. Cóż zatem powiedzieć (napisać)? Skoro wkładacie kij w mrowisko – strzeżcie się mrówek! Pomyślałem również, iż można poddać oglądowi (tzn. kilka słów poświęcić na analizę, ale jeszcze więcej na komentarz oraz odnalezienie odpowiedniego kontekstu) powieściom z serii „archipelagi”, które ujrzały światło dzienne dzięki wydawnictwu z Ulicy Łowickiej Trzydzieści i Jeden2. Archipelag wydaje się być odpowiednim modelem dla przedstawienia współczesnej kultury. Skoro człowiek jest/nie-jest „samotną wyspą”, grupa wysepek zagubionych w wielkim oceanie wydaje się doskonale ilustrować współczesną cywilizację. Walka z otaczającym ze wszystkich stron oceanem, z falami i bałwanami morskimi, to istota archipelagu, która wydaje się kwintesencją postawy buntu. Z drugiej strony niezgoda na przynależność do jakiegoś stałego lądu, niechęć do jakiejkolwiek ziemi obiecanej, negacja jakichkolwiek form akcesu do tego, co trwałe, stabilne, fundamentalne. Czy na tym polega bunt? Czy kontestacja, negacja i odrzucenie stanowią chroniczną i nieuleczalną cechę istnienia? Wydaje się, iż każda odpowiedź naznaczona jest prowizorycznością. Bunt to sposób istnienia (buntuję się, więc jestem), to jakiś istotny przymiot, bez którego człowiek nie byłby człowiekiem. A jednak nie do końca... bowiem formuła nego ergo sum nie wytrzymuje starcia z banalną egzystencją człowieka (może to jedyna forma życia, które jest dostępne nam, mrówkom, w wielkim mrowisku świata). Wszak rozpaczliwie szukamy akceptacji, chwytamy się strzępów nadziei, chcemy być podziwiani i kochani. I ciągle nam mało. Apetyt na życie nie pozwala na kompromis w jednym, aby zmusić do kompromisu w drugim. Jakie to dziwne... i ludzkie! Można się buntować przeciwko takiej kondycji człowieka, ale – z ciężkim sercem to przyznam – oddychamy powietrzem, jemy chleb, pijemy wodę. Płynie w nas czerwona krew i ziewamy oglądając [...]3. Ot, cały człowiek – bynajmniej nie ecce homo. Po prostu: obywatel świata. W oczach niektórych – Ktoś, Persona; dla innych wprost przeciwnie – Obywatel Nikt. Przed napisaniem całości (a w planie mam siedem różnych powieściowych buntów) wydaje mi się, iż podstawowym problemem współczesnej kultury jest kryzys tożsamości.

Nie wiem, kim jestem?

Nie wiem, dokąd idę?

Nie wiem, a nawet jeśli wydaje mi się, iż wiem, to wkrótce wiem, że tylko mi się wydaje?

W końcu najważniejsze: nie wiem, czy mogę wam wierzyć? Tak myślę „przed” lekturą moich powieściowych buntowników, zaś zapisuję to, aby... sprawdzić, na ile diagnoza potwierdzi tezę. Chociaż nie oczekuję potwierdzenia lub negacji – chciałbym opisać kondycję buntowników. Mniemam, że kryzys tożsamości objawi (przynajmniej tyle należy wymagać od lektury) tożsamość kryzysu. Na czym polega? Jak boli? W jaki sposób go przetrwać? Spotęgować? Czy istnieje światełko? Tunel? W tym szaleństwie jest metoda: opisany buntownik to cenny eksponat, nawet jeśli bunt zwietrzeje, sam opis pozostanie.

W swoim Archipelagu Bunt właśnie kwestię tożsamości stawiam na pierwszym miejscu. Może winny jest temu Pamuk ze swoim My Name is Red, opisujący pęknięcie, metafi zyczną ranę, przed którą nie sposób uciec:

Moje niezdecydowane serce mówi:
kiedy jestem na Wschodzie, chcę być na Zachodzie,
a znalazłszy się na Zachodzie, dążę na Wschód.
Moje ciało mówi: jeśli jestem mężczyzną,
chcę być kobietą, a jeśli jestem kobietą,
to chcę być mężczyzną.
Tak trudno jest być człowiekiem, jeszcze trudniej jest żyć po ludzku.
Chcę czerpać rozkosz z tyłu i z przodu, ze Wschodu i Zachodu4.

Trudno jest być człowiekiem...

Nie zgadzacie się z Pamukiem?

Trudno: duch buntu budzi się w sposób nagły i niewyjaśnialny.

Ja jednak się zgadzam (przecież to Pamuk) i biję brawo.

A jednocześnie protestuję i wyśmiewam (bo dostał Nobla) –

wszak autor Śniegu

nie może mieć racji.

Słońce oślepia stada

mrówek.

1 N. H. Kleinbaum, Stowarzyszenie Umarłych Poetów, tł. P. Laskowicz, Poznań 2003, s. 71.

2 Wydawnictwo W.A.B. 02-502 Warszawa. www.wab.com.pl. Wstępne plany uległy oczywiście zmianom, dlatego omawiam rozmaite powieści, nie tylko z serii archipelagicznej.

3 Tu: wstawić swoje „ulubione” dzieło filmowe.

4 O. Pamuk, Nazywam się Czerwień, tł. D. Chmielowska, Kraków 2007, s. 505.

Imiona buntu

Różne są imiona buntu w młodej prozie polskiej. W siedmiu dziełach współczesnych twórców bunt został opatrzony rozmaitymi etykietami. Można mniemać, że zróżnicowane odmiany buntu i buntownika przywołują jakieś marzenia i rozczarowania samych autorów. Poddają też różne odpowiedzi na pytanie: czy warto się buntować? Być może wiele zależy od stopnia samoakceptacji pisarza, od jego zgody na świat wokół – bądź też od jego wewnętrznego ducha walki i kontestacji, od niezgody na „TU” i „TERAZ”. Od tego również, na ile jego dziełu towarzyszy wysublimowana autoironia. Wszak zachętę do rewolucji może wygłosić ktoś, kto bezpiecznie siedzi w domu – albo przeciwnie: mimo deklaracji posłuszeństwa, niczym biblijny Samson, może nagle zrzucić z siebie kajdany. Jedno jest pewne: na problem buntu nie ma recepty, ten niespokojny duch nie pozwala się nigdy okiełznać!

Akcja dwóch spośród powieści, które przedstawiam w niniejszym opracowaniu, rozgrywa się w Warszawie. Bunt w fejsbukowej odmianie Piotra Czerwińskiego to parodia buntu, bunt zdradzony, bunt bez buntu. Internetowy buntownik, Aleks Roleksy, bohater Pigułki wolności, który wydaje się być Morrisonem polskiego Internetu, staje się rekinem show biznesu, bogatym celebrytą, który poza władzą i pieniądzem nie widzi już niczego. Podobnie w stolicy buntuje się wobec banalności świata intelektualistka z powieści Teraz Agnieszki Drotkiewicz. Jej bunt jest pozorny, kończy się kapitulacją. To bunt samotnej, nieszczęśliwej kobiety, która tęskni za prawdziwą miłością.

Szaloną wersję buntu przedstawia Mariusz Sieniewicz – jego geriatryczna rewolucja dokonuje się w futurystycznych dekoracjach. Kolumb i Kaktus dowodzą społecznością starców, którzy w Rebelii podejmują walkę z Wielkim Bobasem. W świecie kultu młodości, gdzie atrakcyjność i wygląd są podstawą oceny człowieka, Sieniewicz podejmuje ze swoimi staruszkami rewoltę à rebours, walkę o prawo człowieka do starości i śmierci. Mała apokalipsa Sieniewicza jest istotnym głosem w debacie o kondycji współczesnej kultury, o korozji świata wartości w epoce postmodernistycznej.

Dwie kolejne powieści ukazują bunt w wersji prowincjonalnej. W Wałbrzychu córka buntuje się przeciwko matce, nowe przeciwko staremu, ciekawe świata i przygód przeciwko podszytemu lękiem. W Piaskowej Górze Joanna Bator portretuje polską wieżę Babel, którą trudno do końca zrozumieć, ponieważ przeszłość stapia się z teraźniejszością, a to, co magiczne, z tym, co banalne i codzienne. Natomiast w Kostyniu, w którym Daniel Odija umieścił swoją Kronikę umarłych, bunt jest kategorią metafi zyczną. Rozum nie potrafi znieść ciężaru pustki, samotności i rozpaczy. Egzystencja osuwa się w obłęd i rodzi bunt w obłędzie i z obłędu. Nie jest to nawet bunt przeciwko obłędowi, ale właśnie pomimo obłędu.

Ostatni buntownicy podejmują walkę w przestrzeni duchowej. Jarosław Naliwajko w swojej powieści Zero prezentuje udrękę zmagania z depresją, walkę o prawdziwe życie wewnętrzne, potrzebę autentyczności i sensu. Niestety, jego bohater pozostaje zagubiony labiryncie życia. Podobnie porażką kończy się historia autora Siekierezady, jednak jest to zupełnie odmienny fi nał. Testamentowe Pogodzić się ze światem Edwarda Stachury to zapis bólu i rozdzierającej tęsknoty. Właśnie dlatego jeansowy buntownik pojawia się w tomie „młodej prozy”, chociaż od jego śmierci minęło już trzydzieści pięć lat.

Życie jest ekscesem – twierdzi Odija – więc... nie poddawajmy się wygodnej akceptacji na warunki, które Świat-szuler z ironią nam podsuwa. I wyżej podnieśmy sztandary buntu. Pomimo wszystko. Skoro tak trudno jest być człowiekiem, a jeszcze trudniej jest żyć po ludzku, więc może nie wolno kapitulować. Nie warto „nie być” człowiekiem. A człowiek to istota, która stawia pytania i nieustannie poszukuje. Po prostu – żyje! Z zachwytem podąża za prawym i szlachetnym, ale temu, co podłe i nikczemnie – dobitnie i stanowczo mówi swoje „nie”. I nie chce żyć w lęku... W swej podróży przez świat nie pozwala się omamić pustą i jałową obietnicą szczęścia, w której iluzja zastąpiła prawdę.

Wszyscy głupcy są uparci, a ludzie uparci – to głupcy. Im bardziej
mylą się w poglądach, tym więcej przy nich obstają. Nawet gdy masz rację
i zupełną pewność, dobrze jest czasem ustąpić. Bo wtedy nikt nie wątpi, po
czyjej stronie słuszność. I widać nadto, że słuszności towarzyszy uprzejmość
(...) Bywają takie zakute łby, których nie sposób przekonać.

[Baltazar GRACJAN,
Brewiarz dyplomatyczny]

Text copyrigh © 2014

Wszystkie prawa zastrzeżone

All rights reserved