Tekst: Krzysztof Urbański

Zdjęcia z kolekcji:

Krzysztof Urbański oraz Mirosław Souczek (Poland),

Rafał Blumengeld and Zvi Ganoth (Israel),

Seweryn Piasecki (USA).

Zdjęcie okładki oraz # 113 Antoni Myśliwiec

Reprodukcje: Henryk Pieczul and Paweł Suchanek

Wybór zdjęć: Krzysztof Urbański and Mirosław Souczek

Edytor: Mirosław Souczek

ISBN: 978-83-62808-42-7

© Prawa autorskie: Agencja Wydawniczo−Reklamowa „EMES”

W 1795 r. Kielce stały się miastem państwowym, w 1816 r. były już miastem wojewódzkim. Wzrost znaczenia Kielc, przy jednoczesnym upadku Chęcin, zainteresował tamtejszych Żydów możliwością stałego zamieszkania nad brzegami Silnicy. Niestety, pierwsze próby ich osadnictwa w mieście spotkały się z nieprzychylną reakcją kieleckiego, bogatego mieszczaństwa. Nie ograniczało to jednak możliwości handlu podczas targów i jarmarków. Dopiero reformy Aleksandra Wielopolskiego otworzyły „bramy” Kielc, umożliwiając Żydom stałe zamieszkanie, zakładanie punktów rzemieślniczych i handlowych. Walki powstańcze lat 1863−1864 i ograniczona możliwość poruszania się po kraju sprawiły, że większy napływ Żydów do Kielc nastąpił dopiero po 1865 r. W 1872 r. zamieszkiwało tu 505 Żydów, w 1874 r. – 1.046, w 1880 – 2.640. Po 1882 i 1883 r. napłynęła fala ludności żydowskiej rugowana ze wsi. W 1896 r. żyło w Kielcach 2.946 Żydów, w 1915 r – 14.795, w 1921 – 15.530, w 1931 – 18.638, a w 1939 r. – 20.942. Między 1900 a 1939 rokiem co trzeci mieszkaniec Kielc był Żydem.Zamieszkiwano zależnie od zamożności, bogatsi w centrum, jak najbliżej rynku, biedniejsi na przedmieściach: Szydłówku, Psiarni, Piaskach, Barwinku.

Równolegle z rozwojem osadnictwa przystąpiono do utworzenia kieleckiego okręgu bóżniczego, który został zatwierdzony przez władze państwowe w 1868 roku. W jednym z domów przy ul. Bodzentyńskiej otwarto dom modlitw, przy Nowowarszawskiej mykwę, przy placu św. Tekli jatkę koszerną. Cmentarz usytuowany został w dzielnicy Pakosz.

Przybycie ludności żydowskiej do Kielc wiązało się z wejściem jej w sferę gospodarki miejskiej, doprowadzając szybko do jej ożywienia. O ile w niektórych dziedzinach natrafiono na silną konkurencję polskich firm (handel artykułami spożywczymi, trunkami, artykułami kolonialnymi), o tyle w innych stali się szybko potentatami. Przykładem może być tu księgarstwo, gdzie Żydzi: Gecel Salzstein, Aron Schőnfeld, Michał Goldhaar, Saul Rosenblatt czy Leon Grostal zapisali chlubną kartę w kulturze Kielc.

W przeciągu czterdziestu lat Żydzi przeniknęli do wszystkich branż handlu kieleckiego. Powstały liczące się sklepy spożywcze, galanteryjne, tekstylne, jubilerskie, obuwnicze. Przejęli też Żydzi cały handel obnośny. Niektórzy kupcy za osiągnięcia w handlu zostali wyróżnieni odznaczeniami państwowymi. Orderem św. Stanisława udekorowano Rubina Edelsztajna i Michała Goldhaara.

Znakomitą okazję do spieniężenia towarów dawały jarmarki i targi, na które przybywało po 5.000 osób. Zjeżdżali masowo kramarze żydowscy z odzieżą, galanterią, tkaninami, artykułami spożywczymi.

Równie szybko jak w handlu zaczęto odnosić sukcesy w rzemiośle. W 1871 r. firma budowlana Chaskiela Landau wygrała przetarg na budowę hal targowych, w 1896 r. żydowskie firmy brukarskie wygrały przetarg na brukowanie głównych ulic Kielc.

Doprowadzenie linii kolejowej wzbudziło zainteresowanie miastem średniego kapitału żydowskiego. W 1885 r. kamieniołomy „Wietrznia” nabył Abraham Zagajski, wapienniki „Międzygórze” kupił Mendel Lipszyc, w 1896r.

(...)

1. Naftali Eisenberg, ortodoksa, jeden z pierwszych osadników w Kielcach.

2. Chana Kochen, jedna z pierwszych osadników, przeżyła 106 lat.

3. Moritz S. Markowitz (Markowic), założyciel Koła Kielczan w USA, z żoną Gussie.

Text copyright © 2011

Wydawca:

Artemis

www.artemisbooks.pl