70. Co wiesz o literaturze emigracyjnej ukształtowanej w nowej sytuacji politycznej po wojnie?

Wpływ nowego układu społeczno - politycznego na podział literatury na emigracyjną i krajową.

Wojna zmieniła warunki funkcjonowania literatury. Polityka kulturalna państwa poddanego bezwarunkowym wpływom reżimu spowodowały podział literatury po wojnie na dwa odłamy: emigracyjny (z ośrodkami w Londynie i Paryżu) i w kraju. Literatura w kraju podlegała różnym manipulacjom i rygorom, na emigracji kontynuowała ideową i artystyczną tradycję dwudziestolecia.

Ludzie spod znaku armii Andersa nie akceptowali rzeczywistości państwa socjalistycznego i nie zdecydowali się na powrót do kraju, m.in. Witold Gombrowicz, Gustaw Herling - Grudziński, Józef Czapski, Melchior Wańkowicz. Na emigracji znaleźli się także ci, którzy wyjechali z kraju tuż po wojnie (Czesław Miłosz).

Etapy narastania fal pisarzy emigracyjnych od czasu zakończenia wojny do 1989 roku.

Pisarze emigracyjni zamieszkali poza krajem, tworzyli w języku polskim i zajmowali się problemami Polski. Grono pisarzy, którzy pozostali na Zachodzie po wojnie powiększały fale emigracji związane z kampanią antysemicką 1968 roku oraz stanem wojennym 1981 roku. Po zmianie ustroju w 1989 roku i możliwości swobodnego powrotu podział na pisarzy emigracyjnych i krajowych stracił znaczenie. Na powrót do Polski zdecydowali się pisarze objęci zakazem druku i nie akceptujący reżimowej rzeczywistości (m.in. Kazimierz Brandys, Czesław Miłosz, Sławomir Mrożek).

Jerzy Giedroyc i jego rola w organizowaniu życia literackiego na emigracji.

Szczególną rolę jako centrum niezależnej myśli kulturalnej i dbałości o kontakty z krajem odegrało czasopismo emigracyjne Kultura. Miesięcznik Kultura powstał w Rzymie w 1947 roku, wkrótce przeniósł się do Paryża a jego siedzibą jest Maisons - Laffitte pod Paryżem. Jego działalność wiąże się najściślej z redaktorem naczelnym Jerzym Giedrojciem (1906 - 2000), a współpracowali z nim m. in. Gustaw Herling - Grudziński, Józef Czapski, Zofia i Zygmunt Hertzowie.

Od pierwszego numeru Kultura opowiedziała się za takim rozumieniem Europy, które wiązało ją ze swobodami obywatelskimi, równością wobec prawa i demokratycznej, liberalnej tradycji europejskiej.

Jerzy Giedroyc był prawdziwym autorytetem moralnym dla środowisk emigracyjnych, a po roku 1976 także dla kręgów opozycyjnych w kraju. Za sprawą redaktora naczelnego Kultury, pismo i książki wydawnictwa Biblioteka Kultury, przez całe półwiecze, wolny od cenzury dorobek pisarzy emigracyjnych i krajowych docierał do polskiego odbiorcy i odgrywał znaczącą rolę w formowaniu ducha polskiej inteligencji.

Rola Kultury, jej wpływ na literaturę emigracyjną i krajową.

Dwa światy, emigracja i kraj, nie pozostały dzięki wysiłkom Giedroycia i Kultury rozdzielone. Miesięcznik nielegalnie docierał do kraju a działalność wydawnicza ukazująca się w Bibliotece Kultury, przenikała nielegalnymi drogami do Polski. Stąd już w 1953 roku w kraju poznano Trans-Atlantyk W. Gombrowicza, Rok 1984 George'a Orwela, Zniewolony umysł Czesława Miłosza. Kontakty z krajem nie ograniczały się do wydawania niedopuszczonych do druku utworów. Po roku 1956 W siedzibie Kultury gościło wielu przybyszów z Polski, dając bezpośrednie świadectwo sytuacji kulturalnej i politycznej w kraju.

71. Drugi obieg wydawniczy po roku 1976.

Po roku 1976, w wyniku przemyślanej polityki środowiska Kultury, przywiązującego ogromne znaczenie do kontaktów z krajem, powstał w PRL-u nieoficjalny obieg wydawniczy, pomijający państwową cenzurę. Dzięki wsparciu otrzymywanego z Zachodu, w 1977 roku rozpoczęła działalność Niezależna Oficyna Wydawnicza (NOWa) a po niej 35 podziemnych oficyn wydawniczych i niezależne czasopisma drugiego obiegu (Res Publica, Kultura Niezależna, Zapis).

Tzw. Drugi obieg zmienił warunki funkcjonowania literatury w Polsce. Pojawienie się wydawnictw poza cenzurą znacznie rozszerzyło ofertę czytelniczą, zaprezentowało autorów i dzieła objęte zakazem druku pisarzy emigracyjnych i krajowych. Poprzez swoje zaangażowanie polityczne wpłynęły one także na przemiany, które doprowadziły do upadku komunizmu w Polsce.

Część IV. Jak poprawnie napisać rozprawkę.

72. Jak zabrać się za przygotowanie wypracowania maturalnego?

Wypracowanie maturalne opiera się na utworze podanym w całości lub fragmencie i wymaga opracowania zgodnie z ideą tematu. Wśród licznych wzorów znaleźć możesz standardy tematyczne, chętnie odwołujące się do motywów lub powszechnych wątków literackich. Chcemy przede wszystkim pokazać jak pracować nad wypracowaniem, przyjmując, że uczymy głównie metody.

Pracę rozpoczynamy od dokładnego rozpoznania tematu, wskazania słów kluczy zawartych w temacie. Ich znaczenie musimy sobie uświadomić i w myśli zdefiniować.

Gromadzenie materiału. Tekst mamy przed sobą, w brudnopisie wypisujemy utwory, w których motyw tematyczny także występuje.

Tworzymy plan opracowania.

Wstęp. Krótkie rozważania przedstawiające nasze rozumienie hasła tematycznego. Określenie zakresu materiału zaplanowanego do wykorzystania, wskazanie przyjętych ograniczeń.

Rozwinięcie tematu. Interpretacja utworu tematycznego, wsparta elementami analizy, wykazanie funkcjonowania zadania określonego tematem w utworach w wielu przestrzeniach literackich wraz z odwołaniem się do przykładów w poezji i prozie.

Podsumowanie. Literatura jest odbiciem ludzkich problemów, a jej fikcyjność, obrazowość i dodatkowe uporządkowanie pozwala w niej znaleźć odbicie własnych ocen lub przeżyć.

Materiały i wskazówki, pomoc w opracowaniu.

Wstęp nie powinien nastręczać ci trudności, powinien być indywidualną wypowiedzią, zapowiadającą sposób zrealizowania tematu. Określenie zakresu materiału powinno zawierać informacje szczegółowe (tytuły czy wyodrębnienie epok). Wyraźnie zaznacz przyjęte ograniczenia.

Opracowanie - forma robocza

Określ swój dobór przykładów do literatury najbardziej ci bliskiej, ze względu na ograniczenie związane z charakterem pracy. Każdemu z przywołanych utworów poświęć jedno do dwóch zdań.

Przez przestrzeń literacką rozumiemy różne epoki i różne formy wypowiedzi, a więc przykłady muszą dotyczyć zróżnicowania historyczno-literackiego i różnorodności rodzajowej (pozytywizm, dwudziestolecie, romantyzm; poezja, dramat i proza) ważnych dla rozwinięcia tematu. Podkreśl subiektywny odbiór utworu, jeśli nawiązuje do własnych przeżyć odbiorcy. Zakończenie powinno zawierać własne refleksje rozwinięte sugestiami zawartymi w temacie.

73. Czy potrafisz poprawnie wykonać analizę i interpretację utworu poetyckiego?

Podany do analizy utwór lub fragment utworu należy w skupieniu przeczytać i roboczo ustalić o czym jest, określić jego charakter rodzajowy (wypowiedź liryczna, epicka, dramat); wskazać konwencję poetycką (styl jakiego okresu literackiego) i nawiązanie do tradycji literackiej (odwołania do innych zjawisk kultury (na przykład wiersz Norwida W Weronie odwołuje się do dramatu Szekspira Romeo i Julia).

Należy wskazać relacje nadawczo-odbiorcze (kto mówi, do kogo mówi), czego dotyczy tematyka utworu, jaki jest motyw wiodący, (tęsknota, walka, miłość), jaki to typ wypowiedzi lirycznej [wyznanie (ja), zwrot do adresata (ty), opis, opowiadanie (on)].

Czy utwór jest podzielony na strofy (jakie?), jaki to rodzaj wiersza (sylabiczny, sylabotoniczny, wolny), określasz układ wersyfikacyjny w zależności od rodzaju wiersza (ilość wersów w strofie, rodzaje rymów, miejsce średniówki, lub rozkład akcentów, dla wiersza wolnego rodzaje skupień).

Analizuj kręgi semantyczne w utworze (wyodrębnij wyrazy skupione wokół wyrażania odczuć podmiotu mówiącego (lęk, radość, bunt, miłość).

Wyodrębnij  środki wyrazu artystycznego (epitety, metafory, porównania, alegorie, symbole) wskaż czemu w utworze służą (budują nastrój, uruchamiają wyobraźnię odbiorcy, poetyzują wypowiedź, ujawniają emocje, tworzą nowe obrazy przedstawianej rzeczywistości).

Zgodnie ze wskazaniami tematu należy przedstawić swoją interpretację utworu, odwołując się do wcześniej dokonanej analizy. Szczególną uwagę należy zwrócić na związek organizacji tekstu z jego przesłaniem.

Część V. Uzupełnienie.

74. Czy wyraz jest znakiem?

Język tworzą znaki. Są one celowo wysyłane do odbiorcy. Warunkiem zrozumienia znaku językowego jest znajomość jego desygnatu (znaczenia) i wynika z konwencji społecznej. (słowo krzesło musi przywoływać znaczenie mebel służący do siedzenia, z oparciem z tyłu, przeznaczony dla jednej osoby).

Konwencja może dotyczyć każdego poziomu języka: wymowy, słowotwórstwa, słownictwa, odmiany i składni. Przestrzeganie konwencji wiąże się z poprawnością językową.

Wyrazy są składnikami języka - należą do jego zasobu leksykalnego i są składnikami tekstów.

Wyraz w zasobie słownikowym obejmuje swoim zakresem znaczeniowym całą gamę znaczeń jednostkowych; wyraz pies obejmuje swoim zakresem całą kategorię, wszystkie psy; w zdaniu: Mój pies znowu pogryzł mi kapcie - oznacza tylko jednego, mojego psa.

Wyrazy inaczej znaczą w zasobie słownictwa, a inaczej w tekście. W znaczeniu słownikowym wyraz matka oznacza kobietę mającą własne dziecko (dzieci) w relacji z tym dzieckiem. Wyraz matka użyty w zdaniu pozwala skorzystać z wielu możliwości użycia tego wyrazu i na jego znaczenie wskazuje dopiero kontekst w jakim został użyty: być dla kogoś matką - opiekować się kimś jak własnym dzieckiem; Tak to stworzyła matka natura - tak to ukształtowała przyroda; matka -Polka - strażniczka domowego ogniska i patriotka; wyssać coś z mlekiem matki - odziedziczyć cechy po przodkach.

W słowniku (czyli w zasobie leksykalnym języka) wyrazy obejmują całe zbiory odpowiedników wyrazu w rzeczywistości pozajęzykowej, w konkretnej wypowiedzi oznacza pojedynczy, jednostkowy desygnat (wyodrębnione znaczenie z kręgu całego zbioru znaczeń). Rzeczywiste znaczenie wyrazu ujawnia się tylko w kontekście (zdaniu lub oznajmieniu).

75. Co wzbogaca zasób słownictwa w języku?

Język podlega ciągłym zmianom. W związku z rozwojem cywilizacyjnym do języka przenikają nowe wyrazy, pozwalające na pełną komunikację językową. Wprowadzanie nowych wyrazów odbywa się poprzez tworzenie nowych wyrazów i zapożyczenia.

Tworzenie wyrazów polega na budowaniu nowego słowa na fundamencie znaczenia i formy wyrazu podstawowego, poprzez dodanie odpowiedniej cząstki słowotwórczej (przyrostka lub przedrostka) np. słowo ojciec był podstawą rozwinięcia wyrazów ojcowski, ojcowizna, ojczyzna, ojczym, tworząc rodzinę wyrazów. Powstały one od podstawy słowotwórczej ojc-, przez dodanie formantów -owski, -izna, -yzna, -ym.

Formanty to przedrostki lub przyrostki, które w połączeniu z podstawą słowotwórczą nadają, wyrazowi nowe znaczenie:

dom - dom + ek, dom + owy, dom + ator,

dom + ostwo, za + dom +owić (się); goły - gol + ec, gol + izna, gol + ić, wy + gol + ony.

Polszczyzna wykształciła duży zbiór formantów, które stale mogą być wykorzystane do tworzenia nowych wyrazów. Nowo utworzone wyrazy, zanim się upowszechnią nazywamy neologizmami.

Wpływy obce towarzyszą polszczyźnie od początków jej istnienia. Stanowią je zapożyczenia, wyrazy przeniesione z obcego języka pod wpływem kontaktów kulturowych, gospodarczych a nawet militarnych. Zapożyczenia stanowią obok procesów słowotwórczych najważniejszy sposób wzbogacania (a czasem zaśmiecania) języka. Zapożyczenia zadomawiają się w języku i wchodzą w polski system językowy (odmieniają się wg naszej deklinacji, polonizuje się ortografia, tworzą nowe wyrazy zgodnie z formułą słowotwórczą). Słowo dżinsy odmienia się przez przypadki, tworzy przymiotnik dżinsowy, nazwę materiału dżins w znaczeniu kurtka z dżinsu.

Obcym wpływem są także kalki językowe. Odrodzenie to kalka francuskiego reanaissance, podmiot to kalka z łaciny subiectum.

Uzupełnieniem zasobów leksykalnych języka jest także wytworzenie nowego znaczenia dla wyrazów utrwalonych w słownictwie: komórka -niewielkie pomieszczenie służące jako spiżarnia lub skład opału czy niepotrzebnych rzeczy, znaczy także: małą cząstkę cytoplazmy lub protoplazmy z jądrem, stanowiącą podstawowy element budowy żywych organizmów (komórki nerwowe), czy najnowsze znaczenie dla określenia  telefonu GSM.

76. Jakie cechy odróżniają język mówiony od pisanego?

We współczesnym języku polskim ogólnym wskazać możemy dwie odmiany: język pisany i mówiony. Pisany obejmuje język oficjalny (urzędowo-kancelaryjny), naukowy, kulturalny i artystyczny.

Współcześnie język mówiony znacznie różni się od języka pisanego. Ich źródłem jest sytuacja komunikacyjna, gdy mówimy, wiele informacji przekazujemy mimiką, gestem, tonem głosu. W przekazie mówionym zdanie: siądź tam i popatrz na to może być w pełni zrozumiałe dla odbiorcy, który z gestów odczyta gdzie ma usiąść i na co patrzeć. Zdanie takie w formie pisanej byłoby nieczytelne.

Język mówiony obejmuje wariant oficjalny (odmianę języka kulturalnego, zbliżonego do formy języka pisanego), stosowany w sytuacjach publicznych wystąpień, w szkole, urzędach, telewizji oraz wariant potoczny używany w kontaktach prywatnych, także zróżnicowany w zależności od tego do kogo mówimy. Stąd też możemy wskazać podział języka mówionego na mówiony kulturalny i mówiony potoczny.

Generalnie język mówiony, szczególnie potoczny, w opozycji do języka pisanego wyróżnia się niedopracowaniem wypowiedzi, powtórkami, korektą wypowiedzi, niedokładnością uzupełnianą mimiką, gestem, intonacją, oraz sytuacją wypowiedzi.

W zakresie leksyki widoczny jest uboższy zasób słownictwa, większa ilość wyrazów ekspresywnych, korzystanie z funkcji fatycznej języka, by nawiązać lub podtrzymać kontakt z odbiorcą: halo!, cześć!, oczywiście!, jak ci idzie?, słuchasz mnie?, uważaj!, duża liczba zaimków wskazujących i nieokreślonych (tamten, jakiś, taki sobie). Przewagą (około 80%) wyrazów konkretnych nad abstrakcyjnymi, częstym użyciem idiomów (frazeologizmów z języka potocznego): w tej sprawie miał nosa, puściła go kantem, ruszył z kopyta. Dominowaniem zdań złożonych współrzędnie nad złożonymi podrzędnymi oraz brakiem imiesłowowych równoważników zdań (Kasia złożywszy dokumenty w sekretariacie, wróciła do domu). Posługiwaniem się słownictwem środowiskowym: w środowisku młodzieżowym agregat, aparatka powiemy o osobie zachowującej się niekonwencjonalnie; baśka pracuje – znaczy dobrze rozumuje; kuć, ryć, dzięciolić - uczyć się.

Rozluźnienie obyczajowe odebrane jest w niektórych środowiskach jako przyzwolenie na zbrutalizowanie języka, posługiwanie się wulgaryzmami, wyzwiskami i obelgami, w niedawnej przeszłości właściwymi jedynie dla języka marginesu społecznego.

Język artystyczny jest odmianą języka pisanego, jest osobliwie zorganizowanym komunikatem językowym. Przedmiotem jego opisu winno być zagadnienie co przekształca komunikat językowy w dzieło sztuki. Język artystyczny korzysta ze wszystkich odmian języka pisanego i mówionego.

77. Wybrane przykłady związków frazeologicznych pochodzących z Biblii.

ani na jotę - ani trochę, w ogóle nie (jota - litera w alfabecie greckim. Biblia, Ewangelia wg św. Mateusza: dopóki niebo i ziemia nie przeminą, ani jedna jota, ani jedna kreska nie zmieni się w prawie, aż się wszystko spełni),

być alfą i omegą - być niekwestionowanym autorytetem, wiedzieć wszystko w jakiejś dziedzinie (alfa to pierwsza, a omega ostatnia litera alfabetu greckiego. W Apokalipsie św. Jana czytamy: Jam jest Alfa i Omega początek i koniec, mówi Pan Bóg, który jest, który był i który będzie),

być ulepionym z jednej gliny - być podobnym, mieć takie same cechy (wg wielu religii, w tym także Biblii, człowiek ulepiony został przez Boga z prochu ziemi),

dni (kogoś, czegoś) są policzone - koniec czegoś, kogoś, jest bliski (Biblia, ks. Daniela. Ostatniemu królowi Babilonii, Baltazarowi ukazał się tajemniczy napispoliczono, zważono, rozdzielono, który Daniel wyjaśnił jako proroctwo końca królestwa i panowania władcy),

hiobowa wieść - przerażająca wiadomość (Biblia, ks. Hioba. Na Hioba, poddanego próbie wiary, spadły niezliczone nieszczęścia, jednak nie stracił ufności do Boga),

kielich, czara goryczy - przykrość, cierpienie, coś trudnego, bolesnego (Biblia, Ewangelia wg św. Mateusza: Ojcze mój, jeśli nie może ominąć mnie ten kielich, i muszę go wypić, niech się stanie wola Twoja),

łuski spadają z oczu - ktoś dostrzega prawdę, pozbawia się złudzeń (Biblia, Dzieje Apostolskie: Pan Jezus, który ukazał ci się na drodze, którą szedłeś, przysłał mnie, abyś przejrzał i został napełniony Duchem Świętym. Natychmiast jakby łuski spadły z jego oczu i odzyskał wzrok i został ochrzczony),

manna z nieba - nieoczekiwany zysk, korzyść, dobrobyt, coś co otrzymuje się bez własnego wysiłku (Biblia. Mannę z nieba zsyłał Bóg Izraelitom w czasie wędrówki z Egiptu do Ziemi Obiecanej),

oddzielić ziarno od plew - odróżnić to co dobre od tego co złe (Biblia, Ewangelia wg św. Mateusza: Ma on wiejadło w swych rękach i oczyści swój omłot: pszenicę zbierze do spichlerza, a plewy spali w ogniu nieugaszonym),

owoc zakazany - coś niedozwolonego, dlatego pociągającego i pożądanego (Biblia, ks. Rodzaju: Z każdego drzewa rajskiego jedz: ale z drzewa wiadomości dobrego i złego nie jedz),

palec boży - znak, przejaw działania sił nadprzyrodzonych, opatrzność (Biblia, Księga Wyjścia: I rzekli czarownicy do Faraona: Palec to Boży jest),

(rzucać) perły przed wieprze - ofiarować coś wartościowego komuś, kto na to nie zasługuje, nie docenia tego. (Biblia Ewangelia wg św. Mateusza: Nie dajcie psom tego co święte i nie rzucajcie pereł przed wieprze, by ich nie podeptały nogami),

posypać głowę popiołem - uznać się winnym, ukorzyć się (W tradycji żydowskiej posypanie głowy popiołem było symbolem żalu i żałoby. W tradycji katolickiej w Środę Popielcową, od której zaczyna się Wielki Post, posypuje się głowę popiołem z przypomnieniem: prochem jesteś i w proch się obrócisz),

rozdzierać szaty - rozpaczać, żałować (kogoś, czegoś). (Biblia, Księga Estery: Gdy to uslyszał Mardocheusz, rozdarł szaty swe i oblókł się w wór, posypał głowę popiołem i krzyczał wielkim głosem, okazując gorzkość swego serca. Taka reakcja na wieść o nieszczęściu znana była na Bliskim Wschodzie jeszcze w średniowieczu),

rzucić w kogoś kamieniem - potępiać kogoś (Biblia, Ewangelia wg św. Jana: Kto z was bez grzechu jest, niech na nią pierwszy rzuci kamieniem),

sądny dzień - wielkie zamieszanie, popłoch wywołany natłokiem zdarzeń (Biblia, Ewangelia wg św. Mateusza: Wszakże powiadam wam: Tyrowi i Sydonowi lżej będzie w sądny dzień niźli wam),

stać, stanąć jak słup soli - stać nieruchomo, znieruchomieć, pod wpływem zdumienia, przerażenia, silnego przeżycia (Biblia, ks. Rodzaju. Żona Lota obejrzała się za siebie, mimo zakazu i za karę zamieniona została w słup soli),

syn marnotrawny - człowiek, który zawinił, ale się opamiętał (Biblia, Ewangelia wg św. Łukasza, przypowieść biblijna o nawróconym grzeszniku),

włos z głowy (komuś) nie spadnie - (ktoś) jest bezpieczny, nic złego się (komuś) nie stanie (Biblia Ewangelia wg św. Łukasza: I z powodu mojego imienia będziecie w nienawiści u wszystkich. Ale włos wam z głowy nie spadnie),

(coś) woła o pomstę do nieba - coś jest karygodne, zasługuje na potępienie, wywołuje grozę (Biblia, Ksiega Rodzaju, przypowieść o Kainie i Ablu: I rzekł Pan do Kaina[...] Coś uczynił? Głos krwie brata twego woła do mnie z ziemie),

w stroju Adama - zupełnie nago (Biblia, Księga Rodzaju. Pierwsi ludzie, Adam i Ewa byli nadzy i nie wstydzili się swojej nagości aż do zakosztowania zakazanego owocu).

78. Wybrane związki frazeologiczne pochodzące z kultury antyku

być między Scyllą i Charybdą - konieczność dokonania wyboru gdy każdy jest zły, być atakowanym z obydwu stron (wg mitologii greckiej Scylla i Charybda to dwa potwory czyhające na okręty po obu stronach Cieśniny Messeńskiej. Patrz przygody Odysa wracającego do Itaki),

dojść po nitce do kłębka - wyjaśnić jakąś trudną sprawę stopniowo, przez poznanie kolejnych faktów (wg mitologii, Ariadna, królewna kreteńska wręczyła Tezeuszowi kłębek nici, dzięki któremu zaznaczył drogę w labiryncie i znalazł z niego wyjście),

gałązka oliwna - znak, symbol pojednania, świadectwo dobrej woli (w starożytnej Grecji gałązka drzewa oliwnego była symbolem oczyszczenia i pokoju, wieniec z nich upleciony był znakiem zwycięstwa),

kamień milowy - duży postęp w jakiejś sprawie, znaczące dokonanie w ramach jakiegoś projektu (kamieniami milowymi nazywano w starożytnym Rzymie przydrożne kamienne słupki oznaczające odległość od miasta. W Italii podawały odległość od Rzymu),

koń trojański - ukryte niebezpieczeństwo, o kimś lub o czymś podstępnie wprowadzonym do środowiska, w którym działa na jego szkodę (W Iliadzie pozostawiony przez Greków drewniany koń z ukrytymi we wnętrzu wojownikami, wprowadzony do Troi stał się powodem jej klęski),

kości zostały rzucone - podjęto nieodwołalną decyzję (to dokładne tłumaczenie zdania alea lacta est, wypowiedzianego przez Cezara przekraczającego Rubikon patrz >>> przekroczyć Rubikon. Kości, o których mowa, to znana w starożytności gra sześciennymi kostkami),

mieć w żyłach błękitną krew - być arystokratą, pochodzić z arystokratycznego rodu(wg mitologii greckiej błękitna krew - ichor - to eteryczna ciecz płynąca w żyłach bogów),

nić Ariadny - patrz >>> dojść po nitce do kłębka,

palma pierwszeństwa - najwyższa nagroda, pierwsze miejsce. (Podczas olimpiad w starożytnej Grecji, zwycięzca otrzymywał w nagrodę gałązkę palmową),

pięta Achillesa - słaba strona (wg mitologii Achilles, główny bohater Iliady Homera, był synem Tetydy. Zginął ugodzony strzałą w piętę, za którą go trzymała matka, zanurzając w wodach Styksu, by uodpornić go na ciosy),

przekroczyć Rubikon - przekroczyć granicę czegoś, zrobić stanowczy krok, powziąć nieodwołalną decyzję (Rubikon - rzeka w Italii. Cezar przekroczył ją w 49 roku p.n.e. wbrew rozkazom Senatu, rozpoczynając wojnę domową),

puszka Pandory - nierozpoznane niebezpieczeństwo, pułapka, źródło kłopotów i nieszczęść (wg mitologii greckiej Zeus, by zemścić się na Prometeuszu, ulepił kobietę, Pandorę, wyposażoną w wiele zalet i wdzięków i dał jej jako posag zamkniętą puszkę. Prometeusz nie przyjął Pandory, gdy pojawiła się u niego. Ożenił się z nią jego brat Epimeteusz. Wbrew przestrogom Prometeusza, Pandora otworzyła posagową puszkę i wtedy wyfrunęły z niej wszystkie nieszczęścia i choroby, jakie trapią ludzkość. Na dnie puszki została tylko Nadzieja, bo przerażona Pandora zatrzasnęła przed nią wieko),

pyrrusowe zwycięstwo - zwycięstwo okupione zbyt wielkimi stratami, nieopłacalne (Pyrrus, król Epiru, krainy na Bałkanach, wygrał w bitwę pod Auskulum w 279 r. p.n.e. poniósł jednak w niej tak ogromne straty w ludziach, że miał wtedy powiedzieć: Jeszcze jedno takie zwycięstwo, a będziemy straceni),

rozciąć węzeł gordyjski - rozstrzygnąć zawiłą sprawę w radykalny, śmiały sposób (Aleksander Wielki, po ujarzmieniu Frygii i zajęciu miasta Gordion, mieczem rozciął węzeł, którego rozwiązanie miało mu zagwarantować panowanie nad światem),

róg obfitości - pojawiać się w obfitości, występować w wielkiej liczbie (w mitologii ułamany róg kozy Amaltei, karmicielki Zeusa, stale napełniający się płodami ziemi, atrybut Plutosa i Dionizosa jako patronów płodności ziemi),

stajnia Augiasza - bałagan, nagromadzone zaniedbania, których usunięcie wymaga ogromnego wysiłku (Posprzątanie stajni Augiasza było jedną z dwunastu prac Herkulesa, jakie musiał wykonać, żeby odpokutować za przypadkowe zabójstwo żony i dzieci. Stajnia Augiasza była tak zanieczyszczona odchodami bydła, że jej uprzątnięcie wydawało się niemożliwe. Herakles wykopał kanał, którym skierował wodę z pobliskiej rzeki i wypłukał nieczystości w kilka godzin),

syzyfowa praca - praca ciężka i bezcelowa, nie dająca żadnych wyników (w mitologii Syzyf, król Koryntu, za swe liczne niegodziwości wypełniał karę polegającą na wtaczaniu na szczyt góry wielkiego głazu, który przed końcem drogi wymykał się z rąk i staczał z powrotem do podnóża góry).

79. Związki frazeologiczne ze słowami, które wyszły z użycia.

dać Bogu świeczkę, diabłu ogarek - zadowolić dwie przeciwne strony (ogarek - mały, niedopalony kawałek świecy),

iść w sukurs (komuś) - wesprzeć kogoś, iść (komuś) na pomoc (sukurs - zasiłek, pomoc, podczas wojny odsiecz, posiłki),

konia z rzędem (komuś za coś) - obiecywać wielką nagrodę, zapłatę za zrobienie czegoś niezwykle trudnego, niewykonalnego (rząd - dawniej ozdobna uprząż końska, przeznaczona do jazdy wierzchem, często niezwykle kosztowna),

krewny po kądzieli - krewny po matce (kądziel - pęk lnu, wełny, konopi przygotowany do przędzenia),

kryć (coś) pod korcem - ukrywać coś, utrzymywać w tajemnicy (korzec - dawna miara objętości ciał sypkich, około 120 litrów lub 98 kilogramów), dobrać się jak w korcu maku - pasować do siebie, odpowiadać sobie pod każdym względem,

łut szczęścia - odrobina szczęścia jako warunek powodzenia (łut - dawna jednostka wagi: 12,8 grama),

mieć kogoś za hetkę pętelkę - mieć kogoś za nic, lekceważyć go (hetka - lichy, zabiedzony koń),

nie mieć złamanego szeląga - nie mieć żadnych pieniędzy (szeląg -dawna moneta miedziana),

odłożyć do lamusa - odrzucić (coś) jako niepotrzebne, przestarzałe (lamus - dawniej przy dworach budynek do przechowywania ziarna i sprzętu gospodarskiego),

odsłonić przyłbicę - ujawnić stanowisko, zamiar (przyłbica - hist. hełm z żelaza z ruchomą zasłoną na twarz),

pleść androny, duby - wygadywać nonsensy, zmyślać (androny - głupstwa, brednie; duby - niedorzeczne gadanie),

pleść banialuki - mówić niedorzeczności, bzdury (banialuki - od imienia królewny Banialuki, bohaterki bajki staropolskiej Historia ucieszna o zacnej królewnie Banialuce wschodniej krainy Hieronima Morsztyna, wykpiwana jako wzór głupoty i złego smaku),

potępiać w czambuł - potępiać wszystko, bez wyjątku (czambuł -gwałtowny najazd, napad tatarski, po którym wszystko było zabrane lub zniszczone),

prawem kaduka - bezprawnie (kaduk - prawo do spadku pozostawionego bez testamentu i spadkobierców),

rej wodzić - zajmować pierwsze miejsce, przewodzić (rej - przodownik w tańcu, prowadzący taniec, dziś zachowane w wodzirej),

smalić cholewki - umizgiwać się, zalecać (smalić - przypiekać ogniem dla zaczernienia),

stary wyga - ktoś mający duże doświadczenie (wyga - sprytny, cwaniak),

śmiać się w kułak - kpić z kogoś ukradkiem (kułak - zaciśnięta pięść, także, we wczesnym PRL-u, potępiany za bogactwo rolnik),

tajemnica poliszynela - rzekoma tajemnica, którą w rzeczywistości wszyscy znają (Poliszynel - postać komiczna z ludowej komedii włoskiej),

trzymać w ryzach - utrzymywać w karności, posłuchu (ryzy - karność, rygor),

znać kogoś jak zły szeląg - znać kogoś dokładnie od złej strony.

80. Czy wiesz co znaczy ten wyraz?

akademia ten wyraz ma trzy znaczenia: towarzystwo zrzeszające najwybitniejszych uczonych(np. Polska Akademia Nauk), szkoła wyższa (np. Akademia Sztuk Pięknych), uroczyste zebranie poświęcone uczczeniu jakiejś postaci lub doniosłego wydarzenia (np. odzyskania niepodległości). Słowo wywodzi się z tradycji greckiej. Gaj poświęcony greckiemu bohaterowi - Akademosowi stał się miejscem dyskusji i filozoficznych rozważań Platona, Sokratesa, Protagorasa. (V -IV wiek p.n.e.). Wzniesiono tam budynek nazwany Akademią, który później stał się siedzibą Akademii Platońskiej, działającej do29 roku n.e.

banialuka - to tyle samo co brednia, opowiadanie bez sensu. Jest to imię bohaterki głośnego, siedemnastowiecznego romansu Hieronima Morsztyna. Utwór stał się przedmiotem drwin i synonimem bezsensu, a imię bohaterki weszło w tym znaczeniu do polszczyzny.

bojkot - to metoda walki polegająca na całkowitym lub częściowym zerwaniu stosunków społecznych, ekonomicznych lub towarzyskich w celu wywarcia nacisku lub podkreślenia swoich odrębnych poglądów. Wyraz pochodzi od nazwiska angielskiego kapitana Boycott'a, który surowym traktowaniem dzierżawców majątków w hrabstwie Erne wywołał w 1880 bunt, który polegał na utrudnianiu Boycottowi kontaktowanie się ze światem, izolację i odcięcie go od drogi z jego majątku oraz intrygach, podcinających kontakty z ludźmi.

derby to doroczny wyścig w biegu płaskim dla trzyletnich koni na trasie liczącej półtora mili angielskiej. Nazwa wywodzi się od nazwiska lorda Edvarda Derby, właściciela wielkiej stadniny koni wyścigowych, który, w 1780 roku, zapoczątkował specjalną konkurencję dla koni trzyletnich na dystansie 1,5 mili ang. (2400m.)Imprezę powtarzaną co roku nazwano Derby - day. Odbywa się ona we wszystkich krajach, także w Polsce, na podobnych warunkach.

Diabeł Wenecki to nie tylko wyzwisko jednego z funkcjonujących w folklorze diabła czyli czarta. Diabeł Wenecki żył naprawdę w XIV wieku. Nie był Wenecjaninem lecz polskim szlachcicem, właścicielem wsi Wenecja leżącej niedaleko Żnina. Przeszedł do legendy z racji szczególnego okrucieństwa i niezwykłej zachłanności na dobra doczesne. Ludowe baje głosiły, że nawet po śmierci nękał tych, którzy podpadli mu za życia.

eskulap to żartobliwa nazwa lekarza. Wywodzi się z mitologii greckiej. Eskulap to syn Apollina i nimfy Koronis. Wsławił się niezwykłym talentem medycznym, czczony był jako bóg - uzdrowiciel. Jego symbolem był wąż dwumetrowej długości owinięty na lasce.

gobelin - to tkanina dekoracyjna do zawieszania na ścianie, utkana specjalną techniką z barwnej przędzy wełny łączonej z jedwabiem, stanowiąca kopię obrazu przygotowanego przez wybitnego malarza. Najsławniejszymi gobelinami są arrasy wyrabiane w XV wieku w flandryjskim mieście Arras. Nazwa gobelin pochodzi od nazwiska Gobelin, od wielu pokoleń rodziny farbiarzy wełny. Farbiarnię zakupił od rodziny Ludwik XIV, król Francji (XVII w.) i rozwinięto ją w manufakturę, gdzie tkano gobeliny na wzór średniowiecznych arrasów.

higiena to dział medycyny poświęcony badaniom wpływu otoczenia i nawyków na zdrowie ludzkie. Zajmuje się też wskazywaniem najkorzystniejszych warunków dla ochrony zdrowia i harmonijnego rozwoju człowieka. Nazwa pochodzi od imienia bogini Hygieji, córki Eskulapa, wyobrażanej jako urocza dziewczyna trzymająca w ręku czarę, z której pije wąż.

krezus to człowiek niezwykle bogaty. Nazwa pochodzi od ostatniego króla Lidii, starożytnego państwa na zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej. W VI wieku p.n.e. opanował liczne miasta greckie oraz zawładnął zasobami złota pozyskanego z piasku w rzece Pektol.

król to monarcha, najwyższy, koronowany zwierzchnik państwa. Nazwa pochodzi od Karola Wielkiego (742 - 814). Był on uosobieniem władzy monarszej. Państwo Karola Wielkiego obejmowało prawie całą Europę zachodnią aż po ziemie Słowian.

makart - to bukiet suszonych kwiatów i traw, zastępujących zimą w mieszkaniu żywe kwiaty. Nazwa pochodzi od Hansa Makarta (XIX w.) malarza wiedeńskiego, który odkrył ich piękno i rozpowszechnił jako dekorację wnętrz.

paszkwil to potwarz rozpowszechniana bezimiennie lub pod kryptonimem, obwiniająca kogoś o niecne czyny w formie szyderstwa lub drwiny. Słowo pochodzi od nazwiska szewca o nazwisku Pasquino, przeciwnika kleru, puszczającego w obieg złośliwe teksty zniesławiające dostojników kościoła. Praktyka Pasquina znalazła naśladowców. Wydobyta z Tybru figura, stała się słupem ogłoszeniowym na którym zaczęto przypinać ulotki obrażające i ośmieszające obywateli Rzymu z imienia i nazwiska.

pitaval to zbiór spraw obyczajowo - sensacyjnych lub sądowych opracowanych literacko na podstawie akt sądowych. Autorem pierwszych opracowań był prawnik francuski Francois Gayot Pitaval (żył na przełomie XVII/ XVIII wieku).

robinsonada -to podróż nastawiona na przeżycie przygód i niespodzianek w pionierskich warunkach. Nazwa pochodzi od bohatera powieści Daniela Defoe Przypadki Robinsona Cruzoe, ukazujące przygody bohatera - rozbitka na bezludnej wyspie.

Sorbona to nazwa uniwersytetu paryskiego. Nazwa pochodzi od nazwiska Roberta de Sorbon (XIII w.) duchownego, który założył stowarzyszenie ubogich duchownych. Otrzymywali oni wszelką opiekę i środki, by kontynuować studia teologiczne. Okazali się wybitnymi znawcami przedmiotu i na założonym w XII w. uniwersytecie paryskim nazwa Sorbona objęła najpierw fakultet teologii, a potem przeszła na cały uniwersytet.

szowinizm to określenie przekonań, że własny naród jest wyższy i lepszy od innych narodów. Nazwiska temu pojęcia użyczył Nikolas Chauvin, weteran napoleoński, który był bezkrytycznym zwolennikiem wojowania w imię źle pojętego interesu państwa.