Konrad Seitz

CHINY
POWRÓT OLBRZYMA

przełożył
Tomasz Mazur

Tytuł oryginału: China: Eine Weltmacht kehrt zurück

Redakcja: Władysław Żakowski

Projekt okładki: Anna Gogolewska

Ilustracje ze zbiorów Tomasza Mazura

Opracowanie map: Jarosław Talacha

Podręcznik akademicki dotowany przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego

Copyright © 2000 by Siedler Verlag, a division of Verlagsgruppe Random House GmbH, München, Germany

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2008

Wydanie elektroniczne, Warszawa 2014

ISBN (epub) 978-83-8002-127-3

ISBN (mobi) 978-83-8002-131-0

Wydawnictwo Akademickie DIALOG

00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/218

tel./faks: (022) 620 87 03

e-mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl

http://www.wydawnictwodialog.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Spis treści

Dedykacja

Część I
Cywilizacja doskonała. Historia Chin do końca XVIII wieku

Rozdział 1. Wyruszali z Liujia

Rozdział 2. Najpotężniejsza i najbardziej rozwinięta cywilizacja na Ziemi

Powstanie i rozwój (221 p.n.e. do 906 n.e.)

Szczyt kultury konfucjańskiej

Epilog – Południowa Dynastia Song (1127–1279)

Cichy i niedostrzeżony początek końca (1279–1799)

Rozdział 3. Etyka oparta na rozsądku

Przełom epoki osiowej

Formowanie chińskiej kultury

Absolutystyczne państwo legistów

Taoistyczny powrót do natury

Konfucjański porządek moralny oparty na rozsądku

Konfucjanizm staje się religią państwową

Rozdział 4. Przewodzić siłą promieniowania cnoty

„Niebiański mandat”

Ideały a rzeczywistość

Ciche zmagania cesarza i urzędników

Mandarynat i gentry

Rozdział 5. Sinocentryczny porządek świata

System zależności trybutarnych

Kulturalizm a nie nacjonalizm

Rozdział 6. Chiny w wyobrażeniach i fantazjach Europejczyków

Legendarne bogactwo

Chiny jako alternatywa i wzorzec

Chiny jako przykład „orientalnego despotyzmu”

Królestwo zastoju

Część II
Upadek starych Chin (1793–1949)

Rozdział 7. Schyłek cyklu dynastycznego (1793–1838)

1793 – ostatnia szansa

Początki upadku

Rozdział 8. Nei luan – wai huan (1839–1899)

Wojna opiumowa (1839–1842)

Powstanie tajpingów (1850–1864)

„Pokrojone jak melon” (1856–1899)

Rozdział 9. Koniec konfucjańskiego cesarstwa (1900–1911)

Powstanie bokserów

Upadek dynastii Qing

Rozdział 10. Republika, która nie była republiką (1912–1937)

Prezydentura Yuan Shikaia (1912–1916)

Okres warlordów (1916–1928)

Dwie armie partyjne walczą o władzę (1921–1949)

Pierwszy wspólny front (1925–1927)

Rada Jiangxi i Długi Marsz (1928–1936)

Drugi wspólny front (1937–1945)

Bilans rządu w Nankinie (1928–1937)

Rozdział 11. Wojna z Japonią i wojna domowa (1937–1949)

Wojna z Japonią (1937–1945)

Wojna domowa (1945–1949)

Rozdział 12. Powolna agonia wielkiej cywilizacji (1861–1949)

Ruch samowzmocnienia (1861–1895)

Pogłębienie reform (1895–1911)

„Precz z Konfucjuszem i synami!” (1905–1923)

Nowa kultura – ale jaka? (1923–?)

Część III
Tabula rasa. Chiny za Mao Zedonga (1949–1976)

Rozdział 13. Nadrobiona rewolucja burżuazyjna (1949–1952)

Budowa komunistycznego systemu sprawowania władzy

Struktura organizacyjna KPCh

Przeforsowanie ideologii komunistycznej

Reforma rolna

Wojna koreańska i rządy terroru

Trzy kampanie w celu przemiany świadomości

Koniec „nowej demokracji”

Rozdział 14. Rewolucja socjalistyczna (1953–1957)

„Czym Związek Radziecki jest dzisiaj, tym Chiny będą jutro”

Mao odwraca się od modelu radzieckiego

Kolektywizacja rolnictwa (1955–1956): wybuch konfliktu w kierownictwie partyjnym

VIII kongres partii w 1956 roku

„Niech zakwitnie sto kwiatów!” (1957)

Przekształcenie w kampanię antyprawicową

Rozdział 15. Wielki Skok (1958–1960) początek maoistowskiej rewolucji

„Przenosić góry”

Droga do katastrofy

Rozdział 16. Krótki okres wytchnienia (1961–1965)

Odnowa

Mao przygotowuje rewolucję kulturalną

Ideologia rewolucji kulturalnej

Atak Czerwonej Gwardii (od maja do października 1966)

Komuna szanghajska (od października 1966 do lutego 1967)

Koniec rewolucji (od marca 1967 do kwietnia 1969)

Rezultat: rewolucja kulturalna kładąca kres kulturze

Rozdział 18. Epilog (1970–1976)

Rozdział 19. Spuścizna Mao

Losy pewnego rewolucjonisty

Drugi założyciel państwa po Qin Shi Huangdi

Totalna dyktatura w chińskim wydaniu

Hipoteka nieefektywnego uprzemysłowienia

Literatura

Część IV
Narodziny nowoczesnych Chin. Chiny za Deng Xiaopinga (1978–1997)

Rozdział 20. Nadzwyczajny przywódca

Bezkrólewie (od września 1976 do grudnia 1978)

Deng przejmuje władzę

Oddolna reforma Denga

Rozdział 21. Chłopi odzykują wolność (1979–1983)

Powrót do prywatnej gospodarki rolnej

Towary rolne zalewają miasta

Rewolucja przemysłowa na wsi

Kapitalizm kadrowy

Drugi wielki przemysł

Rozdział 22. Reforma w miastach (1984–1988)

Reforma sposobu kierowania przedsiębiorstwami państwowymi

Od planu do rynku

Legalizacja przedsiębiorstw prywatnych

Socjalizm na chińską modłę

Rozdział 23. Otwarcie na zagranicę

Handel zagraniczny

Kredyty zagraniczne

Studia zagraniczne

Turystyka

Inwestycje zagraniczne

Pierwsi inwestorzy lat osiemdziesiątych: Hongkong, Tajwan i chińska emigracja

Nigdy Chiny nie były tak otwarte, jak dziś

Rozdział 24. Odrodzenie Szanghaju

Od „Paryża Wschodu” do szarego miasta przemysłowego za Mao

Powrót kapitału zagranicznego

Szanghaj – metropolia XXI wieku

Rozdział 25. Ruch demokratyzacji (1978–1981)

Wei Jingshen: „piąta modernizacja”

Kontra Denga: „cztery zasady kardynalne”

Geneza kryzysu (1986 do 4 czerwca 1989)

Pierwsza błyskawica na horyzoncie politycznym

Rozdział 26. Naród powstaje

Tiananmen: 15 kwietnia do 4 czerwca 1989

Rozpoczęcie walki o plac Tiananmen

Odbicie placu

Rozdział 27. Epoka lodowa (od 5 czerwca do końca roku 1991)

Nowe widmo: „pokojowa ewolucja”

Odwrócić reformę?

Rozdział 28. Od „podróży na południe” Denga do jego śmierci (styczeń 1992 do lutego 1997)

Testament Denga

Frakcja „Wiatru”3 dosiada się

Nowy superboom

Nowy cel – „socjalistyczna gospodarka rynkowa”

Cicha śmierć Denga (19 lutego 1997)

Rozdział 29. Spuścizna Denga: azjatycka dyktatura rozwoju

Od dyktatury totalitarnej do autorytarnej

Od zamkniętego społeczeństwa do „pokojowej ewolucji”

Rozdział 30. Gospodarcza spuścizna Denga. Chiny na drodze do ekonomicznej potęgi

Od marudera do wielkiego smoka

Spektakularny spadek biedy

Powstaje największa na świecie pula inżynierów i badaczy

Awans na dziewiąte miejsce w światowym eksporcie

Druga na świecie gospodarka pod względem siły nabywczej

Magnes dla zagranicznych inwestycji

Część V
Droga ku przyszłości – balansowanie na grani. Era Jiang Zemina (1997–2002)

Rozdział 31. Trzecia generacja rządzących przejmuje stery

Rządzący kolektyw technokratów

Jiang Zemin – jądro rządzącego kolektywu

Zawrotne wyzwania

Rozdział 32. Koniec dengowskiego modelu wzrostu gospodarczego

Trzy modele uprzemysłowienia dla spóźnialskich

Wzrost za wszelką cenę

Grasująca korupcja

Rozdział 33. Deflacja i kryzys azjatycki (1997–1999)

Załamanie boomu wywołanego podróżą Denga na południe

Kryzys azjatycki 1994/98

Nieszczęścia chodzą parami

„Od teraz to Chiny, a nie Japonia przewodzą wschodniej Azji”

Rozdział 34. Wybuch kryzysu w przemyśle państwowym (1995–1999)

Rozpad gospodarki państwowej za Denga

Dinozaury w nowym środowisku

Nieprzystosowane do rynku

Nieudana próba reformy Denga

„Maszyny do niszczenia kapitału”

Damned if you do, and damned if you don’t

Rozdział 35. Przejście do drugiej fazy reformy (wrzesień 1997)

Lata wahań (1995 do września 1997)

Wrzesień 1997 – upadek ostatniego marksistowskiego tabu

„Jest lepiej, jeżeli wiele się przemilczy”

Rozdział 36. Gospodarka rynkowa do roku 2010

Postsocjalistyczna organizacja rządu

Recentralizacja

Reforma przedsiębiorstw państwowych

Reforma banków

Program nakręcania koniunktury

Społeczeństwo właścicieli mieszkań

Rozdział 37. Porażki i sukcesy (od marca 1998 do września 2002)

Nowy boom gospodarczy

Postępy reformy

„China’s time is now!”

Rozdział 38. Postkomunistyczna partia postępu

Przemysł prywatny jako nowy motor wzrostu

Prywatni przedsiębiorcy jako zbawcy partii

Przedsiębiorcy prywatni jako członkowie partii

Rozdział 39. dazhonghua: Chiny, Hongkong, Tajwan, chińska diaspora

1 lipca 1997 – powrót Hongkongu

Kiedy powróci Tajwan?

Tajwan – „ekonomia w chińskim wydaniu”

Wielka gospodarka chińska staje się rzeczywistością

Diaspora chińska

Ogólnoświatowa kultura chińska

Rozdział 40. Czy Chiny dadzą radę?

Rosnące zagrożenie stabilności politycznej

Rozdział 41. Chiny 2015 – największa gospodarka świata?

„Fabryka świata”

Samodzielne mocarstwo technologiczne pierwszej rangi

Rozdział 42. ”Chiński szok” na światowych rynkach produktów przemysłowych?

Niemiecki przemysł w Chinach

Rozdział 43. Chiny XXI wieku – partner czy hegemon?

Literatura

Zdjęcia

Seria DZIEJE ORIENTU

O wydawnictwie

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Mojej Żonie

z miłością i wdzięcznością

CZĘŚĆ I

Cywilizacja doskonała
Historia Chin do końca XVIII wieku

Rozdział 1
Wyruszali z Liujia

Przenieśmy się nad ujście rzeki Jangcy. Jest późne lato roku 1405, trzeciego roku panowania cesarza Zhu Di z dynastii Ming. W portowym mieście Liujia rozgrywa się przed naszymi oczami doprawdy niezwykły spektakl. Na wody Morza Południowo-Chińskiego wypływa flota, jakiej świat jeszcze nie widział. Jej celem jest dotarcie do Zachodniego Oceanu, jak Chińczycy zwą Ocean Indyjski. Dokąd tylko wzrok sięga na wodach Jangcy powiewają czerwone żagle dżonek, a powietrze wibruje od ogłuszającego hałasu bębnów i gongów.

Flotą dowodzi eunuch „Trzech Klejnotów”¹ Zheng He. Flota składa się z 317 statków – 183 lata później Hiszpańska Armada będzie liczyła jedynie 132 statki. Pośrodku żeglują 62 dziewięciomasztowe „statki-skarbce”. Są to największe statki drewniane jakie kiedykolwiek zbudowano na świecie. Mają po 135 metrów długości i 55 metrów szerokości. Trzy „łupiny orzecha”, którymi Kolumb wybrał się w roku 1492 do Chin-Indii, by w końcu wylądować w Ameryce miały łącznie 66 metrów długości, czyli dwa razy mniejsze niż te chińskie kolosy. Dla zagranicznych władców, którym mają być składane wizyty, wielopiętrowe statki-skarbce wiozą prezenty: jedwab, brokaty, porcelanę, wyroby z laki i drogocenne przedmioty. W drodze powrotnej statki załadują na pokład egzotyczne towary przeznaczone dla cesarskiego dworu. Poza tym zabiorą do stolicy w Nankinie ambasadorów odwiedzanych krajów, czy wręcz nawet samych władców, ażeby mogli paść przed cesarzem na kolana, oddając mu wymagany etykietą pokłon kotau i wręczyć poddańcze prezenty. Aby godnie przyjąć honorowych gości statki-skarbce wyposażone są w luksusowe kabiny i salony przyjęć.

Wokół statków-skarbców krąży 250 statków towarzyszących: ośmiomasztowe „statki końskie”, transportujące konie do Azji Południowo-Wschodniej i zabierające na pokład w drodze powrotnej egzotyczne zwierzęta; pięciomasztowe okręty wojenne i szybkie łodzie bojowe przeznaczone do pościgu za piratami. Wyprawa liczy łącznie 28 000 członków załogi i żołnierzy.

Zadaniem floty jest ogłoszenie całemu światu, że na tron wstąpił cesarz Zhu Di, który nadał sobie dynastyczny tytuł Yongle – „Wieczna Radość” oraz rozsławienie bogactwa i potęgi owego wszechwładcy. Flota żegluje najpierw czterysta mil wzdłuż wybrzeży Chin i staje na kotwicy u ujścia rzeki Min na południe od Fuzhou. Przez wiele miesięcy czeka tam na nadejście północno-wschodniego monsunu, by w końcu grudnia udać się w kierunku pierwszego celu: Chaban w Czampie (Wietnam południowy). Stamtąd flota przemierza Morze Południowochińskie, płynie na Jawę, następnie do Malakki – stolicy Półwyspu Malajskiego i potem do Semudery na północnej Sumatrze. Po przepłynięciu wschodniej części Oceanu Indyjskiego flota zawija na Cejlon, żegluje dalej do Quilonu na indyjskim Wybrzeżu Malabarskim i w końcu zatrzymuje się na okres od grudnia 1406 do kwietnia 1407 w wielkim centrum handlowym Kalikat. Korzystając z południowo-zachodniego monsunu wiosennego flota powraca do Liujia i Nankinu. Na pokładzie znajdują się ambasadorzy odwiedzonych państw, którzy w stolicy mają złożyć hołd cesarzowi i prosić go o przyjęcie do systemu trybutarno-handlowego Państwa Środka. W drodze przez Cieśninę Malakka Zheng He unicestwił potężną flotę piracką, która grasowała w cieśninie, pozbawił życia ponad pięć tysięcy piratów i doprowadził do Nankinu ich przywódcę, którego cesarz skazał na śmierć.

Za czasów rządu cesarza Yongle zorganizowano jeszcze pięć kolejnych ekspedycji morskich w latach 1407, 1409, 1413, 1417 i 1421. Wszystkimi dowodził Zheng He.

Druga ekspedycja zatrzymała się w Syjamie (Tajlandii) i wracając przywiozła ambasadora, którego król Syjamu z własnej woli wysłał na mingowski dwór. W Kalikat Zheng He osadził nowego króla, Zamurina i przekazał mu cesarską pieczęć.

Trzecia wyprawa rozpoczęła się jesienią 1409 roku. Jednym z jej najważniejszych zadań było dostarczenie królowi Malakki nowej pieczęci cesarskiej, jako że uprzednia została mu zrabowana przez Syjamczyków. Zheng He sporządził tablicę pamiątkową, zgodnie z którą cesarz Yongle przychyla się do prośby Malakki o to, aby „została potraktowana jako poddana cesarstwa, a przez to wzniosła się na wyżyny i odróżniała od barbarzyńców”. Status wasala postrzegany był zatem nie jako poddaństwo, ale jako rodzaj awansu. Tym sposobem młode państwo dostało się jednocześnie pod skrzydła cesarza, który chronił je przed potężnymi rywalami – Syjamem i Jawą. Obok Quilon i Kalikatu flota odwiedziła tym razem również Koczin, handlowe miasto rywalizujące z Kalikatem. W drodze powrotnej na Cejlonie doszło do walk. Zheng He zwyciężył armię syngaleską, pojmał ich króla i przywiózł go do Nankinu. W lipcu 1411 roku flota powróciła do macierzystego portu. Cesarz ułaskawił cejlońskiego króla, jednak od tego momentu postrzegał Cejlon jako państwo wasalskie i oczekiwał płacenia regularnego trybutu. Inni zagraniczni władcy i ambasadorowie zaprezentowali cesarzowi swoje trybuty, a on odwzajemnił im się hojnymi podarunkami. Współtowarzyszącym kupcom zezwolono na wystawienie swoich towarów na sprzedaż. Zależność trybutarna od Chin umożliwiała korzystanie z nadzwyczaj atrakcyjnego prawa do prowadzenia handlu z Chinami. Już samo składanie trybutu przez państwa lenne i przyjmowanie podarunków od cesarza stanowiło samo w sobie pewien rodzaj handlu.

Trzy kolejne wyprawy prowadziły jeszcze dalej.

Czwarta flota (jesień 1413 – sierpień 1415) popłynęła przez Kalikat do Cieśniny Ormuz w Zatoce Perskiej – sławnego miejsca handlu szafirami, rubinami, perłami i koralami. W drodze powrotnej oddziały Zheng He zaprowadziły na powrót porządek w Semuderze na północnej Sumatrze i zabrały przywódcę rebelii na egzekucję do Nankinu.

Zadaniem piątej ekspedycji (1417–1419) było odwiezienie do ojczyzny zagranicznych ambasadorów, którzy przybyli do Chin z czwartą flotą i przebywali w Nankinie już od dwóch lat. Z Cieśniny Ormuz flota kontynuowała podróż i odwiedziła po raz pierwszy Aden u wejścia do Morza Czerwonego, pożeglowała dalej wzdłuż wschodnioafrykańskiego wybrzeża w dół aż do Malindi (w pobliżu dzisiejszej Mombasy). Ze wschodniej Afryki przywieziono spektakularne trybuty: lwy, leopardy, dromadery, strusie, zebry, nosorożce oraz – jako największy skarb – żyrafy.

Również i flota, która wyruszyła na morze w roku 1421 popłynęła aż do wschodniej Afryki, aby odtransportować do rodzinnych krajów ambasadorów przybyłych do Nankinu z poprzednimi ekspedycjami.

Podczas czwartej ekspedycji trwającej od roku 1413 do 1415 na drodze z północnej Sumatry na Cejlon od floty głównej oddzieliło się kilka statków, które popłynęły w kierunku północnym, do Bengalii (Bangladesz). W drodze powrotnej zabrały one do Nankinu tamtejszego władcę, który zaoferował cesarzowi niezwykły podarunek: żyrafę, którą sam uprzednio otrzymał ze wschodniej Afryki. Następne ekspedycje, które dotarły do tego regionu Afryki zabrały ze sobą kolejne egzemplarze tych zwierząt. Chińczycy utożsamiali żyrafę z quilin mitycznym jednorożcem, który ukazuje się jedynie w czasach, w których cesarz panuje w glorii chwały, a państwo cieszy się „Wielkim Pokojem”.

I rzeczywiście – w owym czasie Chiny znajdowały się u szczytu swej potęgi. Cesarski blask promieniował na całą Azję: od Japonii i Korei na północnym wschodzie poprzez Azję Południowo-Wschodnią aż do południowych Indii, Zatoki Perskiej, wybrzeży Afryki Wschodniej, i leżących tam miast handlowych, które uznały przynajmniej nominalnie zwierzchnictwo wszechwładnego cesarza. Powstało zorganizowane przez Chiny imperium handlowe obejmujące azjatyckie morza: Morze Japońskie i Morze Wschodniochińskie na północy oraz Morze Południowochińskie i cały Ocean Indyjski.

Uznanie zwierzchnictwa wszechwładnego cesarza było ceną płaconą za dostęp do lukratywnego handlu z Chinami i współudział w ich górującej nad innymi kulturze. Wielu władców chętnie płaciło tę cenę, jako że – niezależnie od korzyści handlowych – zapewniało im to polepszenie własnego statusu, a także pewną ochronę przed wewnętrznymi buntownikami, co wzmacniało harmonię i pokój w regionie. Oczywiście tam, gdzie ani blask konfucjańskiej cnoty cesarza ani zachęty handlowe nie wystarczały, aby przekonać lokalnych władców do uznania zwierzchniej władzy, do akcji wkraczały oddziały wojskowe Zheng He. Ale nawet w takich przypadkach Chińczycy zadowalali się zamianą władców nieprzyjaznych na przyjaznych, a sami nie występowali w roli kolonistów.

Tym sposobem imperium handlowe cesarza Yongle było bez porównania nowocześniejszym „systemem międzynarodowym” niż imperia kolonialne, które sto lat później ustanowili w świecie Europejczycy. Chińczycy nie zniewalali, a tym bardziej nie eksterminowali zamorskich ludów tak, jak zrobili to hiszpańscy konkwistadorzy z Aztekami w Meksyku czy Inkami w Ameryce Południowej, albo brytyjscy osadnicy z Indianami w Ameryce Północnej. Nie zakładali żadnych kolonii zamorskich, które trzeba by było zajmować i zarządzać tylko zadowalali się faktem, że członkowie chińskiego imperium handlowego uznawali formalnie zwierzchnictwo wszechwładnego cesarza i prowadzili handel z Chinami według chińskich reguł. Ten system handlu, w którym suweren ustanawiał reguły, był bez porównania bardziej racjonalny i tańszy niż europejski system panowania kolonialnego – nie wspominając już o kwestiach natury moralnej. Europejczycy zrozumieli to dopiero cztery i pół wieku później – po tragedii II wojny światowej.

W pierwszej połowie XV stulecia Chiny panowały na morzach. Kiedy ich floty okrążą Przylądek Dobrej Nadziei i pojawią się w europejskich portach? Hegemonia nad światem zdawała się być na wyciągnięcie dłoni. Lecz wtedy stało się coś, co z perspektywy europejskiego myślenia jest całkowicie niewytłumaczalne: Chiny zaprzestały żeglugi oceanicznej i wycofały się na własne terytorium.

W maju roku 1421 w nowo zbudowany pałac w Pekinie, dokąd cesarz przeniósł swoją stolicę, uderzył piorun. Trzy wielkie, wspaniałe hale spłonęły doszczętnie. Pełen zwątpienia cesarz zwracał się w swoim edykcie do urzędników z pytaniem o to, co złego uczynił, że Niebo tak bardzo na niego się gniewa. W sierpniu 1424 cesarz zmarł. Kolejny władca wstrzymał budowę wszystkich statków oceanicznych. Kiedy i on zmarł po krótkim czasie rządów, jego następca, cesarz Xuande zarządził w roku 1430 zorganizowanie jeszcze jednej wielkiej ekspedycji morskiej. Miała ona ożywić system trybutarny i wzajemne stosunki handlowe. Śmierć cesarza Xuande oznaczała jednak ostateczny i radykalny koniec wypraw dalekomorskich. Zaprzestano budowy odpowiednich statków, a ich plany zniszczono. Wraz ze śmiercią ostatniego konstruktora z czasów ekspedycji zanikła wiedza o budowie statków-skarbców. Kiedy w roku 1477 pewien eunuch zażądał wydania dzienników pokładowych Zheng He z archiwum, jakiś konfucjański urzędnik dokonał ich zniszczenia – przyszłe pokolenia nie miały już nigdy być wodzone na pokuszenie. Prywatna żegluga morska została zabroniona, a w roku 1525 urzędom portowym zalecono zniszczenie wszystkich statków zdolnych do żeglugi morskiej oraz uwięzienie ich właścicieli.

O co tu chodziło? To jasne, że pod rządami cesarza Yongle państwo cierpiało z powodu kryzysu finansowego spowodowanego jednoczesnym prowadzeniem trzech kosztownych przedsięwzięć: ekspedycji morskich, budowy pałacu cesarskiego w Pekinie i wojny w Annamie (Wietnam Północny). Na północy pojawiło się zagrożenie ze strony okrzepłych ponownie w siły Mongołów, a przeniesienie stolicy do Pekinu wskazywało, że priorytetem polityki zagranicznej będzie przede wszystkim obrona granicy północnej. Wprawdzie fakty te wyjaśniają dlaczego państwo zrezygnowało z dalszego finansowania ekspedycji morskich, ale nie tłumaczą zniszczenia istniejących statków oraz zakazu uprawiania nawet prywatnej żeglugi dalekomorskiej.

Prawdziwa przyczyna kategorycznego „nie” dla wszelkich poczynań związanych z żeglugą dalekomorską była inna: Chiny powróciły na drogę konfucjańskiej tradycji, z której cesarz Yongle „zboczył” poprzez prowadzenie swojej morskiej polityki. Chiny były krajem rolniczym. Według zasad konfucjanizmu – podobnych w tym aspekcie do założeń późnego fizjokratyzmu – jedynym źródłem bogactwa była uprawa ziemi. Kupcy nic nie produkowali, byli pasożytami stojącymi na najniższym szczeblu drabiny społecznej. A co dopiero handel zagraniczny! Co tak naprawdę przyniosły te kosztowne wyprawy morskie? Egzotyczne zwierzęta dla cesarza, szlachetne kamienie i perły, lecznicze rośliny. Być może, z wyjątkiem tych ostatnich, wszystko to było bezużyteczne. Chiny tego nie potrzebowały. Drogie wyprawy były przedsięwzięciami czysto prestiżowymi. Nie przynosiły żadnego zysku, a jedynie powodowały koszty.

W rzeczy samej: długa linia brzegowa, jaką mają Chiny na wschodzie i na południu kraju sama w sobie nie wystarcza, aby doprowadzić do powstania żeglugi dalekomorskiej. Dalece bardziej potrzebny jest asumpt w postaci bogatego kraju leżącego po drugiej stronie morza, kraju kuszącego w baśniowych opisach dobrami, których samemu się nie posiada. Kolumb, Vasco da Gama podjęli swoje niebezpieczne podróże, by dotrzeć do mitycznych bogactw Azji: do Indii, Chin, Wysp Korzennych. Ale w świadomości Chin nie istniały żadne inne bogate cywilizacje. Państwo Środka postrzegało siebie jako jedyną na świecie cywilizację i trwało w przekonaniu, że wszystko czego tylko potrzebuje już posiada i to w nadmiarze.

I jeszcze jedna kwestia: handel zagraniczny psuł obyczaje i podkopywał władzę mandarynów. Do kraju przedostawały się obce idee i zakłócały społeczną harmonię. Handel wzbogacał kupców i poszukiwaczy przygód i jednocześnie wzmacniał władzę eunuchów – rywali znienawidzonych i pogardzanych przez konfucjańskich urzędników. Tak więc u cesarzy, którzy panowali po Xuande konfucjaniści przeforsowali radykalne odejście od żeglugi dalekomorskiej oraz powrót do tradycji i ortodoksji. Cesarze z dynastii Ming zamiast wielkich statków budowali Wielki Mur. Chiny zamknęły się na świat. Flota dalekomorska pozostała jedynie epizodem. Kontynentalna cywilizacja głębi lądu, cywilizacja „Żółtej Rzeki” zwyciężyła nad otwartą na świat kulturą „Błękitnego Wybrzeża”.

Zaniechanie żeglugi dalekomorskiej w połowie XV stulecia było punktem zwrotnym nie tylko w historii Chin, ale i w historii całego świata. Chińczycy zrezygnowali z żeglugi w momencie, w którym Europejczycy rozpoczynali podbój mórz i poszukiwania drogi morskiej do Azji. W końcu stulecia mieli już na swoim koncie wiele sukcesów: w roku 1492 Kolumb odkrył dla hiszpańskiej korony Amerykę; w roku 1498 Vasco da Gama opłynął przylądek Dobrej Nadziei i wylądował w Kalikat; w roku 1511 Portugalczycy podbili Malakkę znajdującą się nominalnie pod ochroną cesarzy z dynastii Ming; na koniec, w roku 1557 założyli na półwyspie Makau pierwszą placówkę handlową na chińskiej ziemi. W wieku XVII Holendrzy, Hiszpanie oraz Anglicy wypuszczali się na Ocean Indyjski i Pacyfik zakładając kolonie. Makau, Batawia (Dżakarta), Kalkuta i Manila stały się centrami, z których Portugalczycy, Holendrzy, Anglicy i Hiszpanie organizowali nie tylko handel pomiędzy Azją i Europą, ale w coraz większym stopniu również handel wewnątrzazjatycki. Gdyby w tym czasie istniała jeszcze chińska flota handlowa i gdyby była ona dalej rozwijana, to losy świata przyjęły by inny obrót. Jednak w tamtej sytuacji Chiny dały na azjatyckich morzach wolną rękę rosnącym w siłę mocarstwom europejskim, aż w XIX wieku zostały same zaatakowane od strony wybrzeża. Wybrzeża, którego nie były już w stanie bronić.

¹ Przydomkiem „Trzech Klejnotów” określano eunucha pozbawionego całkowicie jąder i członka (przyp. tłum.)

Rozdział 2
Najpotężniejsza i najbardziej rozwinięta cywilizacja na Ziemi

Biorąc pod uwagę ostatnie dwa tysiąclecia historii Chiny przez większość tego okresu były nie tylko krajem o największej populacji i najpotężniejszej gospodarce, ale były również najbardziej zaawansowaną technologicznie i organizacyjnie cywilizacją.

Tabela 1. Chiny, Europa, Indie, świat. Szacowana liczba ludności w latach 50–1820 n.e. (w mln)

Rok

Chiny

Europa

Indie*

świat

50

40

34

70

250

960

55

40

-

300

1280

100

68

-

380

1500

103

72

110

425

1700

138

96

153

592

1820

381

167

209

1049

* Subkontynent indyjski (Indie, Pakistan, Bangladesz); wielkie indyjskie królestwa (Mauriów, Guptów, Mogołów) nigdy nie obejmowały całego subkontynentu indyjskiego.

Źródło: Angus Maddison, Chinese Economic Performance in the Long Run, Paris 1998, s. 20.

Tabela 2. Chiny, Europa, Indie, świat. Szacowany dochód na głowę w latach 50–1820 n.e. (w dolarach)

Rok

Chiny

Europa

Świat

50

450

450

-

960

450

400

-

1280

600

500

-

1700

600

870

359

1820

600

1129

706

Źródło: Angus Maddison, Chinese Economic Performance in the Long Run, Paris 1998, s. 25–40.

Powstanie i rozwój
(221 p.n.e. do 906 n.e.)

Dynastia Qin i dynastia Han (221 p.n.e. do 220 n.e.)
mocarstwo na miarę Rzymu

Podczas 440 lat od 221 p.n.e. do 220 n.e. za czasów Pierwszego Cesarza Qin Shi Huangdi oraz pod panowaniem dynastii Han, Chiny były przeciwwagą dla cesarstwa rzymskiego na drugim krańcu Eurazji. Obydwa cesarstwa były sobie równe pod względem liczby ludności, powierzchni oraz długości sieci drogowej. Cesarstwo rzymskie, federacja miast-państw wokół basenu Morza Śródziemnego było dalece bardziej zurbanizowane. Przewyższało ono cesarstwo Han jeśli chodzi o przepych i monumentalność budowli publicznych: amfiteatrów (jak na przykład Koloseum w Rzymie), łaźni, bazylik. Tylko pałace cesarskie był na podobnym poziomie. W cesarstwie rzymskim nie istniało z kolei nic, co dałoby się porównać z podziemnymi nekropoliami chińskich cesarzy. Cesarstwo Han posiadało znacznie bardziej zaawansowaną technikę rolną oraz technologię żelaza i miało generalnie bardziej produktywną gospodarkę. Między oboma cesarstwami nie istniały bezpośrednie kontakty – były to dwa odrębne światy. Przez pośredników Rzym importował z Chin jedwab i płacił za niego złotem, co było przyczyną narzekań Pliniusza Starszego w pierwszym wieku n.e. na to, że całe złoto odpływa do Azji.

Obydwa cesarstwa załamały się pod nawałą hord barbarzyńców z północy. Obydwa w czasach upadku przyjęły obcą religię: Rzymianie – chrześcijaństwo, Chińczycy – buddyzm. Na tym jednak analogie się kończą. Europa zachodnia od VI wieku pogrążyła się na dwieście lat w mroku, w którym zgasła grecko-rzymska kultura. W wyniku podbojów arabskich wschodnie cesarstwo rzymskie zostało w VII wieku zredukowane do Bałkanów i terenów dzisiejszej Turcji. W przeciwieństwie do tego cesarstwo chińskie za czasów dynastii Sui i Tang (589-906) okrzepło i nabrało świetności większej niż kiedykolwiek. Nie miało rywali i przez ponad tysiąc lat było najbardziej rozwiniętą cywilizacją na świecie. Stan ten utrzymał się aż do początku XVII wieku, kiedy to Europa wysunęła się na prowadzenie.

Dynastia Tang (618–906) – światowe centrum kultury

Okres Tang był czasem niezwykłej ekspansji. Cesarze rozciągnęli swoje panowanie na północnym wschodzie aż po Mandżurię i Koreę, a na południu podbili Annam (Wietnam Północny). Największa ekspansja dotyczyła jednak północnego zachodu. Prąc przez pustynie i stepy, przekraczając przełęcze na wysokości pięciu tysięcy metrów konne oddziały Tang posuwały się przez korytarz Gansu i dalej hen aż po Oksus (Syr-daria¹) ustanawiając w Azji Centralnej wojskowe protektoraty.

Ponowne otwarcie Jedwabnego Szlaku na Zachód zaowocowało kontaktami Chin z Azją Zachodnią, śródziemnomorskim światem arabsko-europejskim, a na południu – z Indiami. Stolica Tang – Changan (na miejscu dzisiejszego Xian) rozrosła się do rozmiarów światowej metropolii. W milionowym mieście mieszkały liczne skupiska Turków, Ujgurów, Persów, Arabów, Kaszmirczyków, Hindusów, Syngalezów, Tybetańczyków, Koreańczyków. Bagdad i Bizancjum wysłały tam swoich ambasadorów. W obrębie murów Changanu mieszkało ponad 100 000 zagranicznych kupców i misjonarzy. Duże społeczności obcokrajowców znajdowały się również w innych wielkomiejskich ośrodkach cesarstwa. Buddyści, muzułmanie, manichejczycy, zwolennicy Zaratusztry, żydzi i nestorianie każdy zachwalał swoją religię. Cesarstwo Tang stało się kosmopolitycznym centrum kultury. Buddyści wyposażyli świątynie i groty skalne w imponujące posągi z kamienia i brązu oraz udekorowali je wspaniałymi malunkami ściennymi. Również czysto chińska kultura przeżywała swój pierwszy złoty okres. Znalazło to odbicie w architekturze, malarstwie, muzyce, a przede wszystkim w liryce. Zbiór poezji z czasów dynastii Tang, który zgromadzono na początku XVIII wieku zawierał 49 000 utworów co najmniej 2300 poetów. Kultura Tang promieniowała daleko poza granice cesarstwa. To właśnie w tym okresie kulturę chińską przejęły Korea, Japonia i Wietnam.

Cesarstwo Tang było otwarte na świat w stopniu, w jakim izolowane geograficznie Chiny nigdy wcześniej tego nie zaznały i zaznać nie miały aż do końca okresu cesarskiego (1912). Jednak około roku 800 doszło do wystąpień wymierzonych przeciwko obcokrajowcom. Ich kulminacją było zniszczenie 4600 klasztorów buddyjskich w latach 842 do 845 oraz zakaz działalności wszelkich innych obcych religii. Buddyzm pozbawiony został politycznego i gospodarczego znaczenia i chociaż wkrótce odrodził się, to jednak już w całkowicie zsinizowanej formie. W roku 906 cesarstwo Tang rozpadło się. Blask dynastii Tang i blask buddyzmu zgasły jednocześnie.