Tytuł oryginału: CYBERKRANK! Wie das digitalisierte Leben unsere Gesundheit ruiniert

Copyright © 2015 Droemer Verlag. Verlagsgruppe Droemer Knaur GmbH & Co KG, München

Copyright © 2016 for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Literatura Inspiruje Sp. z o.o.

Copyright © for the Polish translation by Małgorzata Guzowska

Wszelkie prawa zastrzeżone

All rights reserved

Książka ani żadna jej część nie mogą być publikowane ani w jakikolwiek inny sposób powielane w formie elektronicznej oraz mechanicznej bez zgody wydawcy.

Redakcja i korekta: Agnieszka Brach, Justyna Jakubczyk

Projekt okładki i stron tytułowych: Ilona Gostyńska-Rymkiewicz

Zdjęcie na okładce: Copyright © lucadp (fotolia.pl)

Skład graficzny: Justyna Jakubczyk

ISBN: 978-83-65223-54-8

Wydawnictwo Dobra Literatura

Słupsk 2016

zamowienia@literaturainspiruje.pl

www.dobraliteratura.pl

www.literaturainspiruje.pl

Skład wersji elektronicznej: Marcin Kapusta

konwersja.virtualo.pl

Dla Anny, żeby była zdrowa

Przedmowa

Cyfrowa technologia informacyjna jest w naszym społeczeństwie wszechobecna. Kształtuje nasze życie. Już 7 lat temu młodzi ludzie w Niemczech spędzali przed ekranami (TV, komputer, wideo, konsole do gier) po 7 godzin dziennie. Błyskawiczne rozpowszechnienie smartfonów w ciągu ostatnich pięciu lat zmieniło ten stan wyłącznie pod jednym względem: zakres wykorzystywania cyfrowej technologii informacyjnej gwałtownie wzrósł, ponieważ smartfon bezustannie nam towarzyszy – zawsze jest w zasięgu ręki. Już nie pytamy o drogę napotykanych przechodniów, w celu rozwiązania problemu nie szukamy wsparcia u znajomych („jak uruchomić pralkę?”). Pytania zadajemy za pośrednictwem smartfona, a odpowiedzi po ułamkach sekund płyną do nas z „chmury”, jak coraz częściej określa się gigantyczne zbiory danych rozlokowane gdzieś na pustyniach tego świata. Pozostawiamy przy tym cyfrowe ślady, które są rejestrowane, zapamiętywane i analizowane. Nawet jeżeli wykorzystujesz smartfon wyłącznie jako latarkę, wciąż zbiera on i wysyła dane na twój temat, a najpóźniej od lata 2013 roku – dzięki wyznaniom pracownika NSA, Edwarda Snowdena – wiemy, że są one analizowane, sprzedawane i nadużywane.

Jakie niesie to skutki dla nas? Na to pytanie starałem się odpowiedzieć w poprzednich publikacjach. Nie jest to pierwsza książka, w której zajmuję się pytaniami o konsekwencje zmian naszych życiowych nawyków w związku z mediami. W 2005 roku wydałem książkę pt. Vorsicht, Bildschirm (Uwaga, ekran), w której naświetlałem niekorzystne dla ciała i ducha skutki oglądania telewizji. Wtedy średni czas poświęcany na oglądanie telewizji wynosił 3 godziny dziennie. Sądziłem, że to niedorzecznie długo, zwłaszcza w przypadku dzieci i młodzieży, czyli tych, którzy chodzą do szkoły, by zdobywać tam wiedzę i wykształcenie potrzebne do życia w społeczeństwie. Przy założeniu, że mamy 35 godzin lekcyjnych tygodniowo – jedna lekcja trwa 45 minut, tydzień szkolny ma 5 dni – to uczeń przez 26,25 godzin tygodniowo zajmuje się nauczanym materiałem, co daje 3,75 godziny dziennie. A zatem 3 godziny przed telewizorem odpowiadały mniej więcej całemu dziennemu czasowi poświęcanemu na naukę w szkole. Fakt, że takie „równouprawnienie” musi mieć konsekwencje, był już wtedy oczywisty w świetle badań nad mózgiem, neuroplastycznością i uczeniem się. Pytanie, którym zajmowałem się 10 lat temu, brzmiało więc: czy istniejące już wtedy dowody naukowe mogły to rzeczywiście wykazać. Mogły – taki wniosek płynął z dokonanego przeglądu literatury naukowej: telewizja rzeczywiście sprawia, że ludzie stają się grubi, głupi i agresywni. Każdy, kto twierdzi, że tak nie jest, zaprzecza naukowym faktom – tak jak ktoś, kto głosi, że Ziemia jest płaska, a Słońce krąży wokół niej.

Książka spotkała się z pewnym zainteresowaniem. Została przez media rozszarpana, mnie zniesławiono i zaatakowano. To samo – jednak z jeszcze większym natężeniem – spotkało mnie po wydaniu drugiej książki dotyczącej „ryzyka i skutków niepożądanych mediów ekranowych”, zatytułowanej Cyfrowa demencja. Nagle zostałem okrzyknięty psychiatrą chuliganem¹, który „z niepełnymi i błędnymi tezami jeździ po kraju, wykorzystując sezon ogórkowy 2012 roku do reklamowania swojej książki za pomocą demagogicznych uproszczeń” [cytaty pochodzące z materiałów, które nie zostały wydane w języku polskim, zostały przetłumaczone przez Małgorzatę Guzowską na potrzeby tej książki; pozostałe tłumaczenia zaczerpnięte z wydań polskich zostały opatrzone stosowną informacją], jak scharakteryzowano moją pracę w stanowisku wydanym na zlecenie ministerstwa kultury przez Landesmedienzentrum Badenii-Wirtembergii². W tym finansowanym z pieniędzy podatników, ubliżającym mi tekście (pt. Der Spitzer geht um, brak wskazania autorów i daty) możemy również przeczytać, że „dla osiągnięcia efektu pod publiczkę” dopuszczam się „grzechu na naszych dzieciach” oraz „uniemożliwiam rzeczowe zmierzenie się z problemami”³. Prawdą jest jednak dokładne przeciwieństwo sformułowanego tu zarzutu. O „cyfrowej demencji” mówi się dziś powszechnie w kontekście niepożądanych skutków cyfrowej technologii informacyjnej. Zaledwie kilka dni temu pewien instytut badania rynku opublikował wyniki sondażu przeprowadzonego na próbie reprezentatywnej złożonej z tysiąca niemieckich obywateli na temat „zdolności zapamiętywania i cyfrowych funkcji pamięci”, zatytułowanego Digitale Demenz: was merken sich die Deutschen im Digitalen Zeitalter noch (Cyfrowa demencja: co jeszcze zapamiętują Niemcy w czasach cyfryzacji). Zwięzłe podsumowanie wyników: przerażająco mało⁴.

Medialna (a także publiczno-prawna⁵) nagonka rozpętana latem 2012 roku nie dała rady zapobiec czytaniu i rozumieniu Cyfrowej demencji przez szeroką publiczność – od starszych kolegów z kręgów akademickich po uczniów gimnazjów („niezła jazda” – napisał mi jeden z nich). O ile zaraz po publikacji opinie na temat książki były wyraźnie podzielone na krytykę i głosy potwierdzające moje obserwacje, o tyle dzisiaj zdecydowanie przeważają komentarze pozytywne (co obrazuje zamieszczony wykres). Nawet zwolennicy internetu, jak bloger i dziennikarz Sascha Lobo, którzy jeszcze 3 lata temu gwałtownie atakowali mnie za moją krytyczną postawę, dziś sami odnoszą się krytycznie do współczesnej technologii informacyjnej⁶.

Mam nadzieję, że książka, którą trzymasz w ręku, poruszająca tematykę o wiele szerszą niż wspomniane wcześniej publikacje, trafi do jeszcze większej liczby otwartych głów i „krytycznych umysłów”. Tutaj bowiem nie chodzi „tylko” o skutki wykorzystywania mediów cyfrowych dla naszego umysłu, ale również o konsekwencje dla całokształtu zdrowia psychicznego i fizycznego. I nie chodzi „tylko” o telewizor czy komputer, ale przede wszystkim o smartfon – przedmiot, który ze względu na swoje rozpowszechnienie i wielość zastosowań możemy nazwać „szwajcarskim scyzorykiem XXI wieku”.

Każdy obdarzony fantazją może sobie wyobrazić, co się dzieje, kiedy miliardy ludzi co 7 minut zerkają na wyświetlacz smartfona, coś robią z tym urządzeniem lub na nim i zostawiają przy tym ślady, które są dalej analizowane przez najbogatsze i najpotężniejsze światowe firmy, chcące się dzięki temu stać jeszcze potężniejszymi i – przede wszystkim – jeszcze bogatszymi. Istnieją już szczegółowe wizje tego, co mogłoby się wydarzyć, gdyby skumulowane możliwości przetwarzania danych chmury przerosły możliwości naszych mózgów w tym zakresie (uwaga: to nie jest temat dla ludzi o słabych nerwach!). Na własnej skórze poczułem drobny tego przedsmak podczas długiej podróży samochodem 1 lutego 2015 roku. Słuchałem radia Deutschlandfunk oraz wiadomości nadawanych przez inne stacje. To był zupełnie zwyczajny dzień, jednak według wieści płynących z mojego radia życie przypominało jeden wielki cyfrowy koszmar: informacje dotyczyły m.in. tego, że kanadyjski wywiad CSIS [Canadian Security Intelligence Service – przyp. red.] cyfrowo inwigiluje swoich obywateli w jeszcze większym stopniu, niż robi to amerykańska agencja NSA [National Security Agency; Amerykańska Agencja Wywiadowcza – przyp. red.]. Chodziło też o to, że Facebook zmienia swoje warunki biznesowe, by móc dostarczać niemieckim obywatelom jeszcze bardziej celowaną i personalizowaną reklamę. Program puszczany przez stację Deutschlandfunk pt. Cyfrowe objęcie: internet jako wola i wyobrażenie nie był wcale filozoficznym spojrzeniem na Sieć z perspektywy Schopenhauera, lecz przerażającym scenariuszem „zepsutej”, „nieudanej” „nieuniknionej” i „kontrolującej” nas sieci danych. Magazyn konsumentów w programie B5 Aktuell (stacja radiowa należąca do Beyerischer Rundfunk) zawierał materiał na temat „wątpliwości wokół elektronicznej karty zdrowia” (która całe 9 lat po zaplanowanym wdrożeniu w 2006 roku nadal nie działa), a także informację o „cotygodniowym gniewie konsumenta: zhakowani w imieniu Microsoft” (gdzie ostrzegano przed indyjskimi oszustami). W nadawanym chwilę później w B5 Aktuell magazynie komputerowym była mowa m.in. o tym, „jak gwiazdy radzą sobie z hakerami”, „jak bardzo rozpraszają nas smartfony podczas prowadzenia samochodu”, i jeszcze raz pojawiły się obszerne doniesienia o ogólnoświatowym cyberszpiegostwie. POMOCY! Takie wołanie rozbrzmiewało w mojej głowie pod koniec podróży.

Zmiany w zakresie publicznego odbioru książki pt. Cyfrowa demencja zrekonstruowane na podstawie recenzji klientów sklepu Amazon. O ile kilka dni po jej ukazaniu się (37 recenzji zebranych do 6 sierpnia 2012; kolor czarny) komentarze zdecydowanie negatywne (jedna gwiazdka: 9 ocen) i bardzo pozytywne (5 gwiazdek: 14 ocen) rozkładały się dość równomiernie, to informacje zebrane niecałe 3 lata później (157 recenzji napisanych do 10 lipca 2015; kolor szary) pokazują zgoła odmienny obraz. Liczba recenzji przychylnych rosła w porównaniu z negatywnymi dużo silniej, przekraczając 80%.

Poruszone wyżej tematy nie wchodzą jednak w treść tej książki; tu wyjaśniam, co w świetle naukowych doniesień wiemy dziś o chorobotwórczych skutkach cyfrowego życia. Różnorodność, szczegółowość i zakres dostępnej wiedzy, z którą zetknąłem się podczas prac nad tą publikacją, również był dla mnie więcej niż zaskoczeniem, ponieważ nauka ze swej natury nie jest przedsięwzięciem charakteryzującym się szybkością. Tymczasem dane dotyczące patologii wynikających z cyfryzacji naszego życia w roku 2015 kreślą obraz o wiele wyraźniejszy niż 3 lata wstecz. Dlatego podjęcie działań jest jeszcze pilniejsze – i z tego powodu ta książka w zakresie poruszanej tematyki i wiedzy naukowej, którą dysponujemy, znacząco wykracza poza treści przedstawione w Cyfrowej demencji.

Nie chodzi mi wcale o wrogość wobec technologii, ale o niepożądane działania uboczne – jak w farmakologii. Tam także mamy nie tylko działania korzystne i pożądane, ale też skutki uboczne. W farmakologii od dawna wiadomo również, że owe działania uboczne mogą być odmienne w zależności od wieku. Czy ktoś zażyłby bez refleksji nieprzebadany medykament? Albo – jeszcze gorzej – po tym, jak już poznano jego wyraźne działania niepożądane u ludzi młodych, zaaplikowałby go swoim dzieciom? I do kogo należy się zwrócić w razie wątpliwości – do przedstawicieli branży farmaceutycznej czy może jednak do pediatry?

W przedmowie do najnowszej analizy korzystania z mediów przez dzieci w wieku od trzech do ośmiu lat czytamy: „Na początek najważniejsze odkrycie: pytanie »czy« jest w praktyce już nieaktualne i oderwane od rzeczywistości. Dzieci poruszają się samodzielnie w cyfrowym świecie. Aż 1,2 miliona dzieci w wieku od trzech do ośmiu lat jest regularnie online. Dzieci, które nie potrafią jeszcze pisać i czytać, rozpoznają symbole umożliwiające im korzystanie z internetowych ofert”⁷. W tej książce sprzeciwiam się takiemu podejściu: „oderwany od rzeczywistości” jest ten, kto zamyka oczy na negatywne konsekwencje zdrowotne tego zjawiska. Dzieci nie są w sieci „samodzielne”, a już na pewno nie wtedy, kiedy nie potrafią czytać i pisać oraz nie wykształciły jeszcze umiejętności krytycznego myślenia. Tak samo zresztą w wątpliwość należy podać samodzielność dorosłych poruszających się po internecie. A to, że mimo wszystko dzieci potrafią „korzystać z internetowych ofert”, jest niestety prawdą, o czym przekonują się rodzice stający przed koniecznością płacenia za internetową działalność swoich pociech.

Musimy dbać o wykształcenie młodych ludzi – najważniejszy fundament nie tylko naszej gospodarki, ale i całego społeczeństwa. To samo dotyczy ich zdrowia. Jeżeli pozostawimy to kilku bardzo bogatym firmom, dla których zyski są ważniejsze od dobrostanu kolejnego pokolenia, dopuszczamy się grzechu wobec naszych potomków. W innych obszarach już to robimy, zostawiając im planetę, która kiedyś była rajem, obecnie zaś stała się składowiskiem śmieci. Nie wiem, co jest gorsze: śmieci w krajobrazie czy w głowie, wiem jednak, że niezależnie od umiejscowienia śmieci mocno ograniczają szanse na wykształcenie, autonomię, wolność, zdrowie i szczęście. Nie możemy pozostawić ani umysłów, ani zdrowia naszych dzieci w szponach rynku!

Ulm, lipiec 2015

Manfred Spitzer

Wprowadzenie

Mniej więcej 12 000 lat temu ludzie zaczęli żyć w sposób cywilizowany, dlatego dziś zamiast słońca budzi nas budzik. Idziemy do łazienki, w której myjemy się ciepłą wodą, jemy śniadanie w przyjemnych klimatyzowanych pomieszczeniach, a żywność na naszym talerzu wyprodukowano i przygotowano w odległych miejscach. Pomyślmy choćby o drodze i etapach produkcji, przez jakie od pola i krowy musi przejść leżąca na naszym stole bułka z masłem. Następnie pociągiem, autobusem albo samochodem jedziemy „do pracy”, jak określamy wyspecjalizowane i często niebywale stechnicyzowane miejsca produkcji oraz dystrybucji produktów i usług. Po powrocie z pracy spędzamy wieczór w domu – nierzadko samotnie¹ – i pozwalamy, by w czasie wolnym, jaki mamy do dyspozycji, zabawiali nas na różne sposoby aktorzy, a więc obcy ludzie, których zachowanie z założenia zostaje wymyślone, z wysiłkiem utrwalone i rozpowszechnione za pośrednictwem mediów. Często się nam wydaje, że znamy tych ludzi lepiej niż naszych najbliższych sąsiadów. Już nie siedzimy z naszą grupą przy ognisku w jaskini.

Cywilizacja i choroba

Nasze życie jest wygodne, to oczywiste. O wiele trudniej dostrzec skutki uboczne – od lęku i braku ruchu, przez samotność i wyobcowanie aż po choroby cywilizacyjne. Dzieje się tak dlatego, że negatywne konsekwencje nie pojawiają się natychmiast, ale rozwijają długo, a nawet bardzo długo. Tymczasem ludzie o wiele bardziej cenią wróbla w garści niż gołąbka na dachu, w związku z czym pytanie, czy zjeść teraz lody waniliowe, czy żyć jeden dzień dłużej, niemal wszyscy rozstrzygamy na korzyść lodów. Istnieje specjalistyczny termin określający to zjawisko: dyskontowanie przyszłości – pomniejszamy wartość przyszłych zdarzeń, a najważniejsza jest teraźniejszość. Obecne udogodnienia przeważają większe korzyści, które moglibyśmy osiągnąć w przyszłości, rezygnując z małej przyjemności tu i teraz.

Tak było zawsze, co widać na przykładzie pierwszych chorób cywilizacyjnych sprzed 10 000 lat (więcej na ten temat w rozdziale 1). Dziś także mamy do czynienia z chorobami cywilizacyjnymi, można powiedzieć – znowu. Chorobami zupełnie nowymi i przede wszystkim całkowicie nas zaskakującymi. Cyfrowa technologia informacyjna – silniej niż jakakolwiek innowacja kiedykolwiek wcześniej – kształtuje nasze życie. Budzi nas już nie budzik, tylko smartfon (patrz rozdział 2), z którego pomocą rozsyłamy też wiadomości tekstowe i robimy mnóstwo innych rzeczy: umawiamy się, znajdujemy dzięki wyszukiwarkom odpowiedzi na pytania, czytamy wiadomości, oglądamy telewizję, orientujemy się w obcym mieście, dostajemy reklamy, wysyłamy zdjęcia dotyczące naszych przeżyć i przyjaciół, słuchamy muzyki, robimy notatki i zarządzamy naszym terminarzem. Niebawem smartfon będzie kontrolował ogrzewanie naszego domu – włączał je, nim nas obudzi, wyłączał, gdy dostrzeże, że opuszczamy miejsce zamieszkania; będzie dla nas włączał ekspres do kawy i zamawiał zakupy spożywcze, kiedy w lodówce zabraknie czegoś na imprezę, o której będzie wiedział dzięki kalendarzowi, który w nim prowadzimy. Dzień przed przyjęciem ustali liczbę przyjaciół, którzy e-mailem lub SMS-em potwierdzili przybycie, i zadba o potrzebne ilości jedzenia i napojów. Kraina pieczonych gołąbków wpadających wprost do ust jawi się przy tym niczym miejsce, które oferuje nam nędzne atrakcje i wymaga mozołu, nie mówiąc już o nieakceptowalnym zacofaniu.

Za pomocą komputerów ze znacząco większymi ekranami załatwiamy sporą część pracy niezależnie od tego, czy jesteśmy mechanikiem samochodowym, finansistą czy chirurgiem. Największe ekrany zostawiamy sobie jednak na wieczorną rozrywkę – olbrzymie telewizory HDTV z okularami 3D i pięciokanałowym dźwiękiem stereo przenoszą nas w inne światy. Każdego indywidualnie. Równocześnie, żeby zwalczyć wkradające się poczucie osamotnienia, buszujemy po takich serwisach, jak Facebook, WhatsApp, Instagram czy Twitter i oglądamy, co porabiają inni. Niestety ogarnia nas wtedy nierzadko nieprzyjemne uczucie, że znaleźliśmy się akurat w miejscu, w którym niewiele się dzieje (więcej o tym w rozdziale 6). Jak radzić sobie z niezadowoleniem, pustką i samotnością, które niepostrzeżenie nas dopadają i się rozpychają, czyniąc nasze życie nudnym i szarym (a o tym opowiem w rozdziale 12), zwłaszcza w porównaniu z kolorami obecnymi w życiu innych ludzi, widocznymi na otaczających nas ekranach?

Gdy nie mamy do dyspozycji nowoczesnej technologii, czujemy się jak leżący na grzbiecie bezradny żuk wymachujący nadaremno odnóżami. Zapodziana gdzieś, zgubiona albo nawet skradziona komórka przyprawia nas o palpitacje, wywołuje strach i stres. „Prędzej odetnę sobie rękę, niż zrezygnuję z mojej komórki” – takie deklaracje najgłębszego przywiązania do nowych technologii składają nieustannie przede wszystkim młodzi ludzie. Ponad trzy czwarte z nich przyznaje: „Gdy akurat nic się nie dzieję, biorę do ręki telefon”². Wszystko to są znane objawy uzależnienia (o tym w rozdziale 3), którego rozpowszechnienie w kilku krajach tego świata osiągnęło już niepokojące rozmiary. Co można z tym zrobić?

Sądzimy, że zarówno dobre samopoczucie, jak i cierpienia nas wszystkich zależą bezpośrednio od opanowania nowych technologii. A ten, kto nie chce się w to włączyć, zostaje wykluczony lub przynajmniej tak się czuje. W każdym razie wysyłane są do niego odpowiednie sygnały. Nieco starsi pośród nas, którzy przyszli na świat jeszcze przed erą cyfrową, nierzadko mają problemy z poruszaniem się po internecie, właściwą obsługą komputera, smartfona itd. Z tego powodu wszyscy uważają, że należy młodym ułatwiać życie, i dlatego wprowadzać ich w świat nowoczesnych technologii możliwie jak najwcześniej. Uznaje się więc, że tablety w przedszkolu, smartfony i konsole do gier w szkole oraz laptopy najpóźniej w 5 klasie sprzyjają właściwemu rozwojowi dzieci. To zrozumiałe. A jednak przy okazji nie zauważamy, że dzieci i młodzież wyjątkowo łatwo wpadają w uzależnienie. Dorośli, których mózgi osiągnęły już dojrzałość, są w stanie oprzeć się substancjom czy zachowaniom prowadzącym do uzależnień. Dzieci takiej zdolności nie mają. One „wciągają się” w cyfrowe technologie.

Dorzućmy brak ruchu, zubożenie sensoryczne, nabyte problemy z koncentracją uwagi, brak treningu celowych, przemyślanych działań, zaburzenia rozwoju mowy i słabsze wykształcenie – to wszystko udowodnione skutki cyfrowej technologii informacyjnej u dzieci i młodzieży (temat poruszam w rozdziałach 8 i 9). Poza tym cyfrowe media na wiele sposobów zaburzają sen (rozdział 10) i życie seksualne (rozdział 11), konkretne mechanizmy takiego działania są już częściowo znane albo właśnie badane. Dziś możemy jednak stwierdzić, że wraz z rosnącą cyfryzacją naszego życia intensywnie szerzą się niezadowolenie, depresja i osamotnienie (rozdział 12).

Cyber-

W książce używam przedrostka „cyber-” [za Słownikiem języka polskiego PWN (dostęp 14.03.2016): cyber- pierwszy człon wyrazów złożonych wskazujący na ich związek z informatyką, a zwłaszcza z Internetem] jako określenia przyczyny wszystkich tych głębokich zmian naszego prywatnego i zawodowego życia. Słowo pochodzi z języka greckiego i określa umiejętność nawigowania, kompetencje sternika. Pojawiło się ono w tytule książki amerykańskiego matematyka Norberta Wienera [Cybernetyka; cybernetics or control and communication in the animal and the machine, New York 1948; wyd. pol. Cybernetyka, czyli sterowanie i komunikacja w zwierzęciu i maszynie. PWN, Warszawa 1971 – przyp. red.] jako określenie nauki o procesach kierowania, kontroli i komunikacji. Wraz z nastaniem współczesnej cyfrowej technologii informacyjnej słowo „cyber” według słownika Dudena [słownik języka niemieckiego wydany przez Konrada Dudena. Początkowo był to głównie słownik ortograficzny, z czasem nazwę tę przejęły też inne typy niemieckich słowników – przyp. red.] odnosi się do „stworzonego dzięki komputerom wirtualnego świata”. Nie chodzi tu o pojedyncze składniki hard- czy software’u, ale o cały system, ze wszystkimi powiązaniami, które zapewnia internet. Dopiero dzięki temu nasze komputery stają się wyjątkowo wydajne, przede wszystkim w zakresie dostępu do informacji. I dopiero dzięki temu wirtualna rzeczywistość całkiem realnie oddziałuje na nasze doznania, myślenie i przede wszystkim relacje społeczne.

Stosowanie przedrostka „cyber-” na określanie różnych patologii nie jest niczym nowym, mamy wszak: cyberchondrię, cybermobbing, cyberprzestępczość, cyberataki czy cyberdżihad. Ale dlaczego media informacyjne czy wręcz same informacje miałyby nas wpędzać w chorobę? Przede wszystkim dlatego, że ludzie nie są komputerami i nie „pobierają” informacji, ale poznają i analizują zagadnienia. To zaś jest możliwe wyłącznie dzięki wiedzy wstępnej, którą musimy mieć już przed jakimkolwiek korzystaniem z nowych mediów (o tym w rozdziale 7). Poza tym do psychicznych i społecznych konsekwencji cyfrowej technologii informacyjnej zaliczamy lęk, deficyty uwagi, stres, bezsenność, brak ruchu, problemy w relacjach, rozwody, depresję i osamotnienie. Odnośnie do wszystkich tych zjawisk dysponujemy wynikami badań z ostatnich trzech lat, które zaprezentuję w kolejnych rozdziałach.

Cyberlobby wywołuje cyberstres

Jak dochodzi do wymienionych negatywnych skutków? I dlaczego nic z tym nie robimy? Jak się okazuje, oba pytania są ściśle powiązane. Oto przykład: ilekroć w ciągu ostatnich kilku lat rozmawiałem z rodzicami na temat ich dzieci i tego, jak intensywnie korzystają one z cyfrowych mediów, w trakcie rozmowy padała taka oto uwaga: „Dzisiaj to już tak jest. Oczywiście to straszne, ale nie da się z tym nic zrobić”. Takie zdania w mniejszym stopniu oddają stan rzeczy, w zdecydowanie większym zaś wyrażają całkowitą rezygnację i bezradność. Bardzo wiele osób opisuje swoje subiektywne doświadczenia z cyfrową technologią informacyjną w taki sposób, jakby były wobec niej całkowicie bezbronne – jakby komputery, konsole, tablety i smartfony jak grad spadały na nas z nieba, a wszystko, co możemy zrobić, to jedynie przyglądać się takiemu fatalnemu zrządzeniu losu.

W rozdziale 5 szczegółowo przedstawię, że takim doświadczeniom często towarzyszą uogólniony lęk i stres. Jednocześnie bardzo skuteczne i pracujące w ukryciu lobby dba o to, aby codziennie, za pośrednictwem mediów, bombardowały nas komunikaty o tym, jak ważne i przydatne są media cyfrowe we wszystkich sferach życia:

• Samotny? – Dlaczego nie ma cię na Facebooku?

• Singiel? – Dlaczego nie korzystasz z serwisów randkowych?

• Problemy w szkole? – Brakuje ci właściwej aplikacji do nauki!

• Za gruby? – Jeszcze nie masz aplikacji z dietą?

• Brakuje ci czasu? – Nie masz kalendarza w chmurze?

• Chory? – Watson³ pomoże przy diagnozie i terapii!

• Głodny? – Od fastfoodu po wyszukane przepisy – wszystko online!

• Brakuje ci pieniędzy? – Kredyty online są szybsze niż jakikolwiek normalny bank!

• Nie masz na nic ochoty? – Przecież są aplikacje motywujące!

• Nie masz już ochoty i czasu dla swojego smartfona? – Może skorzystasz z aplikacji, by się wyłączyć?

Można odnieść wrażenie, że życie w zasadzie toczy się już tylko online, ponieważ każdej – naprawdę każdej! – naszej aktywności w sposób niemal oczywisty towarzyszy cyfrowa technologia informacyjna. Nawet do świadomego wyłączenia się potrzebujemy dziś aplikacji. Codziennie obserwujemy, jak bardzo akurat to się nie sprawdza: na każdym kroku ludzie zajmują się swoimi smartfonami, tabletami czy laptopami. Nieustannie są połączeni z wirtualnym światem, w kontakcie z wieloma innymi użytkownikami sieci, którzy są właśnie online, z dostępem do błyskawicznie zmieniającego się zbioru informacji. Przemysł, który umożliwia nam nowe cyfrowe życie, jest najbogatszym przemysłem na świecie. Dlatego to lobby ma środki na zadbanie o to, byśmy codziennie wszędzie słyszeli, widzieli i czytali, jak dobre… nie, jak megasuperzajefajne jest wszystko to, co się nam proponuje.

Przeładowanie czy dyktat większości?

Jak mawiają Amerykanie, trawa zawsze jest zieleńsza po drugiej stronie ogrodzenia. Gdzieś tam zawsze jest ciekawiej niż u nas. Dlatego wiele osób ma nieustanne poczucie, że coś je omija. A przecież ludzie, zwłaszcza młodzi, śpią już wyraźnie mniej, niż potrzebują (ten trend zarysował się już 10 lat temu, a więc przed wynalezieniem smartfonów). Przez to są często przewlekle zmęczeni (i w dłuższej perspektywie zapadają na różne choroby), ponieważ cały czas mają poczucie, że już nie nadążają, a w efekcie się poddają.

Rozpowszechnione określenie tego stanu – przeładowanie informacyjne – jest podstępne, jako że uniemożliwia nam wgląd w to, co rzeczywiście się dzieje. Nie można bowiem doprowadzić do faktycznego przeładowania informacyjnego mózgu, ponieważ mózg sam z siebie o wiele wcześniej zamyka dostęp! Możemy jednak mieć nieprzerwane uczucie osobistej niezdolności i niemocy przy każdym spojrzeniu na smartfon w dłoni, monitor w pracy czy gigantyczny ekran telewizora w domu: nasi znajomi balują, konkurencja dawno po fajrancie wciąż pracuje nad rozwiązaniem problemu, a na 500 pozostałych kanałach kablówki leci zapewne lepszy film. Próbujemy gonić, boleśnie sobie w tym samym czasie uświadamiając, że nie mamy w tym starciu najmniejszych szans.

Przy każdym użyciu współczesnej technologii informacyjnej ponadto pozostawiamy po sobie cyfrowy ślad, który może być przez innych śledzony, zapamiętywany i analizowany. O ile nie wiedzieliśmy tego już wcześniej – od czasu zeznań byłego pracownika amerykańskiej agencji wywiadowczej National Security Agency (NSA) Edwarda Snowdena mamy pewność, że tak właśnie się dzieje. Wszędzie. Teraz. I dotyczy nas wszystkich.

Czujni rodzice wiedzą aż za dobrze, jak bardzo cyfrowe życie szkodzi ich dzieciom, jak kradnie czas, którego brakuje na inne czynności wspierające rozwój (np. zabawę, sport, muzykowanie, malowanie, majsterkowanie, szaleństwa na podwórku, włażenie na drzewa itp.). Kiedy rozmawia się z rodzicami, często w którymś momencie pada zrezygnowana wypowiedź: „Przecież wszystkie inne dzieci z tego korzystają, moje dziecko nie może być outsiderem”. Gdyby rodzice wiedzieli, że korzystanie z urządzeń cyfrowych w czasie wolnym – jak jednoznacznie pokazują stosowne badania – prowadzi właśnie do izolacji dzieci i młodzieży, zapewne postępowaliby inaczej. W końcu wszyscy rodzice chcą zawsze dla swoich dzieci tego, co najlepsze. Poddanie się naciskom większości prowadzi zatem do tego, że rodzice swoim dzieciom szkodzą – mając tego świadomość oraz wynikające z tego wyrzuty sumienia!

Dyktat większości tak naprawdę nie istnieje. Rzeczywiście rodzice codziennie widzą, w jakim zakresie cyfrowe media szkodzą ich pociechom. Pozornie wszechwładne lobby dba o to, by nam codziennie przypominano, że gry komputerowe czynią nas mądrzejszymi, że każdy uczeń i student musi mieć dostęp do komputera oraz internetu, że publiczne placówki edukacyjne muszą mieć WLAN, a cyfrowe życie ogólnie zapewni nam przyszłość różową i pozbawioną wszelkich zmartwień. Złe języki podszeptują, że politycy tylko dlatego tak chętnie się w to włączają, ponieważ bezkrytycznym i głupim obywatelem zdecydowanie łatwiej się rządzi. Nie jestem zwolennikiem teorii spiskowych⁴. Jako psychiatra znam się na tym i z doświadczenia mogę powiedzieć, że niemal zawsze, gdy w grze pojawia się wroga siła, ostatecznie okazuje się, że chodzi o głupotę i brak pojęcia – z dolewką egoizmu i przestępczej energii.

Dostrzeganie, zapobieganie i terapia

Cyfrowa technologia informacyjna może – pośrednio lub bezpośrednio – wywoływać nowe choroby albo zwiększać występowanie już znanych. W pierwszej kolejności potrzebujemy wyjaśniania i uświadamiania: co wiemy? Co jest prawdą? Co jest propagandą i lobbowaniem najbogatszych firm świata, a co kłamstwami opłacanych przez nie ludzi? Sama wiedza to jednak za mało, by skutecznie działać. Zwłaszcza wtedy, gdy na scenę wkracza uzależnienie. Dlatego rodzice, wychowawcy i nauczyciele muszą nie tylko dostrzec puste hasła reklamowe, ale też choroby, które pojawiają się w związku z nadmiernym korzystaniem z cyfrowych mediów. I musimy wiedzieć, w jaki sposób im zapobiegać, zanim dziecko wpadnie w tarapaty, i jak wygląda terapia, gdy już się to stanie. O tym właśnie jest ta książka.

Niemoc ludzi w obliczu maszyn chyba nigdzie nie jest aż tak jaskrawa jak w historii o naukowcach, którzy stworzyli inteligentny komputer. Pierwsze pytanie, które mu zadali, brzmiało: „Czy istnieje bóg?”. Na co komputer odpowiedział: „Tak, teraz już istnieje”. Po czym z nieba spadł grom, niszcząc przycisk wyłączenia maszyny.

1. Choroby cywilizacyjne

Coś takiego jak choroby cywilizacyjne w ogóle nie powinno istnieć, wszak cywilizacja oznacza dobrobyt, a ten idzie w parze z lepszymi warunkami bytowymi. Gwarancja zaopatrzenia w pożywienie, ubrania, ciepło i bezpieczeństwo, do tego czysta woda z kranu oraz systemy odprowadzania ścieków i wywożenia śmieci wraz z opieką medyczną są częścią naszej cywilizacji. Sprawiły, że nasze życie stało się lepsze i znacząco dłuższe.

Mimo wszystkich tych wspaniałości mamy dziś do czynienia z chorobami, które nie występowały w czasach poprzedzających cywilizację. Nie bez powodu mówi się o nich „choroby z dobrobytu”. Przyczyny i skutki niektórych dobrze już poznano i dlatego wiadomo również, jak można stawić im czoła. A jednak przekraczając próg supermarketu i stając przed półkami, raczej nie myślimy o tym, że oferowane produkty żywnościowe mogą powodować choroby. Dlaczego tak jest i jak do tego doszło?

Cywilizacja łączy się z technicznym i naukowym postępem. Dziś postęp kojarzy nam się przede wszystkim z internetem albo podbojem kosmosu, a patrząc wstecz, na myśl przychodzą: rewolucja przemysłowa, oświecenie, drukowanie książek czy żegluga morska – i wszystkie ich konsekwencje dla powstania, trwania i organizacji dużych społeczności pracujących, bez których cywilizacja w ogóle nie jest możliwa. Niewiele osób, myśląc o cywilizacji, wspomni natomiast tych kilka jednostek, które w zamierzchłych czasach, zapewne w kilku miejscach świata jednocześnie, wpadły na pomysł, żeby nie tylko zbierać pożywienie, ale je samemu wytwarzać.

Od myśliwych i zbieraczy do rolników

Jeszcze 10 000–15 000 lat temu ludzie żyli dość zdrowo. Analizy genetyczne wskazują, że było ich zaledwie kilka tysięcy. Wynika to albo z dłuższego okresu ochłodzenia sprzed 100 000 lat, albo ze skutków wybuchu wulkanu na Sumatrze 75 000 lat temu. Globalna katastrofa zmiotła z powierzchni Ziemi niemal całą ludzką populację.

Przed 10 000 lat liczba ludności zamieszkującej glob ziemski wynosiła jedynie 5–10 milionów. Potem, gdy ludzie „podporządkowali sobie Ziemię”, zaczęła gwałtowanie wzrastać. Ludzie nie ograniczali się już do polowań i zbieractwa – gdzie wiele zależało od szczęścia – ale kontrolowali rodzaj i ilość tego, co było wytwarzane i zjadane, uprawiając ziemię i hodując bydło. W rezultacie liczba ludności zaczęła gwałtownie rosnąć, z czym ściśle wiązało się zagęszczenie populacji. Pojawiły się społeczności, w których dzielono się pracą i osiągano dzięki temu wyjątkową wydajność gospodarczą.

W czasach narodzin Chrystusa liczba ludzi zamieszkujących Ziemię wynosiła już 300 milionów, przez kolejne 1000 lat nie podlegała większym zmianom, a do XVI wieku osiągnęła około 500 milionów. W ciągu kolejnych 300 lat populacja podwoiła się, sięgając miliarda, by w ciągu następnych 200 lat, do 1999 roku, dojść do 6 miliardów (patrz ryc. 1.1). W roku 2011 było nas już 7 miliardów, na rok 2015 zakładamy osiągnięcie 7,3 miliarda ludzi¹.

Zmiana stylu życia, jaką przeszliśmy od wędrownych łowców i zbieraczy do pozostających w jednym miejscu rolników, i powiązana z tym zmiana diety doprowadziły do wprawdzie niepostrzegalnego dla każdego z osobna, a jednak dramatycznego przyrostu chorób². Badania kości z wykopalisk z całego świata jednoznacznie pokazują, że wraz z osiedleniem się staliśmy się znacząco niżsi (patrz ryc. 1.2). Zwłaszcza kości długie ludzi żyjących 10 000–8000 lat temu są wyraźnie krótsze niż te ze starszych znalezisk i widać na nich więcej oznak niedoborów pokarmowych. Wiek wydobywanych szkieletów pokazuje również, że oczekiwana długość życia w okresie przejściowym z łowców i zbieraczy w rolników początkowo uległa skróceniu.

Ryc. 1.1. Przyrost liczby ludności zamieszkującej Ziemię na przestrzeni dziejów.

Ludzkie zęby również mogą przetrwać tysiące lat³. Podobnie jak analizy kości także badania czaszek i zębów znalezionych w wykopaliskach pokazują nieciekawy obraz przejścia od trybu łowców i zbieraczy do osiadłego życia. Pierwsi z wymienionych w chwili śmierci mieli dobrze zachowane uzębienie, podczas gdy rolnicy byli niemal bezzębni. Na przykład w Egipcie wykazano wyraźny związek między rosnącą długością ciała a dobrobytem społeczeństwa przy jednoczesnym nasilaniu się próchnicy. Zepsute zęby były konsekwencją jedzenia, ponieważ zamiast owoców, warzyw i okazjonalnie ryb i mięsa ludzie odżywiali się przede wszystkim chlebem, a więc zbożami.

Ryc. 1.2. Wzrost kobiet i mężczyzn w ciągu minionych 30 000 lat⁴.

Wraz z osiadłym trybem życia człowieka w większych społecznościach pojawiły się również nowe choroby, wywoływane zmieniającą się i stosunkowo jednostronną dietą oraz wynikającymi z niej niedoborami witamin, białka czy też określonych niezbędnych aminokwasów, wapnia oraz niektórych podstawowych tłuszczów. Wprawdzie życie pod kątem planowania i przewidywania stało się teraz łatwiejsze, jednak za cenę gorszego zdrowia jednostek. Człowiek tę cenę płacił, ponieważ wcale nie dostrzegał zmian. A to się po prostu działo – powoli i w związku z tym niezauważalnie.

Historia ludzkości odnotowuje liczne inne choroby, które można sprowadzić do zmienionych warunków życia. Rzymianie zapewnili mieszkańcom zaopatrzenie w wodę dzięki budowie olbrzymich rurociągów. W niektórych woda przepływała też przez rury wykonane z ołowiu, tak więc wielu Rzymian cierpiało na przewlekłe zatrucie ołowiem. Wraz z upowszechnieniem się malowania ścian w domach na biało trujące właściwości ołowiu ponownie stały się problemem, ponieważ okazało się, że wcale nie potrzeba go dużo, by trwale uszkodzić rozwój mózgu dziecka⁵. Im wyższe stężenie ołowiu we krwi dziecka, tym niższy poziom jego inteligencji. Gdy poznano już trujące właściwości ołowiu, zakazano stosowania go w farbach. Wtedy nikt nie pytał, czy nie dałoby się jednak zostawić w pokoju dziecięcym choć pół białej ściany, skoro tak ładnie wygląda. W latach 70. ubiegłego wieku z tych samych powodów w ogromnej mierze wyeliminowano związki ołowiu z benzyny.

Azbest uchodził przez długi czas za cudowny materiał budowlany, ponieważ jego mikroskopijnie małe kryształki zapobiegały rozprzestrzenianiu się ognia. Dopiero później zauważono, że te same kryształki mogą powodować śmiertelne choroby płuc. Domy i wieżowce z azbestu zostały więc wyburzone. Nikt wtedy nie mówił: dom już stoi, nic się nie da zrobić.

Kiedy odkryto promieniowanie rentgenowskie, podczas przyjęć prześwietlano się dla zabawy. Potrzebowaliśmy około połowy wieku, by jednoznacznie stwierdzić, że promienie te działają rakotwórczo, a potem kolejne 3 dekady zajęło nam usuwanie ostatnich sprzętów do prześwietlania stóp na stoiskach z dziecięcymi (!) butami.

Nie inaczej sprawy się miały z papierosami, których udział w powstawaniu raka płuc znany był już w latach 50. Do momentu, w którym wiedza ta przedarła się do opinii publicznej i kiedy wreszcie zaczęto coś w tej sprawie robić (zakaz reklam, zakazy palenia), minęło jeszcze 50 lat. Wynika to w niemałej mierze z faktu, że papierosy uzależniają oraz istnieje cały przemysł, który na używaniu tytoniu zarabia duże pieniądze. Koncerny tytoniowe celowo rozprzestrzeniały błędne doniesienia, przekupując kilku naukowców, by publikowali uspokajające ekspertyzy⁶ – także w Niemczech, gdzie uwikłany w to był nawet szef federalnego urzędu zdrowia⁷. „Chociaż Niemcy wiodą na świecie prym w zakresie ochrony środowiska, przemysł tytoniowy w tym kraju doskonale potrafił blokować przekształcanie wiedzy o szkodliwości biernego palenia w skuteczne polityki zdrowotne. Koncerny wykorzystywały starannie zaplanowaną współpracę z naukowcami i decydentami, a także zmyślny program PR-owy – wszystko to zostało zainicjowane w latach 70. i od tamtej pory, po cichu, wciąż działa”⁸, można przeczytać w godnym polecenia dokumencie amerykańskiej agencji zdrowia.

Nadwaga

Dzisiaj w kontekście chorób cywilizacyjnych wymieniane są przede wszystkim choroby serca i naczyń, nadwaga, nadciśnienie tętnicze i cukrzyca (typu II), a także niektóre rodzaje nowotworów, jak rak płuc i jelita grubego. Uwarunkowane są one naszymi codziennymi nawykami żywieniowymi (za dużo nie tego, co jest potrzebne), brakiem ruchu i zagrażającymi zdrowiu skłonnościami (np. niedosypianiem czy paleniem papierosów). Jeżeli stosunek energii przyjmowanej (pożywienia) i zużywanej (ruch) przestaje się zgadzać, nasze ciało magazynuje różnicę w postaci tłuszczu.

Reprezentatywne wyniki berlińskiego Instytutu Roberta Kocha pokazują⁹, że 10 lat temu w Niemczech 15% dzieci i młodzieży (a więc 1,9 miliona osób) miało nadwagę, z czego 6,3% (800 000) było otyłych. Odsetek dzieci i młodzieży z nadwagą rośnie wraz z wiekiem (ryc. 1.3) i w ciągu 20 lat niemal się podwoił.

SERIA Kontrasty i kontrowersje

Joachim Bauer

GRANICA BÓLU

O źródłach agresji i przemocy

Zygmunt Freud uznał, że agresja jest jednym z ludzkich popędów, i tym samym uczynił ją swego rodzaju mistyczną siłą. Konrad Lorenz widział w niej wyraz „tak zwanego zła” w ludzkiej naturze.

Bez agresji ludzkość by nie przetrwała, jak przyznaje autor Granicy bólu – ale założenia Freuda i Lorenza są błędne. Agresja jest czysto neurobiologicznym fenomenem i nie ma w sobie nic z mistyki. Darwin za najsilniejszy z ludzkich popędów uznał potrzebę przynależności i skłonność do zachowań społecznych. Odkrycia współczesnej neurobiologii przyznają mu rację. Ostracyzm, brak akceptacji, piętnowanie odmienności i ignorowanie zasady równych szans to poważne przyczyny agresji zarówno w wydaniu indywidualnym, jak i grupowym.

Najskuteczniejsze środki zapobiegające agresji i przemocy to zdrowe więzi, dobra edukacja i świadome wychowanie. Jeśli nie chcemy dopuścić do tego, by nasza planeta legła kiedyś w gruzach, powinniśmy poważnie potraktować najnowsze odkrycia neurobiologów.

SERIA Kontrasty i kontrowersje

Margret Rasfeld,
Stephan Breidenbach

BUDZĄCA SIĘ SZKOŁA

Dlaczego dzieci po przekroczeniu szkolnego progu z czasem tracą ochotę do nauki i przestają zauważać bogactwo otaczającego je świata? Dlaczego rozpoczęcie edukacji dla wielu z nich oznacza utratę spontaniczności i otwartości na współpracę? Co sprawia, że szkoła staje się dla nich symbolem przymusu, konieczności zaliczania życiowych etapów, których znaczenia z reguły nie rozumieją i z którymi się nie identyfikują?

Współinicjatorzy niemieckiego projektu edukacyjnego „Budząca się szkoła” – prof. Stephan Breidenbach i dyrektorka berlińskiej szkoły Margret Rasfeld – uważają, że tę sytuację można zmienić. W książce „Schulen im Aufbruch” (tytuł niemieckiego wydania, Kösel-Verlag, Monachium 2014) udzielają odpowiedzi na powyższe pytania i opisują szkołę, w której uczniowie sami przejmują odpowiedzialność za tempo uczenia się i kolejność przerabianych tematów. Rozbudza to w nich silne poczucie sprawczości, odpowiedzialności za własny sukces edukacyjny i odwagę w stawianiu czoła życiowym wyzwaniom.

SERIA Kontrasty i kontrowersje

Manfred Spitzer

CYFROWA DEMENCJA

W jaki sposób pozbawiamy rozumu siebie i swoje dzieci

Bestseller na liście czasopisma „Der Spiegel” w kategorii książek popularnonaukowych.

Życie bez komputera, smartfona czy internetu obecnie jest już niemożliwe. Dzieci i młodzież spędzają dziś w świecie cyfrowych mediów ponad dwa razy więcej czasu niż w szkole. Skutkami są zakłócenia rozwoju mowy, problemy z nauką i koncentracją, stres, depresja i narastająca gotowość do stosowania przemocy fizycznej.

Cyfrowa demencja to określenie, którego przed kilkoma laty użyli południowokoreańscy lekarze do opisania symptomów chorobowych – zarówno psychicznych, jak i fizycznych – będących skutkiem niekontrolowanego korzystania z mediów cyfrowych. Renomowany niemiecki psychiatra i neurobiolog, Manfred Spitzer, daje w swojej książce szczegółowy wgląd w istotę i przyczyny tego zjawiska. Naukowiec z całą stanowczością wzywa rodziców do ograniczenia czasu poświęcanego przez dzieci na cyfrową rozrywkę, aby uchronić je przez popadnięciem w cyfrową demencję.

SERIA Kontrasty i kontrowersje

Harald Welzer

SAMODZIELNE MYŚLENIE

Jaka przyszłość czeka naszą cywilizację? Najwyższy czas, by każdy z osobna zadał sobie to pytanie i zastanowił się, co możemy zrobić już dziś, żeby wizja przyszłości znów stała się obietnicą a nie zagrożeniem. Autor, Harald Welzer, znany niemiecki psycholog społeczny prezentuje bezwzględną analizę społeczeństwa zakażonego wirusem totalnej konsumpcji i politycznego paraliżu. Jednocześnie Welzer pokazuje wiele konkretnych i intrygujących sposobów pozwalających każdemu z nas stać się politycznie aktywnym obywatelem i poważniej traktować siebie i własne interesy. Okazuje się, że pierwszy krok wcale nie jest taki trudny – wystarczy zacząć samodzielnie myśleć!

Dobra Literatura – wydawnictwo
i księgarnia internetowa

Literatura oparta na faktach, beletrystyka,
publicystyka popularnonaukowa
oraz poradnikowa z dziedziny psychologii.

Znajdziecie u nas książki, które warto przeczytać,
które inspirują i dają do myślenia,
pozostawiając po sobie cenne ślady.

Zapraszamy do wspólnej wędrówki!

Książki wywołujące burzę emocji

www.dobraliteratura.pl