Copyright © for the Polish edition by Dom Wydawniczy PWN Sp. z o.o., 2015

Grupa Wydawnicza PWN

ul. Gottlieba Daimlera 2

02-460 Warszawa

tel. 22 695 45 55

www.dwpwn.pl

Wydawca: Marcin Kicki

Przekład: Mariusz Gądek

Redakcja: Renata Bubrowiecka

Korekta: Joanna Morawska, Agnieszka Więckowska

Projekt okładki: Mariusz Banachowicz

Zdjęcia na okładce: lassedesignen, Nicole Hollenstein/Shutterstock

Przygotowanie wersji elektronicznej: Ewa Modlińska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Domu Wydawniczego PWN: Tomasz Szymański

Tytuł oryginału: The Humans; Humans: An A to Z

Copyright: © Matt Haig, 2013, 2014

Published by arrangement with Canongate Books Ltd, 14 High Street,

Edinburgh EH1 1TE

ISBN 978-83-7705-915-9 (e-book)

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

prawolubni Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

CZĘŚĆ I

MOC SWOJĄ
UJĘŁAM W DŁOŃ[2]

CZŁOWIEK,
KTÓRYM NIE BYŁEM

A więc co to jest?

Jesteście gotowi?

Dobrze. Zróbcie wdech. Zaraz wam powiem.

Ta książka, ta konkretna książka rozgrywa się  t u t a j,  na Ziemi. To książka o sensie życia i zasadniczo o niczym. To książka o tym, co trzeba zrobić, aby kogoś zabić i aby kogoś uratować. To książka o miłości, martwych poetach i maśle orzechowym. To książka o materii i antymaterii, wszystkim i niczym, nadziei i nienawiści. To książka o czterdziestojednoletniej kobiecie o imieniu Isobel i jej piętnastoletnim synu Gulliverze, a także najmądrzejszym matematyku na świecie. W skrócie to książka o tym, jak stać się człowiekiem.

Wybaczcie, jeśli to dla was rzecz oczywista, ale muszę podkreślić, że ja nie byłem człowiekiem. Tej pierwszej nocy, w zimnie, w ciemności i wśród huczącego wiatru, w niczym nie przypominałem człowieka. Zanim nie przeczytałem na stacji benzynowej „Cosmopolitan”, nigdy nie widziałem nawet tego ich pisanego języka. Podejrzewam, że wy też macie z nim po raz pierwszy do czynienia. Aby dać wam pojęcie o tym, w jaki sposób tutejsi mieszkańcy przyswajają opowieści, musiałem skonstruować tę książkę tak, jak zrobiłby to człowiek. Słowa, których używam, to ludzkie słowa, zapisane ludzką czcionką, ułożone po kolei na ludzki sposób. Ale ufam, że dzięki waszej niemal natychmiastowej umiejętności tłumaczenia nawet najbardziej egzotycznych i prymitywnych form lingwistycznych zrozumienie ich treści nie powinno stanowić dla was problemu.

Ale wracając do sedna, nie byłem profesorem Andrew Martinem. Byłem taki jak wy.

Profesor Andrew Martin był zaledwie rolą. Przebraniem. Kimś, kim musiałem się stać, aby zrealizować zadanie. Zadanie, które zaczęło się wraz z jego porwaniem i śmiercią. (Zdaję sobie sprawę, że to wprowadza dość ponury ton, więc obiecuję nie wspominać już o śmierci, przynajmniej do końca tej strony).

Chodzi o to, że nie byłem czterdziestotrzyletnim matematykiem – mężem i ojcem – który wykładał na Uniwersytecie Cambridge i ostatnie osiem lat swego życia poświęcił na rozwiązanie problemu matematycznego do tej pory przez nikogo nierozwiązanego. Przed przybyciem na Ziemię nie miałem jasnobrązowych włosów, które układały się tak, że tworzyły naturalny przedziałek. Na tej samej zasadzie nie wyrobiłem sobie żadnej opinii na temat Planet Holsta ani też drugiego albumu Talking Heads i w ogóle nie rozumiałem pojęcia muzyki. A w każdym razie nie powinienem był rozumieć. I jak mogłem uważać, że australijskie wino jest z definicji gorszej jakości od wina pochodzącego z innych regionów tej planety, skoro nigdy nie piłem niczego innego poza ciekłym azotem?

Jako przedstawiciel gatunku znajdującego się na postmałżeńskim etapie rozwoju nie muszę chyba dodawać, że nie byłem również zaniedbującym obowiązki mężem, który jednocześnie żywo interesuje się jedną ze swoich studentek, podobnie jak nie byłem człowiekiem, który wyprowadzenie na spacer swojego springer spaniela angielskiego – rodzaj włochatego bóstwa domowego znanego także jako pies – wykorzystuje jako pretekst do wyjścia z domu. Nie byłem również autorem książek poświęconych matematyce ani nie upierałem się, aby mój wydawca umieścił na książce moje zdjęcie. Nie zbliżała się też piętnasta rocznica mojego ślubu.

Nie, nie byłem tym człowiekiem. Nie żywiłem też do tego człowieka nawet najmniejszych uczuć. Ale był on prawdziwy, tak prawdziwy, jak wy czy ja. Był prawdziwą, należącą do gromady ssaków formą życia, diploidalnym, eukariotycznym przedstawicielem naczelnych, który pięć minut przed północą siedział przy biurku, wpatrywał się w ekran komputera i pił czarną kawę (nie martwcie się, trochę później wyjaśnię wam, czym jest kawa, i opowiem o moich niefortunnych z nią przygodach). Był formą życia, która mogła, choć nie musiała, wyskoczyć ze swojego fotela, kiedy dokonywała tego przełomowego odkrycia, ponieważ jej umysł dotarł w tej chwili tam, gdzie nie zawędrował umysł żadnego człowieka, na samą granicę poznania.

Ale wkrótce po dokonaniu odkrycia ciało tego człowieka zostało przejęte przez gospodarzy. Moich pracodawców. Na krótką, bardzo krótką chwilę udało mi się go jednak spotkać, co wystarczyło do niekompletnego odczytu jego postaci. Odczyt bowiem był całkowity tylko pod względem fizycznym, ale nie umysłowym. Rozumiecie, można klonować ludzkie mózgi, lecz nie da się sklonować tego, co jest w nich przechowywane, a przynajmniej większości z tego, a więc wielu rzeczy musiałem nauczyć się sam. Byłem czterdziestotrzyletnim noworodkiem na planecie Ziemia. Z czasem coraz bardziej irytowało mnie to, że nigdy nie miałem okazji spotkać go w  o d p o w i e d n i  sposób, takie spotkanie bowiem byłoby dla mnie niesamowicie przydatne. Mógłby mi na przykład opowiedzieć o Maggie (och, jaka szkoda, że nie opowiedział mi o Maggie!).

Bez względu jednak na to, ile zdołałbym się dowiedzieć, nic nie mogło zmienić prostego faktu, że musiałem powstrzymać postęp. Właśnie po to zostałem tu przysłany. Aby zniszczyć dowody istnienia przełomowego odkrycia, jakiego dokonał profesor Andrew Martin. Dowody, które znajdowały się nie tylko na dyskach komputerów, ale także w żyjących istotach ludzkich.

Dobrze. Od czego by tu zacząć? Zdaje się, że jest na to wyłącznie jeden sposób. Powinniśmy zacząć od tego, jak uderzył we mnie samochód.

SŁOWNICZEK

Sałatka – zimny posiłek złożony z nieapetycznej ziemskiej roślinności.

Samobójstwo – Ludzie nie są jedyną formą życia we Wszechświecie, która popełnia samobójstwa, ale z pewnością podchodzą do tej idei z największym entuzjazmem. Istnieje wiele powodów, dla których ludzie się zabijają. Na przykład pogoda, lęk, programy reality show, filozofia egzystencjalna, samotność, przepaść między tym, kim chcieliby być, a tym, kim są w rzeczywistości, a także głęboki wstyd, jaki tylko człowiek jest w stanie odczuwać. Tak, to chyba jest główny powód. Wstyd. Zobacz: Hamlet, kapitalizm.

Samochody – na Ziemi są w zasadzie przyczepione do podłoża, a także uzależnione od paliw kopalnych. W rezultacie powodują większy hałas niż startujący statek kosmiczny. Posiadanie samochodu w ludzkich miastach mija się z celem, ponieważ problemy z korkami ulicznymi sprawiają, że przeciętna prędkość, z jaką porusza się samochód, równa się mniej więcej tempu w miarę szybkiego marszu. Ale korki uliczne dają ludziom nieocenioną okazję do narzekania, więc korzystają z niej, kiedy tylko mogą. Zdziwicie się zapewne, lecz samochody to urządzenia pozbawione zmysłów, a także własnych myśli oraz marzeń.

Samotność – Na Ziemi, z dala od reszty przedstawicieli swego gatunku możecie doświadczyć głębokiej samotności. Ale nie będziecie tak samotni, jak wam się będzie wydawać. Nikt nie jest naprawdę samotny. Czasami po prostu trudno odnaleźć powiązania i zależności. Ludzie też są bardzo często samotni. Stale mają trudności z nawiązywaniem relacji, chociaż nie znajdują się 436 685 472 lata świetlne od domu tak jak wy. Zobacz: osamotnienie.

Sarkazm – jest tak uniwersalny, że nawet ludzie się nim posługują i zresztą bardzo dobrze to do nich pasuje.

Sąsiedzi – Chociaż na Ziemi jest dostatecznie dużo miejsca, aby każdy człowiek mógł żyć na tyle daleko od innych, by nie musiał ich w ogóle widywać, większość ludzi osiedla się w bliskim sąsiedztwie innych przedstawicieli swojego gatunku. A potem spędzają całe dnie na wyobrażaniu sobie rozmaitych śmiertelnych wypadków z kosiarką do trawy, jakie mogłyby się przytrafić ich sąsiadom.

Schopenhauer – filozof. Jeden z najmądrzejszych ludzi, jaki kiedykolwiek żył, i w rezultacie również jeden z najbardziej nieszczęśliwych. Napisał on: „Samotność jest przeznaczeniem wszystkich wybitnych duchów: od czasu do czasu boleją nad nią, zawsze jednak ją wybiorą, jako mniejsze zło”[21]. Powiedział również ludziom, że po śmierci staną się tym, czym byli przed narodzinami. W obu sprawach miał oczywiście rację.

Seks – Ze wszystkich niewytłumaczalnych aspektów ludzkiego życia zdecydowanie najbardziej zawikłaną kwestią jest podejście ludzi do stosunku seksualnego. W odróżnieniu od innych zajmujących się reprodukcją gatunków we Wszechświecie (z wyjątkiem Luffwipów, którzy robią to trzydzieści metrów nad powierzchnią swojej planety) ludzie zasadniczo nie uprawiają seksu publicznie. Robią to w sypialniach, czyli w środowisku o ograniczonej widoczności i absolutnym braku skrępowania. Wyda wam się zapewne niezwykłe, że chociaż ludzie nie odczuwają nawet najmniejszego zakłopotania z powodu niezrozumienia równań kwadratowych, to głęboko wstydzą się zaangażowania w podstawową dla swego gatunku czynność, dzięki której sami znaleźli się na tym świecie.

Sen – Będziecie zaskoczeni, jak dużo czasu ludzie poświęcają na sen. Spędzają w ten sposób niemal jedną trzecią swojego życia i mimo to nigdy nie mają go dość. Zobacz: marzenie.

Sentymentalność – kolejna z ludzkich wad, rodzaj skrzywienia. Wynaturzony efekt uboczny miłości, niesłużący żadnemu racjonalnemu celowi, ale kryjący w sobie siłę tak autentyczną jak każda inna.

Shakespeare – złodziej, dyslektyk, pisarz o dość luźnym podejściu do geografii. Autor słynnych bon motów. Geniusz, mizogin, feminista, rojalista, republikanin, rasista, antyrasista. Zabawny, ale i smutny. Facet, który wymyślał niesamowite opowieści i mówił w nich prawdę. Martwy, lecz wciąż żywy. Ludzki. Zobacz: życie.

Sieć społecznościowa – na Ziemi są dość ograniczone. W przeciwieństwie do Vonnadorii nie pojawiła się tu jeszcze technologia synchronizacji mózgów, więc uczestnicy sieci nie mogą komunikować się telepatycznie w ramach jednego zbiorowego umysłu. Nie mogą też wchodzić nawzajem w swoje sny i zwiedzać ich, smakując wyobrażone smakołyki w egzotycznych, księżycowych pejzażach. Na Ziemi korzystanie z sieci społecznościowej sprowadza się w gruncie rzeczy do siedzenia przed pozbawionym funkcji czuciowych komputerem i wpisywania słów na temat konieczności napicia się kawy, a także czytania o tym, że inni też muszą napić się kawy, w efekcie czego wszyscy zapominają, by w ogóle tę kawę zaparzyć.

Siłownia – sala tortur pełna dobrowolnie zgłaszających się ofiar.

Składniki – Większość żyjących we Wszechświecie istot jest zbudowana z tego samego materiału. Nawet tak dziwne i obce stworzenia jak ludzie. Wystarczy tylko przekomponować poszczególne składniki – tlen, węgiel, wodór, azot, fosfor, wapń i tak dalej – i przekształcić je w coś tak ohydnego, że nie sposób na to patrzeć. Oczywiście, te składniki nie są dokładnie takie same. Na przykład my, Vonnadorianie, mamy w sobie o wiele więcej litu, a także bizmutu i cyrkonu, podczas gdy ludzie w dużej mierze składają się z wapnia, z którego są zbudowane ich kości i zęby. Należy więc zapamiętać, że kiedy patrzycie na człowieka, to w pewnym sensie patrzycie na siebie samych. Tyle że z innymi składnikami.

Sława – iluzoryczne zbawienie.

INDEKS SŁAWY

1. Aktorzy filmowi

2. Aktorzy telewizyjni

3. Spadkobiercy miliarderów

4. Gwiazdy reality show

5. Prezenterzy telewizyjni

6. Gwiazdy sportu

7. Znani biznesmeni

8. Supermodelki

9. Modelki

10. Gwiazdy muzyki pop

11. Kucharze telewizyjni

12. Telewizyjni eksperci od nieruchomości

13. Fryzjerzy celebrytów

14. Terroryści

15. Prezenterzy teleturniejów

16. Członkowie rodziny królewskiej

17. Politycy

18. Komicy telewizyjni

19. Felietoniści prasowi

20. Projektanci mody

…

5748. Antropolodzy

5749. Neurobiolodzy

5750. Filozofowie

5751. Fizycy

5752. Chirurdzy mózgu

5753. Poeci

5754. Kartografowie

5755. Kaligrafowie

5756. Artyści ceramicy

5757. Bojownicy o prawa człowieka

5758. Bojownicy o prawa zwierząt

5759. Autorzy opowiadań

5760. Leksykografowie

…

42397. Szczęśliwi ludzie pozbawieni ambicji

Słowo – cegła w nieukończonej drodze prowadzącej do zrozumienia.

Smutek – doznanie, które stale narasta wśród ludzi. Dzieje się tak po części dlatego, że żyją oni dłużej (starzy ludzie są smutniejsi od młodszych), ale również dlatego, że wielu z nich uważa, iż ma prawo do szczęścia, a ludzie nienawidzą być pozbawiani swoich praw.

Software – ułomna technologia używana w komputerach, której głównym zadaniem jest wywoływanie frustracji u użytkownika. Zobacz: komputer.

Spokój – bardzo trudny do znalezienia pośród ludzi, zwłaszcza w ich umysłach. Ale kiedy już uda się go osiągnąć, masz wrażenie, jakbyś był czystą kartką.

Sport – W związku ze swoimi technologicznymi możliwościami, matematyczną niekompetencją oraz ograniczeniami grawitacyjnymi ludzie dysponują niesłychanie wąskim wyborem, jeśli chodzi o uprawianie sportu. Zasadniczo wszystkie ludzkie dyscypliny sportowe stanowią wariację jednej i tej samej gry z użyciem kuli o obwodzie mniejszym od Ziemi, którą trzeba ulokować w jakimś miejscu.

Sprawiedliwość – Ludzie wierzą, że jedną z rzeczy, która czyni ich wyjątkowymi, stanowi własny system prawny, ale jest on po prostu przejawem dwóch najbardziej fundamentalnych zwierzęcych instynktów: pragnienia uleczenia i chęci odwetu.

Starbucks – W przeciwieństwie do słynnego bazadeańskiego banku o tej samej nazwie Starbucks na Ziemi sprzedaje ciekły środek pobudzający zwany kawą, a także abstrakcyjną ideę wspólnoty, skierowaną głównie do ludzi samotnych i łatwowiernych.

Supermoc – Ludzie mają moc zatrzymywania czasu. Robią to za pomocą całowania. Albo słuchania muzyki.

Szaleństwo – Ludzie z zasady nie lubią szaleńców, chyba że potrafią oni pięknie malować, ale nawet wówczas zyskują sympatię dopiero po śmierci. Obowiązująca na Ziemi definicja szaleństwa wydaje się bardzo niespójna. To, co w jednej epoce wydaje się zupełnie normalne, w innej okazuje się kompletnie szalone. Pierwsi ludzie chodzili po Ziemi całkiem nadzy i nie było z tym problemu. Niektórzy przedstawiciele tego gatunku, głównie żyjący w tropikalnych lasach deszczowych, nadal tak robią. Szaleństwo bywa zatem uzależnione niekiedy od epoki historycznej, a niekiedy – od kodu pocztowego. Zasadniczo, jeśli chcecie uchodzić za normalnego na Ziemi, musicie znajdować się we właściwym miejscu, w odpowiednim stroju, mówić właściwe rzeczy i chodzić tylko po właściwym rodzaju trawy. Oczywiście wszyscy ludzie cierpią z powodu tak absurdalnych urojeń, dotyczących niemal każdego zagadnienia, że gdyby to zrozumieli, to stosując własne kryteria szaleństwa, powinni uznać cały gatunek za kompletnie obłąkany, bez żadnych szans na wyleczenie. Zobacz: szpital.

Szczęście − Ludzkie życie wcale nie jest jednostajnym pasmem udręki. Wraz z wiekiem staje się stopniowo coraz gorsze. Człowiek przychodzi na świat z malutkimi stópkami i rączkami oraz poczuciem bezkresnego szczęścia, a w miarę, jak jego stopy i dłonie robią się coraz większe, to szczęście gdzieś się powoli ulatnia. Mniej więcej po dziesiątym roku życia człowiek sukcesywnie traci poczucie szczęścia, a kiedy zaczyna ono wyślizgiwać mu się z rąk, nic już nie jest w stanie powstrzymać tego procesu. Jak gdyby sama świadomość, że szczęście może im się wyślizgnąć, czyniła je tym trudniejszym do utrzymania, bez względu na to, jak duże ma się stopy i ręce.

Szpital – miejsce, do którego ludzie udają się, aby zmierzyć się ze swoją śmiertelnością lub poznać granice swego zdrowia psychicznego. Najbardziej przerażające miejsce na Ziemi.

Ślub – ceremonia zaślubin. Przez pisarzy i dramatopisarzy wykorzystywana jako scena finałowa w bajkach i baśniach oraz jako scena początkowa w tragediach i pełnych napięcia psychodramach.

Śmiech – echo dźwięku, który rozlega się przy zderzeniu prawdy z kłamstwem.

Śmierć – Ludzie są jednymi z nielicznych inteligentnych stworzeń w Galaktyce, które nie uporały się jeszcze z problemem śmierci. W przeciwieństwie jednak na przykład do mieszkańców Anadonu, którzy również nie stworzyli własnego projektu na życie wieczne, nie spędzają całego życia, wrzeszcząc i wyjąc ze zgrozy, szarpiąc własne ciała i tarzając się dziko po podłodze. Tych, co tak robią, zazwyczaj na terenie szpitala, uważa się za szaleńców.

Środek płatniczy – W większości miejsc na Ziemi są nim pieniądze. A czasami miłość. Albo nienawiść. Ale zazwyczaj pieniądze.

[2] Tamże, s. 139.

[21] Artur Schopenhauer, Aforyzmy o mądrości życia, tłum. Jan Garewicz, Warszawa 1997, s. 140.