Natalia Minge, Krzysztof Minge

RODZICIELSTWO BLISKOŚCI

JAK ZBUDOWAĆ WIĘŹ Z DZIECKIEM

Redaktor prowadzący: Maria Gładysz

Redakcja: Jolanta Chrostowska-Sufa

Korekta: Łukasz Mackiewicz, eKorekta24.pl

Opracowanie graficzne: Eliza Goszczyńska, Grażyna Faltyn

Skład i łamanie: Studio F

Opracowanie okładki: Krzysztof Zięba, TonikStudio.pl

Adaptacja okładki: Greatidea Tomasz Kaczmarczyk

Zdjęcie na okładce: © Svetlana Fedoseeva – Fotolia.com

© Edgard 2013

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione. Wykonywanie kopii metodą kserograficzną, fotograficzną oraz kopiowanie na nośniku filmowym, magnetycznym lub innym skutkuje naruszeniem praw autorskich niniejszej publikacji.

Samo Sedno

Edgard

ul. Belgijska 11

02-511 Warszawa

tel./fax: (22) 847 51 23

e-mail: samosedno@samosedno.com.pl

ISBN 978-83-7788-213-9

wydanie I

Warszawa 2013

Konwersja:

Naszym dzieciom – Jurkowi, Igorowi i Idzie.

Bez Nich ta książka nigdy by nie powstała.

Podziękowania

Pragniemy podziękować wszystkim osobom, które przyczyniły się do powstania tej książki, a podczas jej tworzenia służyły nam dobrą radą i fachową wiedzą. W szczególności podziękowania kierujemy do Sabiny Sadeckiej – za czytanie pierwotnych wersji książki, za cenne wskazówki i poprawki, Ani Furmaniuk – za uzupełnienie naszej wiedzy na temat noszenia dzieci w chustach, oraz Izabeli Lenkiewicz – za informacje na temat karmienia piersią.

Nade wszystko dziękujemy naszym dzieciom − za dostarczenie nam wiedzy, która zainspirowała nas do napisania tej książki, za ich nieskończoną cierpliwość i wyrozumiałość.

Wstęp

Niniejsza książka w zamyśle miała być poświęcona dzieciom i ich relacji z rodzicami. Przystępując do pisania, mieliśmy zamiar pomóc rodzicom w zrozumieniu swoich pociech, jednak stało się nieco inaczej. Duża część publikacji bowiem nie tylko odnosi się do relacji dorosłego z dzieckiem, lecz także mówi o wyzwaniach, którym musi sprostać rodzic w nowej roli. Wydaje się nam, że rodzice potrzebują wsparcia, by mierzyć się z licznymi, często sprzecznymi wymaganiami otoczenia. Muszą zaakceptować zarówno zmiany, które zachodzą w ich życiu po pojawieniu się potomstwa, jak i to, co mimo usilnych prób nie chce się poddać modyfikacji.

Rodzicielstwo bliskości, o którym sporo się ostatnio mówi, bywa rozumiane opacznie. Wiele osób postrzega ten nurt wychowawczy jako coś, co skaże ich na wieczną służbę dzieciom, które z powodu nadopiekuńczości rodziców nigdy się od nich nie uwolnią. Pragniemy pokazać i udowodnić, że rodzicielstwo bliskości to nie tylko noszenie maleństwa w chuście, karmienie piersią i wspólne spanie, lecz także (a może przede wszystkim) sposób wychowania, który opiera się na wzajemnym szacunku i respektowaniu potrzeb każdej ze stron. Jako rodzice, którzy starają się wychowywać swe dzieci w tym duchu, zdajemy sobie sprawę, że wychodzenie naprzeciw potrzebom dziecka nie jest łatwe, lecz jeszcze trudniejsze okazuje się pozwolenie sobie na pielęgnowanie własnych potrzeb, często nie do końca zgodnych z tym, czego oczekują dzieci.

W książce znajdują się jednak nie tylko wskazówki dotyczące takich kwestii, jak karmienie piersią czy noszenie maluszka w chuście, lecz także informacje, które pozwolą rodzicom lepiej zrozumieć, dlaczego dzieci tak mocno się tego domagają. Odpowiemy na pytania, dlaczego spanie z dzieckiem przestało być postrzegane jako coś złego i jakie są pozytywne skutki wynikające z pozwolenia maluszkowi na to, by sam zdecydował o tym, co i ile chce jeść. Podpowiemy również, które przedmioty są niezbędne do wychowania dziecka, a bez których można się spokojnie obejść.

Nie cała książka jednak jest poświęcona wyłącznie opiece nad niemowlęciem. Wiele rozdziałów dotyczy tego, jak kobieta może, a nawet powinna, traktować samą siebie, by móc cieszyć się rodzicielstwem bez poczucia marnowania czasu i zamknięcia w klatce.

Chcielibyśmy, by niniejsza publikacja pomogła rodzicom zaakceptować dzieci takimi, jakimi są, oraz by napełniła ich spokojem i rozwagą w dążeniu do doskonałego rodzicielstwa. Zależy nam na tym, by rodzice zrozumieli, że dziecko potrzebuje ich takimi, jakimi są, a nie takimi, jakimi uważają, że być powinni. Pragniemy, by rodzice spróbowali podjąć wysiłek usłyszenia, zrozumienia i zaakceptowania samych siebie. Gdy to zrobią, słuchanie, rozumienie i akceptowanie dziecka przyjdzie im o wiele łatwiej. Mniej będzie ich także kosztować dawanie dzieciom tego, czego nigdy nie otrzymają w zamian, a co zostanie przekazane następnemu pokoleniu. My, rodzice, nie wychowujemy wszak naszych dzieci, lecz rodziców naszych wnuków.

Rozdział 1
Po co współczesnym rodzicielstwo bliskości?

Z tego rozdziału dowiesz się:

kto jest najlepszym ekspertem w kwestii potrzeb dziecka;

w jaki sposób naukowe podejście do macierzyństwa przyniosło więcej szkód niż korzyści;

na czym polega reguła jaskiniowca;

jak pierwsze lata życia decydują o rozwoju intelektualnym i emocjonalnym dziecka;

jak destrukcyjny dla dalszego funkcjonowania dziecka może być długotrwały stres matki.

W zdrowym ciele zdrowy duch

Każda kobieta od momentu, w którym dowiaduje się, że w jej wnętrzu rozwija się mały człowiek, pragnie dla niego przede wszystkim jednego – by był zdrowy. W tym celu łyka witaminy, chodzi na wizyty kontrolne i nader często pozwala się lekarzom traktować przedmiotowo – jakby była dodatkiem do własnego brzucha. W natłoku działań dyktowanych troską o dziecko niezwykle łatwo jednak zagubić jej sens. Zdrowe dziecko to bowiem nie tylko miarowo oddychający noworodek – to też spokojny, szczęśliwy człowiek, odnajdujący wsparcie w ramionach ludzi, którzy go kochają.

U każdego człowieka psyche i soma stanowią jedność i nie da się ich od siebie oddzielić, lecz zależność ta w pełni uwidacznia się zwłaszcza u noworodków i niemowląt. Aby dziecko było zdrowe, nie wystarczy mu ciepła kołderka, regularne posiłki i czysta pieluszka. Pozbawione miłości i jej przejawów – bliskości, dotyku, łagodnego głosu – niemowlęta nie rozwijają się prawidłowo ani fizycznie, ani psychicznie. Co więcej, przeżywające stres maleństwa, zasypiające samodzielnie we własnym pokoju, mają obniżoną odporność, gdyż kortyzol – hormon wydzielany w sytuacjach stresowych, do którego zgubnych skutków dla ciała i ducha małych dzieci będziemy powracać wielokrotnie – wywołuje poczucie zagrożenia i przygotowuje organizm do walki lub ucieczki, zmniejszając nakłady na obronę przed infekcjami. Gdy dziecko walczy z wrogim sobie światem, nie jest w stanie równocześnie zwalczyć nawet zwykłego przeziębienia.

Książka koncentruje się na takim podejściu do macierzyństwa, które pomaga dziecku zaaklimatyzować się w tym, niekoniecznie nieprzyjaznym, otoczeniu. Rodzicielstwo bliskości to relacja, w której dziecko od momentu przyjścia na świat staje się jego częścią – podobnie jak staje się częścią życia swych rodziców – częścią życia, a nie całym życiem. Dzięki temu może ono spokojnie wzrastać, a rodzice mogą cieszyć się z rodzicielstwa, pozostając wciąż tymi samymi ludźmi, jakimi byli przed pojawieniem się dziecka.

Matka wie lepiej

W dzisiejszych czasach przeżywamy kryzys wiary w możliwości matki i w ogóle kryzys rodzicielstwa. Na każdym kroku matka dowiaduje się, co robić powinna, a czego jej pod żadnym pozorem robić nie wolno. Lekarze, producenci żywności i suplementów diety, twórcy zabawek i środków czystości mówią matkom, kim powinny być, jak powinny się zachowywać, a przede wszystkim jak powinny wychowywać swoje dzieci, by były one zdrowe, samodzielne i szczęśliwe. Eksperci dyktują rodzicom, jak długo dziecko może z nimi przebywać i jak szybko powinno ich opuścić, by mogło się socjalizować. Podpowiadają, jak długo matka powinna karmić piersią, a od którego momentu robi dziecku krzywdę, nie rezygnując z naturalnego karmienia, a także sugerują, kiedy, ile i co dziecko powinno zjeść, by rodzice mogli mieć poczucie dobrze spełnionego obowiązku.

Problem tkwi w tym, że większość tych rad jest całkowicie nieprzydatna. Przez tysiące lat kobietom wystarczała wiedza przekazywana z matki na córkę oraz czysta matczyna intuicja, która pozwalała dokonywać właściwych wyborów. To właśnie dzięki niej naszemu gatunkowi udało się przetrwać tysiące lat i opanować świat – bez zaleceń, przykazań, regulacji. Słuchając zatem rad ekspertów, warto zastanowić się głęboko nad tym, jakie niosą konsekwencje, i przede wszystkim poszukać prawdy w sobie, w swoich odczuciach i emocjach. To, co unieszczęśliwia matkę lub dziecko, z reguły nie jest dobre dla ich obojga. Rozrywanie więzi, rozłączanie rodzin, odsuwanie od siebie dziecka w imię narzuconych zasad, trendów czy też w imię tego, że „dziś wszyscy tak robią”, może wnieść wiele nieszczęścia zarówno w życie rodziców, jak i dziecka.

Pomimo że na co dzień trudno w to uwierzyć, to matka jest najlepszym ekspertem od swego dziecka. To ona pierwsza wie, kiedy zbliża się choroba, często jako jedyna zdaje sobie sprawę z tego, czego potrzebuje jej maluszek. To ona zna najlepiej na świecie zarówno swoje potrzeby, jak i oczekiwania dziecka. Ponowne odkrycie rodzicielstwa bliskości, będące w rzeczywistości powrotem do naszych ludzkich korzeni, daje matce szanse na powtórne zaufanie sobie, a także, co nie mniej ważne, pozwala uwierzyć w to, że również dziecko zasługuje na jej zaufanie. Daje szansę każdemu człowiekowi na bycie ekspertem od samego siebie – na dogłębne rozpoznanie swych potrzeb, dążeń i marzeń. Takie podejście pozwala odkryć wartość rodzicielstwa opartego nie na algorytmach i poradach eksperckich, ale na więzi wypływającej z miłości, szacunku i zrozumienia. Rodzicielstwo bliskości umożliwia rodzicom i dziecku być blisko siebie, przy czym każde z nich ma szansę zachować własną indywidualność i odrębność.

Dziecko szczęśliwe z mamą, mama z dzieckiem

Dziecko pragnie bliskości. Od momentu narodzin jest gotowe zrobić wszystko, na co pozwalają mu jego wątłe siły, byle tylko znaleźć się blisko mamy – osoby, która w tym momencie jest dla niego wszystkim – źródłem poczucia bezpieczeństwa, ciepła, pokarmu, wszystkim, co zna, i wszystkim, czego w tym momencie potrzebuje. Nawet ludziom, którzy nigdy nie mieli do czynienia z noworodkami, stan ten wydaje się dość naturalny i oczywisty. Bliskość matki jest dla nowo narodzonego jedynym gwarantem przeżycia, dziwić więc mogłoby raczej to, gdyby nie pragnął on go sobie zapewnić.

Warto jednak zwrócić uwagę, że nie jest to uczucie jednostronne. Mózg matki, formowany przez hormony w czasie ciąży, porodu i krótko po nim, także nastawiony jest na to, by czerpać przyjemność z obcowania z noworodkiem. Gdy dziecko jest blisko, gdy matka czuje jego zapach, gdy go dotyka, jej organizm wytwarza hormony szczęścia służące temu, by nierozerwalnie związać ze sobą tę parę. Obcowanie z dzieckiem przynosi matce radość – i dotyczy to nie tylko pierwszych tygodni życia dziecka. Relacja, którą nawiązują ze sobą, trwa przez wiele lat, z czasem delikatnie się rozluźniając, jednak nigdy nie zanikając.

Tuż po narodzinach więź między matką i dzieckiem jest tak silna, że trudno im się ze sobą rozstać na dłużej. Dziecko nie potrzebuje żłobka. Ba, nawet przedszkole nie jest mu niezbędne. Wielu matkom również nie. Jeżeli potrafią skupić się nie tylko na dziecku, lecz także na sobie i partnerze, nie potrzebują sztucznego rozdzielania na określoną liczbę godzin. Matka może być kobietą, a kobieta matką – równocześnie, a nie po godzinach. Aby tak jednak było, trzeba wzbić się ponad stereotypy – nie próbować stać się matką Polką, spadochronowym rodzicem pragnącym kontrolować i zabezpieczać każdy, nawet najmniejszy ruch dziecka, ale pozwolić sobie na chwilę namysłu i samodzielnego zdecydowania, czy, kiedy i w jaki sposób chce się wrócić do pracy. Wiele kobiet jest do tego zmuszonych z powodów finansowych, żadna jednak nie powinna się czuć zobligowana do podejmowania decyzji tylko dlatego, że większość społeczeństwa uważa, że powinna tak postąpić. Jedyne, co powinna, to posłuchać siebie i odpowiedzieć zupełnie samodzielnie na pytanie o to, co przynosi jej radość, czego chce, czego pragnie, czego potrzebuje. Tylko odpowiedzi na te pytania pozwolą jej na dokonywanie świadomych wyborów – dobrych zarówno dla dziecka, jak i dla niej oraz reszty rodziny. Wyborów podyktowanych świadomością potrzeb własnych i dziecka.

Dziecko, jak każde zwierzę, wie, czego potrzebuje

Przez tysiące lat nie istniały żadne zalecenia wychowawcze, żadne tabele żywieniowe. Nie było zegarów, poradników, zabezpieczeń na każdym kroku, a mimo to ludzkość przetrwała. Dzieje się tak dlatego, że, jak zresztą każdy inny gatunek, nie mamy zakodowanego pędu ku samozagładzie. Dotyczy to w równym stopniu dorosłych, co dzieci. Każde zwierzę na tej planecie dąży do tego, by przetrwać. Warto w ten sposób spojrzeć też na dziecko i jego działania, gdyż bardzo często maluchy traktowane są tak, jakby każdy ich ruch wiązał się z ryzykiem, że zrobią sobie krzywdę. To błędne myślenie. Dzieci również są nastawione na przeżycie. To, co robią, jest ukierunkowane na to, by dowiedzieć się jak najwięcej, jak najwięcej nauczyć. Jeżeli dziecko ma potrzebę biegania, to dlatego, że jego mięśnie, serce i mózg potrzebują właśnie tej czynności, by móc się rozwijać. Jeśli dziecko skacze – potrzebuje właśnie takiego doświadczenia, jego układ równowagi domaga się stymulacji.

Podobnie jest z jeszcze prostszymi czynnościami. Dziecko, wbrew pozorom, doskonale wie, kiedy jest głodne. Jest też w stanie decydować, ile pokarmu potrzebuje, mało tego – jakiego potrzebuje pokarmu, pod warunkiem że nie będzie miało dostępu do bezwartościowych słodkich i słonych produktów, które ze względów ewolucyjnych zawsze będą przez nie preferowane.

Ciekawostka

Dlaczego tak lubimy słodkie i słone?

Zarówno cukru, jak i soli jest w naturze bardzo mało, a jedno i drugie w niewielkich ilościach jest niezbędne do życia. Węglowodany są łatwo przyswajalnym źródłem energii, sól – elektrolitów. Jeszcze 200 lat temu żadnego z tych produktów nie sposób było przedawkować – cukier stał się powszechny dopiero, gdy rozpoczęto jego produkcję z buraków cukrowych, sól jest stosunkowo tania również od niedawna. Przez cały czas ewolucji człowieka to, co słone i słodkie, było zaledwie rzadko spotykanym smakołykiem, którego jednorazowe spożycie, nawet w dużych ilościach, było na tyle sporadyczne, że nie zagrażało zdrowiu człowieka. W dzisiejszych czasach jednak trzeba sprawować kontrolę nad spożyciem soli i cukru, gdyż są one dostępne w nadmiernych ilościach niemal we wszystkich obecnych na rynku produktach wysoko przetworzonych, nie wspominając o słodyczach czy słonych przekąskach.

Dzieci wiedzą też, ile potrzebują snu. Gdyby pozbawić je dodatkowych podniet, które zaburzają ich rytm snu, takich jak telewizor czy komputer, świetnie by się „wyregulowały”. Założeniem tej książki jest przekonanie rodziców, że ich dziecko jest w pełni kompetentnym źródłem informacji o samym sobie. Wie, kiedy powinno zacząć siadać czy chodzić – wtedy, gdy potrafi to zrobić. Wie, kiedy jest gotowe do przyjmowania stałych pokarmów – wtedy, gdy wyciąga po nie rękę. Zadaniem rodzica nie jest bowiem decydowanie, co dziecko powinno, lecz dawanie mu możliwości zaspokojenia jego potrzeb, które na każdym kroku dziecko, niezależnie od wieku, sygnalizuje. Wystarczy tylko podnieść wzrok znad statystyk i tabel i spojrzeć wprost na dziecko, wsłuchać się w jego głos, dostrzec jego dążenia. Ono jest w stanie przekazać rodzicowi bardzo wiele informacji, jeżeli tylko ten jest gotów słuchać.

Kobiety vs. mężczyźni, czyli trochę historii

Aż do XVIII w. mężczyźni nie interesowali się wychowaniem dzieci, zwłaszcza tych małych. Dziecko było tworem na tyle mało znaczącym, kruchym, nieatrakcyjnym intelektualnie, że można je było pozostawić pod opieką niezbyt mądrych, choć oczywiście przydatnych kobiet. Do tego czasu karmienie piersią na żądanie, spanie z dzieckiem czy w ogóle opieka nad nim były intuicyjne i naturalne, a dzieci na długo pozostawały w ramionach mam, babć czy choćby niań.

Wszystko się zmieniło, gdy coraz bardziej „wykształceni” mężczyźni doszli do wniosku, że kobiety są zbyt głupie, by w ich rękach pozostawiać przyszłość narodu, i w dobie oświecenia – epoki miar i wag – rozpoczęli porządkowanie tej, pozostającej dotąd w chaosie, sfery życia.

Jako jeden z pierwszych ofiarą tych zmian padł poród – wydarzenie dotąd intymne i bardzo kobiece zaczęło się medykalizować. Zamożne kobiety zamiast z pomocą akuszerek zaczęły rodzić w obecności lekarzy. Aż dziw, że nikogo nie zaniepokoił fakt, że śmiertelność okołoporodowa wśród zamożnych zaczęła się zwiększać, by w końcu osiągnąć poziom wyższy niż wśród mieszkanek najbiedniejszych slumsów. Efekt tej przemiany najłatwiej można zaobserwować dziś w Stanach Zjednoczonych, gdzie pomimo świetnie wyposażonych szpitali i wielkich nakładów na służbę zdrowia śmiertelność okołoporodowa kobiet przewyższa tę, którą odnotowuje się w krajach najbiedniejszych. Jest to jedyny kraj na świecie, gdzie w porodach nie uczestniczą położne. Mimo wielkich zmian zachodzących w tej chwili w wielu krajach zachodnich, gdzie poród oddaje się w ręce kobiet, w USA pozostaje on wyłącznie wydarzeniem medycznym, ale także zagrożeniem życia, którym w wyniku takiego traktowania przyszłych matek rzeczywiście się staje.

Ciekawostka

Jednym z pierwszych orędowników „uporządkowania” sposobów karmienia dziecka był dr William Cadogan. Stwierdził on, że przekarmianie dzieci jest główną przyczyną biegunek, które w XVIII-wiecznym Londynie zabijały ogromną liczbę niemowląt. Dlatego też nie tylko zabronił dokarmiania dzieci krowim mlekiem czy kleikami, lecz także, idąc za ciosem, zakazał karmienia niemowląt piersią częściej niż cztery razy na dobę, w tym zalecał całkowite wyeliminowanie karmień nocnych.

Kolejnym etapem było wmówienie kobietom, że karmiąc na życzenie, postępują nieodpowiedzialnie i działają na szkodę dziecka. Postrzegając przekarmienie jako źródło płaczu i wszelkich nieszczęść, nakazano kobietom karmić o stałych porach, niekiedy nawet zaledwie cztery razy dziennie. Następnie stwierdzono, że płacz dziecka jest czymś naturalnym i pożądanym. Naturalny odruch, jakim jest niesienie pomocy dziecku zanoszącemu się płaczem (będącym dla każdej normalnej kobiety nie do zniesienia), uznano za fanaberię przewrażliwionych histeryczek. Ofiarą kolejnych kroków w porządkowaniu rodzinnego życia stały się nocne karmienia, potem karmienie piersią w ogóle. Nie jest to niczym dziwnym, gdyż z jednej strony po uregulowaniu procesu karmienia laktacja ulegała zaburzeniu i wiele kobiet rzeczywiście traciło pokarm. Z drugiej strony jednak oparte na cukrach kobiece mleko starczało dzieciom na mniej czasu niż mleko krowie, co zrodziło domysły, że to pierwsze jest w rzeczywistości niepełnowartościowe.

Ciekawostka

Przemysł produkcji mleka modyfikowanego zaczął się gwałtownie rozwijać nie w momencie, w którym nastąpił nagły wzrost zapotrzebowania na mleko w proszku, lecz wtedy, gdy wynaleziono sposób na wysuszenie serwatki, która dotąd była wylewanym produktem ubocznym w przemyśle mlecznym. W pierwszej kolejności pojawił się produkt, a dopiero później agresywne kampanie reklamowe, które – połączone z medyczną dezinformacją – sprawiły, że popyt na mleko modyfikowane na całym świecie wciąż niezmiennie rośnie.

W wyniku trwających 200 lat zmian dziecko znalazło się w miejscu, w którym ze szkodą dla siebie i dla rodziców tkwi do dziś – samo, we własnym pokoju, brane na ręce po to, by je przewinąć, przesypiające noce i karmione mlekiem modyfikowanym. Wszystko to w imię pseudonaukowo uzasadnianej bzdury.

Pokolenia feministek wywalczyły dla kobiety pełnowartościowe miejsce w społeczeństwie i na rynku pracy. O jej życiu nie decyduje już ani ojciec, ani mąż. Dziś aktywne matki walczą o to, by pozwolono im cieszyć się macierzyństwem niedopasowanym do ogólnie przyjętych ram, nieograniczanym porami karmień czy godzinami odbioru niemowlęcia ze żłobka. Wiele kobiet pragnie słuchać siebie i dziecka. O wiele łatwiej to robić, jeśli się wie, że zasady, które łamiemy, to nie wielowiekowa tradycja, lecz novum wprowadzone w imię unaukowienia każdego aspektu ludzkiego życia.

Paradoksalnie emancypacja matek oddaje należne miejsce także ojcom, którzy mają dziś szanse zaistnieć jako pełnowartościowi rodzice i czerpać radość z przywiązania, jakim dzieci ich darzą. Dziś macierzyństwo, ale i „tacierzyństwo” mają szanse wyrwać się z okowów naukowości i stać się tym, czym były przez wieki – bliską relacją pomiędzy dwojgiem, trojgiem ludzi, którzy nie tylko darzą się uczuciem, lecz także szanują siebie i potrafią wzajemnie się w siebie wsłuchać.

Aby tobie i dziecku było dobrze

Dziecko nie jest szczęśliwe, gdy jest najedzone, ma czystą pieluszkę, jest wyspane i nie jest mu zimno. Oczywiście bez tego wszystkiego dziecko nie może być radosne i zadowolone z życia, jednak do szczęścia brakuje mu jeszcze jednego – szczęśliwych rodziców. Dziecko otaczane nawet najbardziej troskliwą opieką przez ludzi nieszczęśliwych nie będzie potrafiło być szczęśliwe, gdyż jest to jedna z umiejętności, których musi się ono nauczyć. Szczęście nie jest czymś wrodzonym – dziecko uczy się go przez naśladowanie, będąc z ludźmi, którzy sami potrafią, nawet mimo największych przeciwności losu, czuć się szczęśliwi. Nie ma innej możliwości, nie można dziecka uszczęśliwić kosztem własnego niezadowolenia.

Co z tego wynika? Rodzice nie mogą się poświęcać ani być męczennikami dla dobra swego potomstwa. Jeżeli chcą zapewnić mu szczęśliwe życie, muszą w pierwszej kolejności zadbać o siebie. Nie rezygnować z marzeń, lecz dążyć do ich spełnienia. Dziecko nie może być dla nich przeszkodą powodującą, że ich życie nagle staje w miejscu. Nie może też być kimś, kto w niczym nie przeszkadza, kto świetnie sobie poradzi bez nich. Szczęśliwi rodzice szczęśliwego dziecka to ludzie, którzy potrafią rodzicielstwo wbudować w swoje życie w taki sposób, by realizować siebie i zaspokajać swoje potrzeby, nie ignorując przy tym ani potrzeb dziecka, ani własnych. Jest wiele dróg, którymi można do tego celu podążać, i każda szczęśliwa rodzina wybiera inną. Warunkiem jest świadomy wybór własnej drogi, skrojonej na miarę potrzeb wszystkich – nie tylko rodziców, ale i nie tylko dziecka.

Reguła jaskiniowca

Będąc rodzicami, zwłaszcza bardzo młodymi, ze wszech stron jesteście z pewnością bombardowani dobrymi radami dotyczącymi tego, jak powinniście, lub nawet musicie, postępować ze swym nowo narodzonym maluchem. Rozmaite publikacje serwują czytelnikom stosy rad, które zaskakująco często wzajemnie się wykluczają. Można do tej kwestii podejść na dwa sposoby. Możesz stwierdzić, że cokolwiek zrobisz, i tak będzie źle, a konsekwencje są całkowicie niezależne od twego postępowania, albo możesz głęboko się zastanowić i poszukać rozwiązania w samym sobie. Bardzo często wystarczy wyobrazić sobie, jak może czuć się noworodek, który nie panuje nawet nad ruchami swego ciała, by podjąć właściwą decyzję.

Jeżeli jednak wybór nadal stanowi dla ciebie problem, możesz posłużyć się tzw. regułą jaskiniowca. Zanim zostanie ona opisana, warto przyjąć kilka założeń. Po pierwsze, człowiek jest zwierzęciem ukształtowanym przez proces ewolucji. Po drugie, jak każdy inny gatunek, zabiega o zwiększenie szans na przetrwanie i nie dąży do samozagłady. Po trzecie, zmiany, jakie zaszły w środowisku w ciągu ostatniego tysiąca, a zwłaszcza ostatnich 200 lat, były zbyt duże i zbyt szybkie, ażeby człowiek mógł ewolucyjnie się do nich przystosować. Wniosek jest zatem taki, że ludzie są świetnie przystosowani do przetrwania, ale niekoniecznie do przetrwania według reguł narzucanych im przez współczesną kulturę.

Ciekawostka

Reguła jaskiniowca

Jeżeli zastanawiasz się, czy twoje postępowanie jest dobre dla dziecka, zatrzymaj się i pomyśl, czy pomogłoby ono w przeżyciu niemowlęciu, które urodziło się… 20 000 lat temu. Wyobraź sobie, że mieszkacie w jaskini, za posłanie macie zwierzęce skóry, a jedynym źródłem ciepła jest ognisko płonące pośrodku groty. Jaskinia nie ma bezpiecznych drzwi z zamkiem, a jedynie wejście, które stoi otworem dla drapieżników spragnionych łatwego łupu, za jaki niewątpliwie można uznać ludzkie niemowlę. Jest to sytuacja, która programuje dziecko do przetrwania. Rodząc się, właśnie takich okoliczności oczekuje mały człowiek i tym są podyktowane jego reakcje. Zanim się zorientuje, że sytuacja wygląda diametralnie inaczej, minie co najmniej rok.

Stosując tę zasadę, o wiele łatwiej zrozumieć reakcje małego dziecka. Niemal wszystkie jego zachowania – począwszy od pierwszych uśmiechów, na zanoszeniu się płaczem skończywszy – są podyktowane tym, by ułatwić mu przetrwanie.

Przykładem zastosowania rozumowania zgodnego z tą zasadą może być rozważanie kwestii, czy dziecko, tak jak zalecają niektóre poradniki, powinno wykrzyczeć się przed snem i zasypiać samodzielnie niemal od urodzenia, czy też zadaniem rodziców jest zapewnienie maluchowi spokojnego wieczoru i bezpiecznego snu, często w ramionach mamy lub taty. Wyobraźmy sobie teraz małego jaskiniowca, którego mama postanawia zostawić samego, by samotnie zasnął. Czy ułatwi mu to przetrwanie? Raczej nie. Kiedy zostaje sam, zagraża mu tygrys, który w każdej chwili może zakraść się do jaskini, by go pożreć. Grozi mu również śmierć z wychłodzenia, gdyż temperatura w jaskini może spaść wraz z ochłodzeniem na dworze czy przygaśnięciem ogniska. Dziecko zaczyna więc płakać po to, by zwrócić na siebie uwagę, przypomnieć o sobie. Robi to nie dlatego, że ma taką ochotę czy chce sterroryzować swych rodziców. Zachowuje się tak, ponieważ pozostawienie go samego oznacza dlań pewną śmierć. Czyni tak zresztą większość dzieci od zarania dziejów – dzięki temu szanse na przetrwanie były większe. Wniosek jest taki, że pragnienie odczuwania bliskości rodzica w momencie zasypiania dziecka nie jest zachcianką niemowlęcia, lecz wrodzoną potrzebą, której, z oczywistych przyczyn, samo nie jest w stanie zaspokoić.

Niezawodność reguły jaskiniowca nie polega na tym, że stanowi antidotum na wszystkie rodzicielskie problemy, lecz na tym, że pomaga podejmować trudne decyzje. Jej główną zaletą jest to, że wyniki wspomaganego nią wnioskowania niemal zawsze pokrywają się z wynikami badań dotyczących psychicznego i fizycznego funkcjonowania niemowlęcia (o tym, co dzieje się z dzieckiem, które jest zostawiane samo sobie, by się „wypłakać”, dowiesz się z rozdziału 9). Często wskazuje ona drogę, którą podążanie pomaga osiągnąć harmonię i zaspokoić zarówno potrzeby dziecka, jak i własne.

Kompetencje dziecka w zaspokajaniu własnych potrzeb

Noworodek nie jest tylko małym dzieckiem. Jest on po prostu małym człowiekiem i mimo że nie posiada umiejętności porozumiewania się i jasnego wyrażania swych myśli, nie istnieją żadne podstawy do tego, by twierdzić, że jego system potrzeb jest różny od tych, które cechują jego mamę lub tatę. Potrzebuje on w pierwszej kolejności komfortu fizycznego – zaspokojenia głodu czy czystej, suchej pieluchy. W drugiej kolejności, jak każdy inny człowiek, potrzebuje poczucia bezpieczeństwa. Ta ostatnia potrzeba jest u niego nierozłącznie związana z potrzebą przynależności – pragnieniem bycia częścią wspólnoty. W przypadku niemowlęcia jest to wspólnota bardzo specyficzna, którą jest najbliższa rodzina. Kolejną ważną potrzebą jest potrzeba rozwoju.

Zapamiętaj

Podstawowa różnica pomiędzy człowiekiem dorosłym a niemowlęciem polega na tym, że nie ma ono możliwości jasnego komunikowania swych potrzeb, a co najważniejsze, nie ma absolutnie żadnych szans na ich samodzielne zaspokajanie czy nawet poszukiwanie środków do ich zaspokojenia.

Kiedy dorosły człowiek odczuwa głód, robi wszystko, żeby odnaleźć coś do jedzenia. Niemowlę może tylko płakać. Gdy dorosły odczuwa dyskomfort, aktywnie dąży do zmiany swego położenia – dziecko może jedynie wołać opiekuna. Gdy dorosły odczuwa lęk, dąży do zmiany swej sytuacji i stara się zapewnić sobie bezpieczeństwo czy to przez zamontowanie drzwi antywłamaniowych, czy poprzez opuszczenie swego domu i zostanie uchodźcą w kraju, w którym zawsze będzie obcym, ale nie będzie mu groziło niebezpieczeństwo. Gdy dorosły podejmuje tego rodzaju działania, wydają się one otoczeniu w pełni racjonalne i uzasadnione. Postronnemu obserwatorowi łatwo zrozumieć, że ktoś jest zwyczajnie głodny czy że się boi, bo będąc samemu w podobnej sytuacji, zachowałby się w ten sam sposób.

Małe dziecko ma dokładnie te same potrzeby co dorosły, tylko że, po pierwsze, odczuwa je w innych okolicznościach, gdyż jego umiejętności w zakresie obserwacji otoczenia i analizy własnej sytuacji jeszcze się nie wykształciły, a także inaczej je sygnalizuje. Zdecydowanie najważniejsze jest jednak to, że nie ma ono absolutnie żadnej możliwości, by samodzielnie je zaspokoić. Jest skazane na to, że to rodzic przez pierwsze miesiące życia dziecka będzie odpowiadał na te potrzeby: zarówno podstawowe (jak głód czy poczucie bezpieczeństwa), jak i wyższego rzędu, jak zapewnianie okazji do rozwoju.

Jedyną drogą do tego, by dziecko w sposób konstruktywny nauczyło się zaspokajać swe potrzeby, jest nauczenie się tego od rodziców. Dziecko pozostawione same sobie jest w stanie poradzić sobie z daną sytuacją, ale będzie to w jakiś sposób destruktywne dla jego rozwoju. Płaczące dziecko pozostawione samo w łóżeczku, by zasypiać, szybko nauczy się, że płakać nie warto, bo nie przynosi to skutku. Problem w tym, że za takim przekonaniem kroczy wiara w to, że w chwili rozpaczy i samotności nikt nie ma możliwości lub chęci niesienia mu pomocy. Świat jest miejscem wrogim, a ono samo skazane zostało na samotność. Dzieci zwykle samodzielnie rozwiązują ten problem, ale rozwiązanie to jest tylko działaniem zastępczym. Może to być ssanie kciuka, kiwanie się, a w ostatecznych przypadkach działania autodestrukcyjne. Żadne z tych zachowań nie zaspokaja potrzeby bezpieczeństwa i akceptacji, lecz generuje mniejsze lub większe problemy, gdyż jest działaniem zastępczym – podobnie jak „zajadanie” problemów zamiast stawienia im czoła.

Wpływ rodzicielstwa bliskości na rozwój intelektualny dziecka

Wydaje się, że rozwój emocjonalny i intelektualny nie są ze sobą silnie powiązane i mogą się odbywać w miarę niezależnie. Nie jest to jednak prawda. Relacje pomiędzy opiekunami a dzieckiem mają ogromny wpływ na to, jak dziecko funkcjonuje w świecie, jak go doświadcza, a więc również wpływają na jego rozwój poznawczy.

Tylko dziecko, które czuje się bezpiecznie, jest gotowe w pełni poznawać świat. W przypadku niemowląt ma to niebagatelne znaczenie. Dziecko, które jest do rodzica przywiązane w sposób bezpieczny, nie musi się skupiać na tym, by pilnować, czy rodzic wciąż z nim jest, czy przypadkiem nie zniknął z jego pola widzenia. Może sobie ono pozwolić na to, by iść przed siebie, by eksplorować, by doświadczać. Wie, że gdy spotka je coś złego lub gdy po prostu się czegoś przestraszy, będzie mogło powrócić w objęcia opiekuna, który stoi na straży jego poczucia bezpieczeństwa. Dziecko, wiedząc, że ma dokąd wrócić, może całą swą energię ukierunkować na poznawanie nowych rzeczy, odkrywanie zależności między nimi. Może zaznajamiać się z otoczeniem bez lęku, że pozostanie samo i będzie zmuszone samodzielnie radzić sobie z wszelkimi przeciwnościami. To właśnie świadomość tego, że nie jest samo, pozwala mu podejmować wyzwania.

Dzieci pozbawione tego podstawowego poczucia bezpieczeństwa są mniej skłonne do tego, by poszukiwać. Ich energia skupia się na trosce o to, by nie stracić poczucia bezpieczeństwa. Są mniej zainteresowane poznawaniem świata i eksperymentowaniem. Pamiętać przy tym należy, że to właśnie w okresie niemowlęcym kształtuje się duża część struktury mózgu człowieka. Jest to okres najbardziej intensywnego tworzenia się synaps, czyli połączeń między komórkami nerwowymi, ale też ich zanikania, a to właśnie ich liczba i umiejscowienie będą decydować w przyszłości o inteligencji i uzdolnieniach dziecka.

Jakkolwiek okresu niemowlęcego nie można nazwać kluczowym, jest on niezwykle ważny, gdyż już na tym etapie zaczyna się kształtować inteligencja dziecka. Jeszcze bardziej istotne jest jednak to, że stosunek do świata, jaki zyskuje dziecko w pierwszym roku życia, będzie rzutował na całe jego późniejsze życie. Jeżeli zaufa ono światu, dostrzeże, że jest on ciekawy, pełen niespodzianek i rzeczy, których warto dotknąć, posmakować czy powąchać, będzie miało podstawy do tego, by stać się ciekawym świata przedszkolakiem, a potem mądrym, wciąż potrafiącym się dziwić i zachwycać dorosłym. Jeżeli jednak dziecko będzie od pierwszych chwil życia zagubione, jeśli nie będzie miało odwagi, by otworzyć się na świat i go poznawać, może już nigdy się tego nie nauczyć. Może nie być w stanie obudzić w sobie zamiłowania do eksperymentowania, a bez tej pierwotnej ciekawości trudno rozwijać inteligencję i mądrość.

Te dzieci, które są wychowywane w duchu samodzielności – zmuszane do niej, nim są na nią gotowe – nie czują się na tyle bezpiecznie, by eksplorować i poszukiwać. Te zaś, które czują się bezpiecznie, nie boją się nowych rzeczy. Wymaganie od dziecka samodzielności nie czyni go samowystarczalnym, lecz bezradnym. Maluch wie, że musi radzić sobie sam – bez względu na to, czy potrafi to robić, czy też nie – ponieważ nie znajdzie u nikogo wsparcia i nie otrzyma od nikogo oczekiwanej pomocy. Ktoś, kto jest zmuszony do podejmowania określonych działań, nigdy nie znajdzie w nich przyjemności ani satysfakcji. Nigdy nie poczuje, że osiągnięcie kolejnego stopnia wtajemniczenia to jego osobisty sukces. Zawsze będzie to tylko spełnienie obowiązku. Dlatego to rodzice, którzy pozwalają dzieciom na samodzielność, ale czekając cierpliwie na moment, w którym ją osiągną, ostatecznie wychowują osoby bardziej pewne siebie, ale też potrafiące liczyć na pomoc innych. Osoby, które podejmują nowe wyzwania z ciekawością i zapałem, a nie pod przymusem. I to właśnie one mają szanse osiągnąć sukces i szczęście w życiu, niezależnie od tego, w jaki sposób je zdefiniują.

Karmienie piersią a inteligencja

Większość badań pokazuje, że istnieje zależność pomiędzy karmieniem piersią a poziomem inteligencji dziecka. Prawdą jest, że trudno określić, co dokładnie jest przyczyną występowania tego rodzaju zależności, gdyż bardziej skłonne do karmienia piersią są zwykle kobiety lepiej wykształcone, o wyższym statusie społecznym i wyższych zarobkach. Wszystkie te czynniki również wpływają na wyniki, jakie uzyskuje ich potomstwo. Mimo że zależność przyczynowo-skutkowa w tej kwestii nie jest w stu procentach udowodniona, nie można nie zauważyć, że zarówno w mleku matki, jak i w samej czynności karmienia można znaleźć wiele czynników, które z pewnością dodatnio wpływają na rozwój mózgu maluszka.

Dziecko karmione piersią ma możliwość większej interakcji z mamą. Ma lepszy dostęp do bodźców dotykowych – podczas karmienia jest ono przytulane, głaskane, może samodzielnie dotykać zarówno piersi mamy, jak i jej rąk, twarzy czy włosów. Jest to czas poświęcony nie tylko na zdobywanie pokarmu, lecz także na komunikowanie się z mamą. Dziecko widzi jej twarz, uśmiech, czułe spojrzenie. Może się skupić na wyrazie jej twarzy, która znajduje się w idealnej odległości od jego oczu, a także ćwiczyć samą umiejętność postrzegania. Podczas karmienia ma ono możliwość słuchania głosu, którym matka przemawia wyłącznie do niego. Wszystko to sprawia, że dziecko już od pierwszych chwil otrzymuje znakomicie doń dostosowaną stymulację, może ćwiczyć swoje zmysły, mając zapewnione poczucie bezpieczeństwa, i poznawać swój najbliższy i na tę chwilę najważniejszy świat.

Skład kobiecego mleka jest doskonale dostosowany do potrzeb konkretnego dziecka, które się nim odżywia, a przy tym różni się znacznie od mleka każdego innego ssaka. Tempo wzrostu dziecka, a także rozwoju jego układu nerwowego, jest zupełnie inne niż np. krowy, której mózg w chwili narodzin jest w znacznie większym stopniu ukształtowany niż u ludzkiego niemowlęcia. Co więcej, cielak musi bardzo szybko zwiększać swoją masę mięśniową, w czym decydujący udział bierze białko, którego w krowim mleku jest bardzo dużo. Mleko ludzkie ma skład odpowiadający zapotrzebowaniu zarówno noworodka, jak i półrocznego czy nawet półtorarocznego dziecka (nieprawdą jest, że po upływie pierwszego roku życia dziecka pokarm traci dla niego jakąkolwiek wartość. Jeśliby tak było, nie miałyby sensu zalecenia, by aż do trzeciego roku życia dziecko spożywało mleko modyfikowane). To, co wyróżnia mleko matki, to duże ilości wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, które są budulcem mieliny – substancji, która wchodzi w skład komórek otaczających neurony, izoluje je i odżywia.

Ciekawostka

Mielinizacja to proces, podczas którego komórki nerwowe, czyli neurony, otaczane są osłonką – obrastają komórkami Schwanna. Komórki te odpowiadają za odżywienie neuronów, izolują je od siebie, zapobiegając „przeskakiwaniu” impulsów, ale przede wszystkim przyspieszają przesyłanie sygnałów wzdłuż wypustek neuronów. Mielinizacja jest jednym z podstawowych procesów dojrzewania układu nerwowego trwającym nawet do 20. roku życia, jednak w największym stopniu przebiegającym przed ukończeniem pierwszego roku życia.

Szczególnie duża zawartość tych substancji w mleku nocnym świadczy o tym, jak ważne są dla rozwoju dziecka nocne karmienia. Zbyt wczesne rezygnowanie z nich – do czego mają skłonność raczej mamy karmiące butelką niż piersią – może mieć negatywny wpływ na ilość tłuszczów dostarczanych niemowlęciu. Mleko matki zawiera nie tylko białka, tłuszcze, cukry, witaminy i minerały – w optymalnych proporcjach – lecz także substancje wspomagające ich wchłanianie i przyswajanie. Pomimo że skład mleka badany jest od 100 lat, wciąż jeszcze odkrywane są nowe związki, których funkcję nie zawsze łatwo określić, a które z pewnością są ważne dla rozwoju dziecka.

Karmienie piersią bardziej niż cokolwiek innego stymuluje także zmysł smaku w pierwszym okresie życia dziecka. Kobiece mleko każdego dnia smakuje trochę inaczej w zależności od tego, co zjadła mama niemowlęcia. Nie jest tylko monotonnie słodkie, lecz może mieć delikatny posmak gruszki, cebuli lub czosnku. Smak jest zmysłem niedocenianym, lecz tak jak wszystkie inne zmysły przyczynia się do rozwoju i dojrzewania mózgu, a zatem i do rozwoju możliwości intelektualnych maluszka.

Umiejętność komunikowania się z otoczeniem za pomocą słów jest niezwykle ważna dla rozwoju dziecka – pozwala mu wejść na wyższy poziom wiedzy, daje możliwość zadawania pytań, ale także jasnego formułowania myśli. Aby dziecko zaczęło mówić, musi jednak nie tylko słyszeć mowę, lecz także ćwiczyć aparat artykulacyjny, czyli grupę mięśni odpowiedzialną za możliwość wydobywania z siebie ogólnie zrozumiałych dźwięków, a także obszar ruchowy mózgu odpowiadający za pracę tych mięśni. Spożywanie pokarmu z piersi matki jest niezastąpionym sposobem na ćwiczenie właśnie tych obszarów. Ssanie smoczka odbywa się w inny, bardziej „płytki” sposób i jest dużo mniej skomplikowane, a co za tym idzie – nie gwarantuje takiego treningu.

Wpływ noszenia dziecka na jego rozwój

Również noszenie dziecka nie jest tylko sposobem na to, by zapewnić mu bezpieczne miejsce w objęciach mamy. Jego wpływ na dziecko jest znacznie większy niż tylko ułatwianie zasypiania czy uspokajanie. Kołysanie, jakie odczuwa dziecko, będąc w ramionach opiekuna, w chuście czy nosidle, jest stanem, do którego mózg noworodka jest ewolucyjnie przystosowany – jest dlań czymś normalnym. Jest także czymś optymalnym dla jego układu nerwowego i zmysłu równowagi, który od chwili narodzin jest niemal całkowicie dojrzały i gotowy na nieustanną stymulację. Dziecko, zarówno jednodniowe, jak i kilkumiesięczne czy kilkuletnie, potrzebuje stymulacji układu przedsionkowego, która odbywa się poprzez ruch. Dzięki niej w mózgu dziecka powstają nowe połączenia nerwowe i stabilizują się te już istniejące, i to nie tylko w obszarze kory mózgowej odpowiedzialnej za równowagę.

Mózg noworodka, będąc narządem bardzo niedojrzałym, działa jak zbiorowisko nieizolowanych przewodów. Uaktywnianie jednego obszaru stymuluje również aktywność innych. Gdy pobudzany jest jeden ze zmysłów, aktywny staje się cały mózg, który dzięki temu rozwija się i dojrzewa. Wczesna stymulacja zmysłu równowagi poprzez noszenie niemowlęcia wpływa m.in. na to, że dziecko z większą łatwością może utrzymać pozycję siedzącą, stojącą czy może nauczyć się chodzić. Sprawia, że będzie się ono lepiej rozwijało fizycznie, ale też będzie mogło łatwiej się koncentrować i dłużej utrzymywać taki stan umysłu. Będzie miało lepszą pamięć i szybciej nauczy się mówić.

Przebywanie na rękach mamy lub taty czy w chuście pozwala dziecku wsłuchiwać się w głos rodzica. Gdy jest zmęczone, może wsłuchać się w najlepiej znany i najbardziej uspokajający ze wszystkich odgłosów, z jakimi się zetknęło – w dźwięk bicia maminego serca. Jeśli jednak jest rozbudzone, może do woli wsłuchiwać się zarówno w mowę mamy, jak i osób, z którymi ona rozmawia. Co więcej, mowa ta nie jest tylko zwykłym dźwiękiem – jest ona zanurzona w kontekście, który dziecko ma szansę zrozumieć. Staje się uczestnikiem relacji społecznych. Może też ono oglądać świat bądź wtulić się w ramiona rodzica i zamknąć oczy. Może regulować ilość stymulacji, jakiej jest poddawane (uczy się wtedy, gdy jest na to gotowe), lub spać, gdy jest zmęczone. Mało co wpływa w tak wszechstronny sposób na rozwój dziecka i całe jego dalsze życie, jak możliwość spędzania czasu w chuście u boku mamy, podczas gdy ona może robić to, co chce.

Krzyk – kortyzol – hipokamp

Tym, co może mieć decydujący wpływ na możliwości intelektualne dziecka jako osoby dorosłej, jest przeżywanie licznych sytuacji stresowych w pierwszych latach życia. Ludzie różnią się sposobami reagowania na stres – u większości z nas poziom hormonu stresu (kortyzolu) najczęściej jest niski, lecz podwyższa się w chwili, gdy znajdziemy się w stresującej sytuacji, i obniża po jej ustaniu. U niektórych jednak cały czas utrzymuje się wysoki poziom tego hormonu we krwi, a jeszcze inni mają go bardzo mało nawet w chwili zdenerwowania. Sposób reakcji i ogólny poziom kortyzolu we krwi ustala się w pierwszych latach życia. Istota tego procesu omówiona została w rozdziale 9. Warto jednak powrócić raz jeszcze do tej kwestii, gdyż to, że mózg zalewany jest przez fale tego hormonu, pozostawia po sobie ślad nie tylko w postaci zmiany sposobów reagowania na niepokojące sytuacje.

Ciekawostka

Czym są neuroprzekaźniki?

Impulsy nerwowe w mózgu przepływają wzdłuż wypustek neuronów, jednak pomiędzy poszczególnymi komórkami przekazywane są w procesach chemicznych. Błona jednej komórki wytwarza pęcherzyki, w których zamknięte są związki chemiczne zwane neuroprzekaźnikami lub neurotransmiterami. Są one wyłapywane przez błonę drugiej z komórek, która dzięki temu zostaje pobudzona. Istnieje wiele rodzajów neurotransmiterów, a każdy z nich jest nośnikiem nieco innej informacji. Zaburzenia proporcji neuroprzekaźników w mózgu odpowiedzialne są za wiele zaburzeń psychicznych takich jak depresja czy schizofrenia.

Różne struktury mózgowe u małego dziecka kształtują się pod wpływem środowiska chemicznego, w jakim przychodzi im funkcjonować. Przykładem może być kształtowanie się różnic płciowych jeszcze w okresie prenatalnym. Mózg dziewczynki kształtowany jest przez hormony kobiece, mózg chłopca pod wpływem testosteronu. Również u noworodków to hormony decydują o wielu zmianach zachodzących w dojrzewającym mózgu – jednym z nich jest kortyzol. Jego długotrwałe działanie powoduje zmianę wrażliwości komórek mózgu dziecka na inne neurotransmitery, ale przede wszystkim uszkadza dwa bardzo ważne obszary mózgu: korę okołooczodołową – odpowiedzialną za regulację emocji (zostało to omówione w rozdziale 9) oraz hipokamp, który pełni wiele ważnych funkcji wspomagających funkcjonowanie intelektualne. Hipokamp jest niezbędny w zapamiętywaniu, a przede wszystkim w przywoływaniu zapamiętanych wcześniej informacji. Konsekwencją przeżywania przez dziecko permanentnego stresu na wczesnym etapie życia jest zatem upośledzenie możliwości przypominania sobie informacji. Dzieci, którym się to przytrafiło, mają kłopoty z koncentracją, mówi się o nich, że są roztrzepane. Mogą mieć problemy z logicznym myśleniem, kojarzeniem i analizowaniem informacji.