Redaktor prowadzący: MARIA GŁADYSZ

Redakcja: ZOFIA KOZIK

Korekta: ŁUKASZ MACKIEWICZ, eKorekta24.pl

Opracowanie graficzne: ELIZA GOSZCZYŃSKA, GRAŻYNA FALTYN, Studio F

Skład i łamanie: Studio F

Wykonanie zdjęć i slajdów: DOROTA I LESZEK KAZIMIERSCY

Model: LESZEK KAZIMIERSKI

Obróbka zdjęć: RAFAŁ TOMASIK

Opracowanie okładki: KRZYSZTOF ZIĘBA, Tonikstudio.pl

Zdjęcie na s. 176: www.fotolia.com © Robert Kneschke

© 2013 Edgard

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione. Wykonywanie kopii metodą kserograficzną, fotograficzną oraz kopiowanie na nośniku filmowym, magnetycznym lub innym skutkuje naruszeniem praw autorskich niniejszej publikacji.

ISBN 978-83-7788-391-4

Samo Sedno
Edgard
ul. Belgijska 11, 02-511 Warszawa
tel./fax: (22) 847 51 23
e-mail: samosedno@samosedno.com.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Wstęp

Drogi Czytelniku!

W książce, którą właśnie trzymasz w rękach, wykorzystałem moje wieloletnie doświadczenie. Szkoleniami i wystąpieniami publicznymi zajmuję się profesjonalnie od 1996 r. Początkowo byłem osobą niepewną siebie, zakompleksioną i panicznie unikającą kontaktu z publicznością. Jakie zmiany we mnie zaszły? Co pozwoliło mi osiągnąć stan obecny, czyli stać się człowiekiem, który bez problemu występuje przed kilkutysięczną widownią i ma za sobą kilkadziesiąt wystąpień w telewizji na żywo w porach największej oglądalności?

W niniejszej książce znajdziesz podpowiedzi, jak czuć się pewnie podczas wystąpień, prezentacji i szkoleń. Poznasz sposoby, które pomagają przełamać paraliżujący strach przed przemawianiem do ludzi. Wszystkie wypróbowałem na sobie i na słuchaczach. Przeczytaj więc uważnie książkę i wykorzystaj zgromadzone w niej porady, a twoje wystąpienia nabiorą blasku i charyzmy, ty zaś poczujesz się na scenie jak ryba w wodzie.

Najtrudniejsze dla mówcy jest chyba pokonanie tremy i lęku przed audytorium. Zastanowimy się zatem wspólnie, czym jest trema, skąd się bierze i jak ją opanować. Co więcej, podpowiem ci, jak wykorzystać tremę do podniesienia walorów twoich wystąpień.

Dzięki lekturze poradnika dowiesz się też, jak najlepiej przygotować się do wystąpień pod względem merytorycznym i technicznym. Nauczę cię dobierania nowoczesnych i sprawdzonych narzędzi do planowania oraz przeprowadzania prezentacji. Pokażę, z czego sam korzystam podczas swoich szkoleń i wystąpień. Użycie w takich sytuacjach rzutnika multimedialnego, flipchartów, tablic, prezenterów/wskaźników okazuje się niezbędne.

Przekonasz się, jak opracować doskonałą prezentację multimedialną, tak by była wspaniałym uzupełnieniem twojego wystąpienia. Przy okazji wskażę czyhające tu niebezpieczeństwa, pułapki i najczęściej popełniane błędy.

Wreszcie podzielę się uwagami na temat tego, jak skutecznie komunikować się ze słuchaczami, jak trafiać do ich serc i umysłów oraz porwać ich przemową. Zdradzę ci tajniki sukcesu najlepszych mówców. Sam się przekonasz, jak łatwo możesz podczas wystąpienia publicznego przekazać w zrozumiały sposób wiedzę i doświadczenie.

Z pewnością przyda ci się też parę trików, które pomagają radzić sobie w tzw. sytuacjach trudnych – z niesforną publiką, z niewdzięcznymi odbiorcami i zadawanymi przez nich kłopotliwymi pytaniami.

Gorąco wierzę, że po lekturze tej książki staniesz się pewnym siebie mówcą, a zgromadzone w niej wiedza i doświadczenie posłużą ci pomocą przy realizacji twoich zamierzeń. Serdecznie ci tego życzę. I sobie też.

Zatem – do dzieła!

Leszek Leopold Kazimierski

W psychologii znana jest zasada, którą określa się jako społeczny dowód słuszności. Mówi ona, że jeśli człowiek zachowuje się tak jak wszyscy (albo przynajmniej większość), to znaczy, iż postępuje właściwie. Zasada ta wynika z atawizmu prehistorycznego i opiera się na założeniu, że większość wie lepiej. A ponieważ wszyscy mają obawy i wolą się nie wychylać, to jeśli dana jednostka również nie odstaje od reszty, oznacza to, iż postępuje słusznie. Według niektórych sukces można osiągnąć, wyznając zasadę: siedź w kącie, a znajdą cię. Jednak prawidło to sprawdza się tylko w wyjątkowych przypadkach, a niepoprawnymi optymistami są ci, którzy w to wierzą.

„Mam prawo bać się wystąpień publicznych, przecież każdy się boi!” – podobne opinie często słychać z ust niedoszłych oratorów. Ale czy bycie takim jak wszyscy zawsze popłaca? W życiu stadnym na sawannie być może, ale w sztuce wystąpień publicznych zdecydowanie nie. Charyzmatyczny mówca musi się wyróżniać, porywać za sobą tłumy, być pewny siebie, ale – uwaga! – nie zarozumiały.

Zapamiętaj

Żeby zostać dobrym mówcą, musisz robić to, czego nikt inny nie robi. Jeżeli chcesz być atrakcyjny, wyróżniaj się z tłumu.

Wielu nieporadnych prezenterów czy wykładowców/szkoleniowców uważa błędnie, że podczas wystąpienia najważniejsi są oni sami, a zasadniczo to, co chcą powiedzieć. Konsekwentnie skupiają się na tym, aby wypowiedzieć swoją kwestię, zrealizować program wystąpienia/nauczania, czyli ogólnie mówiąc – wygłosić monolog. Tymczasem dobra prezentacja jest formą dialogu z publicznością. Problem polega na tym, by zmienić ten niewłaściwy układ odniesienia i skupiać się nie tylko na sobie, lecz przede wszystkim na słuchaczu. To jest klucz do sukcesu.

Ten pozorny dla wielu paradoks przynosi zadziwiająco dobre efekty. Jak w powiedzeniu, że najbardziej zyskuje nie ten, kto dostaje, ale ten, kto obdarowuje. Orientacja na odbiorcę pozwala lepiej przygotować się do wystąpienia, atrakcyjniej je przeprowadzić i skuteczniej zapisać się w pamięci słuchaczy. A co najważniejsze – pozwoli czuć się na scenie swobodnie i naturalnie samemu prelegentowi.

Lęk przed porażką

Czego tak naprawdę człowiek boi się najbardziej? Co go paraliżuje? Czy jest to lęk, czy strach? Należy zacząć od rozróżnienia tych pojęć.

Strach jest obawą przed czymś konkretnym, przed realnym zagrożeniem wynikającym z doświadczenia konkretnej osoby, ponieważ wie ona, że dane zjawisko może spowodować szkodę, ból albo wywołać nieprzyjemne doznania.

Natomiast lęk to obawa przed nieznanym, przed wyobrażeniem rzeczywistości, a nie przed nią samą.

Dlaczego to rozróżnienie jest tak ważne w kontekście wystąpień publicznych? Ponieważ lęk przed porażką czy kompromitacją to dla wielu osób paralizator, który nie pozwala iść do przodu i realizować zamierzonych celów. Choć w większości przypadków to nie efektów działań, czyli w domyśle porażki, ludzie się obawiają... Wielu z nich nie podejmuje żadnego działania, w związku z tym nawet nie ma okazji doświadczyć niepowodzeń. Takie osoby lękają się wyimaginowanych konsekwencji hipotetycznego działania. Czyli tak naprawdę obawiają się... lęku przed porażką, a ich wyobraźnia maluje wizje klęski, które paraliżują przed podjęciem jakiegokolwiek działania. Nic jeszcze nie zrobiły, a już doświadczyły porażki. To niepowodzenie pozostaje w sferze wyobrażeń, ale jest tak samo bolesne jak rzeczywiste.

Wiedział o tym Alfred Hitchcock, amerykański mistrz suspensu, czyli tzw. thrillera, jeden z najwybitniejszych filmowców w historii. Powiedział on swego czasu, że wyobraźnia widza jest w stanie namalować potwory tak nieprawdopodobne, jakich żaden twórca filmowy nie zdoła stworzyć na ekranie. Dlatego w kadrach Alfreda Hitchcocka bestii nie widać bezpośrednio. Zresztą, jeśli przypomnisz sobie obrazy z jakiegokolwiek horroru, łatwo zauważysz, że dopóki wampir lub wilkołak się nie pojawiają, czujesz pewien niepowtarzalny dreszczyk, lęk właśnie. Jednak kiedy postać potwora już widziałeś, nastrój pryska, a horror (jak to często bywa) zamienia się w farsę.

Tak też dzieje się w życiu, ponieważ obawa przed podjęciem konkretnych działań i lęk przed wymyślonymi przez człowieka konsekwencjami są o wiele straszniejsze niż to, co może go spotkać w rzeczywistości.

Czego więc obawiają się nieudolni prezenterzy w odróżnieniu od ludzi, których można nazwać „szołmenami”, jednostkami wybitnymi i nietuzinkowymi? Otóż z pewnością najbardziej obawiają się porażki. Zamiast podejmować jakiekolwiek działania, wolą tkwić w swoim grajdołku, w cichej, ciepłej strefie pozornego komfortu, którą znają. Wiedzą doskonale, że poza tą strefą czeka ich rzeczywistość nieznana, a zatem przerażająca. Unikają więc podejmowania wyzwań, szukają wymówek, uciekają od zadań, tudzież siedzą bezczynnie, niekiedy narzekając, że jest źle. I jest to cecha wspólna tego typu ludzi.

Z kolei „szołmeni” najbardziej obawiają się zmarnowania swojego potencjału. Dlatego w przeciwieństwie do tych „nieudolnych” ciągle opuszczają miłą strefę komfortu. Przebojowy prezenter czuje potrzebę ciągłego sprawdzania się. Boi się, że nie do końca wykorzystuje swoje talenty i marnuje szansę, aby po raz kolejny się sprawdzić. Podejmuje wiele prób i nie przejmuje się porażkami. Jest skupiony na celu, a nie na mniej lub bardziej realnych przeszkodach.

Zapamiętaj

Sukces to kroczenie od porażki do porażki, ale bez utraty entuzjazmu. Nie możesz lękać się niepowodzenia, ponieważ stanowi ono integralną część każdego sukcesu. Porażka nie jest zaprzeczeniem sukcesu, lecz jednym z jego elementów.

Przypomnij sobie, jak uczyłeś się jeździć na rowerze – ile razy się przewróciłeś, ile razy miałeś rozbite kolano... Czy to zniechęcało cię do dalszego działania? Wręcz przeciwnie! Droga do sukcesu bywa pasmem niepowodzeń. Jednak ludzie sukcesu nie skupiają się na nich. Mają bowiem cel, do którego dążą, i na nim przede wszystkim się koncentrują.

Najlepszy, charyzmatyczny mówca musi być człowiekiem sukcesu. Nie może się skupiać na przeszkodach, ale na celu. Finis coronat opus – koniec wieńczy dzieło. Wielu niedoszłych prelegentów zrezygnowało z wystąpień, zanim jeszcze zaczęło występować. Znam ludzi, którzy się zarzekają: „Nigdy nie wystąpię publicznie”. Mówią tak dlatego, że w siebie nie wierzą. Nastawiają się na porażkę, a nie na sukces.

Wskazówka

Najlepszym lekarstwem na lęk (również przed porażką) jest działanie. To ono pozwala wyjść ze strefy pozornego komfortu do realnego świata. Dopiero wtedy można się przekonać, że rzeczywistość – to, co czeka na zewnątrz – nie jest taka straszna, jak się wydawało.

Pamiętaj: strach ma wielkie oczy, chociaż w tym momencie trzeba by było to powiedzenie zmienić raczej na: lęk ma wielkie oczy.

Jak pokonywać lęk przed publicznym wystąpieniem

Rozważania na temat pokonywania lęków podczas wystąpień i prezentacji publicznych trzeba zacząć od wyjaśnienia, co stanowi podstawową przyczynę większości niepowodzeń i porażek na scenie. Otóż ludzie mają, niestety, mocno zaniżone poczucie własnej wartości. Jest to nie tylko nieuświadomione, lecz także często nieuprawnione przeświadczenie o własnej niemocy i niekompetencji, napędzające lęk i obawę przed wystąpieniami.

Dochodzi tu do swoistego rozdwojenia jaźni, gdyż jednocześnie wiele osób myśli o sobie raczej pozytywnie i rzadko ktoś powie o sobie, że jest zły. Częściej są to stwierdzenia typu: „Ja jestem fajny, ale to otoczenie, okoliczności i inni ludzie są źli i odpowiedzialni za moje niepowodzenia”. To takie wygodne – zrzucić odpowiedzialność za swe porażki na inne czynniki, zamiast szukać źródła swoich problemów w sobie samym.

Ćwiczenie

Zrób następujący eksperyment. Musisz jednak wykonać poniższe ćwiczenie szczerze i rzetelnie. Pamiętaj, żeby nikomu nie pokazywać wyników. Pozostają one tylko do twojej wiadomości. Na wykonanie całego zadania masz około dwóch minut.

Weź kartkę, długopis i zapisz:

1. swoje pozytywne cechy (pięć zalet);

2. rzeczy, które robisz lepiej niż inni (pięć takich rzeczy);

3. powody, za co konkretnie lubisz siebie (cztery takie powody).

Czy udało ci się wykonać to zadanie w wyznaczonym czasie? Jeśli tak, to gratulacje! Jesteś w zdecydowanej mniejszości i masz duży potencjał startowy oraz poważne zadatki na charyzmatycznego mówcę.

Jeśli jednak ci się nie udało... to znaczy, że masz taki sam problem jak przytłaczająca większość ludzi, którzy przyzwyczajeni są do tego, by traktować siebie krytycznie, i wstydzą się choćby pomyśleć o sobie dobrze. Problemy z wykonaniem powyższego zadania w tak krótkim czasie mogą wynikać również z tego, że nie chcesz się przechwalać. Wszak w naszej kulturze skromność to wielka cnota!

Krytyka – owszem – jest potrzebna. Bez konstruktywnej krytyki łatwo popaść w zgubny narcyzm i samozachwyt. Aby osiągnąć mistrzostwo, trzeba ciągle nad sobą pracować.

Zaraz, zaraz... Ale niby przed kim miałbyś się przechwalać? Przecież w poleceniu było wyraźnie wskazane, aby nikomu nie pokazywać wyników. Mimo to większość osób wykonujących to ćwiczenie jest tak przygotowana przez socjalizującą społeczność, by się nie wychylać, żeby być tak jak inni i stosować zasadę: „Siedź w kącie, a znajdą cię”... Wiesz, do czego to prowadzi?

Jeżeli ktoś ma zaniżoną samoocenę, czyli postrzega siebie jako kogoś gorszego, niż jest w rzeczywistości, trudno mu pomyśleć o sobie pozytywnie. Rzadko albo wcale nie słyszy na swój temat pochwał, za to często otrzymuje destruktywną krytykę. W konsekwencji większość ludzi ma poważny problem z określeniem siebie za pomocą konkretnych pozytywnych słów. Aby to zilustrować, przyda się analogia z innej dziedziny – znajomości języków obcych.

Przykład

Z pewnością wiesz, że istnieje czynna i bierna znajomość języka obcego. Pierwsza pozwala swobodnie wypowiadać się w danym języku. Druga zaś oznacza stan, w którym rozumie się większość słów, ale się ich nie używa.

Trochę jak w anegdocie, w której kolega mieszkający od jakiegoś czasu za granicą mówi do swojego rodaka:

– Słuchaj, ja tu już jestem jak pies.

– Co to znaczy „jak pies”?

– Rozumiem wszystko, ale jeszcze gadać nie umiem...

Oto właśnie przykład biernej znajomości języka.

Dlaczego warto przytoczyć powyższy kontekst? Ponieważ odczuwalna i konkretna świadomość własnej wartości, umiejętności oraz przeświadczenie o posiadaniu kompetencji do przemawiania jako ekspert w danej dziedzinie są niezbędne, aby dobrze, charyzmatycznie i interesująco przeprowadzić wystąpienie. Tylko tyle i aż tyle.

Trudność wielu osób w przywołaniu własnych pozytywnych cech bierze się stąd, że rzadko słyszą one pod swoim adresem słowa wyrażające te pochlebne pojęcia. To tak jak ze wspomnianą bierną znajomością języka – ludzie rozumieją słowa, ale w konkretnym (swoim własnym) kontekście nie potrafią ich użyć, nie umieją nawet pomyśleć o sobie w tych pozytywnych kategoriach. Powoduje to negatywne konsekwencje w postaci braku wiary w siebie, co z kolei skutkuje większym lękiem i gorszym jakościowo wystąpieniem publicznym. Błędne koło znowu się zamyka. Kolejna nieudana prezentacja utwierdza tylko w przekonaniu, że jest się do niczego... A lęk przed kolejnymi wystąpieniami cały czas narasta.

Często można zaobserwować następującą scenę: koledzy z pracy spotykają się przy kawie i narzekają, jak to „u mnie źle”, „a u mnie też” i „w ogóle beznadziejnie”. Potem się rozchodzą i pozostają w minorowych nastrojach przez cały dzień. Ludzie są przyzwyczajeni, żeby na pytanie: „Co słychać?” odpowiadać: „Stara bieda”. Nie dość, że bieda, to jeszcze stara. Istny koszmar!

Brak wiary we własne możliwości ma negatywny wpływ na postrzeganie siebie, swoich umiejętności i wartości. Jeśli w dodatku wszyscy dookoła jedynie cię krytykują, a rzadko znajduje się osoba, która potrafi docenić twoje wysiłki, to łatwo popaść w swoistą apatię i rezygnować z jakichkolwiek działań. Skoro nikt nie zauważa twojego zaangażowania (a może widzi, ale o tym nie mówi), to własny obraz, jaki wówczas tworzysz w swoim umyśle, jest wypaczony w jedną, negatywną stronę.

Zjawisko to jest powszechne i nawet doczekało się nazwy: NSOTiK. To skrót od słów, które tworzą opis danego zjawiska: Niska Samoocena Oznacza Tarcia i Kłopoty. Chodzi tutaj głównie o tarcia i kłopoty w relacjach międzyludzkich. Na spotkaniach z kolegami zaczynasz narzekać, bo przecież wszyscy narzekają. To przenosi się na inne sfery życia, również na podejście do wystąpień publicznych. NSOTiK rośnie i umacnia się, a biedny człowiek ma coraz większe problemy z zaakceptowaniem siebie.

Zapamiętaj

NSOTiK = Niska Samoocena Oznacza Tarcia i Kłopoty. Żeby wymagać od innych, aby cię doceniali, szanowali i lubili, musisz najpierw sam siebie dobrze poznać, docenić i polubić.

Podstawowym krokiem, jaki powinien uczynić profesjonalny mówca, jest uporanie się ze swoim NSOTiK-iem. Człowiek o wysokim NSOTiK-u z definicji nie może być dobrym mówcą, bo skoro sam siebie nie docenia i sobie nie ufa, to nie może wymagać od innych (również od swoich słuchaczy), żeby go wysoko oceniali. Jeśli nie wierzy, że zrobi coś dobrze, to można przypuszczać, że z wystąpieniem publicznym sobie nie poradzi.

Wielu ludzi po prostu siebie nie lubi i nie akceptuje. Mają do siebie wieczne pretensje. Jednak nic z tym nie robią, bo uważają, że to nie ma sensu. Wówczas pojawia się brak wiary we własne siły, kłopoty w relacjach z innymi, lęk przed ludźmi i wreszcie – panika przed publicznym wystąpieniem.

Znalezienie przyczyny problemu jest pierwszym krokiem do jego rozwiązania. Nie można poradzić sobie z problemem, jeśli się go nie widzi. Nie można rozpocząć zmiany, jeżeli uważa się, że wszystko jest w porządku. Trzeba odczuć dyskomfort, aby zacząć pracę nad sobą. Spojrzeć nie tylko na obszary swoich niekompetencji, lecz także na cechy pozytywne – te, które czynią człowieka wyjątkowym. Wówczas widać, z czego można czerpać korzyści, a co wymaga zmiany. To podstawowy warunek, aby móc skutecznie podjąć nowe wyzwania. Jeżeli bowiem sam siebie okłamujesz, że jest ci dobrze, i nie odczuwasz żadnej potrzeby zmian, to nie będziesz nic robić. Zabraknie ci motywacji.

Dotyczy to wszystkich sfer działania człowieka – pracy, życia prywatnego, a także wystąpień publicznych. Ludzie z zaawansowaną postacią NSOTiK-u są ponurzy i zgorzkniali. Im mniej bowiem ktoś lubi siebie, tym mniej lubi innych. Drażnią go zwłaszcza ci, którzy coś w życiu osiągnęli. Istnieje też sytuacja odwrotna – im bardziej ktoś lubi siebie i akceptuje, tym bardziej lubi innych. A to jest warunek konieczny, aby być dobrym mówcą. Takich ludzi chętnie się słucha, wierzy się im i ufa.

Jeżeli ktoś chce być profesjonalnym sprzedawcą, to powinien zrozumieć, że ważny jest nie towar, który ma sprzedawać, lecz przede wszystkim osobowość sprzedającego i to, kim on jest. Dlatego też najlepszymi kandydatami do tego zawodu są ludzie mający ciekawą osobowość. Potrafią zainteresować klienta produktem, ale tak naprawdę sprzedają emocje. Każda prezentacja, każde publiczne wystąpienie jest częściowo (a czasem w dużej mierze) właśnie sprzedawaniem: towarów, usług, idei, pomysłów.

Budowanie pozytywnych relacji z innymi to duża sztuka. Pokonywanie NSOTiK-u to też ważna umiejętność, którą można doskonalić. NSOTiK to nie wyrok, ale wyzwanie. Na początek należy zauważyć istnienie tego zjawiska, a potem uświadomić sobie, że może ono dotyczyć każdego. Tylko wówczas możliwe jest wykonanie stosownych kroków, aby definitywnie rozprawić się z NSOTiK-iem. Wystarczy siebie zaakceptować, polubić i uwierzyć we własne możliwości!

Najlepszym sposobem pokonania lęku przed wystąpieniami publicznymi jest działanie – konkretne, zamierzone, zaplanowane, przewidziane w najdrobniejszych szczegółach, a najlepiej – przećwiczone parę razy. Działanie pełne wiary w siebie i entuzjazmu daje mówcy poczucie pewności siebie i dobrze wykonanej pracy. To z kolei zawsze wpływa na jakość samego wystąpienia. Każde kolejne nie będzie już czymś nowym, nieznanym i przerażającym, ale potwierdzeniem wartości osoby występującej. Nie będzie przykrym doświadczeniem, tylko ciekawym eksperymentem. A jako takie nie wzbudzi lęku, nie wyzwoli niepotrzebnego stresu, nie nasili tremy. Każdy następny, nawet najmniejszy, ale uświadamiany sobie sukces skutecznie i metodycznie likwiduje NSOTiK.

Jeśli ktoś np. chce zacząć biegać, lecz powstrzymuje go przed tym perspektywa zmęczenia i potu, to prawdopodobnie nigdy nie podejmie tego wyzwania. Świadomość własnych ograniczeń jest potrzebna, ale wyłącznie jako wskazówka, co należałoby poprawić lub pominąć (jeśli poprawić się nie da). To tak jak z zasadą trzmiela: gdyby wiedział, ile waży, nigdy nie ośmieliłby się latać.

Zapamiętaj

Gwarancję powodzenia stanowi ukierunkowanie na efekt – czyli na cel, jakim jest idealnie przeprowadzone wystąpienie – a nie na piętrzące się trudności.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki