ArchiKod

Czesław Bielecki

Warszawa 2021

Narodowy Instytut Architektury i Urbanistyki

Ilonie, bez której ta książka by nie powstała.

Podziękowania

Pomysł tej książki dojrzewał we mnie długo. Gdy pokazałem – jeszcze przed lockdownem – wstępny szkic Józefowi Rykwertowi, miał wątpliwości, co jest jej prawdziwym tematem. Nasza londyńska rozmowa się przeciągała. Profesor sięgał do swojego przepastnego księgozbioru i wyjaśniał mi cierpliwie różnicę między pięknem jako venustas a pięknem jako pulchritudo. Dopiero pytanie: „Czy nie myślisz, że ostatnie stulecie jest stracone dla architektury?”, Profesor skwitował westchnieniem i odpowiedział: „Boję się, że masz rację”.

Nie napisałbym ArchiKodu, gdyby nie rozmowy z Józefem Rykwertem i obcowanie z jego książkami.

Mój syn Maks, bardzo krytyczny wobec moich zrywów pisarskich na marginesie pracy projektowej, przestrzegał mnie, żebym się nie śpieszył. To Jemu mogę podziękować za rozjaśnienie wstępu i zaproszenie Czytelnika do wędrówki po książce.

Bolesławowi Stelmachowi dziękuję za to, że jako szef Instytutu zdecydował się wydać książkę w tak rozbudowanej formule. Jako kolega – architekt rozumiał, że ten esej może bez odwołań do rysunków i widoków zostać odebrany jako konstrukcja intelektualna, a nie – spojrzenie praktyka borykającego się z rzeczywistymi wyzwaniami architektury i urbanistyki.

Tak rozbudowana struktura książki mogła powstać tylko dzięki współpracy z twórczymi i rozumiejącymi mnie grafikami. Jackowi Ebertowi, Andrzejowi Budkowi i Wiktorowi Gościckiemu ArchiKod zawdzięcza zarówno okładkę, jak i cały układ graficzny.

Za redakcję pierwszego szkicu książki chcę podziękować Pani Agnieszce Łodzińskiej, a za finalną redakcję i opracowanie indeksu – Panu Tomaszowi Karpowiczowi.

Z ramienia Wydawnictwa stroną koordynującą zajmowała się Pani Karolina Andrzejewska-Batko i  dzięki niej cykl wydawniczy książki zamknął się w rok.

Nawet mając tak znakomitych i oddanych partnerów, nie poradziłbym sobie bez grona współpracowników, którzy mnie wspomagali. Dziękuję więc Katarzynie Sikorskiej, Piotrowi Kołakowskiemu, Angelice Andrzejewskiej i Joannie Skonecznej. Oni towarzyszyli mi w wielomiesięcznych trudach zgrania tekstu i ilustracji.

Ta książka przeszła długą drogę testowych lektur moich znajomych spoza profesji, kolegów – architektów i historyków sztuki. Nie sposób tu wszystkich wymienić, ale bardzo Im dziękuję za krytycyzm i wsparcie. Profesorom Marcie Leśniakowskiej, Waldemarowi Baraniewskiemu i Piotrowi Majewskiemu zawdzięczam uniknięcie paru faktograficznych potknięć, za co jestem im zobowiązany. Podziękowania niech przyjmą Marta Poślad i Marcin Olender z firmy Google, która zdecydowała się być partnerem tego projektu.

Na końcu jeszcze raz dziękuję mojej żonie Ilonie Łepkowskiej, której cierpliwość w znoszeniu wszechobecnych stosów papierów i książek, z którymi przenosiłem się na kolejne poziome powierzchnie, nie ma sobie równych. To Ona przekonała mnie, że choćby naukowcy od architektury pisali w sposób, którego nie rozumie, to mnie tego robić nie wolno.

Czesław Bielecki

S. Steiberg, Papierowa architektura

Trzeba być absolutnie nowoczesnym.
Arthur Rimbaud, Sezon w piekle, 1873

Dzisiaj jedynym modernizmem godnym tego miana jest modernizm antynowoczesny.
Milan Kundera, Zasłona, 2005

Jak to się stało? | Wstęp

Już na przełomie XIX i XX wieku miasta zaczęły piąć się wzwyż, a jednocześnie – gubić swoje granice. Istotniejsze niż rozlewanie się miast ku peryferiom stało się rozmywanie roli architektury wśród sztuk wizualnych. Im bardziej miała być śmiałą grą brył w słońcu, tym bardziej stawała się chaotycznym upychaniem w przestrzeni kontenerów pokrywanych – coraz bardziej powtarzalnymi – lub zaskakującymi tapetami.

Penetrujemy architekturę dzięki jej wnętrzom publicznym. Przestrzeń budynków i miast składa się z tego, co puste i pełne. Rozumiemy dziś, na przekór funkcjonalistom, jak różna treść może wypełniać tradycyjne formy. Powietrzny negatyw architektury odczytujemy przez materialny pozytyw.

W domach są to hole i salony prowadzące do pomieszczeń prywatnych. W mieście – ulice i place, skwery i pasaże prowadzące do gmachów i domów. Kiedy budynki stały się zestawem funkcjonalnych pomieszczeń o nieokreślonej formie, a przestrzenie między nimi straciły siłę geometrii – zgubiliśmy kanon, który pozwalał odczytywać przestrzeń nie tylko dzięki numerom domów i nazwom ulic. Gdy GPS prowadzi nas do celu nawet w chaosie, zapominamy, że tylko my jako ludzie rysujemy formy, o których wcześniej myślimy. W miarę jak badamy społeczności naczelnych, uzyskujemy pewność, że znaczenia i kształty tworzą jedność. Właśnie ten abstrakcyjny zamiar i umiejętność dyskusji, w którą wprowadzam Czytelnika, odróżnia nasze i ich działania.

Mural z K. Deyną w Warszawie

Relacją domu do miasta zajmuję się całe życie. Nie dzielę architektury na historyczną i współczesną. Na teorię i praktykę. Zacząłem od eseju Ciągłość w architekturze (1978), potem napisałem Grę w miasto (1996), wreszcie – Sztukę budowania. Współczesny paradygmat (2013). W tej książce chcę rozważyć, jak to się stało, że znaleźliśmy się w miejscu, w którym jesteśmy. I to na przekór genialnym twórcom i wspaniałym dziełom, które będziemy rozważać. Na czym polegały tajemnice naszych przyszłych niepowodzeń? Podróż zaczynamy od zachwycającego Domu nad Wodospadem F.L. Wrighta, a skończymy w aglomeracji tokijskiej, liczącej tylu mieszkańców, ile ma cała Polska.

Cztery projekty C.R. Mackintosha o różnej skali

Nie ma granicy, która biegłaby pomiędzy domami, ulicami, ogrodami. To są kolejne warstwy form i znaczeń w świecie, który już niemal nie zna dziewiczej natury. Paradoksalnie, tak gęsto zaludniony kontynent jak Europa najbardziej troszczy się o środowisko, bo najwcześniej poczuł pułapkę wzrostu rozumianego jako postęp. Dawniej architekturę oddzielano od banalnego budownictwa, dziś, gdy niemal każdy obiekt budowlany podpisuje architekt, coraz rzadziej dotykamy sztuki. Na naszych oczach przywrócono do świetności zabudowę Łodzi przemysłowej, w czasach mojej młodości uważaną za ponure dziedzictwo XIX wieku. W Ziemi obiecanej, ekranizacji powieści Władysława Reymonta, hale fabryczne są jeszcze industrialnym piekłem. U schyłku komunizmu wciąż trwała w nich produkcja przędzy i tkanin – dopiero zaczynano wymieniać stare maszyny. Film Andrzeja Wajdy nie wymagał budowy dekoracji. Dzisiaj lofty u Scheiblera czy Manufaktura w dawnym kompleksie fabrycznym Izraela Poznańskiego jaśnieją blaskiem architektury. Natomiast szare bloki z lat 70. XX wieku są tylko banalnym budownictwem – kubaturą zamykającą powierzchnie użytkowe powtarzalnych pięter. Standardy budowlane epoki przemysłowej uzyskały status zabytków, a nasze współczesne osiągnięcia sczezły za mojego życia. Może niejedna ikona współczesnej architektury kryje w sobie tajemnice przyszłych klęsk? I tylko umyka to potocznemu oglądowi, zarówno twórców, jak i inwestorów oraz polityków?

Jak to się stało? Dlaczego XIX wiek wrócił do łask, natomiast prekursorska konstrukcja Supersamu na warszawskim placu Unii Lubelskiej została wyparta przez standardowy development, skądinąd wpisany lepiej w kontekst niż zburzony, modernistyczny pawilon? Właśnie – development. Budynek to tylko część nieruchomości. Gdy staje się mniej wart niż teren, na którym stoi, dzisiaj – jak i niegdyś – trudno go uratować. Takie ostańce starej zabudowy, jak świat światem, padały ofiarą rozwoju. Kiedy ta przemiana jest zgodna z zasadą dobrej kontynuacji, a kiedy stanowi tylko dowód na nieopanowanie żywiołu rynku? I jak mechanizm rynkowy pogodzić z planowanym rozwojem miasta? Tym bardziej – myślę – warto rozważyć, kiedy w bliższej lub dalszej przeszłości udało się dzięki ponadczasowym regułom łączyć piękno, pieniądz i ład przestrzenny.

Supersam w Warszawie projektu J. Hryniewieckiego, M. Krasińskiego i E. Krasińskiej

Gdy pisałem Ciągłość w architekturze i upomniałem się o rewizję naszej oceny architektury XIX wieku, Polska była za żelazną kurtyną. Zalewała nas produkcja wielkiej płyty z fabryk domów. Z tych betonowych prefabrykatów architekci „odklockowywali” osiedla mieszkaniowe, nazwane wkrótce potem blokowiskami. Co bardziej przewidujący zastanawiali się już wówczas, jak je rehabilitować. Trwałość prefabrykowanej konstrukcji znacznie przekraczała doraźne walory użytkowe. Wkrótce przekroczyła trwałość ustroju, w którym powstała.

Jak to się stało? Jak do tego doszło? Te pytania stawiali już sobie w Rosji w końcu lat 20. ubiegłego wieku zarówno zwolennicy awangardy rewolucyjnej, jak i liberalni postępowcy. Ich rozterki, przerażenie i paraliż woli opisała w swoich wspomnieniach Nadieżda Mandelsztam. Rozdział poświęcony sowieckiej awangardzie nosił znamienny tytuł: Kapitulacja. Sto lat później, patrząc na ruch nowoczesnych, który miał być końcem historii architektury, zadaję sobie wraz z milionami jej odbiorców – użytkowników i tysiącami projektantów to samo pytanie: jak to się stało, że piękno wyparowało, że królują nuda i banał, których nie mogą zdominować nieliczne budynki – ikony? Dlaczego dawna tkanka miejska wprowadza nas w świat architektury przez wielkie „A”, natomiast dzisiejsza architektura tła – choć ma autorów – jest śmietnikiem form pozbawionych harmonii? Dlaczego w czasach, kiedy nikt nie mówił o planowaniu przestrzennym, powstawała przestrzeń publiczna, w której możemy realizować nasze rewolucyjne strategie smart cities? Tymczasem w zaprojektowanym chaosie form przepychających się w kolejce do sławy okazuje się to znacznie trudniejsze. Częściej dziś piszemy rozprawy o miastach dla ludzi i miastach szczęśliwych, niż takie miasta umiemy budować. Jakkolwiek doskonały byłby nasz software miejski, architekci są od hardware’u.

M. Utrillo, Paryż: ulica Ravignan

Ta książka jest próbą opisania kanonu wartości i zasad, o których nie tyle zapomnieliśmy, ile je zagubiliśmy. Przeprowadziliśmy niemal całkowitą destrukcję języka architektury poprzez nowomowę: o sztuce kształtowania przestrzeni, społecznych celach projektowania, dostosowaniu formy do funkcji, ochronie zabytków przeszłości, inteligentnych miastach. Historia architektury nie tylko przestała być nauczycielką życia, ale wręcz stała się cmentarzem form i treści odklejonych od banalnej współczesności.

W tej książce nie przywołuję żadnego z moich projektów. Ani takiego, który budzi kontrowersje, ani też takiego, który stał się znakiem miejsca. Jeśli jestem autotematyczny, to w tym tylko sensie, że mój warsztat architekta i urbanisty jest świadomie eklektyczny: i poprzez tę metodę i system pojęć oceniam sytuację, problemy, wyzwania twórcze. Nie przyjmuję do wiadomości, że jest jedna w danej chwili obowiązująca droga rozwiązywania problemów współczesnej architektury. Jak to trafnie ujął Józef Rykwert, staram się „z dżungli form, którymi publikacje architektoniczne zalewają nas (…) z tygodnia na tydzień i z miesiąca na miesiąc (…), wybrać to, co odpowiada obranemu celowi, (…) przyswoić i uczynić własnym”1).

Czytelnika nie namawiam do sentymentalnego imitowania przeszłości w proteście przeciw współczesnej brzydocie architektury i chaosowi miast. Nie mam złudzeń. Piękno nie jest i nie było wszechobecne. Na holenderskich obrazach sprzed dwustu czy trzystu lat oglądamy wpół zrujnowane domostwa w cieniu wielkich drzew. Na perspektywach podmiejskich uliczek Maurice’a Utrilla króluje banał. To geniusz malarzy dźwigał tę przeciętność ku pięknu.

Linią mojego wywodu nie oddzielam przeszłości od teraźniejszości, a tym bardziej – od przyszłości. Coraz szybciej podróżujemy po coraz mniejszym świecie i każdy z nas, gdy zsumuje obraz przestrzeni stworzonych przez człowieka, może powtórzyć za Williamem Faulknerem: „Przeszłość nigdy nie umiera. Właściwie to nawet nie jest przeszłością”2). Jednak początki sztuki nie są też – jak chciał Sigfried Giedion, ojciec chrzestny modernizmu – „wieczną teraźniejszością”, eternal present. Skoro wciąż nie porzuciliśmy złudzeń nowoczesności i wiary w wieczny postęp w antropocenie, postanowiłem spojrzeć na nasze dzisiaj tak, jakby teraźniejszość była historią, która już się wydarzyła. Taką właśnie była dla autora Wojny peloponeskiej. Mam poczucie, że w architekturze nastąpił właśnie moment Tukidydesa. Jeśli ma ona przetrwać jako sztuka, musi odnaleźć kanon, który zagubiła. Ta teraźniejszość nie może trwać wiecznie – przecież doprowadziła do obecnego kryzysu.

Mój ArchiKod jest zbudowany z czterech triad.

Ideogram treści książki

Pierwszą triadę tworzą: miejsca, sieci i życie. Nawet nieświadomy użytkownik architektury przez te trzy pojęcia widzi przestrzeń.

Piękno, proporcje, forma i treść tworzą triadę najważniejszą dla architektów i designerów.

Część i całość, budowanie, własność i rozwój – oto triada inwestorów, deweloperów, właścicieli nieruchomości.

Ostatnią, czwartą triadę tworzą: przestrzeń publiczna, prawo i plan oraz przemiany. Na niej skupiają się planiści i politycy.

Ideogram treści książki

Te cztery triady pojęć pozwalają tworzyć architekturę siedlisk dla ludzi, jeśli połączymy je węzłami życia w sieci – tej, która obejmuje dziś całą przestrzeń świata. Cywilizacji człowieka nie da się już oderwać od natury. Właśnie dlatego próbuję odtworzyć zagubiony kanon dwunastu pojęć. To one tworzyły przez wieki kod kulturowy. Pozwalał znaleźć wspólny język wtedy, gdy interesy jednostek i grup były tak samo (albo i bardziej) rozbieżne jak dzisiaj, gdy nasz ślad węglowy okazuje się silniejszy niż ślad kulturowy.

Wprowadzam Cię jak najprostszą drogą w skomplikowane cztery światy, które formują architekturę i krajobraz w skali budynku, miasta, regionu i globu. Prześledzimy wspólnie, jak cztery grupy interesariuszy okazują się współzależne w swoich działaniach, choć mają też własne kryteria oceny skuteczności, sukcesów, satysfakcji. Jedni sądzą, że budynki kształtują architekci, a miasta – urbaniści. Drudzy zauważają dyktat pieniądza i rynku: za kształt przestrzeni czynią odpowiedzialnymi inwestorów oraz deweloperów. Ci ostatni za większość swoich niepowodzeń winą obarczają trzecią grupę, narzucającą im ramy działania: prawodawców, polityków, planistów i urzędników. Last but not least media i krytycy, w imieniu obywateli i użytkowników winią pozostałych interesariuszy za wszelkie nieszczęścia w przestrzeni: za nudę, chaos, brzydotę. Według własnych kryteriów odczytywania sztuki i rzeczywistości pokazują pierwszym trzem grupom, że to z powodu ich ignorancji i braku rozumienia współczesnej cywilizacji narasta konflikt tak rozumianej urbanizacji z przyszłością globu.

Zaczynamy podróż w czasie i przestrzeni od miejsca dla człowieka. Czworościan i rozłożona sieć czterech trójkątów, które tworzą tę najprostszą bryłę platońską, to dobry model. Nie sugeruję, która z czterech triad pojęć jest najważniejsza. Czworościan można postawić na każdej z nich i spojrzeć na pozostałe. Nie jest to jedyny możliwy model odczytywania skomplikowanych sieci powiązań między tymi czterema grupami wpływającymi na bieg wydarzeń. Jednak w moim przekonaniu jest to schemat zależności możliwie prosty oraz łatwy do zapamiętania i stosowania.

Wieże londyńskich kościołów projektu Ch. Wrena wg R. Scrutona

Każdy z dwunastu problemów ilustruję sześcioma przykładami, a zaczynam zawsze od ikonicznych dzieł architektury ostatniego stulecia. Pokazuję je z ukrytej, zwłaszcza dla entuzjastów, strony, która odsłania jakiś odwieczny problem. Na następnych czterech przykładach – wciąż w kręgu jednego z kluczowych dwunastu pojęć – przedstawiam zapomniane aspekty architektury. Szósty przykład – historyczny bądź współczesny – ma nas zbliżyć do rozwiązania problemu. Nagle okazuje się, jak wiele łączy starożytne Priene i dzisiejsze San Francisco. Próbuję odsłonić tajemnice miejsca, przemian, własności czy życia. Architektury i w architekturze. Przed nami dwanaście stacji, a na każdej – sześć peronów. Z ostatniego odjeżdżamy do następnej, na której znowu jest sześć peronów. Jeśli wspólnie spędzimy tę podróż, odsłoni się przed nami możliwość innych tras. Nie uprzedzajmy jednak wydarzeń i artefaktów, które warto przestudiować.

Mam przekonanie, że minione stulecie 1920–2020 było dla architektury stracone. Zwłaszcza dla architektury miast, a przecież to w nich żyje już ponad połowa ludzkości. Nawet dzieła – ikony z tego okresu kryją w sobie zapowiedź niepowodzeń. U progu XXI wieku stanęliśmy wobec globalnych zagrożeń środowiska – naturalnego i budowanego. Podróżujemy w zawrotnym tempie w przyszłość. Nie znamy mapy rozwiązań, nasze kody kulturowe często się wykluczają, brak nam wspólnego języka, którym moglibyśmy się porozumiewać. Cztery grupy decydentów, dla których napisałem tę książkę, współpracują tylko wtedy, gdy muszą – gdy łączy ich wspólny interes. Na ogół – tylko taktyczny. Wymieńmy je jeszcze raz. Pierwszą grupą są obywatele, użytkownicy, klienci. Drugą – architekci, projektanci, urbaniści, którzy z tytułu swojej profesji mają tworzyć przestrzeń użyteczną, piękną i trwałą. Trzecią grupą są właściciele, deweloperzy, inwestorzy, którzy konstruują, przekształcają, unowocześniają i rozwijają nieruchomości. Z natury aktywności gospodarczej ich celem jest przede wszystkim zysk. Czwartą grupą są politycy krajowi i lokalni – samorządowcy, planiści, administratorzy, którzy decydują o przemianach, tworzą i egzekwują reguły ładu przestrzennego. Każda z tych grup ma swoją strategię i taktykę, interesy długofalowe i doraźne, swoich teoretyków i praktyków, krytyków i media. Mimo faktycznej dostępności danych o środowisku naturalnym, kulturowym, czy też o potrzebach społecznych – komunikacja między nimi jest fatalna. Na przekór cyfryzacji i kontaktom online.

Spójrz na miejsce, w którym znajdujesz się w tej chwili, gdy czytasz tę książkę. Na bliższy i dalszy plan. Czy siedzisz akurat w kawiarni i odrywając wzrok od tabletu, dostrzegasz perspektywę ulicy, czy patrząc na drzewa za oknem, czujesz nadchodzącą jesień i wolisz zostać w domu? Pytanie o architekturę to pytanie o przestrzeń, w którą wchodzimy, o wnętrza, elewacje, o bryły i sposób ich zestawienia. Chcę razem z Tobą odkryć sekret coraz rzadziej w niej obecnego piękna. A przynajmniej urody życia, dla której architekci mają budować ramy. Choć zmieniają się teorie estetyczne, to nadal w różnych epokach i sytuacjach właśnie dążenie do piękna, ów wybór estetyczny, decyduje o tym, co już jest architekturą, a co pozostaje tylko budownictwem. Z pewnością John Nash, proponujący różne zwieńczenia wież, nie uznałby za twórczość, a nawet za rzemiosło artystyczne, prostej repetycji form, znanej w ostatnim stuleciu.

Obserwuj, a potem filtruj swoje wrażenia. Staraj się odczytać własne emocje. Nie wstydź się, że wolisz kamienną ramę okna i patynę na tynku od niekończących się rastrów tworzących skórę wielu dzisiejszych budynków. Jeśli bardziej cieszy cię koloryt cotygodniowego ulicznego bazaru niż tłum w spożywczym markecie na przedmieściu, nie ma w tym nic anachronicznego. To ludzkie. Niedawno nazwano to trzecią przestrzenią, w której każdy z nas może odczytać to, co dla niego najważniejsze. I wspólne – bo łączy bez słów.

Jak do tego doszło, że znaleźliśmy się tu, gdzie jesteśmy? W miejscach, które leżą wszędzie i nigdzie? Gdy Gertruda Stein przed stu laty odwiedzała Oakland, powiedziała: „Kiedy przyjeżdżasz tam, nie ma tam żadnego tam” (When you get there, there isnt’t any there there)3). Kiedy już wydawało się nam, że wszystkie problemy mają wymiar globalny i miliardy ludzi penetrują świat za pośrednictwem Google Earth, okazało się, że rozwiązania pozostały narodowe i zawęziły się jak nasz świat w kwarantannie 2020 roku.

Piazza del Campo w Sienie i wieżowiec z Plan Voisin Le Corbusiera

Kiedy wchodzimy na Piazza del Campo w Sienie, widzimy jego jedność w różnorodności, cudowne miejsce spotkania ludzi sztuki i pieniądza, to nie możemy już bezkrytycznie patrzeć na minione stulecie. Zaiste, renesans był wspólnotą języka i pojęć. Do dziś podziwiamy miejsce, w którym materializował się kod kulturowy tej epoki – zakorzeniony w przeszłości i otwarty na przyszłość. Zestawienie przestrzeni tego placu z ogromem wieżowca z Planu Voisin Le Corbusiera pokazuje pomyłkę skali. Z tego punktu widzenia ostatnich sto lat nie było ani ewolucją, ani reformą, lecz – rewolucją. Totalitarną, ponieważ wszędzie, gdzie utopia – lewicowa, prawicowa czy neoliberalna – znalazła się u władzy, następowało nieuchronne standaryzowanie się myśli architektonicznej i urbanistycznej. Tam, gdzie rządy utopii upadały, wracał zagubiony kanon. Niestety, wyrastał na skażonym podglebiu: chaosu własnościowego, zdruzgotanych obyczajów wspólnotowych, braku ograniczeń dla spekulacji gruntowej i budowlanej. Doświadczenie żywiołowego wzrostu miast w XIX wieku niewiele nauczyło nas w minionym stuleciu.

Tę książkę można czytać strona po stronie, tak jak uszeregowałem triady problemów dla każdej z czterech grup aktorów współtworzących miejsca w przestrzeni. Można też poruszać się przeskokami od skojarzenia do skojarzenia. Czytelnik, a tym bardziej – krytyk moich poglądów, zacznie od pytania o liczbę problemów i będzie podważać ich uszeregowanie. Aby uprzedzić te wątpliwości, przyznaję, że pociągała mnie prostota i elegancja konstrukcji. Tak aby ktoś przekonany do wywodu mógł łatwo je zapamiętać, a przeciwnik moich poglądów miał trudność w ich zapomnieniu.

Jeszcze prościej w kwestii ilustracji: jeżeli nie zaznaczono inaczej, rysunki są mojego autorstwa.

1) Józef Rykwert, przedmowa do Więcej niż architektura. Pochwała eklektyzmu Czesława Bieleckiego

2) William Faulkner, Requiem dla zakonnicy

3) Gertruda Stein, aforyzm

1. Miejsca

Ludzie nawet się nie domyślają, jak sobie szpecą krajobrazy.
Fiodor Dostojewski

Najpierw jest miejsce. Zauważamy nachylenie posadzki placu, ścianę kamienic lub lasu, nasz wzrok prowadzą wstęga drogi lub miedze na granicach pól. Widzimy strop nieba lub jego wycinek między dachami domów. Z czasem poznajemy konstrukcję naszego kawałka świata. Wchodzimy do niego przez bramy i drzwi. Gdy je otwieramy, świat wlewa się na chwilę do środka. Najpierw jest obcy, zaskakujący, następnie go oswajamy, zasiedlamy kolejne miejsca. Czasem spotykamy się przypadkowo, gdziekolwiek. Tyle że na ogół jest to przestrzeń publiczna – wnętrze miejskiego gmachu lub mieszkania. Nie spotykamy się nigdzie, tylko – gdzieś. Na rogu, na placu, w kawiarni. Biografia każdego z nas wpisuje się w miejsca, w których dłużej przebywaliśmy, które oswoiliśmy. Te miejsca tworzą mapę życia. Dramatyczne chwile to węzły na naszych drogach – prywatne miejsca pamięci. I wreszcie jest architektura pamięci, łącząca nas we wspólnoty. Zaczęliśmy się zastanawiać, czym jest miejsce, gdy prawie wszędzie poczuliśmy bezsens architektonicznego gdziekolwiek i architektonicznego jakkolwiek.

Dzieło architektury jest fundamentalnie związane z miejscem, w którym powstało. Pokusą projektanta jest je zdobyć, ale nie zawsze zabudowa terenu okazuje się w tym najważniejsza. Dla genialnego pejzażysty Lancelota „Capability” Browna otwarty krajobraz był inspiracją do miękkiego przekształcania zgodnie z odkrytym potencjałem lokalizacji. Natura i zastana cywilizacja jest dla projektanta tym, co może wywyższyć, ale również – pokazać naszą marność. Stoimy przed pytaniem: czy przeciwstawiać się otoczeniu czy wtapiać się weń? Odkąd współtworzymy krajobraz planety, ten aspekt pracy architekta nabrał nowego dramatyzmu.

Czym są miejsce i widok? Architektura mieści się między nastrojem wnętrza a nastrojem krajobrazu, osady, miasta. Sieć roi się od zapewnień, że po kliknięciu znajdziesz się w fantastycznym miejscu. Ale żeby być gdzieś, a odczuć to inaczej niż jako cyberprzestrzeń – to już wymaga powrotu do źródeł. Instynkt zdobywania własnego miejsca na Ziemi zupełnie inaczej widzi architekt, a inaczej – psycholog czy biolog. Locus – miejsce – jest bardzo szerokim pojęciem.

W biologii locus to określony obszar chromosomu zajmowany przez gen. W obrębie chromosomu znajduje się wiele różnych loci – stanowią one rodzaj logicznych pojemników na samodzielne, ustrukturalizowane fragmenty informacji genetycznej, nazywane genami. Znacznie później geografowie, antropolodzy i fenomenolodzy zajęli się tym, czym jest locus jako miejsce – osadzenie architektury, prearchitektura danej sytuacji. I chociaż pojęcie genius loci – duch opiekuńczy miejsca – było używane już w starożytności, dopiero gdy projektanci zrezygnowali z odkrywania go, zajęli się nim geografowie, którzy samookreślili się jako geografowie humanistyczni.

Ch. Moore, Pejzaż Utah

Nie w każdym języku równie dobrze brzmi sugestywne przeciwstawienie Edwarda Relpha: place and placelessness – „miejsce i brak miejsca”. „Umiejscowienie i nieumiejscowienie”? To nie brzmi jak zaprzeczenie miejsca. Szczęśliwie po polsku miejsce i miasto mają wspólne etymologiczne zakorzenienie.

Astronomowie mają niebo, historycy – czas, a geografowie – miejsce. Czym ono jest dokładnie? Synonimem lokacji? Nie tylko. Związkiem natury, kultury i jednocześnie ich odczuwaniem. Identyfikujemy miejsce, identyfikujemy się z miejscem. Czujemy się na swoim miejscu, choćby relatywnie: bardziej tutaj niż tam. Miejsce może nas otaczać, może eksponować. Edward Relph, piszący o projektowaniu miejsc, które pozwalają w nich zamieszkać, wspomina o przekroczeniu nieumiejscowienia – braku miejsca4). Utrzymania i ożywienia sensu miejsca nie da się już osiągnąć ani prostą ochroną starych miejsc (to byłaby muzealizacja), ani też świadomym cofnięciem się do tradycyjnych sposobów kształtowania miejsc. Powrót do utraconego stanu niewinności raczej się nie uda. Spójrzmy na bunt przeciw tradycji, który nastąpił przed stu laty, i spróbujmy na nowo odczytać tę niedawną przeszłość.

Condominium 1 w Sea Ranch projektu Ch. Moore’a, D. Lyndona, W. Turnbulla i R. Whitakera

Dom nad Wodospadem

Dom nad wodospadem projektu F.L. Wrighta

Zobacz o tym w internecie

Dom dosłownie stoi na kaskadzie. Tę ikonę architektury odwiedza 150 tysięcy turystów rocznie. Fallingwater Franka Lloyda Wrighta jest symbolem architektury organicznej wpisanej w miejsce i wyrastającej z miejsca. Zarówno rysunki projektu, jak i fotografie uzmysławiają geniusz FLW w grze brył, kontrastach materiału i kolorze. Przekrój przez stok i budynek na nim osadzony, do którego wchodzi się od góry, pokazuje, że także jego układ przestrzenny jest kaskadą wnętrz. Genialne jest zagranie masywnymi wspornikowymi tarasami nadwieszonymi nad strumieniem. Gdy nie ma na nich ludzi, ulegamy złudzeniu optycznemu, że dom zawisł nad wodospadem. Murowane balustrady tworzą masywne bloki kontrastujące z drobnymi podziałami okien. Wydają się przez to jeszcze większe. Efekt unoszenia się bryły domu nad wodospadem jest olśniewający.

Plan pierwszego piętra i przekrój Domu nad Wodospadem

Koszty budynku wzniesionego w 1936 roku pięciokrotnie przekroczyły założony budżet. Ostatni remont tego bezdyskusyjnego dzieła sztuki kosztował 11,5 miliona dolarów – to istotne, ponieważ dom jest remontowany właściwie od momentu zbudowania. Z trzech cech architektury znanych z traktatów Witruwiusza – trwałości, użyteczności i piękna – w Fallingwater liczyło się piękno: venustas, pozostałe dwie były problematyczne. W Domu nad Wodospadem nikt na stałe nie mieszkał, natomiast odbywały się tu spektakularne przyjęcia. Choć jest on ikoną wpisaną w krajobraz, okazał się architekturą nie do życia. Zbudowano go dla miliardera Kaufmanna, właściciela kilkudziesięciu domów towarowych, którego syn odbywał staż u Wrighta i namówił ojca, aby ten zlecił mistrzowi projekt. Ku zdziwieniu klienta architekt zbudował rezydencję nie nad wodospadem czy koło wodospadu, lecz dosłownie na wodospadzie, i było to od początku problemem konstrukcyjnym, konserwacyjnym i wreszcie – użytkowym, ponieważ łoskot spadającej wody uniemożliwiał spokojną rozmowę.

Arka projektu R. Koniecznego

Wright, tworząc swoje dzieło, nie stosował się do zasady, którą głosił i pokazał w wielu swoich domach: aby budować je pod szczytem wzgórza i wpisać w otoczenie, a nie – żeby budynek dominował nad nim. Dlaczego więc zaczynam naszą wędrówkę po minionym stuleciu właśnie od ikony architektury nowoczesnej? Z paru powodów. Wyraża ona najpełniej ideę architektury podmiotowej: liczy się bardziej architekt ze swoją ekspresją niż temat, funkcja, użytkownik, wreszcie – ekonomia budowania. Odlegli jeszcze jesteśmy od architektury high-tech końca XX wieku. Jednak w dziele Wrighta widać już chęć przekraczania granicy racjonalności konstrukcji w stosunku do celu. (Nie da się tego powiedzieć np. o moście Golden Gate, zbudowanym w tym samym czasie i mającym długość 1280 metrów, który trwa do dzisiaj, i do dzisiaj służy).

W Domu nad Wodospadem witruwiuszowskie utilitas oraz firmitas nie tyle wyparowały, ile już w 1936 roku były nieobecne. Podobnie jak we współczesnych nam domach projektu Roberta Koniecznego, patrzymy na czysty, wspaniały, olśniewający design. Wszystko może być pretekstem dla ambitnej formy: dom może być betonową arką na stoku albo sejfem. Na stalowych schodach można wysiać trawę na potrzeby zdjęcia w żurnalu lub prasowanym kartonem udawać beton. Pozostaje pytanie o trwałość tych efektów. Czy wątpliwa funkcjonalność dzieła oznacza, że było ono tylko wyrazem ego architekta? Nic podobnego. W trakcie skomplikowanej realizacji Wright ścierał się nieraz ze swoim klientem i to jego ambicja posiadania dzieła też się liczyła. Z wielu inwestycji E.J., jak nazywano Kaufmanna, to właśnie Fallingwater i mecenat, jaki roztoczył nad artystami, utrwaliły jego nazwisko w historii. Czyste piękno okazało się produktem najtrwalszym z tych, w które inwestował. To dzięki niemu architektura Domu nad Wodospadem stała się częścią wysokiej kultury, awansowała z profanum do sacrum. To wspaniałe dzieło sztuki dla sztuki kryje w sobie sekretną zapowiedź wielu klęsk następnych stu lat. Tyle że za egotyzm architektów przyszło płacić biedakom, a nie – bogaczom.

Dom nad Wodospadem projektu F.L. Wrighta

Schody Hiszpańskie

Schody Hiszpańskie wg G.P. Paniniego

Zobacz o tym w internecie

Gdy z wąskiej ulicy Condotti otwiera się przed nami widok na Schody Hiszpańskie, to jakbyśmy znaleźli się w ulicznym teatrze dell’arte, w którym publiczność i aktorzy mogą swobodnie zamieniać się rolami. To wielkie dzieło powstało zaledwie w trzy lata: od 1723 do 1725 roku. Rokokowe scenograficzne schody łączą plac Hiszpański z kościołem Trinità dei Monti, położonym na wzgórzu. Ich fundatorem był francuski dyplomata Étienne Gueffier, a zbudowano je już po jego śmierci, z powodu sporu między królem francuskim a papieżem. Architektem był Francesco De Sanctis, który wygrał rywalizację o projekt.

Schody Hiszpańskie projektu F. De Sanctisa

U podnóża stopni znajduje się fontanna Barcaccia, mająca formę płaskiej łodzi. Powódź spowodowana przez Tybr w 1598 roku przyniosła w to miejsce krypę, więc fontanna upamiętnia to wydarzenie. Jej twórcą jest Pietro Bernini (jego synem był słynny Giovanni Lorenzo – ten od kolumnady w bazylice św. Piotra i baldachimu nad grobem świętego). Już wysoka skarpa, wieńcząca kościół, była spektakularna, ale to schody dały jej własną, niepowtarzalną formę i dyktują nasze zachowania. Duński architekt Steen Eiler Rasmussen porównuje taneczne linie Schodów Hiszpańskich do poloneza. Faktycznie zachęcają one do spektakli miejskich: odbywają się tu pokazy mody i wiosenne wystawy kwiatów.

Kadr z filmu „Pancernik Potiomkin”, reż. S. Eisensteina

Jedynymi o podobnej skali i analogicznym znaczeniu są Schody Potiomkinowskie w Odessie, znane z filmu Eisensteina. Łączą nabrzeże morskie z górnym tarasem miasta. Schody Hiszpańskie w Rzymie okazują się drugimi co do długości. Mają 135 stopni, a odeskie – aż 192. Schody Potiomkinowskie są proste, ale na dole niemal dwa razy szersze niż na górze, co daje wydłużoną perspektywę na pomnik księcia Richelieu na wzgórzu.

Przekrój i rzut Schodów Hiszpańskich

Co powoduje, że budowla, którą oglądamy, nas porusza, i że przestrzeń, w której się znaleźliśmy, daje nam komfort obcowania z prawdziwą sztuką? Decyduje harmonia mierzona skalą, proporcjami, adekwatnością wzorów do sytuacji, dalekimi i bliskimi widokami. Jest wiele argumentów koniecznych do tego, abyśmy czuli się dobrze w środowisku ukształtowanym ręką człowieka, ale tylko jeden argument wystarczający – ma z tego środowiska emanować piękno spójnej koncepcji. Te słowa oraz pojęcia zapomniano i zagubiono w ciągu ostatnich stu lat.

Marzeniem każdego architekta jest nadać znaczenie miejscu, tworzyć ramy wydarzeń, ale nie być ograniczonym programem użytkowym. Tym bardziej należy docenić rolę, jaką w takim dziele odgrywa mecenas, wierzący w nieśmiertelność sztuki jako takiej. Jeśli trafi na geniusza – powstaje dzieło, którego główną funkcją jest olśnienie. W małej skali są nim schody – rzeźba Michała Anioła w bibliotece Laurenziana, natomiast w wielkiej – właśnie Schody Hiszpańskie w Rzymie.

Treblinka

Pomnik Ofiar Treblinki projektu F. Duszeńki i współpracowników

Zobacz o tym w internecie

Są miejsca, których nazwy przywołują pamięć o dawnych cywilizacjach. Miasta Babilonii, Egiptu, Chin. Ich ruiny są śladami życia i wiary – jak miasto Angkor Wat w Kambodży. Treblinka jest miejscem śmierci. Po co najmniej 800 tysiącach ludzi, których tu zamordowano, pozostały tylko – ukryte pod ziemią – popioły i kości. Jak pokazać pustkę po ofiarach ludobójstwa? Na czworoboku zajmowanym przez obóz Treblinka II samo pole śmierci to czworokąt mierzący około 200 na 250 metrów.

Pomnik Ofiar Treblinki projektu F. Duszeńki i współpracowników

Miejsce zagłady położone na uboczu wybrali logistycy od transportu kolejowego, mordercy zza biurka, tacy jak Adolf Eichmann. Treblinka leży około stu kilometrów na północny wschód od Warszawy. Praktycy od masowego ukrytego uśmiercania zlokalizowali obóz pod osłoną lasu, z dala od ludzkich siedzib. Na powierzchni zaledwie dwudziestu hektarów przez kilkanaście miesięcy – od lipca 1942 do listopada 1943 roku – funkcjonowała tu fabryka śmierci. Głównie dla Żydów, a także Romów i Sinti. W roku 1944 żaden ślad nie pozostał po niewielkiej stacji kolejowej (z depozytem dla przyszłych ofiar, oczywiście), po łaźni i komorach, w których duszono ludzi spalinami. Ot, pole zasiane łubinem z jedną budką strażnika. Tylko 85 więźniów, którzy przeżyli zbrojny zryw i ucieczkę z Treblinki 2 sierpnia 1943 roku, pamiętało scenografię stacji Treblinka. Zegar z namalowaną wiecznością unieruchomioną na godzinie szóstej.

Autorami pomnika-mauzoleum są Franciszek Duszeńko z Adamem Hauptem i Franciszkiem Strynkiewiczem. Polanę w Treblince wypełniają tysiące granitowych głazów symbolizujących ofiary z kilkuset miejscowości. Są jak dorośli i dzieci, młodzi i starzy. Każdy jest inny. Tylko na jednym z nich jest nazwisko. Zna je cały świat: Janusz Korczak. Siedemnaście tysięcy kamieni uzmysławia, ilu ludzi dziennie zagazowywano spalinami, gdy fabryka śmierci pracowała pełną parą. Skrwawioną ziemię pokrywa betonowa skorupa, aby już nikt nie szukał złota w popiołach. Nad kamiennym tłumem góruje pylon z cyklopowych głazów. Ich rozmiary i szczeliny przypominają zachodni mur Świątyni Jerozolimskiej, zwany Ścianą Płaczu. Pylon wieńczy kamienna czapa przywodząca na myśl święte miejsca z epoki neolitu. Jedynym autentycznym śladem dramatycznej przeszłości jest rampa kolejowa, długa na 300 metrów. Musiało tu stawać jednocześnie 20 wagonów bydlęcych, a w każdym upchnięto około 100 ludzi. Spośród 800 tysięcy ofiar znamy dziś tylko 30 tysięcy nazwisk.

Treblinka

Gdy w latach 60. zeszłego wieku powstawało mauzoleum w Treblince, doktor praw Ludwik Hahn żył pod własnym nazwiskiem w Republice Federalnej Niemiec. To on jako SS-Sturmbannfürher odpowiadał w Krakowie za akcję AB – eksterminację polskiej inteligencji. To on odpowiadał za wywiezienie do Treblinki 230 tysięcy Żydów z warszawskiego getta. Dopiero w 1973 roku został osądzony i skazany. Najpierw na 12 lat, potem na dożywocie. Proces Eichmanna w Jerozolimie spowodował, że dzieci sprawców zorientowały się, że mityczni naziści byli ich niemieckimi rodzicami.

W Bełżcu, gdzie zamordowano 450 tysięcy Żydów, naszych czasów dożył tylko jeden naoczny świadek. I tylko jeden sprawca – Josef Oberhauser, adiutant komendanta obozu – został osądzony i skazany na 4,5 roku pozbawienia wolności.

Diabeł nie śpi. Dlatego trzeba uwieczniać miejsca anonimowych śmierci podobne Treblince. Afrykańskie wzgórza, na których doszło do rzezi Tutsi przez Hutu. I polany w kambodżańskiej dżungli, zarastające zapomnieniem o Czerwonych Khmerach, którzy na stosach ludzkich czaszek chcieli budować komunistyczny raj na ziemi. Minione stulecie pokazało, że historia łagrów i kacetów niczego ludzkości nie nauczyła. Skoro słowa tak niewiele znaczą, niech krzyczą kamienie. Szkoda, że menhiry na szkockiej wyspie Lewis, podobne kamiennym słupom wyznaczającym granice Treblinki, już nam nic nie powiedzą.

Plan obozu w Treblince

Stonehenge

Stonehenge

Zobacz o tym w internecie

Klasyczny kurs historii architektury sir Banistera Fletchera zaczyna się od megalitycznego kręgu Stonehenge. Powstawał on etapami przez tysiąc lat między 3100 a 2100 rokiem przed naszą erą. Najmłodsza część budowli pochodzi z 1550 roku przed Chrystusem. Na Wyspach Brytyjskich znaleziono ślady około tysiąca takich kolistych konstrukcji – kromlechów. Neolityczna kultura w Europie była daleko w tyle za starożytnym Egiptem, mającym już wtedy państwowość zorganizowaną przez boga-faraona i jego kapłanów. Jeszcze nie skończono kręgów w Stonehenge, gdy w Gizie w przeciągu 20 lat zbudowano piramidę Cheopsa (ok. 2560 roku przed naszą erą). Wkrótce potem (mierząc prehistorycznym tempem – zaledwie cztery wieki później), zbudowano zikkurat w Ur, w dzisiejszym Iraku. Skala czasu i skala przestrzeni są kluczem do zrozumienia, czym jest miejsce i jak materializuje się jego znaczenie.

Stonehenge zimą

Do dziś nie umiemy, mimo licznych eksperymentów, odtworzyć sposobu transportu oraz konstruowania słupów i łukowych nadproży kromlechu. Głazy Stonehenge pochodzą z kamieniołomu oddalonego o 250 kilometrów. Dwa i pół miliona prefabrykowanych bloków kamiennych na piramidę w Gizie transportowano Nilem, jednak tu wchodziła w grę tylko droga lądowa. Czy wciągano je na wysokość po stromych pochylniach jak w Egipcie? Pozostaje to taką samą niewiadomą jak przeznaczenie kromlechu. Z pewnością na początku trzeciego tysiąclecia przed naszą erą Stonehenge było miejscem pochówku. Prawdopodobnie stało się później obserwatorium astronomicznym, świątynią słońca, może – świętym miejscem druidów. Jedna z teorii głosi, że był to pomnik zjednoczenia Wysp Brytyjskich. Kamienna budowla w Stonehenge stanowi kulminację ogromnego horyzontalnego układu – kręgu z wałem i fosą oraz alei menhirów długości około dwóch kilometrów, zorientowaną na letnie przesilenie. Dopiero niedawno (już według nowożytnej miary czasu) w 2009 roku odkryto Bluestonehenge, czyli krąg niebieskich kamieni nad rzeką Avon na przedłużeniu alei menhirów prowadzących do Stonehenge.

Rekonstrukcja kromlechu

Wielkość głazów tworzących megalityczne budowle zadziwia do dziś. Najstarszy i największy menhir w Bretanii po drugiej stronie kanału miał przed upadkiem i złamaniem się 21 metrów wysokości i ważył 280 ton. Właśnie skala i geometria stanowią o architektoniczności budowli neolitu. Jakby ich budowniczowie chcieli nas wprowadzić w dwa podstawowe odczuwania przestrzeni: koncentryczne i liniowe. Piramidy i Sfinksa już przed wiekami uznano za jeden z cudów świata, które przetrwały tysiąclecia. Próbujemy – jak z orientacji kromlechu w Stonehenge – odkodować zawartą w nich ówczesną wiedzę o świecie.

W XXI wieku, dzięki coraz subtelniejszym metodom archeologicznym, odkrywamy coraz starsze warstwy cywilizacji. Odczytujemy je z form, które zdawały się naturalnym krajobrazem. Bardzo rzadko się zdarza, żeby budowle starsze niż Stonehenge były dolną warstwą cywilizacji, która przetrwała kataklizmy i upadki imperiów. Tak jest z murami Jerycha, datowanymi na dziewięć tysięcy lat przed naszą erą.

Przekrój piramidy Cheopsa

Wielki Mur Chiński – największa konstrukcja wzniesiona przez człowieka – powstawał w ciągu wieków. Jego początek datuje się na III wiek przed naszą erą. Materiał na jego budowę ma objętość 120 piramid Cheopsa. Właściwy mur liczy około 2400 km, a z odnogami miał niemal 20 000 km. Ostatni jego odcinek powstał w 1878 roku.

Gdy uzupełniamy i udoskonalamy jakieś miejsce, to po setkach lat, co było sztuczne – sztuka – staje się sekretnym splotem natury i kultury. Nic bardziej naiwnego niż wiara nowoczesnych, że na nich skończy się historia. Pokusa miejsca, o której pisał Józef Rykwert z myślą o mieście XXI wieku, nie wystarczy, żeby nad nim ostatecznie zapanować. Wbrew legendzie, nawet Wielkiego Muru nie widać z kosmosu.

Stonehenge

Potencjał krajobrazu

Rezydencja Blenheim projektu J. Vanbrugha

Zobacz o tym w internecie

Lancelot Brown zasłużył na swój zaszczytny przydomek „Capability” tym, że zwykł mówić swoim mecenasom – klientom: „Widzę możliwość (capability) ulepszenia tego miejsca”. Jako architekt krajobrazu, w tym – palladiańskich budowli, zrealizował za swojego życia 170 projektów. Nazwano go, i po trzystu latach nadal ten osąd jest trafny, największym angielskim ogrodnikiem. Magia jego projektów polegała na tym, że najpierw odkrywał potencjał miejsca, a potem subtelnie je przekształcał. Wynik jego działań robi wrażenie tak naturalne, że uchodzi za kwintesencję angielskiego krajobrazu. Jeśli XX-wieczny dowcip mówił, że słup telegraficzny jest zredagowanym drzewem, to „Capability” Brown adiustował tylko pejzaż, usuwał zakłócenia widoków, udoskonalał to, co odczytał z ducha miejsca. Ta magia powodowała, że jego klientami byli król, paru premierów i ponad połowa Izby Lordów. ABC Browna, jak wskazuje biografka Sarah Rutherford, polegało na syntezie: art – business – client. Przecież zdobywamy klientów dzięki wyczuciu sztuki biznesu. Pod koniec XX wieku na to samo wskazywał Charles Jencks: w architekturze bez sukcesu komercyjnego nie ma sukcesu artystycznego. I odwrotnie.

M.F. Quadal, Portret Lancelota „Capability” Browna

„Capability” Brown rozumiał, że tylko przedsięwzięcie dobrze zorganizowane pozwoli zapewnić realizację dzieł sztuki na miarę oczekiwań klientów. Jego styl kształtowania krajobrazu, nazywany serpentynowym, był dostosowany do ulubionej rekreacji XVIII-wiecznej klasy wyższej: spacerów i konnych przejażdżek. Magia Lancelota Browna przyćmiewa poprzedników, choćby Charlesa Bridgemana. To ten ostatni rozpoczął przekształcanie angielskich ogrodów z formalnych w krajobrazowe. Między innymi przeniósł z Francji wynalazek aha (angielskie ha-ha) – ukrytej granicy ogrodu i otwartego terenu. „Capability” Brown często oddziela miękką, płynną linią uskoku część parku dostępną dla ludzi od łąk i krajobrazu, zapewniających swobodę zwierzętom. Nazwa tego rozwiązania – aha – pochodzi od okrzyku zdziwienia i zawodu, który wydawali zazwyczaj spacerowicze na widok niespodziewanej przeszkody.

Spójrzmy, na czym polegała sprawdzona metoda „Capability” Browna. Dlaczego dzisiaj informacja o miejscu dostępna w domenie publicznej nie służy takiemu ulepszaniu krajobrazu? Z pewnością – bardziej z powodu upadku sztuki budowania niż wskutek presji czasu czy ze względu na brak środków.

Rezydencja i ogród Blenheim

Planowanie przestrzenne Lancelota Browna było poprzedzone oswajaniem się z sytuacją. Zaczynał on od poznania i analizy miejsca oraz inwentaryzacji stanu istniejącego. Zajmowali się tym dwaj jego pomocnicy. Topografia terenu, jego zadrzewienie i zabudowa były punktem wyjścia do odczytania potencjału krajobrazu. Dopiero po tych krokach Brown proponował nowe zagospodarowanie terenu. Zdarzyło mu się nawet przemieścić w pobliże całą wieś, ale na ogół działał delikatniejszymi metodami. Po dyspozycji o zagospodarowaniu terenu precyzował cały plan przestrzenny i określał zakres robót ziemnych. Projektował odprowadzanie wód deszczowych, zwłaszcza w czasie nagłych burz. Ten kanon zasad „Capability” Brown opanował tak dobrze, że wystarczyła mu godzinna przejażdżka po terenie, aby skutecznie nadzorować realizację projektu o zadziwiającej skali. Doliny rzek zmieniały się w jeziora, strumienie – w kaskady, krajobraz parkowy otwierał się na architekturę ogrodową, a zamki i pałace – na dalekie widoki. Potencjał narracyjny „Capability” Browna nie ma granic. Osiemnastowieczne follies są miniaturowymi architektonicznymi szaleństwami: rotundy jak w Highclere Castle, palladiański most w Stowe, gotyckie ruiny zamku jak w Wimpole, fantastycznie smukłe wieże widokowe jak w parku Hulne.

Most palladiański

Most nad dawnym strumieniem w posiadłości Blenheim (pałacu księcia Marlborough, gdzie wiele lat później urodził się Churchill) dzięki wyobraźni Browna już od trzystu lat odbija się w wodach jeziora. To on je stworzył. Skarpa w Chatsworth zamieniła się w kaskadową oś wodną. Wzgórze w prześwicie drzew wieńczy kolejne folly. Szeroką, majestatyczną aleję zamyka widok wielkiej wazy kamiennej na tle nieba.

Krajobrazy ukształtowane przez „Capability” Browna są proste, harmonijne i zawierają tylko tyle przypadkowości, żeby móc uznać je za naturalne. Wyglądają jak fryzura zawsze dobrze uczesanej kobiety. W sposób ponadczasowy, w zgodzie z twarzą, figurą i ubraniem. Tak, jak prawdziwa dama chciałaby, żeby ją zapamiętano.

Przenoszenie dużych drzew w XVIII w.

Trzysta lat później Zbigniew Herbert w wierszu o mechanizmach pamięci napisał: „Zrazu wydaje się, że nic bardziej kruchego niż krajobraz / Ruch powieki unicestwia łańcuch górski (…) / Odwrócenie głowy wysusza ocean pamięci (…) / Opuszczony las jest trudny do zapamiętania jak pokój hotelowy”5). Po takim prologu pan Cogito uświadamia sobie wątpliwą pewność wobec, zdawałoby się, nieśmiertelnych widoków: „lekcja jest chyba taka (…) / zawierzaj mądrym kamieniom / odciskaj rękę na powietrzu i wodzie / lecz jeśli przyjdzie ta chwila / nie chwytaj zasłony / zniknij w fałdach / – niepogodzony to pewne”6).

Lancelot „Capability” Brown mógł odejść, pogodzony. Jego krajobrazy trwały i trwają, otoczone miłością i troską o to, co na wskroś brytyjskie. Trzystuletnia tradycja oliwi mechanizmy pamięci.

Stary Most w Mostarze

Coroczny pokaz skoków do wody w Mostarze

Zobacz o tym w internecie

Kamienny most wybudowano za czasów imperium osmańskiego w 1566 roku. Przez wieki był on symbolem pojednania Wschodu z Zachodem. Islamu z chrześcijaństwem. Prawosławnych Serbów z katolickimi Chorwatami. Ze Starym Mostem wiąże się wieloletnia tradycja skoków z wysokości 21 metrów do płynącej pod nim rzeki. To test męskiej odwagi.

Pół wieku pokoju nie wystarczyło, żeby w tym melting pot powstał multietniczny stop europejski. Niespodziewany wybuch kotła bałkańskiego podzielił jugosłowiańską federację. Podczas wojny bośniackiej, 9 listopada 1993 roku, chorwacka armia celowo zniszczyła symbol Mostaru. Wystarczyło 60 strzałów z czołgu. Dopiero 11 lat później Stary Most ponownie połączył obie części miasta.

Mapa Mostaru ze Starym Mostem

W swoich refleksjach o istocie miejsca Edward Relph napisał, że „miejsce jest mikrokosmosem, gdzie każdy z nas wchodzi w relacje ze światem i gdzie świat wchodzi w relację z nami”7). Jednak w tym celu nie wystarczy wydobyć 456 marmurowych bloków z tego samego kamieniołomu, z którego pochodził materiał sprzed czterystu lat. Nie wystarczy hasło o budowie mostów zamiast murów. Mosty łączą dopiero wtedy, gdy dwie strony są zgodne co do swojego miejsca w cywilizacji. Paradoksalnie, gdy Mostar ze Starym Mostem był częścią monarchii habsburskiej cesarza Franciszka Józefa, był bardziej w Europie bez granic niż dzisiaj.

Mostar – widok z lotu ptaka

Przewodnik z początku XXI wieku informuje, że różnice etniczne i kulturowe narastają, zamiast znikać. Spór o istotę granic trwa. Według jednych dzielą one, abyśmy mogli się łączyć, zachowując własną tożsamość. Według drugich, granice wykluczają, są ekskluzywne, a nie – inkluzywne. Wyłączają, a nie – włączają nas do wspólnoty. Na przekór tej debacie Europa – kontynent najgęściej zaludniony i najbardziej podzielony granicami – powoli i nie bez przeszkód się jednoczy. Morze Śródziemne oddziela Południe od Północy, tylko granica między Wschodem a Zachodem jest bardziej płynna. „Różnorodność wspólnot i miejsc powinna być raczej artykułowana niż minimalizowana”8) – stwierdza Relph, gdy pisze o pragmatycznym i praktycznym sensie miejsca. Zanim pojawili się konserwatorzy zabytków i konserwatorzy przyrody, społeczności lokalne same strzegły reperów swojej tożsamości i kreśliły w przestrzeni mapę pamięci. Raz była to studnia uliczna, kiedy indziej – wiekowy dąb. To, co po dekadach odbieramy jak malowniczą kompozycję, jest – nałożoną na oś czasu – sumą cząstkowych działań o różnych motywacjach.

Rzeka, góry i most

Instynkt zdobywania własnego miejsca na ziemi zupełnie inaczej czuje architekt, a inaczej – geograf czy psycholog behawiorysta. Internet roi się od zapewnień, że warto zadbać o przestrzeń, która cię otacza na co dzień, wówczas, już za chwilę, tu i teraz, zetkniesz się z przyjazną architekturą. Tymczasem to właśnie pokusa zbyt szybkiego zdobywania własnego miejsca doprowadziła nas do sytuacji, w której – trawestując Króla Ubu – jesteśmy wszędzie, czyli nigdzie. Nasze budynki nie reagują na otoczenie, na miejsce, w którym je zlokalizowano. Są – śladem surrealistów – obiektami ready made. Już w latach 70. nazywaliśmy takie projekty architekturą spadochronową. Nawet gdy teren był pofalowany, to buldożerami formowano płaską podstawę, aby wylądował na niej prostopadłościenny blok montowany z żurawia jeżdżącego po szynach. Oczywiście, również w przeszłości to nie budynek reagował na otoczenie, lecz ten, kto go projektował.

Pierwotną przyczyną uniformizacji nie była technologia czy ekonomia – złożyły się na nią mechanistyczne rozumienie świata i ślepy kult maszyny. Najlepiej oddaje to corbusierowski termin machine à vivre – maszyna do życia. Nie ma prostego powrotu do przednowoczesnego sensu miejsca. „Postmodernistyczny sens miejsca jest jednocześnie lokalny i rozpowszechniony w skali globalnej” – stwierdza Relph. Jednak – zaznacza – praktyczny sens miejsca powinien być istotnym aspektem każdej strategii, skoro odpowiedź na społeczne i środowiskowe wyzwania musi być zarówno indywidualna w swojej złożoności, jak i dostosowana do konkretnej sytuacji socjoprzestrzennej.

Stary Most w Mostarze po ostrzale w 1993 r.

4) Edward Relph, Place and Placelessness

5) Zbigniew Herbert, Pan Cogito a pewne mechanizmy pamięci

6) Ibidem.

7) Edward Relph, Place and Placelessness

8) Ibidem.

2. Sieci

Na anonimowym drzeworycie z końca XIX wieku dwaj burmistrzowie – Brooklynu i Manhattanu – podają sobie ręce. Ich gest poprzedził referendum w sprawie połączenia dwóch osobnych dzielnic w wielki Nowy Jork. Most Brookliński powstał dopiero w 1883 roku. To ludzie budują relacje, dla których dopiero powstają sieci. Tak, jest to sprzężenie zwrotne. Jednak chcę w tej książce pokazać, że żadna wirtualna przestrzeń nie zastąpi realnej.

W ciągu parudziesięciu lat świat się skurczył. Korzystając z sieci przez duże „S”, możemy komunikować się z tysiącami ludzi. Albo tylko tak nam się wydaje. Ten wieloetniczny tłum z Facebooka – choć jest na wyciągnięcie ręki – trudno przecież zaliczyć do naszej wspólnoty, plemienia, narodu. Podróżuje obok nas tanimi liniami, fotografuje wszystko i wszystkich, szlifuje bruk tych samych ulic, które stały się ikonami cywilizacji. Ale nie jesteśmy razem we wspólnej przestrzeni, nawet gdy powtarzamy hasło save the planet, skoro w jej najważniejszych miejscach dla naszej kultury stoją żołnierze z bronią gotową do strzału.

Dzisiaj miasta Meksyk, Szanghaj czy Tokio urosły do kilkunasto- i kilkudziesięciomilionowych aglomeracji. Jaką ich część utożsamiamy z obrazami metropolii? Im bardziej globalny jest świat, tym bardziej chcemy odnaleźć w nim swoje miejsce. W Rzymie mamy pewność co do koloru: od piaskowej sepii po sjenę paloną i spłowiałą czerwień. W Paryżu jest to żółtawa szarość pomieszana z niebieskawą szarością dachów. Londyn jest ceglano-kamienny. Raz ma oddech imperium, tam gdzie Whitehall decyduje, a Westminster debatuje. Kiedy indziej – miasteczka z plątaniną zaułków.

Ulica w mieście Meksyk

Sieć pokazuje, co nam grozi bardziej niż terror i wojny. Najbardziej kontrowersyjną kwestią, na którą ludzkość będzie musiała znaleźć odpowiedź w najbliższych dekadach, jest zrównoważenie relacji antropocenu – środowiska przekształconego przez lawinową urbanizację – do środowiska. Skaziliśmy je już za czasów pierwszej rewolucji przemysłowej, a co dopiero – w ostatnich dekadach globalizacji. Wystarczy prześledzić film Life after People (Życie po człowieku), żeby zrozumieć – z jednej strony – siłę natury, a z drugiej – kruchość cywilizacji. Dzięki Sieci pokazującej topniejące lodowce Grenlandii i Antarktydy odczuwamy tę samą niepewność istnienia, z jaką powstawała pianka osiedli ludzkich okrywająca skaliste wysepki Grecji w pobliżu Atlantydy. Wchłonęło ją Morze Śródziemne w kolejnym trzęsieniu ziemi i pozostała po niej tylko legenda. Miliardy mogą dziś w Sieci obejrzeć Pompeje i Herkulanum. Przypominają o tym, co niedawno nastąpiło – o tsunami na Dalekim Wschodzie. Dzięki internetowi możemy dziś wyszukać wszystkie sieci, które łączyły ludzkość. Spójrzmy, jak się zmieniały i jak odnajdywały drugie życie.

High Line

High Line projektu J. Cornera i P. Oudolfa

Zobacz o tym w internecie

Pomysłodawcami projektu było dwóch nowojorczyków – Robert Hammond i Joshua David. W 1999 roku, gdy weszli na pozostawiony samemu sobie wiadukt nieczynnej kolejki nadziemnej, zakochali się w widoku Empire State Building ponad łąką dzikich kwiatów. Zardzewiałą konstrukcję z torami zawojowała zieleń i połączyła brzydotę z pięknem. Hammond i David założyli stowarzyszenie Friends of High Line, aby ocalić konstrukcję, taką, jaką zobaczyli i jaka ich zachwyciła. Okazało się, że jest to nierealne technicznie, ponieważ wiadukt groził zawaleniem. Robert Hammond, który czytał w tym czasie Lamparta Lampedusy, przyjął wskazówkę bohatera książki – księcia Saliny: „Trzeba wszystko tak zmienić, żeby wszystko zostało tak samo”9).

Nowojorska kolej nadziemna powstała w 1924 roku, kiedy postanowiono usunąć tory z poziomu ulic. Kolizje z pieszymi spowodowały, że Dziesiątą Aleję nazywano aleją śmierci. W 1934 roku zaczęła działać West Side Elevated Line. Jednak już w latach 60. część trasy wyłączono z ruchu, a dwadzieścia lat później nadziemna linia przestała działać.

High Line na planie Manhattanu

W cztery lata od założenia Friends of High Line zorganizowano konkurs na projekt, a potem – konkurs realizacyjny. Decydujące dla końcowego efektu było włączenie się holenderskiego projektanta ogrodów – Pieta Oudolfa. Jego design sprawił, że nadziemna promenada zachowała wiele z pierwotnej dzikości, która tak zachwyciła Davida i Hammonda w 1999 roku. Fascynacja Oudolfa kontrastami traw i kwiatów, panowanie nad przemianami ogrodów w ciągu czterech pór roku, sposób, w jaki zagajnik brzozowy przerasta tory – wszystko to zdecydowało o końcowym mistrzowskim efekcie.

Jednak dopiero w 2006 roku, po siedmiu latach od powstania stowarzyszenia, burmistrz Nowego Jorku Michael Bloomberg zmienił decyzję o wyburzeniu wiaduktu, podjętą przez swojego poprzednika – Rudolpha Giulianiego, i mogła ruszyć budowa nadziemnej promenady. A już po trzech latach otwarto dla publiczności pierwszą część linearnego parku.

Dzisiaj łączna długość promenady wynosi 1,45 mili, czyli niemal dwa i pół kilometra, i rocznie korzystają z niej miliony ludzi. Przechodząc sam tę trasę, przypomniałem sobie wszystkie filmy amerykańskie, których bohaterowie mieszkali w zakazanych slumsach o ścianach drżących od huku przejeżdżających pociągów. Teraz te przewężenia, a czasem – tunele w zabudowie, są największą atrakcją: chronią przed słońcem i deszczem. Jest w nich zawsze ożywczy przewiew i w tych miejscach wyrosły kawiarnie. High Line stała się nie tylko jedną z głównych atrakcji NYC, ale także przykładem odwrócenia tendencji schyłkowych. Korytarze transportowe tworzą krwiobieg miasta. Jednak na to, czy poruszamy się po nich samochodami, kolejką, rowerem, czy pieszo, warto patrzeć elastycznie. Usunięcie ruchu samochodowego z Times Square u zbiegu Broadwayu i Piątej Alei wydawało się przez cały XX wiek niewyobrażalne. A eksperyment się udał, gdy mieszkańcy przyjęli wreszcie oczywistą prawdę, że ruch samochodowy zabija życie w ścisłym centrum miasta. Korytarze transportowe bez pojazdów odżywają jako piękne korytarze widokowe.

High Line, widok z lotu ptaka

High Line nie jest pierwszym parkiem linearnym powstałym na trasie nieczynnej kolei miejskiej. Przed Nowym Jorkiem był Paryż, w którym na odcinku od placu Bastylii do Bulwaru Peryferyjnego na długości 4,7 kilometra powstała promenada. Wcześniej była to linia kolei nadziemnej, która funkcjonowała od 1859 roku przez 110 lat. Na wyłączonej z ruchu kolejnej części linii metra także zrealizowano zieloną promenadę – krótszą, bo o długości 1,2 kilometra. Jednak to High Line okazało się większą atrakcją niż francuskie pierwowzory, nazywane „zielonymi strumieniami” czy „korytarzami ekologicznymi”. Zapewne dlatego, że High Line w idealnych proporcjach łączy dzikość i miejskość. Temat w sztuce nigdy nie jest tak ważny jak sposób jego ujęcia. High Line jest znakiem zapytania nad marzeniami o krajobrazie Metropolis, znanym z filmu Fritza Langa.

Metro londyńskie

Metro londyńskie jako schron podczas II wojny światowej

Zobacz o tym w internecie

The Tube – „Rura” – jest najstarszą podziemną koleją na świecie. Pierwsza linia została uruchomiona w roku 1863 wkrótce po sukcesie, jakim było skomunikowanie obu części miasta tunelem pod Tamizą. Schemat metra londyńskiego, autorstwa Henry’ego Becka z 1931 roku, podobnie jak jego logotyp, należy już do klasyki designu. Tube Map nie odwzorowuje rzeczywistego przebiegu linii i odległości, ale czytelnie pokazuje połączenia oraz możliwości przesiadek. Dziś z 11 linii korzysta 5 milionów pasażerów dziennie. Ostatnia – powstała w 2019 roku Elizabeth Line – biegnie ze wschodu na zachód na głębokości 28 metrów pod ziemią.

Logo metra londyńskiego

Metro – kolej metropolitalna – sprawdziła się jako czynnik sprawczy rozwoju nowoczesnych miast, a także jako racjonalne zredukowanie ekspansji terytorialnej. Centrum wielkiego miasta powinno ograniczyć do rozsądnego minimum ruch prywatnych samochodów, a tylko intensywna wielofunkcyjna zabudowa pozwala na stworzenie prawdziwie miejskiego życia. Metro o możliwe gęsto rozmieszczonych stacjach pozwala bezkolizyjnie dotrzeć w każdy punkt miasta. Odkąd poruszanie się pieszo czy jednośladem uznano za zdrowe i racjonalne, wystarczy, że sieć metra w Londynie uzupełniają linie autobusowe, a transport zbiorowy stał się już względnie satysfakcjonujący. Dwupodłogowe elektryczne londyńskie autobusy to prawdziwa rewolucja w ekologii miejskiej. Polityka transportowa Londynu zmierza do tego, aby każdy mógł osiągnąć swój cel, korzystając z transportu publicznego, w granicach 45 minut, i aby uprzywilejowany był ruch pieszy oraz rowerowy. Ostatnio przybyły nowe pojazdy elektryczne: od hulajnóg, przez segwaye, aż po elektryczne deskorolki. Pandemia 2020 roku każe powrócić do średniowiecznej izochrony – pieszego dojścia z miejsc zamieszkania do najbliższego minicentrum, aby w zasięgu 15 minut zaspokoić najbardziej elementarne potrzeby mieszkańca. To nowe i stare wyzwanie: przestrzeń wspólna musi służyć wszystkim generacjom.

Tunel Tower, Londyn 1870 r.

Miasto jest i pozostanie fenomenem koncentracji. Moderniści łudzili się, że można usunąć kolizję między komunikacją pieszą a kołową. Gdy piesi i „jezdni” (samochód jest przecież odpowiednikiem bryczki z dwiema ławkami) poruszają się osobnymi trasami, zanikają spontaniczne interakcje: możliwości spotkań i koncentracje aktywności tworzące atmosferę miejsc. Już raport Buchanana dla Londynu w latach 60. zeszłego wieku pokazał, że albo jedziemy drogą tranzytową bez kontaktu z tkanką miasta, albo ulicą, z której identyfikujemy punkt lub okolicę, gdzie możemy się zatrzymać. Raport Traffic in Towns prognozujący – jak się okazało, zbyt pesymistycznie – wzrost liczby samochodów, wskazywał remedia: tworzenie w wielkich miastach stref wyłączonych z ruchu kołowego i budowę rozproszonych parkingów podziemnych. Dowodził, że parkingi zbyt duże i zbyt skoncentrowane będą skutkowały korkami w godzinach szczytu. Przesłanie raportu Buchanana z 1963 roku pozostaje aktualne do dziś – tylko tani transport publiczny może obsłużyć centra wielkich miast. Integralność obrazu miasta zależy od tego, w jakim czasie możemy je przemierzyć i znaleźć się na drugim jego krańcu. Jednak także – od tego, na ile ogarniamy czasoprzestrzennie nasze sąsiedztwo: osiedle i dzielnicę z jej lokalnym centrum. Jeśli jest ono dostępne pieszo bądź rowerem, jesteśmy u siebie, a nie – na peryferiach.

Schemat metra londyńskiego

Próbny przejazd metrem, Londyn 1863 r.

Londyn pozostaje jednym z największych miast świata i jednym z trzech globalnych centrów finansowych. Powstawał jako kolaż gmin i miasteczek integrowanych stopniowo w jeden organizm przez sieć metra. „Rura” uczytelnia orientację w tym labiryncie. Pozwala inaczej patrzeć na centrum i peryferie. A przede wszystkim – na ich przemiany w czasie. Raz ewolucyjne – gdy Hampstead, luksusowa ogrodowa dzielnica, została otoczona przez rozrastające się miasto. Kiedy indziej – rewolucyjne, gdy w historycznym centrum wyrósł w ostatnich dekadach las wieżowców. Starym ikonom Tower Bridge, Parlamentu i katedry dano w drugim planie dominanty nowej skali.

Wielki Londyn jest otoczony przez zielony pas – Green Belt – który, wbrew marzeniom jego twórców, tylko w nikłym procencie okazuje się zielenią dostępną publicznie. Często jest nie greenfieldem, lecz brownfieldem – terenem zdewastowanym przez zlokalizowany tam przemysł. Im bardziej poprawia się ekologia struktur właściwego Londynu, tym silniejsza jest presja, aby – wraz z przedłużaniem sieci metra kolejami naziemnymi – szukać terenów dla mieszkalnictwa w zielonym pasie. W sztuce budowy miast urbanistyczne „co” jest nierozdzielne od architektonicznego „jak”. Gdy budowano pierwszy tunel pod Tamizą, nikt nie przypuszczał, że można zbudować kompleks miejski tak skomplikowany, jak Charing Cross projektu Terry’ego Farella.

Mapa Green Belt Londynu i Oksfordu

Metropolie

Drogi prowadzące do Rzymu

Zobacz o tym w internecie

Metropolis – słowo wywodzące się z greki – oznacza miasto macierzyste (méter ‘matka’ i pólis ‘miasto’) w stosunku do kolonii – kolejnych poleis tworzonych przez jego mieszkańców. Sieć miast-państw w starożytnej Grecji i ich rozprzestrzenianie się w basenie Morza Śródziemnego to dzieło żeglarzy kolonizujących wyspy i nabrzeża. Dopiero Imperium Rzymskie poprzez sieć dróg rozpoczęło podboje lądowe, które dały początek dwóm tysiącom miast. Traktat Witruwiusza o architekturze bardzo dokładnie klasyfikuje rodzaje dróg, ich konstrukcję i wykończenie nawierzchni. Pierwotne były cele militarne – bezpieczeństwo i szybkość przemieszczania się wojsk, ale także komunikacja z Rzymem dzięki gospodom i stacjom pocztowym. Połączenia prowadzone najkrótszą drogą po linii prostej przekładały się na oszczędność czasu, nieznaną w poprzednich epokach. Schemat najważniejszych rzymskich dróg biegnących wokół Morza Śródziemnego i wiodących w głąb lądów odpowiada – z uwzględnieniem imperialnej skali – designowi połączeń londyńskiego metra. Ta sieć i precyzja jej trasowania w kontynentalnych wymiarach – choćby Fosse Way, diagonalnie poprowadzona przez Brytanię od Exeter do Lincoln na długości 370 kilometrów – zachwyca śmiałością wizji i precyzją inżynierską porównywalną ze sztuką budowy akweduktów. Drogi wiodą przez mosty, często po nadrzecznych wałach, zawsze w sposób pozwalający utrzymać tempo przemieszczania się i zapobiegający organizowaniu zasadzek.

Fosse Way na mapie Wielkiej Brytanii

Trzy wielkie metropolie europejskie – oprócz samego Rzymu, Londyn i Paryż – mają początek w starożytnym imperium. Berlin, Praga, Kijów, Odessa – nie mówiąc o Sankt Petersburgu – dopiero później wyrosły na miasta metropolitalne. Współczesne rankingi, choćby Eurostatu, określają potencjał ekonomiczny metropolii w powiązaniu z obszarem oddziaływania miasta, które dało mu nazwę. Historyczny rdzeń Londynu stanowi mniej niż ¼ obszaru metropolitalnego i zamieszkuje go niewiele ponad 3 miliony mieszkańców z całkowitej liczby 14 milionów. W obszarze Paryża – numeru 2 rankingu – proporcje nie różnią się zasadniczo. Jednak w obszarze Madrytu właściwe miasto stanowi już połowę ludności obszaru metropolitalnego, a numer 4 rankingu – Barcelona – to niewiele ponad ¼ ludności powierzchni obszaru metropolitalnego. Warszawa zajmuje w rankingu terytorialnego zasięgu metropolii 10. miejsce.

Największy udział we wzroście PKB swojego kraju mają Oslo, Kopenhaga, Paryż, Budapeszt i Tallin. Musimy tu pamiętać o różnicach historycznych i geopolitycznych. Budapeszt zachował wielkość dostosowaną do imperium Austro-Węgier Franciszka Józefa. Rola stolic Norwegii, Danii i Estonii wynika z faktu, że są to jedyne ich duże miasta.

Kadr z filmu „Metropolis” F. Langa

Mówiąc o roli centrów metropolii, porównujemy rzeczy nieporównywalne. Historia pokazuje, że ich narodziny, wzrost i upadek zależą od dynamiki lokalnej społeczności, od jej umiejętności tworzenia kolejnych przedsięwzięć służących rozwojowi. Nie sprawdziły się w dziejach urbanizacji monokultury przemysłowe Manchesteru czy Detroit. Nie wystarczy też deklaracja potęgi. Amerykańskie miasto Metropolis, siedziba hrabstwa Massac w stanie Illinois, liczy 6 tysięcy mieszkańców. Jedynym polskim miastem, które rozwinęło się w amerykańskim tempie z wioski tkaczy do wielotysięcznej metropolii, była Łódź. Niegdyś drugie co do wielkości miasto Polski spadło na trzecie miejsce, za historyczną stolicę – Kraków, i to mimo trwającej 30 lat koniunktury, którą przyniosła trzecia niepodległość Polski, po 1989 roku.

Metropolie są lokomotywami rozwoju, jeśli tworzą zróżnicowane rynki pracy, przedsiębiorczości, badań i wdrożeń. Infrastruktura techniczna, społeczna i kulturowa obszaru formuje strefę metropolitalną służącą ludzkiej aktywności. Ale żadne techniczne wynalazki nie zastąpią skoncentrowanej energii samych mieszkańców. Nadziemna kolejka Detroit była tylko imitacją rozwoju i nie zapobiegła upadkowi miasta. Jego mieszkańcy uciekli do innych – autentycznie wibrujących życiem – miast.

Schemat dróg rzymskich jako mapa metra londyńskiego

Sieć rowerowa Amsterdamu

Parking rowerowy w Amsterdamie

Zobacz o tym w internecie

Amsterdam, podobnie jak Kopenhaga, ma zasłużoną opinię miasta przyjaznego ludziom, atrakcyjnego nie tylko dla turystów. Ale jest wiele nadmorskich ośrodków, których ulice przecinają się z kanałami, a domy odbijają się w lustrze wody – miast o długiej i bogatej historii. Tym, czym imponuje Amsterdam, jest umiejętne zachowanie hierarchii ważności, którą wyznacza człowiek – i ludzka skala. Gdy gęsty tłum idzie handlową ulicą i dzwoni jadący tramwaj, piesi się rozstępują. Gdy rowerzysta widzi pieszego, zwalnia, aby ten czuł się bezpiecznie. Z kolei widok jadącego rowerzysty zmusza do podobnej uwagi motocyklistę. Dopiero na ostatnim miejscu jest samochód osobowy. Gdy w drugiej dekadzie nowego tysiąclecia stwierdzono, że nabrzeża Amsterdamu zbudowane na palach nie są dostosowane do transportu ciężkimi pojazdami, natychmiast wprowadzono kolejne ograniczenia.

Tramwaj przewożący rowery

Opisana wyżej synergia sieci transportowych Amsterdamu i miękkie współżycie ich użytkowników to nie spektakl dla turystów. To kultywowanie obyczajów i sycenie zmysłów dotyku i zapachu, a nie – tylko wzroku, chłonącego kształty i kolory. Jako projektant przekonałem się, że jednym z największych sekretów architektury, differentia specifica wśród innych sztuk wizualnych, jest wyczucie skali i materialności. Przestrzeń – jak mówił mój przyjaciel, też architekt – trzeba rozśpiewać, a to mogą już zrobić tylko ludzie. Eugène Ionesco odradzał projektowanie teatru dla sztuk, których nie napisano. Podobnie nie warto liczyć, że ludzie odegrają spektakl życia, gdy nie ma powodu, aby pojawili się na scenie dla nich zaprojektowanej. Przy całej widowiskowości swojej miejskiej scenerii Amsterdam ma własny rytm i własną jedność w różnorodności. Pracowitość i radość życia emanują nie tylko z fasad kamienic nad kanałami, lecz także z kolorów i detali. Są widoczne w sylwetkach ludzi, w ich twarzach, w naturalności ruchów.

Gdy widzimy sieć rowerową Amsterdamu, mosty i parkingi budowane specjalnie dla cyklistów, możemy ocenić, jak nieskończenie ważne dla architektury jest zachowanie skali. Tak aby móc ogarnąć miasto czasowo i wzrokowo. Aby móc wybierać jedną z wielu dróg, nawet gdy chcemy dotrzeć do tego samego celu. Dopiero takie miasto, które daje nam wybór miejsca i czasu, ceny i wysiłku, pozwala korzystać z przywilejów młodości i przywilejów starości, jest miastem dla ludzi. Polis tworzą istoty społeczne – już Arystoteles określił człowieka jako politikon zoon. Lepiej, żebyśmy jako istoty społeczne spotykali się, zatrzymując się na rowerze, niż tylko online na Facebooku, przedzieleni szkłem ekranu.

Demokracja spełnia się dopiero w miejskim spektaklu – w zbiegach okoliczności, w węzłach sieci, na ulicach i placach, nawet jeżeli zaczęła się od kontaktów w internecie.

Sieć rowerowa Amsterdamu

Urbanizacja globu

Gęstość zaludnienia świata

Zobacz o tym w internecie

Europę zurbanizowały średniowieczne lokacje. Tak powstała sieć miast organizująca nie tylko handel czy produkcję rzemieślniczą. To dzięki tamtejszym rynkom rozwijało się rolnictwo na terenach wokół miasta. Drugim gwałtownym skokiem była rewolucja przemysłowa. Teraz antropocen wszedł w drugą fazę. Na przełomie drugiego i trzeciego tysiąclecia już ponad połowa ludzkości żyje w miastach. W Azji, Afryce i Ameryce są to megamiasta. Gdy piszę te słowa w sierpniu 2020 roku, ludność świata liczy 7,6 miliarda. Wiek temu było nas o 6 miliardów mniej, a jeszcze przed końcem tysiąclecia, w 1999 roku, było nas 6 miliardów. Wzrost o kolejny miliard zajął nam tylko 12 lat. Liczba mieszkańców Ziemi jest dwukrotnie wyższa niż 50 lat temu. Nie wiemy jeszcze, jak to zrobić, ale musimy zatrzymać dotychczasowy trend rozwoju. Mapa najludniejszych obszarów świata pokazuje skalę problemów urbanizacyjnych, które rodzi tak szybki wzrost populacji. Publikacja wystawy MVRDV z 1999 roku, zatytułowana METACITY DATATOWN, pokazywała konsekwencję gwałtownej migracji – pojawiły się światowe metamiasta. Porównanie tych metropolii z końca wieku pokazuje różnicę między grupą euro-amerykańską a azjatycką. Szanghaj, Pekin, Dżakarta, Seul, Kalkuta czy Mumbaj są znacznie gęściej zaludnione niż inne metamiasta. Chociaż przekroczyły 10 milionów mieszkańców, nadal są powierzchniowo dwa do trzech razy mniejsze niż Los Angeles, Nowy Jork czy miasto Meksyk. Absolutnym fenomenem światowym jest konurbacja Tokio – Jokohama, która u progu XXI wieku liczyła już 31,5 miliona mieszkańców.

Od czasu publikacji MVRDV minęło zaledwie 20 lat, a do metamiast świata trzeba doliczyć dawną stolicę Nigerii – Lagos. Jego ludność przekroczyła już 21 milionów. O ironio, miasto wyrosło w dawnym miejscu wioski Eko, leżącej nad zatoką u wybrzeża Atlantyku. Dzisiaj Lagos ma powierzchnię 1000 kilometrów kwadratowych i obok Dhaki, Mumbaju, Medellín, Manili oraz Casablanki należy do aglomeracji najgęściej zaludnionych, wręcz pękających w szwach.

Mumbaj (dawny Bombaj)

Nie trzeba było fali globalnych epidemii z lockdownem niemal połowy ludzkości wiosną 2020 roku, aby sięgnąć do historii dawnych epidemii. Wybuchały one w przegęszczonych miastach starożytności i średniowiecza. W Atenach w połowie V wieku przed Chrystusem w ciągu 4 lat zginęła 1/3 mieszkańców, zapewne z powodu duru brzusznego. Tysiąc lat później, za cesarza Justyniana, dżuma zebrała straszliwe żniwo – zmarła wtedy ponad połowa mieszkańców Europy. Szacuje się, że ta sama czarna śmierć w przegęszczonych miastach w połowie XIV wieku uśmierciła około 200 milionów ludzi. W wielkiej zarazie w Londynie w latach 1665–1666 zginęła 1/5 populacji – umierało nawet 7 tysięcy osób dziennie. W XVIII wieku – wieku oświecenia – pandemia czarnej ospy uśmierciła 60 milionów ludzi, a w połowie XIX wieku – w czasach pierwszej rewolucji przemysłowej – 40 milionów zmarło na cholerę. Grypa hiszpanka w latach 1917–1918 zabrała 100 milionów, czyli więcej, niż wynosiła liczba wszystkich ofiar I wojny światowej. Ostatnim takim globalnym zagrożeniem przed pandemią koronawirusa SARS-CoV-2 była epidemia HIV, która od lat 80. XX wieku zebrała żniwo szacowane na 25 do 30 milionów ludzi. Szybkość rozprzestrzeniania się tej zarazy wiązała się z łatwością przemieszczania się w skali globu – podróże lotnicze stały się codziennością.

Najludniejsze kraje świata i Polska

W tym biegu naprzód, z wiarą w rozwój gospodarczy, który nie ma końca, oraz w świat bez granic, zapomnieliśmy, że to, co globalne, ma zawsze też wymiar lokalny. Jeszcze w latach 70. zeszłego stulecia organizowano konkursy architektoniczne ukierunkowane na stymulowanie rozwoju miejskiej zabudowy w Trzecim Świecie. Wyznaczały one minimum planistyczne: definiowanie sieci ulic i placów na gwałtownie urbanizowanym terenie. Pół wieku później umiemy raczej naprawiać błędy planowania niż ich unikać. Megasieci drogowe, kolejowe, energetyczne przecinają planetę według logiki dyktowanej przez gospodarkę i technologię. Tyle że węzły tej megasieci – największe metamiasta – straciły wielowiekową logikę rozwoju. Dyktowała je sieć przestrzeni publicznej, wyprzedzająca powstanie tkanki miejskiej i stymulująca jej zdrowy rozwój. Po pierwsze – na tyle ograniczony, aby żywiołowe rozlewanie się miast nie pochłaniało otwartych terenów, zapewniających bioróżnorodność fauny i flory. Po drugie – na tyle intensywny i tak stymulujący gęstość zabudowy, aby nie powstawały hybrydy łączące wady miasta i wsi. I wreszcie – na tyle zróżnicowany i powiązany z własnymi przestrzeniami otwartymi, aby ekosystem miasta nie stał się zagrożeniem dla zdrowia i życia jego mieszkańców. Zwłaszcza gdy – jak w lockdownie – będą skazani na najbliższe sąsiedztwo.

Porównanie planów: Dżakarty, Pekinu i Mumbaju

W klasycznych już rozważaniach Kevin Lynch pokazał, jak mieszkańcy wyobrażają sobie i zapamiętują swoje miasto oraz jak identyfikują poszczególne miejsca. Kluczowa dla obrazu miast staje się ciągłość korytarzy widokowych. Czytamy miasto dzięki sieci i jej węzłom. To im przypisujemy obszary. Urbanistyka modernistów, rysowana plamowo, a nie – sieciowo, okazała się zaprzeczeniem odczuwania miasta. Zabudowa globalnej urbanizacji zajmuje dziś zaledwie 2% powierzchni lądów, a jednocześnie coraz mniej jest widoków nieskażonych obecnością człowieka.

Tempo i liczba zanikających gatunków zwierząt i roślin muszą budzić niepokój. Ekosystem Ziemi jest zagrożony w stopniu, który pozostaje niewiadomą. Od 1970 roku populacja dziko żyjących zwierząt zmniejszyła się o połowę. Jeszcze w 1980 roku w Europie były dwa miliardy ptaków, po 20 latach ich populacja także jest mniejsza o połowę.

Ekologia Europy

Zalesienie Europy

Zobacz o tym w internecie

Naszą epokę nazywamy antropocenem, ponieważ homo sapiens stał się najważniejszym czynnikiem zmiany w ekologii globu. „Od pojawienia się życia, co nastąpiło jakieś cztery miliardy lat temu – napisał Yuval Harari w Homo deus: krótkiej historii jutra – nie zdarzyło się nigdy, by jeden gatunek zmienił własnymi siłami globalną ekologię. (…) Zamiast bać się asteroid, powinniśmy bać się samych siebie. (…) Homo sapiens zmienił bowiem reguły gry. Temu jednemu gatunkowi małp człekokształtnych udało się w ciągu 70 tysięcy lat przemienić globalny ekosystem w sposób radykalny i niespotykany. (…) W ciągu jednego stulecia może on przewyższyć skutki uderzenia asteroidy, która 65 milionów lat temu wybiła dinozaury. (…) Tamta asteroida zmieniła bieg ziemskiej ewolucji, ale nie jej fundamentalne reguły”10). Wystarczy porównać cztery mapy zasięgu Morza Bałtyckiego, aby uświadomić sobie, czym byłaby podobna zmiana poziomu oceanów dla nadbrzeżnych miast.

Zagrożenie klimatyczne jest faktem, który ciąży jako oczywistość generacji milenialsów – pokoleniu Y. Gdy patrzymy na wzrost emisji CO2, widzimy, jak pilna staje się zmiana modelu rozwoju. Musimy ekonomię wzrostu i nadmiaru zastąpić trwałością produktów i możliwością powtórnego użycia surowców, z których one powstały. W 1992 roku, kiedy odbywał się pierwszy szczyt Ziemi w Rio de Janeiro, roczna emisja CO2 wynosiła 2,2 miliarda ton. Po 20 latach, na kolejnym szczycie Ziemi, który odbył się w tym samym mieście, wzrosła ona o 50% i wyniosła 3,4 miliarda ton. Żaden rząd – w tym władze miliardowych narodów: chińskiego i indyjskiego – nie chce zahamowania wzrostu gospodarczego. Tymczasem jedynym sposobem na powstrzymanie globalnego ocieplenia jest zmiana obecnych trendów rozwoju.

Zmiany linii brzegowej Bałtyku, 10–5 tys. p.n.e.

Wydaje się, że Europa – niewielki kontynent o powierzchni 10 milionów kilometrów kwadratowych z ludnością liczącą niespełna 750 milionów – jest przypadkiem wartym przestudiowania. To zaledwie 12% populacji świata, które żyje na ziemiach silnie i – dość regularnie w stosunku do innych kontynentów – zurbanizowanych. Średnia gęstość zaludnienia wynosząca 74 osoby na kilometr kwadratowy wydaje się niska w porównaniu np. do analogicznego wskaźnika dla wyspy Jawa (900 osób na kilometr kwadratowy) czy intensywnie zurbanizowanych metamiast. Niemniej w zestawieniu ze średnimi wartościami gęstości zaludnienia innych kontynentów Europa – łącznie z Niziną Wschodnioeuropejską między Karpatami a Uralem – jest kontynentem zaludnionym najgęściej. Tym, co ważne dla ekologii Europy, jest powierzchnia lasów – bardzo różna w różnych państwach, ale wciąż znacząca, jak również troska o paneuropejskie korytarze ekologiczne, pozwalające kontrolować i zachowywać zagrożone gatunki fauny i flory. Czystość gleby, powietrza i wód, w tym – podziemnych, jest przedmiotem kontroli, zwłaszcza w krajach członkowskich Unii Europejskiej. Kontrola prawna – też różna w różnych krajach – zapobiega żywiołowemu rozlewaniu się zabudowy miejskiej i służy ochronie otwartego krajobrazu. W Europie nieobecna jest już przyroda w stanie nienaruszonym przez cywilizację. Ostatnim takim fragmentem prawdziwej europejskiej puszczy jest Puszcza Białowieska na granicy Polski i Białorusi. Jednak sieć autostrad uwzględnia odwieczne trasy migracji zwierząt i odtwarza – mimo poważnych konfliktów z rolnikami – naturalne ostoje dla gatunków rzadkich lub skazanych na wymarcie. Populacja żubrów, niedźwiedzi, bobrów, rysiów, dzików i wilków też jest odtwarzana, a w razie nadmiernego rozmnażania się, groźnego dla ludzi i samej przyrody – regulowana.

Chronione gatunki dużych ssaków

Europa jest – z jednej strony – najbardziej zurbanizowanym i zagospodarowanym kontynentem, a z drugiej – najbardziej kultywującym przekonanie, że człowiek, coraz mniej wiejski, a coraz bardziej miejski, musi szanować przyrodę i z nią koegzystować. W Azji, obu Amerykach, Afryce, nie mówiąc o Australii, urbanizacja obejmuje głównie brzegi oceanów i dorzecza, a ogromne połacie lądów pozostawia puste – zwłaszcza że są nieprzyjazne człowiekowi. Na kontynencie europejskim obszary niezabudowane i niezamieszkane, choć niedziewicze, są oddane naturze, skądinąd bardzo przekształconej. W kolebce cywilizacji zachodniej trwa – w sposób najbliższy Wyspom Brytyjskim oraz Wyspom Japońskim – kult kształtowania krajobrazu. Nie wiemy, jakim ogrodem był raj. Za to wiemy, że miasto bez możliwości choćby czasowej ucieczki zamienia się w piekło. Współczesnym piekłem jest miejskie wysypisko śmieci.

Aurlandsfjord w Norwegii

9) Tomaso di Lampedusa, Lampart

10) Yuval Noah Harari, Homo deus: krótka historia jutra

3. Życie

Nie znoszę kubistów, ich interesuje tylko forma, nie życie, które formę daje.
Amadeo Modigliani

Nowoczesność miała trzech proroków: Marksa, Nietzschego i Tocqueville’a. Każdy z nich inaczej widział źródła gwałtownych przemian. Marks przedkładał byt nad świadomość. Uważał, że sfera ekonomiczna jest ważniejsza niż polityka, religia czy kultura. W ocenie Nietzschego – jest dokładnie na odwrót. Jak pisze filozof Jan Tokarski: „wszystko zaczyna się w ludzkich głowach, z chwilą gdy dawną wiarygodność traci religijny absolut (…), z ludzkiego życia znika wymiar transcendencji”11). Dla Tocqueville’a najważniejsza stała się przestrzeń polityki, w której rozgrywa się spór o to, jak rozumieć res publica – nową rzecz wspólną, łączącą jednostki wolne i niezależne. „Marks – pisze Tokarski – pyta o ludzkie koszty rozwoju, Nietzsche o jego duchowe fundamenty, Tocqueville – o możliwą formę polityczną”12). Te pytania, zdaniem współczesnego filozofa, nie straciły na aktualności. Między innymi dlatego jesteśmy nowocześni, że nadal żyjemy w ich cieniu.

Schody pod Grande Arche, Paryż, La Défense

Co za szkoda, że nikt z proroków nowoczesności nie powiedział za Oscarem Wilde’em, że „tajemnica życia leży w poszukiwaniu piękna”. W miarę jak fenomenolodzy zgłębiali sposoby naszego przeżywania i pojmowania świata, w społecznym i naukowym dyskursie słowo piękno stawało się wstydliwe lub zakazane. A już na pewno nie było rzeczą wspólną i tym, czym skutecznie zastąpi się poczucie transcendencji. Fundamentem życia epoki industrialnej stała się nauka. Choćby – jak twierdził Jan Patočka, kontynuator Heideggera – wyjaławiała ona współczesne życie i powodowała „zniknięcie całego uchwytnego sensu w abstrakcji bez dna”. Ten praktycyzm – użyteczność, wypreparowana z triady Witruwiusza – „odbiera nam wszystkie vivendi causas wyższego rzędu, pozostawiając nas samotnymi w obliczu chaosu instynktów i tradycji oraz bez innych więzi jak tylko czysto powierzchowne”. Nowoczesna forma, jeśli nawet podążała za treścią, to z dziwną obojętnością dla urody życia.

Wydany jak Biblia i na biblijnym papierze, Język wzorców Christophera Alexandra nie stał się wulgatą architektów całego świata. Zapewne dlatego, że tajemnica rodzenia się architektury i życia w architekturze nie jest tylko zbiorem wzorów społeczno-przestrzenno-psychologicznych. Świat życia – Lebenswelt – można analizować jako organizm, jednak nie da się go imitować poza kulturą na podstawie znajomości modelu i jego części. To, jak odnajdujemy się w świecie, jak go odkrywamy, zamieszkujemy, a potem z niego odchodzimy, jest procesem. Na ten proces składają się akcja i reakcja w społecznej rzeczywistości. Aby świat życia nie rozmywał się w dyskursie, trzeba – zdaniem Habermasa – zadbać o trzy rzeczy. Po pierwsze – zapewnić ciągłość tradycji kulturalnej. Po drugie – integrować grupy przez normy i wartości. Po trzecie – umożliwiać socjalizację dorastających pokoleń.

Sto minionych lat architektury nowoczesnej było nieustannym budowaniem od nowa, zgodnie z kolejnymi „izmami”, których tak bardzo wystrzegał się Modigliani. I dlatego jego motto przywołałem na początku rozdziału. Nietzscheańska krytyka kultury ostrzegała przed zredukowaniem człowieka do „znormalizowanego czystego zwierzęcia stadnego”. Mrówki tworzą mrowiska, termity budują termitiery, ale Arystotelesowski politikon zoon – istota społeczna, jest kimś więcej. To obywatel polis rozumiejący, co to politea – obywatelstwo z jego uwarunkowaniami i prawami. W tym rozdziale zastanowimy się, jak i dlaczego na przestrzeni ostatnich stu lat architekci, tworzący przestrzenne ramy życia, zapominali o jego pozautylitarnych wymiarach.

Scjentystyczne uzurpacje, z którymi walczył Husserl, polegały na tym, „że za prawdziwy byt uznajemy to, co istotnie jest metodą”. Dlatego częścią składową fenomenologicznej terapii Husserla „miała być rehabilitacja codziennego doświadczenia. (…) Świat życia, który należy restytuować, jest światem na wskroś socjo-kulturowym”13). W podejściu fenomenologicznym widzimy, że architektura funkcjonuje trojako: jako świat życia, jako atmosfera miejsca i jako otoczenie przestrzenne tworzące holistyczny związek budowli i jej użytkownika.

W świecie Zachodu środowisko budowane okazuje się podstawowe dla ludzkiego życia – 90% czasu ludzie spędzają w budynkach, z czego ⅔ w domach lub mieszkaniach. Pandemia 2020 roku boleśnie uświadomiła nam, czym jest życie w przestrzeni, którą skonstruowaliśmy.

Centrum Pompidou

Centrum Pompidou projektu R. Piano i R. Rogersa, widok z lotu ptaka

Zobacz o tym w internecie

Doskonale pamiętam moment, gdy powstawało Centrum Pompidou. Kończyłem studia w Warszawie i pierwszy raz – jeszcze przed dyplomem – pojechałem do Paryża. Był rok 1972, budowa jeszcze nie ruszyła. W samym centrum Paryża, w IV dzielnicy, niedaleko Le Marais, w gęstej tkance historycznych kamienic ziała…

.

.

.

…(fragment)…

Całość dostępna w wersji pełnej

11) Jan Tokarski, Czy liberalizm umarł?

12) Ibidem.

13) Bernhard Waldenfels, Świat życia niegdyś i dzisiaj

Źródła ilustracji

JAK TO SIĘ STAŁO? WSTĘP

1 S. Steinberg, Papierowa architektura, © The Saul Steinberg Foundation / Artists Rights Society (ARS), New York; 2 Mural z K. Deyną w Warszawie, fot. autora; 3 Cztery projekty C.R. Mackintosha o różnej skali, rys. autora; 4 Supersam w Warszawie projektu J. Hryniewieckiego, M. Krasińskiego i E. Krasińskiej, fot. Zbyszko Siemaszko / FORUM; 5 M. Utrillo, Paryż: ulica Ravignan, fot. autora, For Maurice Utrillo: © ADAGP, Paris 2021; 6–7 Ideogram treści książki, rys. autora; 8 Wieże londyńskich kościołów projektu Ch. Wrena wg R. Scrutona, rys. autora; 9 Piazza del Campo w Sienie i wieżowiec z Plan Voisin Le Corbusiera, rys. autora.

ROZDZIAŁ 1. MIEJSCA; 1 Ch. Moore, Pejzaż Utah, fot. autora; 2 Condominium 1 projektu Ch. Moore’a, D. Lyndona, W. Turnbulla i R. Whitakera, fot. James Alinder; 3 Dom nad Wodospadem projektu F.L. Wrighta, Frank Lloyd Wright. Architect, praca zbiorowa, oprac. Terence Riley, The Museum of Modern Art, New York 1994; 4 Plan pierwszego piętra i przekrój Domu nad Wodospadem, Frank Lloyd Wright. Architect, praca zbiorowa, oprac. Terence Riley, The Museum of Modern Art, New York 1994; 5 Arka projektu R. Koniecznego, fot. Jakub Certowicz; 6 Dom nad Wodospadem projektu F.L. Wrighta, © Ezra Stoller / Esto; 7 Schody Hiszpańskie wg G.B. Piranesiego 1756-58, domena publiczna; 8 Schody Hiszpańskie projektu F. De Sanctisa, archiwum DiM; 9 Kadr z filmu „Pancernik Potiomkin”, reż. S. Eisensteina, Mosfilm; 10 Przekrój i rzut Schodów Hiszpańskich, rys. autora; 11 Pomnik Ofiar Treblinki projektu F. Duszeńki i współpracowników, fot. Shay Yacobinski / shutterstock.com; 12 Pomnik Ofiar Treblinki projektu F. Duszeńki i współpracowników, fot. Jeroen Kins / dreamstime.com; 13 Treblinka, fot. Alexandr Medvedkov / shutterstock.com; 14 Plan obozu w Treblince, rys. autora; 15 Stonehenge, archiwum DiM; 16 Stonehenge zimą, rys. autora; 17 Rekonstrukcja kromlechu, rys. autora; 18 Przekrój piramidy Cheopsa, rys. autora; 19 Stonehenge, fot. Carl de Souza / AFP / EAST NEWS; 20 Rezydencja Blenheim projektu J. Vanbrougha, James Smith Noel Collection, Louisiana State University-Shreveport; 21 M.F. Quadal, Portret Lancelota „Capability” Browna, York Museums Trust, domena publiczna; 22 Rezydencja i ogród Blenheim, domena publiczna; 23 Przenoszenie dużych drzew w XVIII w., Linda A. Chisholm, History of landscape design in 100 gardens, Portland 2018; 24 Most palladiański, rys. autora; 25 Coroczny pokaz skoków do wody w Mostarze, fot. Martin Kubát / dreamstime.com; 26 Mapa Mostaru z zaznaczonym mostem, rys. autora; 27 Mostar – widok z lotu ptaka, domena publiczna; 28 Rzeka, góry i most, rys. autora; 29 Stary Most w Mostarze po ostrzale w 1993, Foto studio „Hadžić” Mostar, Bosna i Hercegovina, photo was taken in the end of October 1993 as a part of series of the author, which was following systematic destruction of the Old town of Mostar by the HVO artillery.

ROZDZIAŁ 2. SIECI

1 Ulica w mieście Meksyk, fot. Iulian Ursachi / shutterstock.com; 2 High Line projektu J. Cornera i P. Oudolfa, domena publiczna; 3 High Line na planie Manhattanu, rys. autora; 4 High Line, widok z lotu ptaka, fot. Iwan Baan; 5 Metro londyńskie jako schron podczas II wojny światowej, Imperial War Museum; 6 Logo metra londyńskiego, archiwum DiM; 7 Tunel Tower, Londyn 1870 r., domena publiczna; 8 Schemat metra londyńskiego, microvone / dreamstime.com; 9 Próbny przejazd metrem, Londyn 1863 r., domena publiczna; 10 Mapa Green Belt Londynu i Oksfordu, domena publiczna; 11 Drogi prowadzące do Rzymu, rys. autora na grafice S. Ferro; 12 Fosse Way na mapie Wielkiej Brytanii, domena publiczna; 13 Kadr z filmu „Metropolis” F. Langa, Dennis Sharp, A viusual history of twentieth-century architecture, New York 1972; 14 Schemat dróg rzymskich jako mapa metra londyńskiego, fot. Sasha Trubetskoy; 15 Parking rowerowy w Amsterdamie, Google Street View; 16 Tramwaj przewożący rowery, archiwum DiM; 17 Sieć rowerowa Amsterdamu, rys. autora; 18 Gęstość zaludnienia świata, archiwum DiM; 19 Mumbaj (dawniej Bombaj), fot. Johnny Miller ; 20 Najludniejsze kraje świata i Polska, PAP; 21 Porównanie planów: Dżakarty, Pekinu i Mumbaju, rys. autora; 22 Zalesienie Europy, Google / NASA; 23 Zmiany linii brzegowej Bałtyku, 10–5 tys. p.n.e., rys. autora; 24 Chronione gatunki dużych ssaków (ryś), sonnenfoto21 / shutterstock.com; 25 Chronione gatunki dużych ssaków (niedźwiedź), domena publiczna; 26 Aurlandsfjord w Norwegii, fot. Karol Nienartowicz.

ROZDZIAŁ 3. ŻYCIE

1 Schody pod Grande Arche, Paryż, La Défense, fot. autora; 2 Centrum Pompidou projektu R. Piano i R. Rogersa, widok z lotu ptaka, fot. Kirill Neiezhmakov / shutterstock.com; 3 Ruchome schody na elewacji Centrum Pompidou, fot. Dmitry Brizhatyuk / shutterstock.com, 4 Centrum Pompidou, R. Piano i R. Rogersa, fot. autora; 5 Stan elewacji, 2021, fot. autora; 6 R. Piano i R. Rogers, projekt konkursowy, fot. autora; 7 Times Square na początku XX w., domena publiczna; 8 Otoczenie Times Square, rys. autora; 9 Time Square przed zmianą organizacji ruchu i po tej zmianie, New York City Department of Transportation; 10 Dom Müllerów projektu A. Loosa, archiwum DiM; 11 Dom Müllerów projektu A. Loosa, rys. autora; 12 Fragment elewacji projektu A. Loosa w Wiedniu, James Trilling, The language of ornament, 2001; 13 Przekrój Domu Müllerów, domena publiczna; 14 Wnętrze Domu Müllerów, archiwum DiM; 15 Na ulicy Detroit, fot. Carlos Osorio / AP Photo / EAST NEWS; 16 Schemat planu Detroit, archiwum DiM; 17 Centrum Detroit z lotu ptaka, fot. Barbara Eckstein, CC 2.0; 18, 19 Kolejka nadziemna w Detroit, rys. autora; 20 Squat w Warszawie, fot. Szymon Starnawski / Polska Press; 21 Międzynarodowy symbol squattersów, rys. autora; 22 Lokal zaadaptowany przez squattersów, fot. Carol Anne / shutterstock.com; 23 Slumsy na tle centrum Bogoty, tpeluffo / pixabay.com; 24 Dzielnica biedy w Bogocie, fot. MatthieuCattin / shutterstock.com; 25 Autobusy TransMilenio w Bogocie, domena publiczna; 26 Ulica w Bogocie, fot. Mirek Nowaczyk / shutterstock.com.

ROZDZIAŁ 4. PIĘKNO; 1 M. Duchamp, Fontanna, domena publiczna / For Marcel Duchamp: © Association Marcel Duchamp / ADAGP, Paris 2021; 2 S. Botticelli, Portret Simonetty Vespucci jako nimfy, fot. autora; 3 Dom pani Schröder projektu G. Rietvelda, fot. Anton Havelaar / shutterstock.com; 4 Dom pani Schröder projektu G. Rietvelda, rys. autora; 5 Czerwono-niebieskie krzesło projektu G. Rietvelda, domena publiczna, © 2021 Artists Rights Society (ARS), New York / Beeldrecht, Amsterdam; 6 Okładka pierwszego wydania czasopisma „De Stij” T. van Doesburga, domena publiczna; 7 Wnętrze domu pani Schröder, rys. autora; 8 Budowa Opery w Sydney projektu J. Utzona, Max Dupin / Mitchell Library, State Library of NSW; 9 Cypel Bennelong Point z gmachem Opery, tooykrub / shutterstock.pl; 10 Opera od strony morza, rys. autora; 11 Opera od strony morza, rys. autora; 12 Wnętrze Opery, fot. Frank Cortese / shutterstock.com; 13 Fontanna Kochanków w Cuadra San Cristóbal projektu L. Barragána, fot. Renne Burri / Magnum Photos; 14 Wnętrze pałacu Alhambra w Granadzie, archiwum DiM; 15 Wieże Torres de Satelite w Mexico City projektu L. Barragána, rys. autora; 16 Fontanna Kochanków w Cuadra San Cristóbal, domena publiczna; 17 Ogród projektu G. Jekyll przed rezydencją Greywalls w Gullane, fot. Wendy Gruver; 18 Brama w Walled Garden w Roushamprojektu E. Lutyensa, archiwum DiM; 19 Ogród Munstead Wood w Busbridge projektu G. Jekyll, Linda A. Chisholm, History of landscape design in 100 gardens, Portland 2018; 20 Rezydencje projektu E. Lutyensa, Brown, Gardens of a golden afternoon. The story of a partnership: Edwin Lutyens and Gertrude Jekyll, London 1982; 21 Rezydencje Knole w Sevenoaks projektu E. Lutyensa, rys. autora; 22 Most Alamillo w Sewilli projektu S. Calatravy, fot. Alexander Torovic / shutterstock.pl; 23 Most nad Salginą w Schiers projektu R. Maillarta, domena publiczna; 24 Wejście do paryskiego metra projektu H. Guimarda, fot. Jerome Labouyrie / shutterstock.com; 25 Most Konstytucji w Wenecji projektu S. Calatravy, domena publiczna; 26 Kolumnada Bazyliki A. Palladia, Guido Beltramini, Andrea Palladio atlante delle architetture, Marsilio, 2000; 27 Schematy willi A. Palladia, rys. autora; 28 Villa Rotonda w Vicenzie projektu A. Palladia, starmaro / shutterstock.com; 29 Villa Rotonda w Vicenzie projektu A. Palladia, fot. Giorgio Perpoli / shutterstock.com; 30 Bazylika A. Palladia w Vicenzie, fot. Aliaksandr Antanovich / shutterstock.com.

ROZDZIAŁ 5. PROPORCJE

1 Michał Anioł, Dawid, archiwum DiM, 2,3 Złoty podział dla trójkąta i spirali, rys. autora; 4 Dom wg typowego projektu dla lat 1950–1980, fot. Jiří Zelenka, CC 4.0; 5 Siedziba brazylijskiego Sądu Najwyższego projektu O. Niemeyera, rafastockbr / shutterstock.com; 6 Katedra Matki Bożej z Aparecidy projektu O. Niemeyera, fot. Waldemar Manfred Seehagen / shutterstock.com; 7 Brazylijskie Muzeum Narodowe projektu O. Niemeyera, rys. autora; 8 Brasília, zdjęcie lotnicze, pikrepo.com; 9 Potrójny most w Lublanie projektu J. Plečnika, fot. Milan Tomazin / shutterstock.com, 10–12 Detale projektu J. Plečnika, fot. autora; 13 Potrójny most w Lublanie, fot. Matej Kastelic / shutterstock.com; 14 Wnętrze biblioteki w Exeter projektu L. Khana, fot. Scott Norsworthy; 15 Rzuty wież szkockich zamków, James Steele, Architecture in detail. Salk Institute Louis Kahn, 1996; 16 Plan bazyliki św. Franciszka w Asyżu, James Steele, Architecture in detail. Salk Institute Louis Kahn, 1996; 17 Instytut Salka w San Diego projektu L. Khana, rys. autora; 18 Fontanna przed wejściem do Instytutu Salka, fot. Jason Taellious, CC 2.0; 19 Termy w Vals projektu P. Zumthora, fot. Mariano Mantel; 20 Termy w Vals projektu P. Zumthora, rys. autora; 21 Okładka książki K. Shuzo, Struktura iki, fot. autora; 22 Rzut term w Vals, archiwum DiM; 23 Widok na termy, fot. Andrea Ceriani; 24 Kopuła kaplicy Zygmuntowskiej projektu B. Berrecciego, fot. Paweł Mazur; 25 Wejście do kaplicy, rys. autora; 26 Kaplica Zygmuntowska na tle katedry wawelskiej, fot. Zygmunt Put, CC 4.0; 27 Plac Kapitoliński projektu M. Buonarrotiego, fot. Valerio Mei / shutterstock.com; 28 Plac Kapitoliński projektu M. Buonarrotiego, fot. autora; 29 Palazzo Senatorio na placu Kapitolińskim, fot. Angelika Andrzejewska; 30 É. Dupérac, perspektywa placu Kapitolińskiego, fot. Erich Lessing / akg-images.

ROZDZIAŁ 6. FORMA I TREŚĆ

1 Centrum Heydar Aliyev w Baku projektu Z. Hadid, elnur / shutterstock.com; 2 Gare d’Orsay projektu V. Laloux, L. Magne’a i L. Bénarda, Zairon, CC 4.0; 3 Wnętrze Muzeum Orsay w Paryżu projektu G. Aulenti, fot. autora; 4 Wnętrze biblioteki w Seattle projektu R. Koolhaasa, fot. Philippe Ruault; 5 Siedziba telewizji CCTV w Pekinie projektu R. Koolhaasa i O. Scheerena, Verdgris, CC 3.0; 6 Bryła biblioteki w Seattle, rys. autora; 7 Dziedziniec pałacu Wallensteina – siedziby senatu, ArchiTrav; 8 Plan parteru czeskiej izby poselskiej, rys. autora na podstawie: Adam Čestmír, Česká národní rada: Historické sídlo vývoj českého parlamentarismu, Praga 1990; 9 Plan pierwszego piętra czeskiej izby poselskiej, rys. autora na podstawie: Adam Čestmír, Česká národní rada: Historické sídlo vývoj českého parlamentarismu, Praga 1990; 10 Lokalizacja gmachów czeskiego parlamentu na zdjęciu lotniczym, Google Street View; 11 Manufaktura w Łodzi, fot. Piotr Krajewski; 12 XIX-wieczna fabryka I. Poznańskiego w Łodzi, Bronisław Wilkoszewski, Widoki m. Łodzi z 1896 roku (album), Muzeum Miasta Łodzi; 13 Wnętrze hali fabrycznej, PAP; 14 Łódzkie budynki pofabryczne zaadaptowane na hotel Andel’s, fot. Marek i Ewa Wojciechowscy, CC 3.0; 15 Dom Terroru projektu A.F. Kovácsa, HPL17 / shutterstock.pl; 16 Logotyp Muzeum Terroru, dzięki uprzejmości Terror Haza; 17 Powstanie w Budapeszcie w 1956 r, archiwum DiM; 18 Czołg na dziedzińcu wewnętrznym Domu Terroru, kcho / dreamstime.com; 19 Muzeum Guggenheima w Bilbao projektu F. Gehry’ego, migel / shutterstock.pl; 20 Muzeum Guggenheima w Nowym Jorku projektu F.L. Wrighta, rys. autora; 21 Wnętrze Muzeum Guggenheima w Bilbao, domena publiczna; 22 Widok na muzeum od strony rzeki, domena publiczna; 23 Elewacja domu J. Soane’a, fot. Daniel Lange / shutterstock.com; 24 Rzut Banku Anglii projektu J. Soane’a, domena publiczna; 25 Wnętrza domu J. Soane’a, domena publiczna; 26 Willa Na Skarpie w Warszawie projektu B. Pniewskiego, fot. autora; 27 Elewacja willi z dawną lożą masońską, fot. autora.

ROZDZIAŁ 7. CZĘŚĆ I CAŁOŚĆ; 1 Herb z galerii w rezydencji Haddon Hall w Bakewell, fot. autora; 2 Plan rezydencji Greywalls w Szkocji projektu E. Lutyensa, Architectural Monographs 6: Edwin Lutyens, Londyn 1979; 3 Kamienica w Warszawie uznana za zabytek, fot. Kuba Jurkowski; 4 Osiedle Gropiusstadt projektu W. Gropiusa, PAP; 5 Wysokościowiec Ideal w Berlinie projektu W. Gropiusa, fot. Rolf Koehler / bpk; 6 Urbanistyka Gropiusstadt, rys. autora; 7 Plan Paczkowa z czasów średniowiecza i rekonstrukcja pierwotnego podziału działek, Zabytki urbanistyki i architektury w Polsce. Odbudowa i konserwacja, red. W. Zin, t. I, Miasta historyczne, Warszawa 1986; 8 Ulica z widokiem na kościół, C. Sitte, „Sztuka budowania miast”, Town Planning in Practice. An Introduction to the Art. Of Designing Cities and Suburbs by Raymond Unwin; 9 Paczków, układ miasta średniowiecznego, domena publiczna; 10 Plac Vendôme projektu J. Hardouina-Mansarta, domena publiczna; 11 Plac Vendôme na starej pocztówce, domena publiczna; 12 Fasada placu i przyległa zabudowa, rys. autora; 13 Jarmark św. Owidiusza na placu Vendôme, rycina z XVIII w., Jarkark Collection Joinville / akg images; 14 Defilada budowniczych z makietą PKiN, Warszawa 1952 r., PAP; 15 Detal na fasadzie warszawskiego MDM projektu J. Sigalina, Z. Stępińskiego, S. Jankowskiego i J. Knothego, archiwum DiM; 16 Pochód młodzieży na placu Konstytucji, Warszawa 1952 r, domena publiczna; 17 Plakat propagandowy z czasów stalinizmu, Agata Passent, Pałac wiecznie żywy, Warszawa 2004; 18 Ulica S. Wyspiańskiego w Warszawie projektu J. Nowickiego, fot. Mateusz Grochocki / East News; 19 Ulica Kubusia Puchatka w Warszawie projektu Z. Stępińskiego, fot. Michał Tomasini; 20 Welwyn Garden City projektu L. de Soissons’a, Louis de Soissons, Arthur WM. Kenyon, Site planning in practice at Welwyn Garden City, London 2017; 21 Widok jednego z dziedzińców, rys. autora; 22 Parcelacja terenu, Historic Environment Scotland; 23 Welwyn Garden City z lotu ptaka; 24 Royal Crescent w Bath projektu J. Wooda jr., Louis de Soissons, Arthur WM. Kenyon, Site planning in practice at Welwyn Garden City, London 2017, fot. Ian Woolcock / dreamstime.com; 25 Plan zespołu: fasada z przyległą zabudową, rys. autora; 26 Royal Crescent i Royal Circle z lotu ptaka, visitbath.co.uk; 27 Tył zabudowy Royal Crescent, fot. Alexey Fedorenko / shutterstock.com.

ROZDZIAŁ 8. BUDOWANIE

1 Brama Lwów, Mykeny, archiwum DiM; 2 Wieża Einsteina projektu E. Mendelsohna, peeradontax / shutterstock.com; 3 Szkic koncepcyjny E. Mendelsohna, AIP / Archive; 4 A. Einstein na tarasie wieży Einsteina, AIP / Archive; 5 Przekrój wieży Einsteina, rys. Czesława Bieleckiego; 6 Lokomotywa projektu R. Loewy’ego, domena publiczna; 7 Dom handlowy Kameleon we Wrocławiu projektu E. Mendelsohna, fot. Myriam Thyes, CC 3.0; 8 Koloseum w Rzymie, fot. autora; 9 L. Pearson, dom opieki dla starych rybaków, Bartlett designs. Speculating with architecture, red. L. Allen, I. Borden, N. O’Hare, Neil Spiller, 2009; 10 Typowa amerykańska stacja benzynowa, domena publiczna; 11 Warstwy budynku. Schemat 7S autorstwa S. Branda, rys. autora; 12 Ruiny starówki w Gdańsku, fot. Kaziemier Lelewicz / Muzeum Gdańska; 13 Ruiny Starego Miasta w Warszawie, Narodowe Archiwum Cyfrowe; 14 Plan warszawskiego Śródmieścia w 1939 i w 1965 r., MDM. Marszałkowska 1730–1954, oprac. S. Jankowski, Warszawa 1955; 15 Zawalenie się dzwonnicy św. Marka w Wenecji, domena publiczna; 16 Reichstag w Berlinie projektu P. Wallota po odbudowie N. Fostera, fot. Laura Hoffmann, CC 2.0; 17 Lotnisko w Hongkongu projektu N. Fostera, domena publiczna; 18 Tłumy w hali głównej lotniska w Hongkongu, domena publiczna; 19 Budynek banku HSBC w Hongkongu projektu N. Fostera, Norman Foster Foundation; 20 Wnętrze hali lotniska w Hongkongu, domena publiczna; 21 Akwedukt Pont-du-Gard, fot. Eric Isselee / shutterstock.com; 22 T. Cole, Ruiny akweduktu w pobliżu Rzymu, archiwum DiM; 23 Rzymskie kanały, akwedukty, termy i cyrki ok. r. 250 n.e., rys. autora; 24 Droga w Stambule przebiegająca przez pozostałości akweduktu z IV w., domena publiczna; 25 Monticello projektu T. Jeffersona, domena publiczna; 26 Widok na Monticello, domena publiczna; 27 Rozbudowa Monticello wg S. Branda, Stewart Brand, How buildingd learn? What happens after they’re build?, 1994; 28 Ch.W. Peale, portret Thomasa Jeffersona, domena publiczna; 29 Rotunda Uniwersytetu Wirginii, domena publiczna / Small Special Collections Library, University of Virginia projektu T. Jeffersona; 30 T. Jefferson, szkic Rotundy Uniwersytetu Wirginii, rys. autora.

ROZDZIAŁ 9. WŁASNOŚĆ I ROZWÓJ

1 Mozaika rzymska, archiwum DiM; 2 Osiedle Za Żelazną Bramą projektu J. Czyża, J. Furmana, A. Skopińskiego i J. Józefowicza, fot. Andrzej Rybczyński / PAP; 3 Osiedle Za Żelazną Bramą projektu J. Czyża, J. Furmana, A. Skopińskiego i J. Józefowicza, fot. Grażyna Rutkowska / NAC; 4 Elewacja bloku w osiedlu Za Żelazną Bramą, fot. Grażyna Rutkowska / NAC; 5 Reurbanizacja osiedla Za Żelazną Bramą, rys. autora; 6 Zdjęcie lotnicze centrum Paryża, Google Street View; 7 C. Pissarro, Bulwar Montmartre w zimowy poranek, domena publiczna; 8 Tabliczka bulwaru Haussmanna, fot. autora; 9 Zakres przebudowy w otoczeniu placu Opery i bulwaru Haussmana, rys. autora; 10 Central Park projektu F.L. Olmsteda i C. Vauxa, AirPano; 11 Mapa Central Parku, Library of Congress, Geography and Map Division; 12 Central Park w krajobrazie miasta, fot. Anne Czichos / shutterstock.com; 13 Central Park w krajobrazie miasta; 14 Wielki Pożar Londynu, autor nieznany, Museum of London; 15 Wariantowanie wymiarów kwartału wg P. Panerai i D. Mangina, rys. autora na podstawie: David Mangin, Philippe Panerai, Projet urbain, Marseille 2005; 16 Wariantowy podział i zagospodarowanie działki 1080 m2, rys. autora na podstawie: David Mangin, Philippe Panerai, Projet urbain, Marseille 2005; 17 Plany odbudowy Londynu po pożarze z 1666 r., domena publiczna; 18 Plac Amfiteatru z lotu ptaka, fot. Stefano Guerrini; 19 Widok z dawnego wejścia do amfiteatru, rys. autora; 20 Rozwinięcie fasad placu, rys. autora; 21 Struktura tkanki miejskiej, Taisuke Kuroda, Lucca 1838. Trasformazione e riuso dei ruderi degli anfiteatr romani in Italia, Lucca 2008; 22 Wnętrze Szpitala św. Jakuba projektu F. da Volterry i C. Maderno, domena publiczna; 23 Plan Rzymu G. Nollego z zaznaczonym Szpitalem św. Jakuba, domena publiczna; 24 Widok na Szpital św. Jakuba z ulicy Corso, domena publiczna.

ROZDZIAŁ 10. PRZESTRZEŃ PUBLICZNA

1 Place des Vosges w Paryżu, fot. autora; 2 Foro Italico projektu L. Morettiego, fot. autora; 3 Trybuny kortów na Foro Italico, fot. autora; 4 Fontanna, fot. autora; 5 Foro Italico, widok z lotu ptaka, aerial-motion / shutterstock.com; 6 Rynek Główny w Krakowie, widok z lotu ptaka, de Visu / shutterstock.com; 7 Kościół Mariacki przy rynku, fot. Angelika Andrzejewska ; 8 Rynek Główny z Sukiennicami projektu G.M. Padovano, S. Gucciego, przebudowa – T. Pryliński, rys. autora; 9 Regent Street projektu J. Nasha, domena publiczna; 10 Rzut Regent Street, domena publiczna; 11 Wlot z bocznej ulicy na Regent Street, rys. autora; 12 Regent Street ok. 1890 r., domena publiczna; 13 Plac de la Carriere w Nancy, archiwum DiM; 14 Życie miejskie na placu Stanisława w Nancy, fot. Jan Kamphuis; 15 Plan dwóch miast Nancy z 1633 r., Archives Municipales de Nancy; 16 Założenie urbanistyczne łączące dwie częsci miasta, rys. autora; 17 Neue Staatsgalerie projektu J. Stirlinga, bpk / Staatsgalerie Stuttgart / Volker Naumann; 18 Uniwersytet w Leicester projektu J. Stirlinga i J. Gowana, Canadian Centre for Architecture / Richard Einzig; 19 Klub im. Rusakowa w Moskwie projektu K. Mielnikowa, domena publiczna; 20, 21, Przekrój i rzut Neue Staatsgalerie, domena publiczna; 22 Oryginał planu Rzymu autorstwa G. Nollego, domena publiczna; 23–25 Fragmenty planu Nollego z Piazza Navona i Panteonem, domena publiczna.

ROZDZIAŁ 11. PRAWO I PLAN

1 Pomnik A. Lincolna, National Mall w Waszyngtonie, Narenchalla / CC 3.0; 2 Le Corbusier prezentuje projekt Ville Radieuse, Robert Fishman, Urban Utopias in the Twentieth Century. Ebenezer Howard, Frank Lloyd Wright, and Le Corbusier, New York, 1977; 3 Palaia: plac Republiki, wieża zegarowa i kościół św. Marii, rys. autora; 4 Kapitol w Czandigarh projektu Le Corbusiera, fot. Laurian Ghinitoiu; 5 Budynek Sekretariatu, domena publiczna; 6 Porównanie planów Czandigarh i Krakowa z Wawelem w obrębie Plant, rys. autora na planie Czandigarh; 7 J. Lingelbach, Plac Dam z nowym ratuszem w budowie, Amsterdam Museum / domena publiczna; 8 Rozwój terytorialny Amsterdamu, rys. autora na podstawie Fred Feddes, Millennium of Amsterdam. Spatial history of a marvellous city, Bussum 2014; 9 Budynek projektu M. de Klerka na Vrijheidslaan w Amsterdamie, fot. autora; 10 Ekonomia obwarzanka, model ekonomiczny K. Raworth, rys. autora na podstawie: Edwin Benedykt, Zjeść ciastko i mieć ciastko, „Polityka” 33/2021; 11 Rue de la Paix w Paryżu, 1860, domena publiczna; 12 Widok z ulicy de l’Université na wieżę Eiffla, fot. autora; 13 Rozrzeźbienie fasady paryskiej, fot. autora; 14 Niezmienność przekroju ulicy paryskiej na przestrzeni 200 lat, rys. autora na podstawie: David Mangin, Philippe Panerai, Projet urbain, Marseille 2005; 15 Plac Dauphine w Paryżu, domena publiczna; 16 Nadmorski bulwar w Tel Awiwie, StockStudio Aerials / shutterstock.com; 17 Plan Tel Awiwu sir Patricka Geddesa, Tel Aviv City Council Historic Archive; 18 Dzielenie działek miejskich na wydmach Jaffy, domena publiczna, 19-24 Modernistyczne kamienice w Tel Awiwie, Sur les traces du modernisme: Tel-Aviv, Haifa, Jerusalem, bm. 2004; 25 Makower House w Jerozolimie projektu A. Friedmana i M. Rubina, David Kroyanker, Jerusalem. Architecture, 2003; 26 Grób Absaloma w Jerozolimie, David Kroyanker, Jerusalem. Architecture, 2003; 27 Ściana Płaczu w Jerozolimie, Bill Perry / shutterstock.com; 28 Widok na pomnik Waszyngtona, National Mall w Waszyngtonie, fot. autora; 29 Widok na National Mall od strony Kapitolu, Photographs in the Carol M. Highsmith Archive, Library of Congress, Prints and Photographs Division; 30 Plan National Mall z 1901 r., domena publiczna; 31 Ulica San Francisco z widokiem na ocean, ArtTower / pixabay.com; 32 Plan Priene, Bill Perry / shutterstock.com; 33 Plan San Francisco, Florence Lipsky, San Francisco. The grid meets the hills, Marseille 1999; 34, 35 Plan Telegraph Hill w San Francisco z przejściem łączącym dwa poziomy, rys. autora na podstawie: Florence Lipsky, San Francisco. The grid meets the hills, Marseille 1999; 36 San Francisco i most Golden Gate, sakulich / pixabay.com.

ROZDZIAŁ 12. PRZEMIANY; 1 A. Veneziano, Apollo i Dafne, Met Museum, domena publiczna; 2 Montaż hełmu na wieży Zamku Królewskiego, archiwum DiM; 3 Widok Zamku Królewskiego nad wlotem do tunelu, fot. autora; 4 Wnętrze Arkad Kubickiego projektu S. Fiszera, domena publiczna; 5 Zamek Królewski i Arkady Kubickiego, rys. autora; 6 Zagospodarowanie dawnego koryta rzeki Turii, Lunamarina / canstockphoto.com; 7, 8 Miasteczko Sztuki i Nauki projektu S. Calatravy, GagliardiPhotography / shutterstock.com; 9 Panorama Kansas City z 1869 r., The Kansas City Public Library; 10 Paradoks dwóch miast Kansas City, rys. autora; 11 Melbourne, zdjęcie lotnicze najstarszej części miasta, Google maps; 12 Łańcuch Hoddle’a, State Library of Victoria; 13, 14, Podział na kwartały i działki systemem Hoddle’a, rys. autora; 15 Melbourne w 1880 r. na rycinie S. Calverta, National Library of Australia; 16 Plan Melbourne z podziałem na działku, koniec XIX w., State Archives of Victoria, Australia; 17 Widok na nową zabudowę starego centrum Melbourne, domena publiczna; 18 Interwencje urbanistyczne Sykstusa V w Rzymie, domena publiczna; 19 G.B. Piranesi, Piazza del Popolo ok. 1750 r., Harris Brisbane Dick Fund, 1937 / domena publiczna; 20 D. Fontana, Stawianie Obelisku Watykanskiego, domena publiczna; 21 Tokio z górą Fudżi w tle, fot. Sean Pavone / shutterstock.com; 22 Hokusai Katsushika, Burza poniżej szczytu góry. 1 z 36 widoków na górę Fudżi, domena publiczna; 23 Tokio z górą Fudżi, fot. Sakarin Sawasdinaka / shutterstock.com; 24 Zabudowa Zatoki Tokijskiej projektu K. Tangego, domena publiczna; 25 Capsule Tower w Tokio projektu K. Kurokawy, rys. autora; 26 Clusters in the Air w Tokio projektu A. Isozakiego, domena publiczna.

STRACONE STULECIE

1 Opakowanie Łuku Triumfalnego w Paryżu, Christo i Jeanne-Claude, 2021, fot. autora; 2 Osłona rusztowań budowy w Paryżu, 2021, fot. autora; 3 I. Mitoraj, Upadek Ikara, przy świątyni w Agrigento, Martina.em / shutterstock.com; 4 M. Abakanowicz, Nierozpoznani, Cytadela w Poznaniu, fot. Sanga Park / shutterstock.com; 5 Dziedziniec Obywatela sztokholmskiego ratusza projektu R. Östberga, fot. autora; 6 Sala Niebieska ratusza w Sztokholmie, fot. autora.

Indeks

Poniższy indeks obejmuje nazwy osobowe, geograficzne, miejscowe, miejskie oraz terminy architektoniczne. Numery stron zapisane kursywą odsyłają do podpisów pod ilustracjami.

Aalto, Alvaro 110, 158, 217

Abakanowicz, Magdalena 356

aglomeracja 8, 42, 64, 90

Agrigento 354

akademik w MIT (Massachusetts Institute of Technology) 217

akwedukt 56, 132, 231, 234, 344

akwedukt Aqua Felice 344

akwedukt Aqua Marcia 344

akwedukt Aqua Virgo 234

akwedukt Pont du Gard 233, 234

aleja Generała Karola Świerczewskiego (Warszawa) 326

Aleksander Macedoński 320

Alexander, Christopher 72, 234, 270, 271, 278

Alhambra 116, 330

amfiteatr 80, 258, 260–261, 320, 354

amfiteatralne widownie 110

Amsterdam 58, 60, 298, 301–303, 335

Andō, Hiroshige – zob. Hiroshige

Angkor Wat 28

Ann Arbor 90

Antarktyda 42

Archigram (grupa) 76, 120

architecture of the New 286

architektura bengalska 145

architektura dominant 185

architektura funkcjonalna 85, 158

architektura gregoriańska 210

architektura hi–tech 20, 77

„architektura kiełbasiana” 132

architektura komercyjna 171, 279

architektura miasta 106

architektura miast średniowiecznych 193

architektura minimalizmu 77

architektura mobilna 76–77, 145

architektura neutralna 77

architektura Nowego – zob. architecture of the New

architektura nowoczesna 20, 73, 166

architektura okrętowa 302

architektura organiczna 20

„architektura pompierska” 162

architektura socrealistyczna 201

architektura spadochronowa 41

architektura tła 10, 132, 185

arena 260–261, 357

Arezzo 260

ariergarda 166

arkadowe bramy 260

arkady 128, 234, 278, 326

Arkady Kubickiego 326

Aron, Raymond 283

art déco 217

Arup, Ove 76, 110

Arystoteles 60, 73, 102, 116, 152

Asplund, Gunnar Erik 110

Asyż 145

Ateny 64

Atlantyda 42

atrium 286

Aulenti, Gae 158

Aurlandsfjord 70

Auschwitz 133

Australia 71, 110–111

Austro-Węgry 56

awangarda 9, 120, 166, 184, 200, 286

Babilonia 28

Bach, Jan Sebastian 210

Baker, Herbert 182, 298

Baku 158

Bangladesz 145

bank nieruchomości 98

Barcelona 56, 106, 278

barok 166, 182, 196, 282, 344

Barragán, Luis 102, 116–117, 286, 357

Bath 208, 210, 283

Bauhaus 188, 216, 310

bazalt 272

bazylika 24, 85, 126, 128–129, 145, 156, 344

bazylika Palladia 126, 128,

bazylika św. Franciszka (Asyż) 145

bazylika św. Piotra 156, 344

Beauvois, Daniel 266

Beaux-Arts 162, 211

Beck, Henry 50

Bełżec 29

Bénard, Lucien 158

Benedykt XIV 290

Benevolo, Leonardo 240

Bennelong Point 110

Berlage, Hendrik Petrus 302

Berlin 56, 183, 188, 216, 226–227

Bernini, Giovanni Lorenzo 156

Bernini, Pietro 24

Berrecci, Bartolomeo 152

beton 21, 117, 124, 130, 140, 144, 216, 270, 298, 299

beton brut 140, 299

bezdomność 94, 117

bezład przestrzenny 322, 354

Białe Miasto – zob. Tel Awiw

Białoruś 71, 292, 355

Biały Dom 316

biblioteka Akademii Phillips Exeter 145

biblioteka Laurenziana 25

biblioteka w Seattle 160, 162, 162, 354

Bilbao 177, 178–179, 178

Birmingham 88

biuro OMA (Office for Metropolitan Architecture) 162

biznesowe city 316

Blenheim 36, 37

blokowa zabudowa osiedli 200

blokowisko 9, 188, 202, 244, 274

Bloomberg, Michael 46, 80

Bluestonehenge 32

Boffo, Francesco 24

Bofill, Ricardo 330

Bogota 97–100, 98, 210, 355

Bolonia 344

Bombaj – zob. Mumbaj

Bonaparte, Napoleon 196, 278

Botta, Mario 211

Botticelli, Sandro 102

brama 16, 117, 166, 170, 193, 260, 282

Brâncuşi, Constantin 178

Brand, Stewart 220, 228

Brandi, Cesare 226

Brandt, Willy 188

Brasília 134, 136–137, 136

Brazylia 298

Bridgeman, Charles 36

Britz 188

Broadway 47, 80, 210

Brooklyn 42

Brown, Lancelot „Capability” 16, 36–37, 36

brownfield 52, 290

„brukselizacja” 307

bryła 6, 12, 14, 20, 84, 106–107, 111–112, 121, 128–129, 132, 137, 140, 145, 148, 152, 162, 217, 282, 286, 312

brzydota 10, 12, 46, 102–103, 120–121, 133, 240, 292, 353

Buckow 188

Budapeszt 56, 172, 175,

budownictwo 8, 14, 98, 216, 220

budynek Banku Anglii 182–183

budynek brazylijskiego Muzeum Narodowego 136

budynek brazylijskiego Sądu Najwyższego 136

budynek Narodowego Banku Polskiego (Warszawa) 182

budynek Sądów Grodzkich (Warszawa) 182, 326

budynek Sejmu (Warszawa) 182

budynek Uniwersytetu Leicester 286, 286

budynek Uniwersytetu Wirginii 238, 238

budynek z kapsułami mieszkalnymi 349

budynek-maszyna 158

Bufalini, Leonardo 291

bulwar 248,

bulwar Haussmanna 248, 306

bulwar Peryferyjny 47

Bundestag 227

Buonarroti, Micheangelo 152, 156, 156

Burdett, Ricky 136

Burton, Decimus 278

Burton, James 278

Calatrava, Santiago 123–125, 124, 330, 330, 357

Calvert, Samuel 339

Canale Grande 124

Canberra 136, 313

Capsule Tower 350

Carrara 270

Casa Batlló 106

Casa Milà 106

Casablanca 64

CCTV – zob. siedziba telewizji CCTV

Central Park 178, 251–253, 252

Centrum Heydar Aliyev 158

centrum miasta 47, 50, 76, 110, 193, 244, 274, 298

Centrum Nauki NEMO (Amsterdam) 302

Centrum Pompidou 74, 76–77, 76, 80, 158

Cesarstwo Japonii 348; zob. także Japonia

cesarz Mutsuhito – zob. Mutsuhito

Champ-Élysées 278

Charing Cross 52, 278

Check Point Charlie 174

Chek Lap Kok (wyspa) 230

Chesterton, Gilbert Keith 188, 323, 353

Chiny 28, 230

Choay, Françoise 292

Chopin, Fryderyk 196

Christo 353

Churchill, Winston 37, 212

CIAM (Międzynarodowy Kongres Architektury Nowoczesnej) 166, 184

ciąg Fibonacciego 130

City Beautiful (ruch) 252, 275

Ciudad de las Artes y las Ciencias – zob. Miasteczko Sztuki i Nauki

Coco Chanel 196

cokół 111, 156, 170, 270, 278, 321

Cole, Thomas 234

Condominium 1 16

Copacabana (plaża) 136

Copaken, Jon 90

corbusierowski 244

Corner, James 46

Cornwall Terrace 278

Costa, Lúcio 136

Courbet, Gustave 196

Crockerel, Charles R. 278

Cuadra San Cristóbal 116

cul-de-sac 206

Cytadela (Poznań) 355

Cytadela (Warszawa) 270

Czandigarh 136, 290

Czerwono-niebieskie krzesło 106, 106

Czyż, Jerzy 244

Da Sangallo, Antonio 264

da Volterra, Francesco 264, 264

dach stalowo-szklany 124

Daleki Wschód 42, 95

Dallas 124

Dam Square (Amsterdam) 302

Dania 56

David, Joshua 46

de Arce, Rodrigo Perez 290

de Bono, Edward 211

de Corny, Emmanuel Héré 282

defensible space 252

deformacja 129

deformowanie 307, 313

de Klerk, Michel 302, 302

dekoncentracja zabudowy 275

dekonstrukcja 129

de la Mothe Cadillac, Antoine 88

De Sanctis, Francesco 24

design 21, 46, 50, 56, 106–107, 217, 220, 354

designer 12, 124, 354

Design Museum 162

design urban – zob. urban design

detal 60, 107, 124–125, 132, 140, 141, 170, 178, 182, 200, 202, 216, 224, 244, 270, 282, 310, 326

Detroit (miasto) 57, 87–88, 88, 90, 90, 98

Detroit (rzeka) 87

development 9

deweloper 12–13, 148, 264, 278, 290–291, 338, 353–354

Deyna, Kazimierz 6

Dhaka 64, 145, 290, 298

Dokument z Nara o autentyzmie 226

dom czynszowy 244

dom handlowy Kameleon 217

dom jednorodzinny 133

dom Johna Soane’a 182, 183, 355

dom Müllerów 82, 84, 84

Dom nad Wodospadem 8, 19–21, 20, 220, 354

dom pani Schröder 105, 106, 107, 302, 355

dom Rembrandta 303

Dom socjalny im. Piotra Kropotkina 94, 94

dom spółdzielczy 244

dom szeregowy 85, 106

Dom Terroru (Budapeszt) 172, 174, 175

dom towarowy 20, 279, 307

dom towarowy Liberty 279

dom towarowy Samaritaine 307

dom-silos 216

dom-transatlantyk 216

domus 320

Dostojewski, Fiodor 16

Downing, Andrew Jackson 316

Dublin 102

Duchamp, Marcel 102, 103, 120, 353

Dupérac, Étienne 156

Dürer, Albrecht 120

Duszeńko, Franciszek 28, 28

dziedziniec 116, 128, 144–145, 157, 166, 166, 175, 244, 266, 298

dzielnica IV (dzielnica Paryża) 76

Dziesiąta Aleja 46

dzwonnica św. Marka w Wenecji 226

dźwigar 76, 76

Dżakarta 64, 66

Edo 348–349

efekt Bilbao 178

Egipt 28, 32

Eichmann, Adolf 28–29

Einstein, Albert 152–153, 217, 357

Eko (wioska w Nigerii) 64

ekonomia obwarzanka 302

El Malecon 278

elewacja 14, 76, 76, 84, 128, 140, 174, 183, 196, 210, 224, 279, 310

Emerson, Ralph Waldo 102

Empire State Building 46

esplanada 312

Espoo 217

Estonia 56, 144

Evelyn, John 278

Exeter 56

Fabryki Poznańskiego 170

Fallingwater – zob. Dom nad Wodospadem

Farell, Terry 52

fasada 60, 76–77, 84, 107, 130, 145, 148, 156–158, 170, 178, 182–183, 196, 200, 200, 210, 216, 248, 266, 278, 306–307, 327

Faulkner, William 10, 261

Ferrara 344

Fiszer, Stanisław 326, 326

Fletcher, Banister 32

Flint 90

Florencja 152, 260

folly 37

Fontana, Dominico 344, 344

fontanna Barcaccia 24

fontanna di Trevi 234

Fontanna Duchampa 102

fontanna Kochanków 116

form follows function 158, 179

formy organiczne 124, 216

Foro Italico 183, 268, 270, 270

Fort Worth 144

fortyfikacja 260

Fosse Way 56, 56

Foster, Norman 211, 230–231, 230, 286

fotomontaż 77

Franciszek Józef 40, 56

Franklin, Benjamin 238

Friedman, Yona 76, 348

Friends of High Line (stowarzyszenie) 46

Fudżi 348, 348

funkcjonalizm 84–85, 110, 158

Furman, Jan 244

Galeria Kimbell 144

Gall Anonim 274

Gare d’Orsay – zob. Muzeum Orsay

Gaudí, Antonio 106–107, 125, 140

Gdynia 312

Geddes, Patrick 310–311, 310

Gehry, Frank 111, 178, 178–179, 182

geometria 7, 32, 111–112, 120, 130, 132, 144, 166, 182, 184, 206, 244, 256, 260–261, 266, 282, 306–307, 313, 320

getto 28, 90, 244, 334

gettoizacja 188

gęstość zabudowy 67, 130–131, 188, 244

Giacomo della Porta 344

Giedion, Sigfried 11, 129

Gierek, Edward 326

Giuliani, Rudolph 46

Giza 32, 124

Glancey, Jonathan 136

Główne Miasto (Gdańsk) 224

Gombrowicz, Witold 102, 355

gotyckie sklepienie 112

gotyk mazowiecki 225

Gowan, James 286

Góry Skaliste 238

Granada 116

grande avenue 316

Great Marlborough Street 279

Grecja 42, 354

Green Belt 52, 52

Green Deal 253

greenfield 52

Grenlandia 42

Griffin, Walter Burley 313

Grochowiak, Stanisław 121

Gropius, Walter 188, 188

Gropius Passagen (galeria handlowa) 188

Gropiusstadt 187, 188, 188, 354

Grób Absaloma 312

Grzegorz XIII 344

Gucci, Santi 274

Gueffier, Étienne 24

Gugalun (rodzina) 148

Guimard, Hector 124, 124, 216

Gullane 120

Guy, Matthew 339

gzyms 170, 174, 183, 278, 306

Habermas, Jürgen 73

Hadid, Zaha 158

Hahn, Ludwik 28

Hammond, Robert 46

Hampstead 52

Haneda – zob. port lotniczy Haneda

Hansen, Oskar 76–77, 206, 221

Harari, Yuval Noah 70, 90

Hardouin–Mansart, Jules 196, 196

Haupt, Adam 28

haussmanizacja 248

Haussmann, Georges-Eugène 132, 246, 248, 354, 357

Hawana 278

Heathrow – zob. lotnisko Heathrow

Heidegger, Martin 72

Hemingway, Ernest 95, 326

Herbert, Zbigniew 37, 202

Herkulanum 42

High Line 44, 46, 46–47, 355

Highclere Castle 37

Hippodamos z Miletu 320

Hiroshige 348

Hitler, Adolf 174, 183, 270

Hoban, James 316

Hoddle, Robert 338

Hoddle Grid – zob. ruszt Hoddle’a

Hokusai 348, 348

Holandia 106, 350

Horthy, Miklós 174

Hotel Imperialny 350

hôtel particulier 197

hotel Ritz (Paryż) 196

Howard, Ebenezer 206, 206, 331

hrabstwo Jackson 334–335

hrabstwo Johnson 334–335

hrabstwo Massac 57

Hryniewiecki, Jerzy 8

Husserl, Edmund 73

Ideal (Berlin) 188

idiogram 144

iglica 226

iki (japońska estetyka) 148–149

Île-de-France 72

Illinois 57

Imperium Rzymskie 56

inclusionary zoning – zob. inkluzywne strefowanie

Indie 298

industrializacja 200

infrastruktura 47, 57, 98, 130–131, 234, 293

inkluzywne strefowanie 95

Instytut Salka (San Diego) 145

insula 320

inwestor 8, 12–13, 80, 124, 148, 183, 192, 196, 212, 275, 283, 306, 323, 334, 344–345, 353–354, 356

Ionesco, Eugène 60

Ioppe – zob. Jafa

Irak 32, 317

Irzykowski, Karol 158, 182, 192

Isozaki, Arata 350

Istambuł – zob. Stambuł

Izrael 90, 216, 310, 313

Jacobs, Jane 80, 88, 340

Jafa 310

Jankowski, Stanisław 200, 202, 326

Japonia 348, 350

Jawa (wyspa) 70

Jeanne-Claude 352

jednostka mieszkaniowa 244

Jefferson, Thomas 238, 239

Jekyll, Gertruda 120–121

Jencks, Charles 36, 98, 286

Jerozolima 29, 124, 132, 309–310, 334

Johnson, Philip 286

Jokohama 64, 348

jońska kolumna 210

jońskie miasto 320

Joyce, James 102, 355

Józefowicz, Jerzy 244

Justynian 64

Kafka, Franz 350

Kahn, Louis 142, 144–145, 290

Kair 137

Kalifornia 334

Kalkuta 64

Kambodża 28

kamienica 16, 60, 76, 85, 132, 166, 174, 192, 224, 260, 274, 306–307, 311, 320, 326, 353

kamienica Johna (Warszawa) 326

kamienica Lejba Osmosa (Warszawa) 184

kamień jerozolimski – zob. meleke

kamień królewski – zob. meleke

kanon 7, 10–12, 15, 37, 102, 121, 184, 256, 355, 357

Kansas City 333–334, 334, 338

Kansas City (KCK) 333–334, 334

Kansas City (KCMO) 333–334, 334

Kant 212

Kapitol (USA) 316

kaplica Zygmuntowska 151–152, 152, 220

Karlsruhe 189

Karpaty 70

Karta ateńska 184

Karta waszyngtońska 226,

Karta wenecka 226, 290

kaskada 20, 37, 110, 145, 162

Kasparow, Garri 210

katedra 20, 37, 110, 145, 162

katedra Notre-Dame (Paryż) 226

katedra wawelska 152

Katsushika, Hokusai – zob. Hokusai

Kaufmann, Edgar Jonas 20–21

Kawasaki 348

Kazimierz (dzielnica Krakowa) 275

Kazimierz Dolny nad Wisłą (miasto) 141

Kent 182

Kieślowski, Krzysztof 331

Kijów 56

Kikutake, Kiyonori 348–349

King Cross 207

King, Marques 291

klasztor 145, 158, 193, 260

Klub im. Rusakowa 286

Knothe, Jan 202, 326

Kobro, Katarzyna 102

kolej naziemna 52

Koloseum 220

Kolumbia 98

kolumna 140, 144, 156, 196, 278

kolumna Trajana 196

kolumna Zygmunta 326

kolumnada 24, 128, 330

kompozycja urbanistyczna – zob. urban design

konceptualizm 129

kondygnacja 84, 128, 130, 133, 156, 244, 338, 350

Konieczny, Robert 20, 21

konstruktywistyczna stylistyka 106

kontener 6, 95, 132

konurbacja 64, 257

konwencja estetyczna 106, 211

Koolhaas, Rem 162, 162–163, 290

Kopenhaga 56, 60

kopuła 112, 124, 128, 152, 238, 344

Korczak, Janusz 28

korytarz ekologiczny 47, 70

korytarz widokowy 47, 67, 140

kosmiczne konstrukcje 76

Koszczyc-Witkiewicz, Jan 141

kościół Marii Panny w Dreźnie 227

kościół Oude Kerk 302

kościół Sagrada Familia 125

kościół Sant’Agnese 290

kościół św. Aleksandra w Warszawie 225

kościół św. Anny w Warszawie 326

kościół Trinità dei Monti 24

Kovács, Attila F. 175

Kraj Basków 178

krajobraz miasta 77, 129, 275, 286, 294, 302, 310, 320

Kraków 28, 57, 137, 152, 273, 274, 274–275, 298, 298

Kramer, Piet 302

Krasińska, Ewa 8

Krasiński, Maciej 8

Krassowski, Witold 132

Krier, Rob 290

kromlech 32

Kropotkin, Piotr 94

Królewski Rogal – zob. Royal Crescent

krużganek 158

Kubitschek, Juscelino 136

Kuki, Shūzō 148–149

kultura masowa 77

kultura popularna 129

kultura transnarodowa 256

kultura wysoka 21, 77, 221

kultura zatłoczenia 290

kuluary 166

Kundera, Milan 6

Kuroda, Taisuke 260

Kurokawa, Kisho 350

Laboratorium Jonasa Salka 144

Lagos 64

Laguna Wenecka 226

La Jolla 144

Laloux, Victor 158

Lam Chau (wyspa) 230

Lampedusa, Giuseppe Tomasi di 46

land art 353

Lang, Fritz 47, 56

La Rambla 278

La Rotonda – zob. Villa Rotonda

lastriko 140

Le Corbusier 14, 15, 76–77, 124, 206, 220, 230, 244, 290, 294, 297–299, 298, 306, 322, 331

L’Enfant, Pierre Charles 238, 316

Le Vau, Louis 316

Lebenswelt – zob. świat życia

Lem, Stanisław 353

Le Marais (dzielnica Paryża) 76, 307

Leszczyńska, Maria 282

Leszczyński, Stanisław 282–283

Levittown 206

Lewis (wyspa) 29

Lincoln 56,

Lincoln Square 338

Lingelbach, Johannes 302

lista światowego dziedzictwa UNESCO 106, 136, 148, 224

Liverpool 286

Lizbona 124

lizena 278

Loewy, Raymond 216, 217

lofty u Scheiblera 8

loggia 84

Lombardia 107

Londyn 42, 50, 50, 52, 52, 56, 64, 136–137, 162, 182, 207, 230, 256, 256, 277–278, 290

Loos, Adolf 84, 84–85

Lorenz, Edward 330

Lorenzo, Giovanni 24

Los Angeles 64

Lotaryngia 282

lotnisko Heathrow 230

lotnisko Johna F. Kennedy’ego 110

lotnisko w Hongkongu 228, 230, 230, 234

loża masońska 182

Lublana 138, 140–141, 141

Ludwik Filip 196

Ludwik XIV 196

Ludwik XV 282, 294

Luizjana 238

Lukka 258, 260, 260–261, 354

Lutyens, Edwin 120–121, 120, 298

Luwr 248

Lynch, Kevin 67

Lyndon, Donlyn 16

Ład przestrzenny 9, 13, 133, 248, 266, 292, 322

łańcuch Hoddle’a 338, 339

Łódź 8, 57, 169–170, 170, 192, 216

łuk 111, 132, 136, 282

Łuk Triumfalny 352, 353

Łukin, Władimir 200

MacCormac, Richard 279

machine à vivre – zob. maszyna do życia

Mackintosh, Charles Rennie 8, 216

Maderno, Carlo 264, 264

Madryt 56, 178

Magne, Lucien 158

Maillart, Robert 124, 124

Maillol, Astride 144

Majakowski, Władimir 200

Malá Strana (dzielnica Pragi) 166

Malraux, André 120, 307

„mamucie szafy” 244, 321

Manchester 57, 88, 170

Mandelsztam, Nadieżda 9

Mandelsztam, Osip 132

Mangin, David 256, 306, 313

Manhattan 42, 80, 251–253, 335

Manila 64

mansardowy dach 170, 278

Manufaktura (galeria handlowa) 8, 169–170, 170

Marais – zob. Le Marais

Mariensztat 202, 326

Marks, Karol 72, 196

marmur 145, 178, 270

Masaryk, Tomáš 141, 166, 183

„maszyna do mieszkania” 85, 132, 216

maszyna do życia 41

Mauzoleum Lincolna 316

Mayer, Albert 298

Maylebone Park – zob. Regent Park

McCoy, John Calvin 334

MDM 200, 201, 202

Medellín 64

megastruktura 76, 348

Meksyk (miasto) 42, 64, 116–117, 116

Melbourne 337–340, 339, 340

meleke 310

Mendelsohn, Erich 216–217, 217, 310

menhir 29, 32

Menzies, Robert 110

Metabolism (grupa) 348

metamiasto 64, 66, 70

metro 47, 50, 52, 56, 338, 350

metro londyńskie 49, 50, 50, 52, 56; zob. też „Rura”

metro paryskie 124, 124

Metro Tunnel 338

metropolia 42, 54, 56–57, 64, 117, 170, 207, 266, 310, 339–340, 348, 350

Metropolis (film) 47, 56

Metropolis (miasto) 57, 335

Meyerhold, Wsiewołod 200

Miasteczko Sztuki i Nauki (Ciudad de las Artes y las Ciencias) 330

Miasto nad Wielkimi Jeziorami 88

miasto ogród 205–207

Michał Anioł 25, 130, 152, 156, 156–157, 344

Michigan 88

miejski krajobraz – zob. krajobraz miasta

Mielnikow, Konstantin 8, 286, 286

Międzynarodowy Kongres Architektury Nowoczesnej – zob. CIAM

międzywojnie 90, 244, 298

Milet 320

Missouri 334

Mitoraj, Igor 356

mixed-used structures 158

mobilna fasada 77

modernizm 6, 11, 80, 106, 120, 129, 136, 140, 144, 158, 188, 230, 290, 298, 310–311

modern movement 286

Modigliani, Amadeo 72, 73

Mokotów (dzielnica Warszawy) 286

Monachium 210

Mondrian, Piet 106

monokultura biurowa 316

monokultura przemysłowa 57, 88, 90

Monticello 237–238, 238

Montmartre 321

monumentalizm 192, 278, 286

Moore, Charles 16

Moretti, Luigi 270, 270

Morris, William 279

Moskwa 183, 286, 286

most Alamillo (Sewilla) 124

most Ambassador Bridge 88

most Bornègre 234

most Brookliński 42

most Golden Gate 20, 320

most Harfy – zob. most Złotej Tamy

most Kierbiedzia 326

most Konstytucji (Wenecja) 124

most nad Salginą (Schiers) 124

most Rainbow Bridge 349

most Tartaczny – zob. most Złotej Tamy

most w Stowe 37

most Złotej Tamy 330

Mostar 39, 40, 40, 334

mozaika 241

Mrożek, Sławomir 200

Müller, Franciszek 84

Müller, Milady 84

Mumbaj 64, 64, 66

mural 6

Muranów 244

Mur Chiński – zob. Wielki Mur Chiński

mur Świątyni Jerozolimskiej 28

mury Jerycha 33

Mussolini, Benito 183, 270

Mutsuhito 348

Muzeum Afroamerykanów 317

Muzeum Guggenheima (Bilbao) 177–179, 178

Muzeum Guggenheima (Nowy Jork) 178, 178

Muzeum Historii Polski 270

Muzeum Holokaustu 317

Muzeum Indian 317

Muzeum Mediów – zob. Newseum

Muzeum Muru Berlińskiego 174

Muzeum NEMO 302

Muzeum Niepodległości 225

Muzeum Orsay 158

Muzeum Stirlinga 284, 286, 286

MVRDV 64

Mykeny 110

Nadproże 32

Nagroda Pritzkera 102, 111, 286

Nancy 280, 282–283, 282

Nash, John 14, 278, 278

National Mall (Waszyngton DC) 292, 314, 316–317

neogotyk 225

neoklasycyzm 140

neoklasyczny pałac 76

Neron 294

Neue Staatsgalerie 286

New Urbanism 206

Newman, Oscar 252

Newseum 317

Niemeyer, Oscar 136, 136, 298, 355

Nietzsche, Friedrich 72

Nigeria 64

Nîmes 234

Nizina Wschodnioeuropejska 70

Nolli, Giambattista 288, 290, 290–291, 355

Norwegia 56, 70, 292

Nowa Huta (dzielnica Krakowa) 137, 274

Nowa karta ateńska 184

Nowe Delhi 136, 298

Nowicki, Jacek 202

Nowicki, Maciej 298

Nowy Jork 42, 64, 178, 335

Oakland 15

Oberhauser, Josef 29

obiekty ready made 41, 120

obserwatorium 32, 216

obserwatorium w Poczdamie 216

Ochota (dzielnica Warszawy) 244

oculus 128

Odaiba (wyspa) 349

Odessa 24, 25, 56

oficyna 311

ogrody Knole 120

ogród Munstead Wood 120

ogród Turii 330

Olmsted, Frederik Law 252, 252

Opéra Garnier 248

Opera w Sydney 108, 110, 110–112, 112, 129, 216, 220

ornament 84

ortogonalna siatka 320

ortogonalny układ 320

Orwell, George 210, 230

osiedle BBR 188

osiedle Pruitt-Igoe 98

„osiedle społeczne” 85, 158

osiedle Za Żelazną Bramą 242, 244, 244, 354–355

osiowy układ budynków 145

Oslo 56

ostaniec 9, 200, 244

Östberg, Ragnar 356, 357

Oś Monumentalna 136

Oś Saska 244

ośmiobok 152

Ottawa 136

otwarty plan 145

otwory okienne 84

Oudolf, Piet 46, 46

outdoor 77

owal wpisany w trapez 156

Owidiusz 322

Paczków 192

Padovano, Giovanni Maria 274

Pakistan 145, 298

Pakt amsterdamski 302–303

Palaia 294, 294

palladianizm 125

Palladio, Andrea 126, 128, 128–129, 152, 238, 266

Palazzo dei Conservatori – zob. pałac Konserwatorow

Palazzo dei Senatori – zob. pałac Senatorów

Palazzo Nuovo – zob. Pałac Nowy

Palmanova 189

pałac Alhambra 116, 116

pałac Kolovrat 166

pałac Konserwatorów (Palazzo dei Conservatori) 156

pałac Królów Pruskich 227

pałac Książecy 166

Pałac Kultury i Nauki 270

pałac Kwirynalski 344

pałac Laterański 344

Pałac Nowy 156

pałac Pod Blachą 326

pałac Radziwiłłów – zob. Muzeum Niepodległości

pałac Senatorów (Palazzo dei Senatori) 156

pałac Thuna 166

pałac Wallenstein 166, 166

Panerai, Phillippe 256, 306, 313

Panini, Giovanni Paolo 24

Panteon 124, 225, 290

parcela 184, 196, 311, 338

parcelacja 192, 206, 221, 311, 313

park Cabecera 330

park Güell 125

park Hulne 37

parking podziemny 50, 130

park postindustrialny 178

parlament (budynek) 140, 145, 166–167

Paryż 10, 42, 47, 56, 76–77, 158, 226, 246, 248, 248, 267, 278, 306, 306, 327, 348, 352, 353–354

pasaż 6, 210, 248, 306, 350

patio 230

Patočka, Jan 72

Paweł III 156

Pawilon ZSRR 8

Peale, Charles Willson 239

Pekin 64, 66, 162, 163

Peñalosa, Enrique 98–100

Pendżab 298

Peretti di Montalto, Felice – zob. Sykstus V

Pearson, Luke 220

Peruzzi, Baldassare 264

peryferie 6, 52, 77, 95, 100, 256, 266, 274–275

Pessac 124

Peterson, B. Jordan 352

Piano, Renzo 76, 76, 302

Piazza del Campo 14, 15

Piazza del Popolo 344, 344

Piąta Aleja 47, 210

pierzeja 106, 132, 174, 192, 245, 306, 311

piękno 4, 9–10, 12–14, 20–21, 25, 46–47, 72, 102–103, 106–107, 116–117, 120–121, 124–125, 129, 133, 136, 144, 148, 152, 185, 188, 212, 238, 292, 294, 345, 350, 354, 357

pilaster 170, 278

piramida Cheopsa 32–33, 32

piramida w Gizie 32, 124

Piranesi, Giovanni Battista 344

Pissarro, Camille 248

plac Amfiteatru (Lukka) 258, 260, 260–261

plac Bastylii (Paryż) 47

plac Delfina – zob. Place Dauphine

Place d’Alliance (Nancy) 282

Place Dauphine (Paryż) 306, 306

Place de la Carriére (Nancy) 282, 282

Place des Vosges (Paryż) 267

Place Stanislas (Nancy) 280, 282–283

plac Hiszpański (Rzym) 24

plac Kapitoliński (Rzym) 155–156, 156, 344, 354

plac Konstytucji (Warszawa) 200

plac Rembrandta (Amsterdam) 302

plac Saski (Warszawa) 103

plac św. Piotra (Rzym) 344

plac Trzech Władz (Brasília) 136, 298

plac Unii Lubelskiej (Warszawa) 9

plac Vendôme (Paryż) 195–197, 196, 278

plac w kształcie trapezu 156

plac Wolności (Łódź) 170

plac Zamkowy (Warszawa) 326

planista 12–13, 80, 130, 184, 240, 245, 274, 353–356

plan koła 144

plan kwadratu 144, 152

plan libre 76, 145, 162, 220

plan lokacyjny 192–193, 207

plan Nollego 288, 290, 355

plan ośmioboku 238

planowanie przestrzenne 10, 36, 133, 293

plan „Południe” – zob. Plan Sur

plan przestrzenny 37, 84

Plan Sur 330

Plan Voisin 14, 15

plan West 302

plan Wielkiego Krakowa 275

plan Zuid 302

planowanie przestrzenne 10, 36, 133, 293

Plateau Beaubourg 76

Platon 102, 240

Plečnik, Jože 138, 140–141, 141, 166, 183

Pniewski, Bohdan 182–183, 183, 326

Poczdam 216

podium 110–111

podpory 76, 124, 326

poetyka miasta 102

Polanyi, Karl 264

politikon zoon 60, 73

polityka miejska 99–100

polityka przestrzenna 292

pomnik Bohaterów Warszawskiego Getta 270

pomnik Feliksa Dzierżyńskiego 270

pomnik księcia Richelieu 25

pomnik Marka Aureliusza 156

pomnik Ofiar Treblinki 28

pomnik Waszyngtona 316

Pompeje 42

Pont de Bornègre – zob. most Bornègre

Pont de l’Arpe – zob. most Harfy

pop-art 129, 286

Popper, Karl 241

port lotniczy Haneda 349

portal 116, 170, 224

Portland Place 278

portyk 290

posąg 128, 156, 270

postmodernizm 129

Poundbury 206

powierzchnia mieszkalna 130, 133

poziom koncentracji zabudowy 131

Poznański, Izrael 8, 170

Praga (dzielnica Warszawy) 326

Praga (miasto w Czechach) 56, 166

prawo magdeburskie 274

prawo użyteczności publicznej 266

prefabrykat 9, 321

Priene 13, 318, 320, 320–321

promenada 46–47, 338

proporcje 12, 25, 47, 56, 84, 103, 116, 120–121, 128, 130, 132–133, 137, 140–141, 144–145, 148, 152–153, 156–157, 220, 252, 270, 306–307, 313

Prowansja 234

Pryliński, Tomasz 274

prymitywizm 128, 202

przedmieście 15, 88, 136, 206, 313

przedmioty użytkowe – zob. obiekty ready made

przestrzeń półpubliczna 266

przestrzeń publiczna 10, 12, 16, 66, 98–100, 137, 156, 170, 184, 200, 221, 230, 248, 26–267, 270–271, 275, 278–279, 282, 290–291, 298, 306, 312–313, 316, 345, 354–355

pustostan 94

Puszcza Białowieska 70, 71, 355

pylon 28, 124

Quadal, Martin Ferdinand 36

quasi-metro – zob. TransMilenio

Radykalizm estetyczny 106

Rainaldi, Girolamo 344

Rákosi, Mátyás 174

Ramat Gan 313

ranking Global Economic Power 348

raport Buchanana 50, 52

Rasmussen, Steen Eiler 25

ratusz 282, 313, 350

Raumplan – zob. plan przestrzenny

Raworth, Kate 302

ready made – zob. obiekty ready made

realizm socjalistyczny 200

Regent Park 278

Regent Street 277–279, 278, 354

Rehovot 216

Reichstag 226, 227

Relph, Edward 17, 40–41

renesans 15, 98, 152, 179

renesansowa kopuła 112

Republika Czechosłowacka 166

restrukturyzacja 256, 275

reurbanizacja 244–245

rewitalizacja 178, 248, 275, 326, 339

rewolucja urbanistyczna 99

Reymont, Władysław 8

rezydencja 20, 84, 120, 128, 128, 238, 354

rezydencja Greywalls 120, 120

Rice, Peter 76

Riegl, Alois 225–226

Rietveld, Gerrit 106, 106–107

Rimbaud, Arthur 6

Rimini 344

Rio de Janeiro 70, 136

Rodolfo Pio (kardynał) 156

Rogers, Richard 76, 76, 286

rotunda 37

Rotunda Uniwersytetu Wirginii 239

Rowe, Colin 184, 290

Royal Circus 210

Royal Crescent (Bath) 208, 210, 210

ruch nowoczesnych – zob. modern movement

ruchome schody 76, 76, 326

ruchome stropy 76

Rudow 188

ruiny 28, 37, 110, 216, 224, 226, 260–261, 265, 275, 320, 326, 354

ruiny w Mykenach – zob. Mykeny

ruiny zamku w Wimpole – zob. Wimpole

„Rura” (metro londyńskie) 50, 52

Ruskin, John 226

ruszt Hoddle’a 338

Rutherford, Sarah 36

Rykwert, Józef 4, 10, 33, 193

Rynek Główny w Krakowie 103, 273–275, 274

ryzalit 107

Rzym 25, 42, 56, 56, 220, 234, 234, 262, 264, 264, 268, 290, 290–291, 343–344, 344, 354

Saarinen, Eero 110

Sady Żoliborskie 202

Safe Cities Index 348

Saint Louis 334

Salon Rady Czterystu 128

Salviati, Anton Maria 264

Samos 320

San Diego 144, 145

Sandomierz 274

San Francisco 13, 216, 318, 320, 320

Sankt Petersburg 56

sarkofag 152

Saska Kępa (dzielnica Warszawy) 335

Sauvage, Henri 307

Scheeren, Ole 162

schemat lokacyjny 193

Schiers 124

Schody Hiszpańskie 22, 24–25, 24, 344

Schody Potiomkinowskie 24, 25

Schröder, Truus 105–107, 302

Scott-Brown, Denise 129

Scruton, Roger 12

Sea Ranch 16

secesja 140, 216, 225, 307

Serra, Richard 178, 178

Seul 64

Sevenoaks 120

Sfinks 32

shell and core 170

siatka Hoddle’a 339

Siciński, Karol 141

sieć transportu publicznego 130

sieć ulic 66, 80, 128, 256, 265, 311, 320

siedziba telewizji CCTV (Pekin) 162, 163

Siena 14, 15, 344

Sigalin, Józef 200, 202, 326

Sitte, Camillo 192, 192

skarpa wiślana 327

Skibniewska, Halina 202

skłot – zob. squat

Skopiński, Andrzej 244

skwer 6, 80, 99, 253, 338

slumsy 46, 98–100, 98, 298

Słowenia 140

Soane, John 182–183, 183, 278, 355

socmodernizm 199–202, 349

socrealizm 128, 199–200, 202

Southbank (dzielnica Melbourne) 338

Speer, Albert von 183, 270

Springer, Filip 266

squat 94, 94,

squatters 94, 94, 265

squatting 93–94

Stadio dei Marmi 270

Stalin, Józef 183, 188, 200, 244, 294

stalinizm 137, 200, 202

Stambuł 234

Stare Miasto (Warszawa) 224, 224; zob. też starówka (Warszawa)

starożytna Grecja 56

starówka (Gdańsk) 223, 225

starówka (Warszawa) 222, 224–226, 224, 244; zob. też Stare Miasto (Warszawa)

starówka 222–226

Stary Browar (Poznań) 170

Stary Most (Mostar) 39–40, 40

Stein, Gertruda 15

Steinberg, Saul 6

Stępiński, Zygmunt 202, 202, 326

Stirling, James 120, 284, 286, 286

Stonehenge 31–33, 32, 354

Stratford 207

Streamline Moderne 217

Strynkiewicz, Franciszek 28

Stuttgart 284, 286

styl międzynarodowy 107

styl transnarodowy 107

subregion 340

substandard 94–95, 100

suburbia 136, 206

Sudjic, Deyan 77, 162–163, 178

Sukiennice 274, 274

Supersam 8, 9

Sydney 108, 110, 110, 112, 112, 129, 136, 216, 220

Sykstus V 343–345, 344

symetria 128, 156

system hippodamejski 320

system strefowania 290

Szanghaj 42, 64

Szaroszyk, Piotr 107

Szczygieł, Mariusz 84

Szpital św. Jakuba (Rzym) 262, 264, 264

sztuka nowoczesna 178

sztuka perswazji 179

sztuka prymitywna 120

Szwajcaria 339

Szyller, Stefan 76

Ściana Płaczu 28, 312

średniowiecze 64, 98, 156, 189, 191, 192, 241

Śródmieście (dzielnica Warszawy) 224

świat życia 72–73,

świątynia Ateny 320

Tadż Mahal 116

Tallin 56

Tange, Kenzō 348–350, 348

tektonika bryły 107

Tel Awiw 132, 216, 298, 309–312, 311

Telegraph Hill 320

teleskopowe podpory 76

teoria formy otwartej 76, 220

teoria progów Malisza 130

teren uzbrojony 94

terminal TWA (Nowy Jork) 110

termy Vals 146, 148, 148

Terror Háza – zob. Dom Terroru

The Tube 50; zob. też „Rura”

Times Square 47, 78, 80, 80, 210

Tocqueville, Charles Alexis 72

Tokio 42, 64, 347, 348, 348, 350, 350

Tołstoj, Lew 121

Tomaszewski, Lech 76

Tomasz z Akwinu 144

topografia 36, 132, 192, 206, 290, 310, 320

Torres de Satélite 116, 117

Tower Bridge 52

townhouse – zob. dom szeregowy

townscape – zob. krajobraz miasta

Trakt Królewski 224, 327

TransMilenio 98, 99, 210

Trasa W-Z 202, 225, 325–326

trawertyn 144

Treblinka 27–29, 28

Trump, Donald 334

Tukidydes 11

tunel podziemny 88

tunel Sernhac 234

Tunel Tower 50

Turcja 320

Turnbull, William 16

turpizm 121, 298

Tykwer, Tom 331

typologia zabudowy 206, 256

Ugięcie 76

ulica Condotti (Rzym) 24

ulica Corso (Rzym) 264, 344

ulica de Gràcia (Barcelona, pasaż) 43, 92

ulica des Roses (Paryż) 307

ulica Fillungo (Luka) 260

ulica Kubusia Puchatka (Warszawa) 202, 202

ulica La Rambla – zob. La Rambla

ulica Leszno (Warszawa) 326

ulica Ogrodowa (Łódź) 170

ulica Piotrkowska (Łódź) 170

ulica Prins Hendriklaan (Amsterdam) 106

ulica Ravignan (Paryż) 10

ulica Ripetta (Rzym) 264

ulica Senatorska (Warszawa) 327

ulica Sněmovni (Praga) 166

ulica Świętojańska (Gdynia) 312

ulica Tomáška (Praga) 166

ulica Vrijheidslaan (Amsterdam) 302

ulica Wyspiańskiego (Warszawa) 202, 202

ulicówka 206

Ur 32

Ural 70

urban design 274

urban renewal 100, 248

urbanista 10, 98, 136, 140, 185, 275, 306, 310

urbanistyka 5, 24, 67, 98, 100, 184–185, 188, 248–249, 260, 266, 356

urbanistyka buldożerowa 98, 249

urbanizacja 12, 42, 57, 63, 67, 71, 98–99, 136, 189, 244–245, 256–257, 265, 274, 306, 321

Utrillo, Maurice 10, 10

Utzon, Jørn 110–112, 110, 112, 129

Uzès 234

użytkowanie terenu 290, 294, 338

Václavské námĕstí (plac w czeskiej Pradze) 278

Vals 146, 148, 148

van Beethoven, Ludwik 103, 144

van Doesburg, Theo 106

Vaux, Calvert 252, 252

Veneziano, Agostino 322

Venturi, Robert 129, 290

Verne, Juliusz 216

Vicenza 128, 128

Villa Capra – zob. Villa Rotonda

Villa Rotonda 126, 128–129, 128

Viollet-le-Duc, Eugène 226

Wagner, Otto 140

Walencja 124, 329–330, 330

Walking City 76

walled gardens 120

Wallot, Paul 226

wanta 330

Warsaw Business District 335

Warsztaty Wiedeńskie 140

Washington, George 316

Waszyngton DC 238, 265, 292, 314, 316

Waterloo Place 278

Weil, Simone 120

Weizman, Chaim 216

Welwyn 205, 206–207, 206, 210

Welwyn Garden City 206–207, 206

Wenecja 124, 124, 226, 226, 286, 344

Werona 141, 260

Wersal 196, 306, 316

West Side Elevated Line 46

Westport 334

Whitaker, Richard 16

White, Patrick 110

wiadukt 46, 132, 326–327, 350

wiadukt Pancera 326

Wiedeń 84, 140, 274

Wielki Mur Chiński 33

wielki porządek 120, 129, 156, 210

wieża Einsteina 214, 216–217, 217

Wilde, Oscar 72

Wilford, Michael 286

willa 84, 128, 128, 182, 311

willa Chaima Weizmana 216

willa „Patria” Kiepury 182

Wimpole 37

Windsor 88, 90

Wirginia 238

wirydarz 158

Wisłostrada 327

Witruwiusz 20, 56, 72, 354

Wittgenstein, Ludwig 322

Wola (dzielnica Warszawy) 326, 335

Wood, John, jr. 210, 210

Wood, John, sr. 210

Wren, Christopher 12, 278

Wright, Lloyd Frank 8, 20, 20–21, 178, 178, 331, 350, 354

Wrocław 94, 216, 217, 274

wstęga Möbiusa 185

Wyspy Brytyjskie 32, 71

Wyspy Japońskie 71, 348

Wzgórze Wiosny – zob. Tel Awiw

York Terrace 278

Zabudowa czynszowa 244, 322

zabudowa koszarowa 95

zabudowa obrzeżna 200

zabudowa średniowieczna 279

zabudowa wielorodzinna 320

zabytek 8, 10, 40, 141, 171, 182, 184–185, 221, 225–226, 274, 290, 307, 322

„Zachęta” (galeria) 76–77

Zachwatowicz, Jan 224

zakłady Kruppa 76

Zamecznik, Stanisław 77

zamek 37, 144, 166

Zamek Królewski (Warszawa) 325–327, 326

Zamek na Hradczanach 141, 166

Zamek Wilhelma (Poznań) 270

zamek w Wimpole – zob. ruiny zamku w Wimpole

Zamość 132

zasada „dwa plus dwa” 293

zasiedzenie nieruchomości 94, 265

Zatoka Meksykańska 238

Zatoka Tokijska 348–350

zespoły o mieszanej funkcji 158

zielone strumienie 47

Zielonka, Jacek 291

zikkurat 32

Zjednoczone Królestwo 206

złoty podział 130, 132,

zoning – zob. system strefowania

Zumthor, Peter 148–149, 148, 211

Zurych 124

Żdanow, Andriej 200

żelbet 124

żelbetowa konstrukcja 349

Żeromski, Stefan 211

ArchiKod | Czesław Bielecki

Redaktor naukowy wydawnictw Narodowego Instytutu Architektury i Urbanistyki

Bolesław Stelmach

Redakcja językowa

Tomasz Karpowicz

Korekta i indeks

Tomasz Karpowicz, Agnieszka Michniewicz

Szkice

Czesław Bielecki

Kwerenda ikonograficzna

Angelika Andrzejewska

Pozyskanie licencji

Karolina Matysiak

eBook

Dominik Trzebiński Du Châteaux

Postprodukcja ilustracji

Zbigniew Kordys

Koordynacja

Joanna Skoneczna

Współpraca

Karolina Andrzejewska-Batko

Złożono rodziną krojów

Merriweather, Oswald

Copyright © Narodowy Instytut Architektury i Urbanistyki 2021

Wydanie I

Warszawa 2021

ISBN 978-83-66955-15-8

Wydawca

ENDER

Dofinansowano ze środków
Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Patroni