© 2014 WARBOOK Sp. z o.o.

© 2014 Zbigniew Truszczyński

Książka została wydana w 2002 roku pod tytułem „Afrykańskie wędrówki z Legią Cudzoziemską”.

Wydawca: WARBOOK Sp. z o.o.
ul. Bładnicka 65
43-450 Ustroń
www.warbook.pl

ISBN 978-83-64523-07-6

Redaktor serii: Andrzej Wojtas

Redakcja i korekta: MMS „Komandos”

Projekt graficzny, skład i eBook: Ilona i Dominik Trzebińscy Du Châteaux

Okładka: Hevi Sp. z o.o.

Mapy: Wydawnictwo Gaus

Zdjęcia: archiwum autora

As-tu vu le fanion du légionnaire,

As-tu vu le fanion de la Légion,

On nous appelle les fortes têtes,

On a mauvaise réputation,

Mais on s’enfout comme d’un musette,

On est fiers d’être à la Légion, à la Légion,

Et ce qu’ignore le vulgaire,

C’est que du soldat au colon,

Ils ont une âme, de mousquetaire,

Les légionnaires…1)

Refren piosenki z 1930 r. – Proporczyk Legii

1) Czy widziałeś proporczyk legionisty,
Czy widziałeś proporczyk Legii.
Nazywają nas twardogłowymi,
Mamy złą reputację,
Ale my sobie z tego kpimy,
Jesteśmy dumni służąc w Legii.
I nie wie o tym pospólstwo,
Że od szeregowego do pułkownika
Mająduszę muszkieterów
Ci legioniści…

WSTĘP

Ludzie dzielą się zasadniczo – na stworzonych do gry na fortepianie i do jego przenoszenia.

Żołnierze Legii Cudzoziemskiej zaliczają się do tej drugiej kategorii. Nie jest to towarzystwo nadające się do chóru parafialnego. Grubo jednak przesadzał adjudant-chef1) Leclerc2), dowódca 1. plutonu z 2. szwadronu, mówiąc:

1) Odpowiednikiem tego stopnia w polskim wojsku jest chorąży sztabowy.

2) „Juju” Leclerc po 35. latach służby w Legii przeszedł na emeryturę. Utrzymujemy kontakt mailowy.

– Kiedy patrzę na wasze gęby, nabieram pewności, że podczas wojny, gdybyśmy zdobyli jakieś miasto, to byście tylko kradli, gwałcili i tyle bym miał z was pociechy.

Gdy zjednoczona Europa poszerza swoje granice, a świat staje się globalną wioską, Legia (przyjmując w swoje szeregi mężczyzn z całego świata) już dawno połączyła wszystkie rasy, języki i religię w jednym garnku. Zupa, która się w tym kotle gotuje, jest strawna.

Wszystkie występujące w tej książce osoby i fakty są prawdziwe.

Kolegom z Legii te wspomnienia poświęcam.

Wspominam tylko dobre chwile, o złych nie chcę pamiętać.

Autor

REPUBLIKA ŚRODKOWOAFRYKAŃSKA i CZAD

1. REPUBLIKA ŚRODKOWOAFRYKAŃSKA

Pierwsza połowa maja 1983 r.

W dzień wyjazdu legionista Nowak obudził się z kacem, mimo że noc spędził w swoim łóżku w budynku 2. szwadronu3)1. Regimentu Kawalerii Cudzoziemskiej4), składającego się z 1,2. i 3. szwadronu pancernego, 4. szwadronu commando oraz szwadronu dowodzenia i zaopatrzenia, stacjonującego w Orange na południu Francji. W czasach starożytnych stacjonowały tu legiony rzymskie. Jako pamiątka po nich pozostał teatr antyczny i łuk triumfalny. Obecnie, po definitywnym opuszczeniu Algierii w 1967 roku, są tu koszary jednego z regimentów Legii Cudzoziemskiej – regimentu kawalerii. Dotychczas nie ma po nim jeszcze żadnych pamiątek. No, może poza zwiększoną ilością barów w mieście. Służący w tym regimencie Nowak miał poza sobą rok i osiem miesięcy służby.

3) Szwadron – tradycyjna nazwa kompanii w pułku kawalerii.

4) 1. REC – 1. Régiment Étrangère de Cavalerie.

Poprzedniego dnia 2. szwadron hucznie świętował wyjazd na cztery miesiące do Republiki Środkowoafrykańskiej. Była to rutynowa wymiana oddziałów, nazywanych compagnies tournantes – kompaniami rotacyjnymi. Zgodnie z obowiązującą w armii francuskiej regułą co jakiś czas pojedyncze kompanie z regimentów stacjonujących w metropolii wyjeżdżają na cztery miesiące do baz wojskowych rozsianych w dawnych koloniach francuskich w Afryce lub terytoriach zamorskich Francji: w Gujanie Francuskiej, Polinezji, na wyspie Mayotta i innych. Wyjeżdżająca kompania zastępuje już tam stacjonującą, która wraca do Francji, do macierzystego regimentu. Celem tych egzotycznych wyjazdów, oprócz utrzymywania tam stałej obecności wojsk francuskich, jest aklimatyzacja i szkolenie żołnierzy w odmiennych warunkach pogodowych, na wypadek gdyby kiedyś musieli interweniować na danym terenie.

Legioniści zawsze z niecierpliwością oczekiwali takich wyjazdów. Wiązało się to z podwyższonym żołdem, a oderwanie się od monotonnych zajęć koszarowych i zmiana otoczenia poprawiało im morale.

Podekscytowanie związane z wyjazdem przelało się proporcjonalnie na ilość wypitego w foyer5) legionistów piwa. Nie obyło się przy tym bez chóralnych śpiewów i, jak bywa przy takich okazjach, kilku utarczek słownych i fizycznych.

5) Foyer – kantyna, miejsce spotkań na terenie koszar. Bar, w którym w godzinach wolnych od zajęć piwo aż do godz. 22.00 lało się szerokim strumieniem.

Najlepiej, jak zwykle, bawiła się „mafia brytyjska”. Tak legioniści nazywają trzymające się razem anglojęzyczne nacje: Szkotów, Anglików, Walijczyków itd. British, gdy już się trochę rozkręcili, uciszyli w ich mniemaniu za głośno śpiewających przy swoim stole, w ojczystym języku, Niemców. Poleciało w ich stronę kilka butelek po piwie i zostało wymierzonych kilka „klapsów”.

Niemcy bowiem mają to do siebie, że są głośni w gębie, dopóki w nią nie dostaną. Kiedy nie było już kogo tłuc, fuckers – tak też nazywa się w Legii anglojęzycznych, z powodu notorycznego nadużywania słowa fuck6), wzięli się między sobą za łby. Po zakończeniu tego punktu programu, kiedy wszystkie niesnaski towarzyskie zostały uregulowane, przeszli do bardziej wyrafinowanych rozrywek. Były to typowe zabawy, charakterystyczne dla przedstawicieli byłego brytyjskiego imperium. Jedna polegała na tym, że na stół wchodziło kilku rozebranych od pasa w dół zawodników; wkładali sobie w tyłki przygotowane przez sędziów, równej długości skręcone gazety. Na sygnał sędziowie jednocześnie podpalali je od dołu. Wygrywał ten, który najpóźniej odrzucił płonącą gazetę. Zawody zakończyły się w chwili, gdy jeden z kibiców, po podpaleniu gazet, wylał na jedną jakąś mocną whisky. Buchnął duży ogień. Zawodnika z czerwonymi jak u pawiana, poparzonymi pośladkami trzeba było odnieść na izbę chorych na okłady.

6) Każda nacja ma swoje, charakterystyczne, ulubione słowo. Anglojęzyczni mają swoje fuck. Dla Francuza wszystko jest to merde – gówno. Dla Niemca każdy to schwein – świnia. Polacy są rozpoznawani w międzynarodowym tłumie i sami się w nim odnajdują, po często i gęsto używanym słowie „kurwa”.

Przystąpiono do następnych konkurencji. Kolejna polegała na tym, że zawodnicy wchodzili na stół, stawiali na głowach otwarte butelki piwa i zaczynali prawdziwie męski striptiz. Wygrywał ten, któremu udało się rozebrać „do rosołu” od dołu do pasa (zaczynając od butów), utrzymując przy tym na głowie butelkę z piwem. Towarzyszyły temu stosowne przyśpiewki. Wesoły to ludek ci Brytyjczycy. Jej Królewska Mość Elżbieta II ma powody, żeby być dumna ze swoich poddanych, z zapałem podtrzymujących tradycje imperialnej armii.

Kiedy towarzystwo było już dobrze zaprawione, najbardziej „rozgrzani” wyszli przed foyer. Znajduje się tam niewielka fontanna, ze złotymi rybkami. Pośrodku leży kupa kamieni, z której tryska woda. Rozpoczęła się ostatnia konkurencja. Były to skoki na główkę. Tu liczył się styl oraz długość rozbiegu. Godne uwagi jest to, że woda w fontannie sięga ledwo do kolan. Tym razem tylko jeden zawodnik rozciął sobie czoło o kamienie na środku fontanny. Wystarczyło pięć szwów i po krzyku. Znieczulać miejscowo nie było potrzeby. Działało zaaplikowane wcześniej „znieczulenie ogólne”.

Nowak znał angielski, został zaakceptowany przez „mafię” i często spędzał wieczory przy ich stole. Nie lubił za to, do czego był często namawiany, wychodzić z Brytyjczykami do miasta. Kończyło się to zawsze bijatyką w jakimś barze, w trakcie której nieodwracalnie nadchodziła chwila pojawienia się wezwanej przez właściciela police militaire7). Nieodmiennie kończyło się to zgarnięciem całego towarzystwa i w konsekwencji adekwatną do stopnia rozbawienia liczbą dni aresztu, przydzieloną każdemu rozrywkowiczowi przez dowódcę szwadronu lub, jeśli to była grubsza sprawa, przez dowódcę regimentu. Nie zdarzyło się Nowakowi wyjść do miasta z „mafią” i nie wylądować w areszcie.

7) PM – policja wojskowa, po polsku żandarmeria. Każdy regiment Legii posiada swoją. Służą w niej największe osiłki. Zadania jej, to pilnowanie porządku w koszarach i w mieście. Niestety, nie znają się na żartach.

Przy innych mieszanych, międzynarodowych stołach też bawiono się nieźle. Na przykład taki Miszka, Rosjanin, dobrze już wstawiony, zabrał z zestawu przeciwpożarowego siekierę i uparł się, że zatańczy z nią na stole kazaczoka. Widząc, w jakim jest stanie, co trzeźwiejsi koledzy odebrali mu ją siłą. Stanęło na tym, że jak chce robić „prysiudy”, to może, ale z kijem bilardowym. Nie trwało to długo. Miszka zwalił się na podłogę i trzeba było go cucić.

Niestety, wszystko co dobre szybko się kończy. O 21.50, jak co wieczór, pod foyer podjechała dżipami police militaire i trzeba było kończyć imprezę. Towarzystwo, aczkolwiek niechętnie, ale grzecznie zaczęło się rozchodzić. Nawet rozochoceni i mocni w grupie Brytyjczycy dobrze wiedzieli, że z PM nie ma co zadzierać. Służyli w niej byli bokserzy, zapaśnicy itp. Większość legionistów udała się na zasłużony odpoczynek. Ta część, która nie chciała kończyć tak dobrze rozpoczętego wieczoru, poprzebierała się w mundury wyjściowe i przez mur, bo tej nocy 2. szwadron, ze względu na wyjazd, miał wstrzymane przepustki, udała się na obchód barów, znajdujących się na ochrzczonej przez nich rue de soif – ulicy spragnionych.

Wypadałoby tu wspomnieć, że 2. szwadron, a szczególnie 3. pluton, do którego należał Nowak, miał jeszcze jedną okazję do oblewania. Udało im się wreszcie pozbyć panienki, która „zapomniała” opuścić ich pokoje po zakończeniu „Cameronu”8).

8) Święto Legii – corocznie hucznie obchodzone w rocznicę bitwy stoczonej 30 kwietnia 1863 r. na hacjendzie we wsi Camaron w Meksyku. Oddział 65 legionistów walczył przeciwko około 2000 Meksykanów. Bilans strat – 2 oficerów i 22 legionistów zostało zabitych. Oficer i 8 jego podwładnych, śmiertelnie rannych, umarło na miejscu; 19, wziętych do niewoli, zmarło od ran; 12 (prawie wszyscy ranni) wzięci do niewoli; tylko dobosz, na wpół żywy, został odnaleziony przez swoich na drugi dzień po bitwie. Meksykanie przyznali się do ponad 300 zabitych. Szacuje się, że ogólne ich straty wyniosły ponad 500 ludzi. Ale po tylu latach – kto to może sprawdzić.

Bitwa na hacjendzie trwała ponad 10 godzin. Za to teraz coroczna balanga w celu jej uczczenia trwa dwa dni: 30 kwietnia i 1 maja. Jest to urządzany na terenie koszar festyn dostępny dla cywilów. Na kończącym imprezę balu wybierana jest miss képi blanc9).

9) Képi blanc – charakterystyczna, noszona przez legionistów, biała czapka.

Zdarzało się, że niedocenione w konkursie uczestniczki zostawały w koszarach, żeby udowodnić, że niesłusznie zostały pominięte przy dekoracji na miss i dwie wicemiss.

W tym roku dwie dziewczyny trafiły do izb 4. szwadronu, jedna do 1. i jedna do 2. szwadronu, do plutonu Nowaka. Była niewątpliwą atrakcją. Świetnie bawiła się w pokojach legionistów i pod prysznicami, które miały pełną frekwencję. Po dwóch-trzech dniach zainteresowanie jej osobą wyraźnie jednak osłabło. W celu zapewnienia jej towarzystwa wyszukiwano w innych plutonach najmłodszych legionistów, wobec których zachodziło podejrzenie, że są „niewinni”. Pod czujnym okiem starszych kolegów przechodzili „chrzest bojowy”.

Zaczęto wreszcie obawiać się, że dodatkowy „legionista” w szwadronie zostanie odkryty przez kadrę. Panienka, której pobyt w koszarach wyraźnie przypadł do gustu, bardzo niechętnie słuchała sugestii o wyprowadzce. Zaproponowała, że jeśli przedłuży się jej jeszcze troszkę pobyt, to zaprezentuje ze swoją koleżanką, która została w 4. szwadronie, miłość lesbijską. Na nic się to zdało. 3. pluton – po naradzie – podjął decyzję o eksmisji. Zadanie to zostało powierzone starszemu kapralowi10) Wantiezowi.

10) Właściwie brigadier-chef. Dla wygody czytelnika, zamiast francuskich stopni używanych w kultywującym kawaleryjskie tradycje 1. Regimencie Kawalerii Cudzoziemskiej, będę używał ich odpowiedników z polskich pułków piechoty. Dla przykładu zamiast marechal des logis będzie to sierżant; chociaż powinno być wachmistrz.

Wantiez, Belg przezywany „Łęłę”, gdyż miał wadę wymowy z powodu uszkodzonych ust, mieszkał ze swoją kobietą poza koszarami.

Umówionego dnia, kiedy mający w szwadronie dyżur sierżant poszedł na kolację, „Łęłę” podjechał swoim samochodem pod budynek. Zawiniętą w dwie wojskowe pałatki dziewczynę, żeby ją uchronić przed niepożądanym wzrokiem, zapakowano do bagażnika i bez przygód wywieziono poza bramę koszar. Wszyscy odetchnęli z ulgą.

Widać teraz, że kac Nowaka wynikający ze świętowania dwóch ważnych zdarzeń: wyjazdu do Afryki i szczęśliwego pozbycia się panienki, był uzasadniony. Nowak, nie podnosząc głowy z poduszki, sięgnął ręką pod łóżko. Miał tam zawsze na kaca kilka butelek piwa. Odgłos otwieranej butelki wywołał gwałtowną reakcję po drugiej stronie pokoju, gdzie spał na wpół rozebrany Planchon. Francuz z pogranicza francusko-belgijskiego, posługujący się tak fatalną francuszczyzną, że wprawiał w osłupienie nawet cudzoziemców.

Planchon był znany z tego, a zostało to kilkakrotnie sprawdzone w terenie, że jak był na bani (a był codziennie) nijak nie dawało rady go obudzić. Można mu było strzelać mu nad głową i nic. Ale wystarczyło tylko otworzyć piwo. Cichy „psyk”, jaki wydaje odkapslowywana butelka, momentalnie stawiał go na nogi.

Tak było i tym razem. Zerwał się z łóżka, zawadzając o śpiącego z głową na stole Chapuis’ego, Francuza, z ojca Algierczyka i matki Hiszpanki, i podszedł do Nowaka.

– Masz dla mnie piwo?

Nowak podał mu butelkę. Pijąc, z zaciekawieniem spoglądali na mającego swoje łóżko obok Nowaka Narvina.

Narvin, Francuz (skośnooki po mamusi Wietnamce), spał na podłodze obok łóżka. Najciekawsze było to, że obie nogi od butów do kolan miał na łóżku. Zaiste przedziwna to była pozycja. Przezwany przez śpiącego teraz przy stole Chapuis’ego, „Małą naturą”, ze względu na dar szybkiego upijania się i zasypiania w różnych najdziwniejszych miejscach, miał jeszcze jedną cechę. Wychodząc z kolegami do miasta, szybko wprowadzał się w jakimś barze w stan upojenia. Następnie, będąc niskiego wzrostu, wypatrywał sobie największego osiłka konsumującego alkohol i wszczynał z nim awanturę. Sam znikał, a ciężar bójki spadał na stających w jego obronie kolegów. Najczęściej odnajdywano go potem śpiącego spokojnie w kibelku.

Planchon dopił piwo, wziął do ręki zdeformowane kepi leżące na stole obok Chapuis’ego. Zaklął, gdy poznał, że jest jego. Nadawało się bowiem do kosza. Drapiąc się po głowie, odezwał się do Nowaka:

– Zaczynam powoli kojarzyć. Chyba dobrze zrobiłeś, że nie poszedłeś z nami do miasta. „Mała natura” jak zwykle szukał zaczepki, a zresztą – machnął ręką – nie ma o czym gadać.

Nowak wyjrzał przez okno.

– Planchon, trzeba ich szybko budzić, wynoszą już plecaki, niedługo będzie zbiórka.

Dobrze powiedzieć – obudzić. Z Chapuis’em poszło względnie łatwo, dostał kilka klapsów w potylicę i zaczął okazywać oznaki życia. Gorzej było z Narvinem. Po postawieniu go pod ścianą zaraz zjeżdżał w dół. Na nic się zdało bicie po gębie, trzeba było zawlec go do umywalni pod kran z zimną wodą. Poskutkowało. Narvin chwiejnym krokiem, ale na własnych nogach, wrócił do pokoju. Przy stole siedział Chapuis drapiąc się po głowie, usilnie próbował sobie coś przypomnieć. Mętnym wzrokiem spoglądał to na Planchona, to na Narvina, towarzyszy wczorajszej eskapady do miasta, i odezwał się:

– Planchon, przypominasz sobie jak to się stało, kiedy wracając wleźliśmy do jakiegoś prywatnego domu, a ta baba zaczęła się drzeć, że jest żoną oficera z 1. szwadronu i dzwoni po police militaire?

– To wszystko przez was – odpowiedział Planchon – zamiast przeleźć przez mur koszar koło starego burdelu11), przeszliśmy przez mur po drugiej stronie ulicy. Tak się wam we łbach pochrzaniło.

11) Został zamknięty w 1978r. Więcej na temat burdeli zwanych przez legionistów z niemieckiego puffami – w dalszej części wspomnień.

– Pewnie dlatego, że był niższy – odezwał się po raz pierwszy Narvin.

– Albo uznaliście, że wszystkie mury prowadzą do koszar – wtrącił filozoficznie Nowak, któremu kac nasunął jakieś dziwne skojarzenie.

– Mnie od razu wydało się to podejrzane – kontynuował Chapuis.

– Wchodzimy do budynku, ciemno jak w dupie, jakieś buty przewalają się pod nogami, a tamta woła:

– To ty, Juliuszu? Zakończyliście pożegnanie oficerów 2. szwadronu?

– Dlaczego te buty przewalają się w holu szwadronu? Co ta dziwka jeszcze tu robi, przecież Wantiez już ją wywiózł? Jak zapaliła światło i zaczęła się drzeć, to zacząłem kojarzyć, że pomyliliśmy adres i nie jesteśmy u siebie. Narvin oczywiście powiedział jej, gdzie go może pocałować, a ta jeszcze bardziej w krzyk. Trzeba było się zwijać. Przy zapalonym świetle okazało się, że brama posesji jest szeroko otwarta. Świńskim truchtem wybiegliśmy przez nią i po drugiej stronie ulicy zderzyliśmy się, tym razem z właściwym, murem.

– Ciężko było na tym murze – mruknął Planchon – za murem ciemno, jak zeskakiwałem spadło mi kepi, szukam na czworaka, znalazłem „Małą naturę”. Oczywiście już przysypiał,

– Może wiesz, pokrako, na czym wylądowałeś buciorami? – zwrócił się do Narvina.

– Odpieprz się! – ziewając odpowiedział zapytany.

– A na tym! – wrzasnął Planchon, pokazując swoje rozdeptane kepi.

– Ciiichoo – jęknął Chapuis – mam rezonans w głowie, cierpię.

Do pokoju wszedł kapral Aco, Macedończyk. Silne, zdrowe chłopisko, ale jakby istota z innej planety; absolutnie nie pasująca do tego towarzystwa. Nie pił, nie palił, słowem oryginał. Miał w tym pokoju swoją szafkę z ubraniami i łóżko, z którego nie korzystał. Z powodu abstynencji nie miał kolegów i źle się czuł w koszarach. Znalazł sobie pod Awinionem, dwadzieścia parę kilometrów od Orange, jakąś rozwódkę z nastoletnią córką i zamieszkał z nimi. Dojeżdżał codziennie w tę i z powrotem swoim samochodem, który trzymał ukryty w którejś z bocznych uliczek koło koszar.

– Czuć tu bizonem.

Tak Aco określał wyziewy alkoholowe śpiących w tym pokoju, wymieszane z dymem papierosów i smrodem skarpetek Planchona.

– Ruszajcie dupy, bando pijaków, zaraz będzie zbiórka, a tu syf! Jesteście nie ubrani, pokój nie posprzątany, istny chlew!

– Srałeś już dzisiaj? – spytał Narvin.

Aco, mimo że tu nie nocował, poranną kawę i śniadanie jadł w plutonie12) i codziennie zaraz potem szedł do toalety. Chłopaki za jego plecami nabijali się z niego, że ma pewnie kibel zapchany w domu i do koszar przyjeżdża się wysrać.

12) W 1. REC legioniści po pobudce w swoich pokojach piją kawę i jedzą śniadanie przynoszone ze stołówki przez dyżurnego plutonu.

Aco już zmierzał do Narvina, żeby go zdzielić przez łeb. W tym momencie do pokoju wparował starszy kapral Wantiez.

– Panowie co jest grane!? Zaraz tu będzie Y-Khloot!

Starszy sierżant Y-Khloot, zastępca dowódcy 3. plutonu był Kambodżaninem lub Laotańczykiem. Nikt prawdy w plutonie nie znał. Typowy Azjata, nawet prywatny samochód miał żółty. W plutonie przezywany był, z powodu skojarzenia z brzmieniem nazwiska, Klip-Klop. Osobnik raczej spokojny, nieszkodliwy. Zapowiedź jego przybycia zaktywizowała jednak towarzystwo.

Mimo obiektywnych trudności, związanych ze zmęczeniem po wczorajszym dniu, Nowak i jego koledzy w ostatnich sekundach zdążyli na zbiórkę szwadronu.

Przy formowaniu plutonu w dwuszereg powstało małe zamieszanie i przepychanka. Nikt nie chciał stać w pierwszym szeregu, narażony na bezpośredni kontakt ze wzrokiem dowódcy plutonu chorążego Bryckearta – Belga, wyjątkowo mało dowcipnego, nie znającego się na żartach, upierdliwego służbisty; kolekcjonera wehrmachtowskich pamiątek. Miał ich pełno na biurku oraz na ścianie w swojej kancelarii dowódcy plutonu. Bryckeart przyjął raport i przenikliwym wzrokiem zlustrował zza okularów pluton. Widok był nieciekawy.

– Wszyscy pijacy zdechną pod afrykańskim słońcem.

Po tym bardzo budującym stwierdzeniu dołączył do czoła plutonu.

Na schodach budynku szwadronu pojawił się starszy chorąży Bubla, szef szwadronu i dowódca plutonu dowodzenia w jednej osobie. Węgier, chłop jak szafa z pięściami jak bochny chleba, znany z ciężkiej ręki, postrach wszystkich, którzy zrobili coś, co nie licowało w jego mniemaniu z honorem legionisty.

Mogło to być np. to, co się przytrafiło ostatnio pewnemu Szwajcarowi z plutonu Nowaka. Upił się wieczorem w mieście. Wychodząc z bistra włamał się do samochodu jakiegoś cywila, żeby wrócić do koszar. Usiadł za kierownicą i zasnął. Tak go zastał właściciel samochodu. Poturbował nieprzytomnego amatora cudzych pojazdów i wezwał PM. Szwajcar został zwinięty na noc do aresztu. Rano, po powrocie na szwadron, musiał się stawić zwyczajowo przed oblicze „papy” Bubli. Ten, jak zwykle przy takich okazjach, uprzejmym gestem zaprosił gościa do swojego gabinetu. Zdjął okulary, delikatnie położył na biurku i kazał zamknąć drzwi. Po chwili podsłuchujący pod drzwiami usłyszeli dźwięki jak z ringu bokserskiego, a po chwili zmaltretowany delikwent wypadł z gabinetu i chwiejnym krokiem poszedł doprowadzić jako tako do porządku swój wygląd przed raportem u dowódcy szwadronu, który zaaplikował mu odpowiednią liczbę dni aresztu.

Oczywiście, każdy taki nie honorowy podpadzioch bardziej bał się spotkania z szefem szwadronu niż głupiego aresztu.

Dla Bubli w tym przypadku nie do przyjęcia było to, że jego człowiek był tak pijany, iż dał się poturbować cywilowi, czyli pośledniejszej odmianie mężczyzny.

Bubla był chyba trochę militarnym szowinistą. Swój pogląd na temat różnicy między wojskowym a cywilem wyjawił, będąc już lekko na bani i w dobrym humorze, podczas ubiegłorocznej kolacji wigilijnej.

Wigilia Bożego Narodzenia jest największym świętem w Legii Cudzoziemskiej i hucznie się ją świętuje. Mimo że w Legii służą nie tylko chrześcijanie, ale i przedstawiciele wszystkich większych religii świata, obowiązuje tu tradycyjnie obrządek katolicki do którego przyznaję się większość kadry oficerskiej. W regimentach są kaplice i ksiądz kapelan na etacie. W kaplicy odprawiane są co niedzielne msze.

Legioniści nie są to mężczyźni, którzy gremialnie w każdą niedzielę chodzą na mszę. Wolą się spowiadać między sobą i zamiast się przeżegnać wolą stuknąć się szklaneczką whisky. Wieloletni kapelan regimentu ks. Jerzy Chorzempa żeby mieć w kaplicy Polaków, po mszy wyciągał z bagażnika samochodu zgrzewkę piwa i integrował się z rodakami.

W kaplicy wystawiane są, gdy zajdzie taka okoliczność, zamknięte trumny ze zwłokami legionistów, którzy zginęli w akcji, w wyniku wypadku lub popełnili samobójstwo. Obojętnie, jakiego byli wyznania. Święty Antoni jest patronem całej Legii. Oprócz tego poszczególne formacje mają swoich patronów, których święto jest co roku hucznie obchodzone. Kawalerzyści mają swojego świętego Jerzego, spadochroniarze świętego Michała, a saperzy – świętą Barbarę. Nawet orkiestra Legii ma swoją świętą – Cecylię.

Od początku grudnia w całej Legii trwają intensywne przygotowania do Wigilii. Każdy pluton, w specjalnie na tę okazję opróżnionym pokoju sypialnym, buduje na konkurs szopkę bożonarodzeniową. 24 grudnia jury pod przewodnictwem dowódcy regimentu ocenia pomysł i wykonanie wszystkich szopek. Zwycięskim plutonom przyznawane są nagrody pieniężne. Wieczorem odbywa się w największej sali regimentu msza. Bierze w niej udział kadra oficerska i podoficerska z rodzinami i wyznaczeni przez dowódców plutonów legioniści (żeby poprawić frekwencję). Wygląda to w ten sposób, że z przodu, przy ołtarzu stoi kadra z rodzinami biorąca aktywnie udział w ceremonii religijnej. Z tyłu stoją wyznaczeni młodzi legioniści, przeważnie nie Francuzi i często nie katolicy, którzy nic nie rozumieją.

Po mszy kompanie zasiadają do uroczystej kolacji, każda w swojej sali, kadra i legioniści w komplecie. Dowódcy kompanii rozdają wszystkim prezenty i po odśpiewaniu hymnu Legii rozpoczyna się biesiada. Do kolacji pije się wino. Na specjalnie przygotowanej scenie każdy pluton wystawia przygotowane wcześniej skecze. Jest wesoło i familijnie.

Na ostatniej Wigilii jeden z plutonów 2. szwadronu przygotował scenkę złożenia darów Dzieciątku przez trzech mędrców. Jakież było rozbawienie widzów, kiedy się okazało, że trzech króli grają największe moczymordy w szwadronie. Między innymi Miszka; ten sam, który próbował zatańczyć na stole kazaczoka. Cała ekipa przed występem napiła się; na tremę. Miszka, zaraz na początku przedstawienia, spadł ze sceny. Pozostali królowie pospieszyli mu na ratunek, zaraz potem pokłócili się. Spektakl zaczął żyć własnym życiem, nie trzymając się w ogóle scenariusza. Trzej królowie tak byli zajęci sobą, że całkowicie zapomnieli o Dzieciątku, które zaczęło się nudzić w żłobku. Dobrze, że miało pod poduszką przezornie ukrytą butelkę wina, z której zaczęło mało dyskretnie pociągać. Widownia mało nie popękała ze śmiechu. Pogubieni aktorzy zaczęli w nieprawdopodobny sposób zmieniać biblijne dzieje. Wreszcie nie wytrzymał dowódca szwadronu, wpadł na scenę i przepędził Pana Jezusa oraz trzech króli, przy głośnych protestach widowni.

– O Święta Dziewico! Na szczęście nie widziała tego nasza marraine – pół żartem pół serio skomentował kapitan, składając ręce jak do modlitwy – spaliłbym się ze wstydu przez was, a z tobą to by porozmawiała po rosyjsku, że aż by ci w pięty poszło – skierował się do Miszki grożąc mu palcem.

La marraine, hrabina Leila du Luart13) – matka chrzestna 1.Regimentu Kawalerii Cudzoziemskiej, szczupła, wyprostowana 85-letnia dama była ikoną Legii Cudzoziemskiej. Od lat była obecna na Wigilię w regimencie wśród swoich cavaliers.

13) Hrabina zmarła w styczniu 1985 roku. 1.REC pożegnał swoją matkę chrzestną z najwyższymi honorami podczas ceremonii pogrzebowej, która odbyła się w kościele św. Ludwika u Inwalidów w Paryżu. Została pochowana na cmentarzu rosyjskim pod Paryżem. Stało się tak wbrew jej woli, gdyż życzyła sobie być pochowaną w kwaterze legionistów w Orange. Ale tak zdecydowała rodzina.

Swoją ojczystą Rosję opuściła przez Chiny uchodząc przed sowieckim terrorem. Swój pobyt we Francji zaczynała, jako modelka u Coco Chanel, by później zostać francuską bohaterką II wojny światowej. Urodzona w St. Petersburgu, córka kaukaskiego arystokraty, carskiego generała Hagundokova, podczas I wojny światowej jako młodziutka dziewczyna była pielęgniarką w rosyjskim szpitalu wojskowym na Kaukazie. Podczas wojny domowej w Hiszpanii działała w Czerwonym Krzyżu. W II wojnę światową dołączyła w Afryce do sił Wolnych Francuzów gen. de Gaulle’a, gdzie szefowała francusko-amerykańskiemu mobilnemu zespołowi chirurgicznemu podczas kampanii afrykańskiej. Kampanie we Włoszech, Francji i Niemczech przebyła u boku 1. Armii francuskiej generała de Lattre de Tassigny i 5. Armii amerykańskiej generała Clarka. Na froncie była nominowana na honorowego starszego kaprala (zaszczyt zarezerwowany dla marszałków) 1.Regimenu Kawalerii Cudzoziemskiej, którego matką chrzestną została w 1943 roku. Wśród swoich licznych najwyższych orderów francuskich miała również polski Złoty Krzyż Zasługi za odwagę i poświęcenie podczas bitwy o Monte Cassino.

Teraz hrabina akurat była w odwiedzinach w innym szwadronie regimentu, więc kapitan nie potrzebnie interweniował, bo skecz był świetny.

W Wigilię nie obowiązują stopnie wojskowe. Legioniści są na „ty” lub po imieniu z kadrą oficerską. Po kolacji wszyscy wrócili do swoich szopek i zainstalowanych na tę okazję przez każdy pluton barów. Życie towarzyskie zaczynało kwitnąć. Legioniści i kadra odwiedzali inne szwadrony, by obejrzeć szopki i napić się w każdym barze, pogadać z kolegami i z kadrą innych szwadronów.

Jak już wspominałem, chorąży Bubla podczas kolacji wigilijnej wyłożył swoją teorię dotyczącą różnicy między wojskowym a cywilem. Oto ona:

– Na początku stoi żołnierz – prawił Bubla – potem długo, długo nic. Potem, kiedy już nie ma długo, długo nic, w szczerym polu stoi drewniany rozwalający się ze starości i walczący z wiatrem kibel. Za tym kiblem znowu długo nic i stoją stare dziurawe kalosze. Za tymi kaloszami, znowu długo, długo nic i leży kupa gówna. A za tym gównem, gdzie kończy się horyzont i naprawdę nie ma już nic, stoi wreszcie cywil. Taki jest dystans między nami a cywilami.

Stojąc teraz na schodach okiem gospodarza Bubla prześliznął się po pięciu plutonach 2. szwadronu. Normalnie szwadron liczył ich sześć. Cztery plutony pancerne, mające na swoim wyposażeniu od 1982 roku po trzy nowoczesne lekkie czołgi AMX-10 RC, z działem 105 mm i karabinem maszynowym 7,62 mm. Wyposażone w celownik optyczny o dziesięciokrotnym powiększeniu, w laserowy dalmierz mierzący odległość i prędkość celów ruchomych, następnie wrzucający pomiary do komputera pokładowego, który błyskawicznie je przetwarza i automatycznie robi za strzelca czołgu korektę w celowaniu. Te osiemnastotonowe czołgi-amfibie są w stanie zniszczyć pojazdy wroga na dystansie do 2500 metrów, niezależnie od pogody, również w nocy, dzięki kamerze termowizyjnej wykrywającej źródła ciepła, pozwalającej namierzyć i zidentyfikować wszystkie pojazdy i piechurów znajdujących się w sektorze. Oprócz czołgów każdy pluton pancerny miał trzy willysy i lekką ciężarówkę. W skład szwadronu wchodził jeszcze pluton commando i pluton dowodzenia, zabezpieczający: łączność, transport i remont pojazdów, a także „biurokrację”.

Wyjeżdżając do Afryki, plutony pancerne miały się przesiąść na czekające tam przestarzałe tankietki AML, z którymi pożegnano się w 1982 roku, zamieniając je na AMX-y. Powrócono też na te cztery afrykańskie miesiące do starej struktury, czyli trzech plutonów pancernych po cztery AML-e w każdym, plutonu commando oraz plutonu dowodzenia. 2. i 4. pluton pancerny połączyły się w jeden, zwiększając swój stan osobowy, gdyż miał on po przylocie do Republiki Środkowoafrykańskiej odłączyć się od szwadronu i pozostać na samodzielnej placówce w stolicy tego kraju, Bangi.

Szef szwadronu zszedł ze schodów, przyjął meldunek o stanie osobowym i rozkazał ładować plecaki, skrzynie z bronią i wyposażeniem plutonów na podstawione ciężarówki. Na placu pozostały tylko chlebaki, w których każdy miał cywilne ubranie, ale bez butów.

Podczas przygotowań dwukrotnie ważono cały bagaż szwadronu. Każdą skrzynię, każdy plecak. Chodziło o to, żeby nie przekroczyć dopuszczalnej wagi w ładowni samolotu. Nie wiadomo, czy zadecydował limit wagi, czy (bardziej prawdopodobne) przekonanie dowódcy szwadronu, że wojskowe rangersy mogą udawać buty cywilne. Podjęto decyzję, że butów cywilnych się nie zabiera, a szwadron poleci w cywilnych ciuchach i wojskowych kamaszach.

Po załadowaniu ciężarówek, które natychmiast ruszyły na lotnisko wojskowe pod Marsylią, odgwizdano ponownie zbiórkę.

Pojawił się kapitan Neron-Bancel, dowódca szwadronu. Wysoki, chudy, w okularach, o wyglądzie intelektualisty. Przyjął meldunek od szefa szwadronu. Rozkraczył się i przemówił.

– Dzisiaj wyjeżdżamy do Republiki Środkowoafrykańskiej. Tutaj użyję skrótów, żeby zaoszczędzić czytelnikowi banałów.

– Lecimy do Afryki z misją... bla bla bla... ble ble ble... Mam nadzieję, że... bla bla...ble... godnie będziecie reprezentować armię francuską. Wypełnicie powierzone nam zadanie zgodnie z dewizą Legii Cudzoziemskiej: „Z honorem i wiernością”.

Na rozkaz kapitana Bubla wyniósł z budynku proporzec szwadronu. Przyjechał służbowym peugeotem z kierowcą, dowódca regimentu pułkownik Bertrand de La Presle14).

14) Pełne nazwisko Bertrand Guillaume de Sauville de La Presle. Póżniej dosłużył się stopnia generała armii. Był między innymi dowódcą UNPROFOR-u w eks-Jugosławii i guwernerem w Inwalidach w Paryżu.

Stojący w szeregu za Nowakiem Chapuis oczywiście nie byłby sobą gdyby tego po cichu tego nie skomentował.

– Szkoda, że nie przyjechał tą swoją wielką ponad dwudziestoletnią amerykańską landarą, byłoby bardziej uroczyście.

Dowódca regimentu szpakowaty pan o manierach arystokraty prywatnie jeździł starym amerykańskim „krążownikiem szos”. Chapuis twierdził, że pułkownik pewnie kupił go sobie po powrocie z Algierii po zakończeniu wojny w 1962 gdzie służył, jako porucznik i tak się w swoim aucie zakochał, że teraz nie może się z rozstać z tym jeżdżącym muzeum.

Po prezentacji szwadronu pułkownikowi, dowódca regimentu przemówił w podobnym tonie, co przedtem kapitan. Dodając jeszcze kilka górnolotnych frazesów, życzył bon voyage. Wsiadł do samochodu i odjechał.

Na rozkaz legioniści zarzucili na ramiona chlebaki z ubraniami cywilnymi i sformowali kolumnę marszową. Na czele stanął dowódca, za nim szef z proporcem na ramieniu, dalej dowódcy plutonów, a następnie cały szwadron z kadrą podoficerską w pierwszych szeregach.

Przyszła wreszcie wyczekiwana chwila. 2. szwadron wolnym marszowym krokiem Legii, z pieśnią szwadronu na ustach wyruszył do Afryki, kierując się w stronę bramy koszar.

Za odchodzącym szwadronem smętnym wzrokiem patrzył stojący w drzwiach budynku Walijczyk Wright. Podpierał się na kulach. Prawą nogę od kostki do uda miał w gipsie. Złamał ją dwa tygodnie temu skacząc niefortunnie z wysokiego muru, spiesząc za innymi na „ekspedycję karną”. Było to w sobotę, późnym wieczorem. Nowak nie brał udziału w wyprawie, gdyż pojechał na weekend do Paryża pożegnać się przed wyjazdem do Afryki ze swoją przyjaciółką i znał szczegóły tylko z relacji kolegów i bardzo żałował, że ominęła go taka frajda.

Zaczęło się po godz. 22.00. Do kwatery szwadronu przybiegł ubrany po cywilnemu sierżant Legoff z pierwszego plutonu. Przeleciał się po pokojach zajmowanych przez jego pluton. Nie był głupi i upierdliwy, więc był lubiany. Z jego relacji nieliczni legioniści, którzy byli na miejscu, dowiedzieli się, że był w bistro „Le Romain”, kiedy weszła duża banda Arabów mieszkająca w Orange i w okolicy. Oprócz Legoffa w cywilu w barze nie było innych legionistów. Arabskie towarzystwo zaczęło się zachowywać hałaśliwie i puszczać jakąś arabską muzykę z grającej szafy. Na jego uwagę, że ma dość tego rzępolenia i wycia, jeden Arab coś mu brzydko odpowiedział. Dostał za to od razu w pysk. Reszta bandy rzuciła się na sierżanta. Ten, dzielnie się broniąc, wycofał się do wyjścia. Przewaga Arabów była jednak miażdżąca, więc Legoff, chcąc uniknąć skatowania, musiał salwować się ucieczką. Przybiegł do swojego plutonu, żeby zorganizować akcję odwetową.

Na hasło „bić Araba” momentalnie zawiązało się pospolite ruszenie. Do chłopaków z 1. plutonu ochoczo dołączyli legioniści z innych. Błyskawicznie przebrali się w mundury polowe, zabierając co komu wpadło w rękę i biegiem puścili się w stronę starego burdelu, żeby tam przeskoczyć przez mur. Jak się okazało, razem z sierżantem było ich dwudziestu. Dwudziesty pierwszy był właśnie stojący teraz w drzwiach Wright, ale ten nie dobiegł do bistro. O ekspedycji karnej dowiedział się minutę po jej wyruszeniu. Rzucił się w pogoń za kolegami, żeby do nich dołączyć. W pośpiechu, zeskakując z wysokiego muru na wąską ciemną uliczkę, a miał tego wieczoru już nieźle w czubie, uczynił to tak fatalnie, że złamał nogę.

W tym czasie grupa interwencyjna z Legoffem na czele biegła już klucząc ulicami, żeby nie natrafić na patrol PM, do oddalonego około dwa kilometry „Le Romain”. Wpadli do bistra, Arabów jeszcze tam przybyło. Legioniści od razu rzucili się na nich. Bili systematycznie i dokładnie. Krew z rozbitych nosów lała się na podłogę, leciały zęby. „Arabstwo” zostało dokładnie zmaltretowane, pozbierane z podłogi i wyrzucone kopniakami po kolei na zbity pysk wprost na ulicę. Rozgrzani legioniści wzięli się za wyposażenie knajpy, tłukąc flippery, łamiąc krzesła, demolując lokal kompletnie, niszcząc wszystko co się dało. Była to kara dla właściciela, za to, że wpuszcza tu Arabów. Należało się teraz niezwłocznie wycofać, by nie dać się złapać patrolom PM i policji, które na pewno zostały powiadomione przez właściciela.

Klucząc jak harcerze na podchodach, tą samą drogą wszyscy wrócili szczęśliwie w komplecie. Oprócz pechowego Wrighta, który skręcając się z bólu, poleżał trochę na uliczce okalającej z tej strony mur koszar. Nie widząc nikogo, a jego wołanie o pomoc nie skutkowało, zaczął się czołgać w stronę bramy wejściowej oddalonej od tego miejsca o prawie pięćset metrów. Często odpoczywał, bo ból mu dokuczał. Jakież było zdumienie stojącego przy bramie wartownika, kiedy zobaczył czołgającego się Walijczyka. W pierwszej chwili przyszło mu na myśl, że Wright jest tak pijany, że nie może iść, ale szybko okazało się, iż przyczyną jest złamana noga. W tym czasie jego koledzy przeleźli przez mur, wrócili do kwater i zadowoleni opowiadali sobie wrażenia z udanej wyprawy.

Konsekwencje „ekspedycji” nie były zbyt przykre. Dowódca regimentu wydał zakaz odwiedzania „Le Romain” wszystkim legionistom. Uczestnicy wyprawy, żeby zatuszować sprawę, musieli zwrócić pieniądze za wyrządzone szkody materialne, wycenione na dwadzieścia tysięcy franków. Na każdego wypadło po tysiąc franków. Wszyscy byli zgodni, że za tyle przyjemności, jakiej tam zażyli, cena nie jest wygórowana i warto było. Tym bardziej, iż już po powrocie z Afryki nowy dowódca szwadronu za to, że wystąpili w obronie honoru sierżanta, zwrócił każdemu z uczestników tej wyprawy po tysiąc franków z kasy szwadronu.

Najgorzej na tym wyszedł pechowy Wright. Nie dosyć, że minęła go przyjemność obicia gęby Arabom, to jeszcze przez złamaną nogę nie mógł polecieć ze szwadronem do Afryki.

Przy bramie maszerujący szwadron żegnała warta honorowa, prezentując broń. Po drugiej stronie salutował dowódca regimentu ze swoim sztabem. Osiłki z PM stały na baczność zadowolone, że podczas czteromiesięcznej nieobecności szwadronu będą mieli mniej pracy.

Mniej zadowolona była „mamuśka”, która stała z barmankami przed barem po drugiej stronie ulicy. Tylu klientów traciła. Była to Arabka, od lat związana z regimentem, kiedy regiment stacjonował w Algierii – była burdelmamą w jednym z pobliskich przybytków. Po przyznaniu przez prezydenta Charlesa de Gaulle’a niepodległości Algierii razem z regimentem opuściła afrykańską ziemię i przeniosła się do Orange. Kupiła bistro naprzeciwko bramy koszar i dalej skubała legionistów z pieniędzy. Nowak i Chapuis za jej plecami obdarzali ją najgorszymi epitetami. Teraz też na chwilę przerwali śpiew i wyrwało się im kilka „słówek” pod jej adresem. Podpadła im bowiem.

Któregoś wieczoru, popijając piwo w foyer, stwierdzili, że iść do miasta w mundurze wyjściowym i upić się to żadna atrakcja. Przejść przez mur w mundurze polowym i zrobić to samo, to już jest coś. Było to surowo zabronione. W mundurze polowym, spotykając na mieście PM, nie miało się żadnych szans.

Przeleźli przez mur zaraz za foyer, po krótkim marszu przeszli przez ulicę biegnącą przed bramą regimentu i wylądowali u „mamuśki”. „Mami” osłupiała. Od 1967 roku, czyli od przeprowadzki do Orange, nie miała u siebie późnym wieczorem szeregowych legionistów w ubraniu polowym. Był to szczyt bezczelności zrobić coś takiego zaraz pod nosem PM, które urzędowało po drugiej stronie ulicy. Wypili po jednym, kazali zadzwonić po taksówkę. Taksówkarzowi polecili zawieźć się do dyskoteki.

– Panowie, w tym stroju radziłbym udać się na jakąś dyskotekę za miastem. Tam gdzie nie dociera wasze PM – zaproponował kierowca.

Po krótkiej debacie przystali na to. Następnego dnia, po szczęśliwym powrocie, Chapuis, rozmawiając z chłopakiem z PM dowiedział się, jaką ciężką mieli noc.

– Wyobraź sobie, „Mami” zadzwoniła do nas, że dwóch narąbanych legionistów przyszło do niej w ubraniach polowych. Wzięli taksówkę i pojechali dalej balangować na miasto. My, jak koty z pęcherzem, lataliśmy do rana po mieście i szukaliśmy tych skubańców.

„Mami” podczas późniejszych rozmów z Chapuis’em czy z Nowakiem w żywe oczy się zapierała, że złożyła na nich donos. Taka to była zdrajczyni. Doiła pieniądze od legionistów, a potem na nich kablowała.

Po przekroczeniu bramy koszar rozśpiewany szwadron skręcił w lewo, w stronę centrum miasta. W szeregach dało się słyszeć:

– O Kariatyda! Cześć Kariatyda!

Na chodniku, między innymi gapiami, stała przyjaciółka Narvina ze swoją matką. Machały rękami na pożegnanie. Została ochrzczona Kariatydą przez jego kolegów.

Było tak. Którejś niedzieli Narvin umówił się na randkę z nowo poznaną dziewczyną. Mieli jechać do Awinionu. Około godz. 16.00 Narvin niespodziewanie wrócił, wściekły jak diabli. Nie odpowiadał na pytania zaciekawionych kolegów. Siedział na łóżku, milczał i palił papierosa za papierosem. Po dłuższym czasie, nagabywany, wreszcie wybuchnął.

Czy wiecie, co to są kariatydy?!