Redakcja: AGNIESZKA PANECKA

Indeks osób: JULIUSZ KULESZA

Projekt okładki: MARIUSZ BANACHOWICZ

Skład: ANNA SZARKO

Zdjęcia z zbiorów MPW i NAC

© Juliusz Kulesza
© Muzeum Powstania Warszawskiego
© Instytut Wydawniczy Erica, 2014

ISBN 978-83-64185-71-7

Zdjęcie: Mecz AKS Żoliborz z rezerwami Promyka w parku Żeromskiego. Atakuje napastnik AKS Mirosław Kamiński. Na drugim planie z lewej sędzia Andrzej Rokita i Zdzisław Kwieciński. W tle widoczne domy ulicy Mierosławskiego, MPW

Muzeum Powstania Warszawskiego
www.1944.pl

Instytut Wydawniczy ERICA
e-mail: wydawnictwoerica@wp.pl
www.WydawnictwoErica.pl
Oficjalny sklep www.tetraErica.pl

Konwersja: eLitera s.c.

OD AUTORA

Sztukę pisania posiadł – przynajmniej teoretycznie – każdy, kto ukończył szkołę podstawową. Znacznie trudniej jest pisać interesująco, a jeszcze trudniej o sprawach już wcześniej opisywanych.

O wojennej Warszawie, a także o jednej z najbardziej znanych jej dzielnic, Żoliborzu, jak również o zakonspirowanych rozgrywkach piłkarskich w okupowanej stolicy czytaliśmy już teksty mniej lub bardziej popularnych dziennikarzy, historyków i pisarzy. Czy kolejna próba zajęcia się stołecznym futbolem lat okupacji jest więc jedynie powielaniem tego, co już zostało powiedziane?

Odpowiedź przeczącą uzasadnia choćby to, że szczególny nacisk kładziemy tu na futbol żoliborski. Ukazały się wprawdzie artykuły o nielegalnym kopaniu piłki przez warszawską młodzież, lecz zawierały informacje dość ogólne, bez wgłębiania się w życie sportowe poszczególnych dzielnic. Wszelkie okazjonalne publikacje książkowe, poświęcone czy to kolejnym jubileuszom stołecznego piłkarstwa, czy największym warszawskim klubom – Polonii i Legii, a do pewnego czasu również Warszawiance – tym bardziej nie mogły szczegółowo odnosić się do wątku tak kameralnego, jak okupacyjny futbol na Żoliborzu. Zainspirowany przez dawnego żoliborskiego piłkarza, szeroko dziś znanego pisarza i podróżnika Olgierda Budrewicza, ośmieliłem się więc podjąć ów temat, pamiętając, że historia jest mozaiką, ułożoną z kamyków także najdrobniejszych. Ucieka czas i odchodzą ludzie, mający o tych kamykach coś do powiedzenia, ratujmy przeto przed zapomnieniem to chociaż, co można jeszcze ocalić.

POPULARNOŚĆ FUTBOLU rosła stopniowo. Dziś mecze gromadzą dziesiątki tysięcy na trybunach, a przed telewizorami nawet miliony widzów. Niegdyś uprawianie futbolu przez garstki zapaleńców wywoływało dezaprobatę i odbierane było nawet z niesmakiem. Jak wyszperał w prasie z początków XX stulecia historyk sportu Robert Gawkowski, pewien właściciel banku, pracodawca piłkarza warszawskiej Polonii, Korolkiewicza, tak ocenił zamiłowania sportowe swego podwładnego: „Widok prokurenta bankowego, biegającego w gaciach przed widownią, jest nie do zniesienia”. Jeszcze w okresie międzywojennym uczniowie szkół średnich musieli ukrywać swą przynależność do klubowych drużyn piłkarskich, występując na boiskach pod pseudonimami. Przykładowo – jeden z najlepszych później naszych reprezentacyjnych napastników, Michał Matias z lwowskiej Pogoni, rozpoczynał piłkarską karierę jako Hanin, a napastnik Wisły i reprezentacji Polski Artur Woźniak długo jeszcze w prasie sportowej był wymieniany jako Artur.

Początkowo dysponowałem bardzo skąpymi źródłami, głównie składającymi się z dość lakonicznych wzmianek, rozsianych na kartach wspomnianych tu już okolicznościowych publikacji i w egzemplarzach dawnej prasy sportowej. Nie jest tego wiele.

Profesor Tomasz Szarota, autor głośnej książki Okupowanej Warszawy dzień powszedni, omawiając wszelkie aspekty ówczesnego warszawskiego życia codziennego, ze zrozumiałych powodów zaledwie dotknął wycinkowego przecież, choć tak bardzo interesującego tematu. Niedużo jest też informacji piłkarskich w książce Byłem wszędzie, autorstwa Olgierda Budrewicza, podczas wojny kapitana żoliborskiego Promyka, aczkolwiek tekst jego posiada niezwykle cenny walor autentyzmu.

Kapitan Olgierd Budrewicz w stroju Promyka – żółtej koszulce z literą P na ciemnobrązowej tarczy i w niebieskich spodenkach – podczas meczu w Dolnym Parku. Ze zbiorów Autora

W tej sytuacji szczególnie wartościowy materiał stanowi opublikowany przed wielu laty na łamach tygodnika „Stolica” cykl ośmiu obszernych, ilustrowanych zdjęciami artykułów zmarłego w 2009 roku Mieczysława Szymkowiaka – dziennikarza i działacza sportowego, a wcześniej zawodnika okupacyjnego Błysku.

Co do przekazów ustnych, to nieco informacji udzielili mi koledzy z Powstania Warszawskiego – Zdzisław Kacperski i zmarły już Henryk Bresling, podczas wojny zawodnicy Wiru i Pochodni, jak również znany niegdyś działacz piłkarski Okęcia, współorganizator konspiracyjnych rozgrywek, Aleksander Zaranek. Ostatnimi czasy wiele też skorzystałem z informacji pana Zdzisława Sosnowskiego, w okresie okupacji bramkarza warszawskiej Korony, po wojnie zaś mistrza Polski z 1946 roku w barwach warszawskiej Polonii, gdzie był zmiennikiem słynnego Henryka Borucza.

Piłkarze Korony – na pierwszym planie Zdzisław Sosnowski – w przerwie meczu z Grochowem (3:3) w 1944 roku. Ze zbiorów Autora

Żoliborskie mecze oglądało wielu widzów, a wśród nich dzisiejszy profesor Marek Kwiatkowski, wybitny historyk sztuki i varsavianista, powszechnie kojarzony z warszawskimi Łazienkami, których był wieloletnim dyrektorem, nigdy natomiast z futbolem. Bywali też na tych meczach dziesięcioletni wówczas, zmarły przed paru laty popularny publicysta Krzysztof Teodor Toeplitz oraz historyk i dziennikarz, prywatnie zaś mój przyjaciel – Andrzej Wernic.

Źródłem informacji powinni być także moi rówieśnicy i ówcześni koledzy, grający w juniorskich zespołach Promyka i AKS-u, ale większość rozproszyła się po świecie, a szukać ich tym trudniej, że nie wszystkie nazwiska zapamiętałem. Z tych najbliższych – Wiktor Natanson dopiero niedawno powrócił z wieloletniego pobytu za oceanem, przy czym okazało się, że pamięta nadspodziewanie wiele, natomiast Zbyszek Ablewicz, Zdzich Niemirowicz, Niusiek Stompor, Andrzej Ryttel i niewątpliwie najlepiej z nas grający w piłkę Wiesław Golat, znany jako Siasio – przenieśli się dalej niż za ocean, bo w niebiosa. W moim polu widzenia pozostało zaledwie kilku pamiętających tamte mecze: wspomniany Witek Natanson, bramkarz juniorów Promyka Romek Malinowski, a także Janusz Jarzęcki, Jurek Sułkowski...

Żoliborscy juniorzy po siedemdziesięciu latach przy wejściu do parku Żeromskiego – z lewej Wiktor Natanson z Promyka, obok Juliusz Kulesza z AKS. Ze zbiorów Autora

Rozmawiałem również z panami Leszkiem Rylskim i Romualdem Cybulskim, lecz ich informacje dotyczyły przede wszystkim drużyny Marymontu, w mniejszym zaś stopniu żoliborskiego Promyka, Osiedla czy AKS-u.

RZUT KARNY z punktu, odległego o jedenaście metrów od środka bramki, potocznie określanego w języku piłkarskim jako wapno – ze względu na sposób jego oznakowania – wykonywany jest od roku 1884, ale dopiero w 1905 zabroniono bramkarzom wybiegania z linii bramkowej w kierunku leżącej piłki przed jej uderzeniem przez egzekutora. Nie istnieje natomiast przepis, który zakazywałby bramkarzowi poruszania się na linii bramkowej, co znakomicie wykorzystał polski bramkarz angielskiego Liverpoolu, Jerzy Dudek, w pamiętnej serii rzutów karnych podczas finału Ligi Mistrzów. Bardzo szybkimi, gwałtownymi ruchami rąk i nóg całkowicie zdekoncentrował strzelających.

Pisząc o tych niedostatkach źródłowych muszę jednak na koniec wspomnieć o materiale wręcz rewelacyjnym, jaki trafił do mych rąk w marcu 2010 roku, na parę tygodni przed smoleńską katastrofą lotniczą. Stracił tam życie generał Stanisław Nałęcz-Komornicki, kanclerz kapituły Orderu Virtuti Militari, mój towarzysz broni z powstańczej Starówki, od którego zdążyłem otrzymać rękopis pamiętnika anonimowej żoliborzanki, jak można zorientować się z tekstu – dziewczyny w wieku od szesnastu do osiemnastu lat. Zdumiewa dokładność, z jaką podaje ona wyniki meczów, a nawet nazwiska zdobywców bramek, sposób zaś, w jaki charakteryzuje niektórych zawodników każe domyślać się, iż tak silne zainteresowanie futbolem miało prawdopodobnie podłoże natury sercowej – stosownie do wieku autorki wspomnień.

I tak, całkiem nieoczekiwanie, pamiętnik ten stał się kręgosłupem niniejszego opracowania, jako najcenniejsze źródło, dzięki któremu praca moja mogła ruszyć z miejsca.

GDY JESZCZE BYŁO WOLNO...

Niewielu już jest ludzi, mających w pamięci ostatnie miesiące Warszawy przed wybuchem drugiej wojny światowej, trzeba było bowiem być wówczas przynajmniej dziesięciolatkiem. Piszący te słowa miał lat dwanaście, zachował więc dość wyrazisty obraz tamtego czasu.

Ujmując rzecz bardzo skrótowo można stwierdzić, że dominował wtedy w Warszawie nastrój optymizmu. W pewnym sensie odnosiło się to zresztą do całego międzywojennego dwudziestolecia, a spowodowane było zachłyśnięciem się niepodległością, odzyskaną po przeszło stu dwudziestu latach niewoli. Nawet biorąc poprawkę na ówczesną rządową propagandę, lokującą nas, nieco na wyrost, w gronie europejskich mocarstw, przyznać trzeba, że istniały realne powody tego dobrego samopoczucia.

Mimo dramatu, jakim był zamach na prezydenta Narutowicza, oraz paroletnich zawirowań w polityce wewnętrznej, zakończonych przewrotem majowym 1926 roku, przeważała satysfakcja, że – wcześniej – zatrzymaliśmy nawałę bolszewicką, a później – duma z wyraźnie postępującego rozwoju gospodarczego.

Jego symbolem był fenomen błyskawicznie powstającego nowoczesnego portu w Gdyni, a także tempo budowy Centralnego Okręgu Przemysłowego w rozwidleniu Wisły i Sanu oraz na Kielecczyźnie – z wieloma fabrykami uzbrojenia. Samoloty polskiej konstrukcji wygrywały międzynarodowe zawody lotnicze, w dwa lata po sukcesie Franciszka Żwirki i Stanisława Wigury Warszawa szalała z entuzjazmu po zwycięstwie kapitana Jerzego Bajana w Challange’u 1934. Nasze bombowce PZL „Łosie” miały opinię jednych z najlepszych w Europie, Anglia kupowała nasze szybkostrzelne działa przeciwlotnicze.

Co do osiągnięć przemysłu cywilnego, wystarczy przypomnieć, że w Europie zasłynął tabor kolejowy z poznańskich zakładów HCP Hipolita Cegielskiego. Jeśli o kolejnictwie mowa – polskie pociągi znane były z punktualności. Ma to odbicie w jednej z powieści Kornela Makuszyńskiego, której bohaterowie – ojciec i dwaj synowie – byli kolejarzami. Gdy wychodzili rano do pracy, pani domu przypominała im: „A pamiętajcie, że obiad dzisiaj o 14, 27”.

Pod rządami ostatniego przedwojennego prezydenta, Stefana Starzyńskiego, stolica rozkwitała, co mogliśmy obejrzeć wiosną 1938 roku na głośnej, z rozmachem pomyślanej wystawie „Warszawa wczoraj, dziś i jutro” w udostępnionym właśnie nowoczesnym gmachu Muzeum Narodowego w alei 3 Maja. W tymże muzeum oglądałem inną wielką wystawę – rysunków Jana Matejki. Do szkoły, z Żoliborza do Śródmieścia, począłem jeździć autobusem przez oddany do użytku odcinek Wisłostrady, mijając budowany wówczas przez Światpol (Światowy Związek Polaków z Zagranicy) Dom Polaków z Zagranicy im. Marszałka Piłsudskiego przy nadwiślańskiej ulicy Rybaki.

Przedwojenną Warszawę często nazywano „Paryżem Północy”. Jej ówczesny rozwój zwięźle scharakteryzował varsavianista Jerzy S. Majewski w komentarzu do reprintu stołecznego planu z roku 1935: „Jaka była Warszawa schyłku lat trzydziestych? Po latach kryzysu stawała się metropolią. [...] Tętniła życiem, kawiarnie i dancingi rozbrzmiewały dźwiękami muzyki do późnej nocy. Wieczorami zapalały się setki neonów, jeździło nie tylko mnóstwo tramwajów, ale przybywało też autobusów. Planowano budowę metra, pociągi elektryczne pędziły pod centrum tunelem linii średnicowej i zatrzymywały się na podziemnych peronach budowanego Dworca Głównego”.

Ujmując powyższą opinię w konkrety liczbowe, powtórzmy pewne dane za Encyklopedią Warszawy, a także za innym varsavianistą, nieżyjącym już Jerzym Kasprzyckim. Licząca tuż przed wojną milion dwieście osiemdziesiąt dziewięć tysięcy mieszkańców Warszawa była pod tym względem ósmym miastem Europy, miała też tysiąc osiemset ulic, trzynaście wyższych uczelni i czterdzieści dwa instytuty naukowe. Zakładów przemysłowych, które Jerzy Kasprzycki określa jako „większe”, było ponad dwa i pół tysiąca, a małych fabryczek i warsztatów szesnaście tysięcy. Było też ponad trzydzieści trzy tysiące większych i mniejszych punktów handlowych. Sieć komunikacyjną tworzyło ponad dwadzieścia linii tramwajowych i piętnaście autobusowych.

Filmy, będące najbardziej masową rozrywką, wyświetlano w sześćdziesięciu dziewięciu kinach, jak podaje Encyklopedia Warszawy, z których aż pięćdziesiąt dziewięć Jerzy Kasprzycki wymienia jako „najważniejsze”. Dodajmy, że w przeddzień wybuchu wojny z najbardziej głośnych były na warszawskich ekranach takie filmy, jak Jej pierwszy bal, Kościuszko pod Racławicami, Korsarze Północy, Gdy Madelon..., Pies Baskerville’ów czy Więzienie kobiet. Widownia największego z warszawskich kin, Colosseum w pałacu Kossakowskich przy Nowym Świecie, liczyła ponad dwa tysiące trzysta miejsc.

Nie licząc scen amatorskich, było w stolicy dwadzieścia stałych teatrów, przeważnie o ambitnym repertuarze i wysokim poziomie aktorskim.

Jako najbardziej znane wymienia Kasprzycki dwadzieścia sześć warszawskich kawiarni, pomija jednak lokale tak popularne, jak cukiernie Romana Pomianowskiego przy Marszałkowskiej i przy placu Inwalidów, co znaczy, iż w rzeczywistości miejsc służących życiu towarzyskiemu było o wiele więcej.

Wiosna 1939 to również – wobec sygnałów, płynących z hitlerowskiej Trzeciej Rzeszy – narastająca groźba zbliżającej się wojny, aczkolwiek w prasie naszej pojawiały się i takie tytuły, jak ten z 14 lipca w krakowskim „Ilustrowanym Kurierze Codziennym”: „Czy wojna może wybuchnąć? Tak, ale tylko przez pomyłkę”.

Świadomość prawdopodobieństwa zbrojnego konfliktu z Niemcami nie była jednak w Polsce równoznaczna z uczuciem lęku. Ów brak lęku wynikał nie tylko z przekonania o własnej sile militarnej, wyrażanego rozlepianiem na ulicach Warszawy afisza „Silni – zwarci – gotowi!”, ale w dużym stopniu także z naszej pozycji międzynarodowej. Poczucie bezpieczeństwa dawały bowiem nasze sojusze z zachodnimi mocarstwami.

Na parę miesięcy przed wojną przy placu Trzech Krzyży 2, gdzie dzisiaj stoi hotel Sheraton, otwarto kino Napoleon, a ojciec zabrał mnie na wyświetlany tam pełnometrażowy film dokumentalny Francja czuwa. Kino było luksusowe. Purpurowe obicia miękkich foteli ozdobiono złotą literą N, otoczoną laurowymi liśćmi i zwieńczoną koroną – również ze złota. Film ukazywał potęgę armii francuskiej, a największe wrażenie wywoływały sceny, w których spośród falujących w słońcu łanów zboża niespodziewanie wyłaniały się z wolna ogromne pancerne kopuły, z nich zaś wysuwały się lufy wielkokalibrowych dział. Były to umocnienia słynnej Linii Maginota, której budowa pochłonęła wiele milionów franków. Dziś wiemy, że był to przejaw wyjątkowego braku wyobraźni. Linię utworzono jedynie wzdłuż granicy francusko-niemieckiej, bo żaden francuski mąż stanu ani strateg wojskowy nie przewidział, że Niemcy wejdą do Francji przez Belgię i Holandię.

Wtedy jednak wychodziliśmy z kina Napoleon rozpromienieni i rozentuzjazmowani. Mając tak uzbrojonego sojusznika, nie trzeba było obawiać się nawet dziesięciu Hitlerów.

Drwił więc sobie z Adolfa Hitlera popularny komik Ludwik Sempoliński, tuż przed wojną parodiując go na kabaretowej scenie, za co zapłacił później kilkuletnim ukrywaniem się przed Gestapo.

W tę pogodną atmosferę warszawskiej ulicy wpisały się również polskie sukcesy sportowe. Po latach niewoli sport nasz wchodził w dwudziestolecie z niskiego szczebla, ale prędko począł rosnąć w siłę. Zaczęło się od złotego medalu olimpijskiego Haliny Konopackiej (1928), a niebawem przyszły następne: złoto Stanisławy Walasiewiczówny i Janusza Kusocińskiego na igrzyskach w Los Angeles 1932. Jadwiga Wajsówna, Maria Kwaśniewska, Kazimierz Kucharski, Józef Noji, Eugeniusz Lokajski to następne nazwiska lekkoatletów, znane w Europie.

Pod koniec lat trzydziestych wizytówką naszego sportu począł stawać się boks, z mistrzami i wicemistrzami Europy, jak Henryk Chmielewski, Antoni Czortek, Aleksander Polus czy Franciszek Szymura, przede wszystkim zaś błysnął talent Antoniego Kolczyńskiego, który nie tylko wygrał wszystkie swoje przedwojenne walki w oficjalnych meczach międzypaństwowych, ale w żadnym z tych trzynastu starć nie pozwolił przeciwnikowi dotrwać do końcowego gongu. Gdy jako reprezentant Europy wystąpił w meczu z Ameryką, również i tę walkę wygrał przez nokaut! Niemal w przededniu wojny nasi sportowcy zdążyli jeszcze zdobyć medale na akademickich mistrzostwach świata we Francji.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki