Okładka

Karta tytułowa

Pamięci ojca Ronalda Lawlera,
kapucyna

Wstęp

Cóż takiego Kościół zrobił dla ludzkości?

Kiedy słucha się tego, co mówi nam dzisiaj kultura popularna, można odnieść wrażenie, że jest on najgorszym wrogiem świata. Stoi na drodze postępu. Wykorzystuje biednych. Dyskryminuje kobiety. Krzywdzi dzieci. Potępia wszystko, czym szczyci się nasza cywilizacja. Przede wszystkim zaś gardzi nauką i przeczy zdrowemu rozsądkowi.

Tak często słyszymy podobne rzeczy, że nawet jako katolicy zaczynamy czasem w nie wierzyć. Wszystko to jednak nie jest prawdą, a ta książka stara się pokazać, dlaczego tak jest.

Wydano już wiele publikacji mówiących o wielkich katolikach, którzy byli również naukowcami, muzykami, artystami czy przywódcami – o ludziach, którzy uczynili dla świata coś dobrego, mimo że wyznawali katolicyzm. Ta książka jest zupełnie inna. Stawia bowiem o wiele poważniejszą i bardziej niepokojącą tezę: że wszystko, co wydaje się nam dobre we współczesnym świecie, zawdzięczamy właśnie Kościołowi.

Troszczymy się o biednych tylko dlatego, że chrześcijaństwo odniosło kiedyś zwycięstwo. Bronimy praw kobiet i dzieci tylko dlatego, że Kościół zwrócił uwagę na ich istotność. Nauka istnieje tylko dlatego, że Kościół nauczył nas myśleć.

Na kolejnych stronach znajduje się całe mnóstwo równie nieprawdopodobnych stwierdzeń. Mam nadzieję, że gdy przeczytasz tę książkę, uwierzysz w nie wszystkie.

Zadziwiający jest Kościół, który zbudował to, co najpiękniejsze we współczesnej kulturze. Zadziwiający jest Kościół, który bronił tego, co słuszne, w obliczu wszelkich okropności. To niezwykła, fascynująca opowieść, która trwa już od dwóch tysięcy lat. I być może warto ją zacząć od upadku cywilizacji.

ROZDZIAŁ 1

Zadziwiający Kościół,

KTÓRY OCALIŁ CYWILIZACJĘ

Gdy myślimy o początkach współczesnej cywilizacji, od razu przychodzi nam do głowy renesans – wielkie odrodzenie myśli klasycznej i niezwykły rozkwit sztuki, która wzniosła się wtedy na nowe wyżyny. Skąd jednak przyszła myśl klasyczna? Gdzie ukrywała się przez tysiąc lat?

To bardzo ciekawa historia.

Zmierzch i upadek

Cywilizacja antyczna osiągnęła szczyt swojej potęgi, rozwoju i dobrobytu w Cesarstwie Rzymskim, którego największy rozkwit przypadł na II wiek naszej ery. Potem stopniowo następował upadek imperium.

W połowie III wieku znajdowało się ono już w fatalnym stanie. Mordowano jednego cesarza po drugim; średnia długość ich rządów wynosiła wówczas dwa lata – fakt odrobinę deprymujący, gdy weźmie się pod uwagę, że poprzedni imperatorowie rządzili właściwie przez całe swoje życie. Pretendenci do tronu gromadzili ogromne armie i toczyli ze sobą bitwy, pozostawiając wszędzie krew i pożogę. Świat pokoju i dostatku, otaczający niegdyś Morze Śródziemne, dzielił się na coraz mniejsze, wrogie sobie państewka. Upadał handel, gospodarka pogrążała się w chaosie. Obrazu tragedii dopełniały szalejące zarazy, które dziesiątkowały ludność.

Wreszcie pod koniec III stulecia Dioklecjan zdołał przejąć kontrolę nad całym cesarstwem i próbował je odbudować. Stworzył system władzy oparty na rządach dwóch cesarzy: jeden miał panować na wschodzie, drugi na zachodzie imperium. Obaj nosili tytuł „augusta”, a każdy z nich powoływał przy sobie młodszego współwładcę – „cezara”, który miał wspomagać go w kierowaniu państwem, a w przyszłości zająć jego miejsce na tronie. Dioklecjan miał nadzieję, że takie rozwiązanie zapewni cesarstwu długie lata stabilnych, trwałych rządów.

Oczywiście wszystko rozpadło się, gdy tylko Dioklecjan zrzekł się władzy. Zamiast ustalonej regułami sukcesji, zapanował chaos. W krótkim czasie w cesarstwie panoszyło się już sześciu cesarzy, z których każdy twierdził, że to właśnie on jest augustem, i dochodził swoich racji, gromadząc armię i tępiąc rywali, gdy tylko nadarzyła się okazja. Zamęt i walki trwały aż do roku 312, gdy jeden z pretendentów do tronu zdołał w końcu zająć Rzym i pokonać pozostałych konkurentów. Na imię miał Konstantyn, a do historii przeszedł z jeszcze jednego powodu: tuż przed odniesionym zwycięstwem, które wreszcie przyniosło cesarstwu pokój, ogłosił się chrześcijaninem.

Imperium, nad którym zdobył władzę Konstantyn, było wrakiem cywilizacji. Liczba ludności drastycznie zmalała, a niekończące się wojny sprawiły, że ogromne obszary ziały pustką. Jakby tego było mało, na kraj zaczęły najeżdżać nienasycone hordy barbarzyńców (nazywano tak zasadniczo wszystkich, którzy nie byli Rzymianami), którzy znęceni wewnętrzną słabością państwa rzymskiego, podbijali i zasiedlali kolejne ziemie.

Równie mocno ucierpiała sztuka. Literatura gnuśniała – przez niemal sto lat największym osiągnięciem artystycznym było naśladowanie dawnych pisarzy, których prace nijak miały się do ówczesnej rzeczywistości. Nikt dziś nie czyta dzieł autorów klasycznych z III wieku: ani greckich, ani łacińskich. Twórczość literacka tamtego okresu jest w większości miałka i bezbarwna. Stan pozostałych sztuk pięknych był równie opłakany.

O upadku sztuki świadczy wymownie stojący w Rzymie do chwili obecnej Łuk Konstantyna. Był to dar senatu dla mieszkańców miasta, upamiętniający wspaniałe zwycięstwo Konstantyna, które uratowało cesarstwo przed znienawidzonym tyranem (tak przynajmniej brzmiała oficjalna wersja). Na pierwszy rzut oka budowla nie różni się zbytnio od innych rzymskich łuków triumfalnych, kiedy jednak przyjrzeć się jej bliżej, można zauważyć, że nie wszystkie zdobiące ją rzeźby są oryginalne. Wiele z nich to arcydzieła, które zerwano z wcześniej powstałych budynków lub monumentów – tak jakby nie było już artystów, którzy potrafiliby wykonać całość jak należy.

Zwycięstwo Konstantyna przyniosło stabilizację, która sprawiła, że cywilizacja rzymska mogła się znowu odrodzić. Była to już jednak zupełnie inna cywilizacja. Dominującą religią stało się chrześcijaństwo, a wszyscy najwięksi myśliciele i pisarze epoki byli wyznawcami Chrystusa. Co prawda religie pogańskie utrzymywały się w Rzymie jeszcze przez długi czas, zwłaszcza w konserwatywnych kręgach wyższych warstw społecznych, jednak IV i V stulecia naszej ery nie doczekały się żadnych wybitnych autorów wywodzących się z bałwochwalstwa. Pojawili się natomiast święci Augustyn, Hieronim i Jan Chryzostom oraz wielu innych, którzy sprawili, że chrześcijańska kultura literacka tego okresu mogła śmiało równać się ze złotym wiekiem literatury pogańskiej.

Choć Rzym wreszcie powoli zaczynał stawać na nogi, długie lata anarchii przyniosły szkody, które ostatecznie okazały się nieodwracalne. Najeźdźcy coraz bardziej panoszyli się po imperium. Kiedy kolejne etapy wojny z Persami wymagały przerzucenia większości legionów z zachodu na wschód cesarstwa, plemiona germańskie wykorzystały osłabioną obronność kraju i najechały na jego zachodnie prowincje. W roku 410 Wizygoci zdobyli i splądrowali Rzym. Był to cios, po którym cesarstwo już się nie podniosło.

Koniec cywilizacji

Wiek V był dla Rzymu i zachodniej części cesarstwa czasem klęsk i niepowodzeń. Nieszczęścia, które spadły na imperium, nie zdołały jednak zniszczyć rzymskiej cywilizacji. Prawdę mówiąc, nawet upadek Rzymu w roku 476, mimo swojej dramatycznej nazwy, nie był wcale tak tragiczny i emocjonujący, jak mogłoby się wydawać.

Ostatniego cesarza zachodniorzymskiego, Romulusa Augustulusa, odesłano po prostu na wcześniejszą, całkiem hojną emeryturę. Wszystko wskazuje na to, że potem żył jeszcze długo i spokojnie. Królem Italii został Odoaker, najprawdopodobniej jeden z wodzów germańskich. Rządził jednak w imieniu Zenona, władcy Cesarstwa Wschodniorzymskiego. Poza tym w administracji imperium nic się zasadniczo nie zmieniło.

Po paru latach Zenon zmęczył się Odoakrem i chciał zastąpić go Teodorykiem, królem Ostrogotów. Odoaker oczywiście nie poddał się bez walki, lecz ostatecznie zwyciężył Teodoryk, który postanowił przywrócić Wiecznemu Miastu przynajmniej cień dawnej chwały.

Pod rządami nowego władcy Rzym miał się znacznie lepiej niż przez ostatnie kilka dziesięcioleci Cesarstwa Zachodniorzymskiego Do dzisiaj można zauważyć w mieście ślady ambitnych projektów budowlanych Teodoryka. Dwór królewski stał się ośrodkiem skupiającym najwybitniejsze umysły tamtych czasów. Wyglądało na to, że schyłek władzy cesarskiej przyniósł cywilizacji rzymskiej raczej odrodzenie niż upadek.

Choć pod koniec V wieku zachodnie cesarstwo rozpadło się na liczne barbarzyńskie państewka, literatura znów cieszyła się w tym okresie szacunkiem i powodzeniem – aczkolwiek czytano wtedy dzieła, które dziś pewnie mało kogo by zainteresowały. Księgi były towarem powszechnym i popularnym, a każde miasto miało swoich księgarzy. Święty Sydoniusz Apolinary, arystokrata pochodzenia galijskiego, który został później biskupem Clermont (nie stracił jednak nigdy zamiłowania do wykwintnego życia), tak opisywał rozrywki, jakie odbywały się w dwóch patrycjuszowskich posiadłościach wiejskich w okolicach Nimes:

Tak z miejsca porywano nas od przyjemności do przyjemności. Ledwie się weszło do tego czy tego westybulu, a tu stojące naprzeciw siebie pary graczy w piłkę wśród kolistych kręgów zagrań. Tu znów wśród głośnych roszczeń graczy w kości słychać było częste puszek i kostek grzechotanie. Ówdzie do dyspozycji było pełno woluminów. Tu masz wrażenie, że widzisz półki biblioteczne, że kliny Ateneum, czy regały księgarza¹.

Niewątpliwie była to więc wciąż jeszcze cywilizacja piśmienna. Sydoniusz zarzuca nawet swoim współczesnym, że sposób, w jaki piszą, jest zbyt uczony i książkowy – nazbyt sztuczny, polegający głównie na stosowaniu skomplikowanych figur retorycznych niż na przekazywaniu treści.

Upadek cywilizacji nastąpił jednak niedługo potem i trzeba przyznać, że sprawy potoczyły się wtedy już błyskawicznie. Sydoniusz umarł w roku 489. Niecały wiek później święty Grzegorz z Tours, kolejny biskup pochodzenia galijskiego, podejmując się spisania historii Franków, rozpoczął swoje dzieło w następujący sposób:

Ponieważ w miastach galijskich zostało zaniedbane, a co więcej nawet poczęło ginąć uprawianie literatury pięknej, nie znalazł się żaden uczony biegły w sztuce wymowy, który by przedstawił prozą albo wierszem to, co się u nas wydarzyło. A przecież wydarzyło się wiele dobrego jak i złego, szalało okrucieństwo pogan, wzmógł się gniew królów, heretycy atakowali kościoły, a bronili je prawowierni, wśród bardzo wielu rozgorzała wiara w Chrystusa, zaś u niejednych oziębła, także same kościoły i przez pobożnych były ubogacane i przez bezbożnych plądrowane. Wielu ubolewało często nad tym i mówiło: „Biada naszym czasom, że zaginęło wśród nas uprawianie nauk i nie znajdzie się wśród ludzi nikt, który by obecne wydarzenia przelał na pergamin”. Ponieważ ciągle słyszałem, że takie i tym podobne rzeczy się opowiada, nie mogłem się powstrzymać od tego, by dla przypomnienia minionych zdarzeń i ich znajomości u przyszłych pokoleń, nie ukazać, choćby tylko w nieuczonej i prostej mowie, zmagań ludzi niecnych i życia ludzi sprawiedliwych. Zwłaszcza to mnie do tego skłoniło, iż często ze zdumieniem słuchałem, jak mówili nasi, że filozofującego mówcę rozumie jedynie niewielu, zaś mówiącego prostaczka rozumieją wszyscy².

Sydoniusz stwierdziłby zapewne, że łacina Grzegorza jest okropnie niezdarna (faktem jest, że Historia Franków służy etymologom jako przykład ewolucji łaciny w stronę współczesnych języków romańskich). Pomimo swojej „nieuczonej i prostej mowy” Grzegorz był jednak jedynym biskupem w Galii, który na tyle potrafił czytać i posługiwać się piórem, żeby napisać książkę. Znajomość pism i „uprawianie nauk”, które w czasach Sydoniusza uchodziły za jedną z głównych rozrywek klas wyższych, „zaginęły” wśród ludzi epoki Grzegorza z Tours. W ciągu zaledwie jednego wieku społeczeństwo, które masowo produkowało księgi, doszło do stanu, w którym niepiśmienność biskupa była na porządku dziennym.

Regres był tak gwałtowny, że do jego zaobserwowania wystarczyło jedno pokolenie. Należał do niego pewien człowiek, który żyjąc we właściwym miejscu i we właściwym czasie, zdołał zauważyć postępujący kryzys i postanowił coś z nim zrobić.

Kasjodor

Kasjodor Senator (było to jego nazwisko, nie tytuł) znajdował się w samym sercu chyba każdej katastrofy, która dotknęła Italię w VI wieku. Jego życie przypadło na okres pomiędzy działalnością Sydoniusza a Grzegorza: urodził się prawdopodobnie w roku 485, a zmarł około 585 (żył circa sto lat). Był wysokim urzędnikiem na rzymskim dworze Teodoryka w czasach, kiedy ostrogocki władca stawał się coraz bardziej podejrzliwy i szalony.

Teodoryk dobrze zapamiętał, co stało się z Odoakrem, i nigdy nie ufał Konstantynopolowi. Na starość wszędzie widział spiski, a ofiarą jego postępującej podejrzliwości padło wielu dawniej hołubionych myślicieli. Może zresztą wcale aż tak bardzo nie przesadzał. Rzymska arystokracja pogardzała po cichu jego barbarzyńskim pochodzeniem, a sytuację dodatkowo pogarszał fakt, że Teodoryk nie był prawowiernym katolikiem, lecz heretykiem wyznającym arianizm. Gdyby przyszło wybierać między lojalnością królowi a cesarzowi, większość rzymskiej elity państwowej opowiedziałaby się pewnie za Bizancjum.

Po śmierci Teodoryka spory dynastyczne mocno osłabiły panowanie Gotów w Italii, a Konstantynopol znalazł okazję, na którą czekał prawdopodobnie od dawna. Justynian Wielki, obejmując tron w roku 527, miał wreszcie szansę odzyskać ziemie zajęte przez barbarzyńców i ziścić marzenie o zjednoczeniu całego Cesarstwa Rzymskiego. Dzięki geniuszowi i sukcesom militarnym Belizariusza, który dowodził cesarskimi wojskami, prawie mu się to udało. Przez krótką chwilę imperium znów okalało basen Morza Śródziemnego, a mapa terytoriów znajdujących się pod kontrolą Justyniana przypominała obszar cesarstwa z czasów Oktawiana Augusta.

Rzymska arystokracja przywitała cesarską „rekonkwistę” ze sporym entuzjazmem: Justynian był Rzymianinem, mówił po łacinie i zdołał uwolnić Italię spod barbarzyńskich rządów. (Co ciekawe, będzie on ostatnim cesarzem rzymskim posługującym się łaciną jako językiem ojczystym.) Wszystkim wydawało się, że Rzym powróci niebawem do dni chwały i świetności. Ci jednak spośród dawnych senatorów, którzy liczyli na odzyskanie swoich wpływów i stanowisk, srodze się zawiedli. Justynian zlecił bowiem administrację nowych terytoriów własnym zaufanym ludziom i wysłał do Italii greckich zarządców. Grecy zaś okazali się równie apodyktyczni, co Goci.

Przez większość tego czasu Kasjodor przebywał w Konstantynopolu, studiując i nasiąkając kulturą najwspanialszego miasta cywilizacji śródziemnomorskiej. Wrócił do Italii dopiero po podbojach Justyniana i zastał kraj spustoszony przez dwa dziesięciolecia ciągłych wojen. Kultura literacka upadała w zastraszającym tempie, a wspaniałe prywatne biblioteki, które tak niedawno były chlubą rzymskich posiadłości wiejskich, stały puste i popadały w ruinę.

Po śmierci Justyniana w 567 roku na ziemie zachodnie spadło kolejne nieszczęście: od północy Italia została zaatakowana przez Longobardów, którzy ostatecznie zniszczyli to, co pozostało z cywilizacji rzymskiej. Bizantyjscy zarządcy, sprawujący władzę z Rawenny, a nie z Rzymu, uznali, że nie są w stanie zatrzymać najeźdźców i postanowili troszczyć się wyłącznie o własne bezpieczeństwo.

Kasjodor, już bardzo podeszły w latach, osiadł w swojej rodzinnej posiadłości na południu Włoch, w najmniej zagrożonej inwazją części części Półwyspu Apenińskiego. Ufundował tam niezwykły klasztor, Vivarium, którego działalność przyniosła mu sławę jednego z najbardziej zasłużonych ludzi w historii cywilizacji. Ratując z wraku, jakim stawało się Cesarstwo Zachodnie, wszystkie książki, które zdołał znaleźć, Kasjodor stworzył w Vivarium ogromną bibliotekę. Następnie zobowiązał mnichów do przepisywania tych ksiąg, chcąc uchronić je przed zniszczeniem i zapewnić do nich dostęp każdemu, kto mógłby ich potrzebować.

Był to punkt zwrotny w historii świata. Inne klasztory szybko podchwyciły pomysł i wkrótce przepisywanie ksiąg stało się jednym ze stałych obowiązków zakonników. To właśnie temu systemowi monastycznych skryptoriów zawdzięczamy znajomość większości dzieł pogańskiego świata starożytnego. Nie byłoby renesansu, nie byłoby żadnego odrodzenia, gdyby Kasjodor nie dostrzegł zapadającej ciemności i nie zrobił wszystkiego, co było w jego mocy, by uchronić światło przed zgaśnięciem.

Kasjodor nie był twórcą monastycyzmu, a mnisi z jego klasztoru z pewnością nie byli jedynymi zakonnikami, którzy poświęcali się zarówno studiom, jak i modlitwie. Ale to właśnie jego niezwykle świadome działanie sprawiło, że mury klasztorne stały się twierdzami wiedzy. Zależało mu na tym, by mnisi przebywający w Vivarium byli wszechstronnie wykształceni i znali nie tylko wybitne dzieła myśli chrześcijańskiej, lecz także pisma ważnych autorów świeckich.

Idea zapoczątkowana przez Kasjodora zataczała coraz szersze kręgi. Dotarła nawet na drugi koniec ówczesnego świata, do Irlandii, gdzie klasztory również zaczęły dbać o utrzymanie kultury piśmiennej. W dużej mierze to właśnie dzięki zakonnikom brytyjscy Saksoni i Anglowie przyjęli chrzest i stali się z czasem gorliwymi w wierze, uczonymi Anglikami. Właśnie z Anglii wywodził się wielki święty i męczennik Bonifacy, który przyniósł światło chrześcijaństwa i wiedzy do Germanii.

Przez cały okres wieków ciemnych te małe promyki światła przemykały od klasztoru do klasztoru, rozświetlając łagodnym blaskiem posępne oblicze Europy. Gdziekolwiek rozbłyskiwał pośród mroku jakiś jasny płomyk, można było mieć pewność, że zaniósł go tam Kościół. Nic więc dziwnego, że gdy Karol Wielki przystąpił wreszcie do realizacji swojego ogromnego projektu odnowienia kultury i szkolnictwa, posłał po duchownego z Anglii, który miał pomóc mu przeprowadzić reformę.

Dalsza część rozdziału dostępna w pełnej wersji

¹ Sydoniusz Apolinary, Listy, II 9, przeł. Mieczysław Brożek, Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 2004, s. 33.

² Grzegorz z Tours, Pierwsza przedmowa Grzegorza, w: tegoż, Historia Franków, przeł. Kazimierz Liman i Teofil Richter, Kraków: Tyniec. Wydawnictwo Benedyktynów, 2002, s. 63.

ROZDZIAŁ 2

Zadziwiający Kościół,

KTÓRY PIELĘGNOWAŁ NAUKĘ

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 3

Zadziwiający Kościół,

NIOSĄCY MIŁOSIERDZIE

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 4

Zadziwiający Kościół,

KTÓREMU MUZYKA
ZAWDZIĘCZA SWOJĄ WIELKOŚĆ

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 5

Zadziwiający Kościół,

KTÓRY INSPIROWAŁ
WIELKIE DZIEŁA SZTUKI

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 6

Zadziwiający Kościół,

KTÓRY INSPIROWAŁ WIELKICH PISARZY

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 7

Zadziwiający Kościół,

KTÓRY UCZYNIŁ KOBIETY LUDŹMI

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 8

Zadziwiający Kościół,

KTÓRY DOSTRZEGA W DZIECKU CZŁOWIEKA

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 9

Zadziwiający Kościół,

STOJĄCY NA STRAŻY
LUDZKIEJ GODNOŚCI

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 10

Zadziwiający Kościół,

ZABIEGAJĄCY O POKÓJ NA ŚWIECIE

Rozdział dostępny w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 11

Zadziwiający Kościół,

PRZYSZŁOŚCI

Rozdział dostępny w pełnej wersji

Karta redakcyjna

TYTUŁ ORYGINAŁU: Yours Is the Church:
How Catholicism Shapes Our World
Copyright © 2012, Mike Aquilina. All rights reserved.
First published in English by Servant Books, an imprint
of Franciscan Media.

Copyright © for Polish Edition 2016 by Wydawnictwo eSPe

REDAKTOR PROWADZĄCY: Michał Wilk

ADIUSTACJA JĘZYKOWO-STYLISTYCZNA: Marta Więch korekta: Marta Stęplewska

REDAKCJA TECHNICZNA I PROJEKT OKŁADKI: Paweł Kremer

NIHIL OBSTAT

Przełożony Wyższy Polskiej Prowincji Zakonu Pijarów,
L.dz. 159/16 z dnia 27 września 2016 r.
O. Józef Matras SP, Prowincjał

Wydanie I | Kraków 2016

ISBN: 978-83-7482-843-7

Zamawiaj nasze książki przez internet: boskieksiążki.pl lub bezpośrednio w wydawnictwie:
b 12 413 19 21, a handel@boskieksiazki.pl

Zainteresowanym bezpłatnie wysyłamy drukowany katalog. W formie pliku pdf dostępny jest on również do pobrania na stronie boskieksiążki.pl.

Wydawnictwo eSPe, ul. Meissnera 20, 31-457 Kraków.

Plik opracował i przygotował Woblink

www.woblink.com