Amandzie

Stworzyłyśmy

fantastyczny

zespół

„Uczestnicy biernego oporu

muszą zrozumieć, że są tak

samo ważni jak sabotażyści”.

SOE – Secret Operations Manual,

Methods of Passive Resistance

(Podręcznik tajnych operacji,

Metody biernego oporu)

Część I

Verity

Ormaie, 8 listopada 1943 JB-S

Jestem tchórzem.

Chciałam zostać bohaterką i chętnie ją odstawiałam. Udawanie zawsze mi dobrze wychodziło. Pierwszych dwanaście lat życia spędziłam na zabawach w bitwę pod Stirling Bridge[1] z pięcioma starszymi braćmi, którzy godzili się, abym ja, dziewczyna, grała rolę samego Williama Wallace’a (podobno jednego z naszych przodków), ponieważ wygłaszałam najbardziej płomienne mowy. Bóg mi świadkiem, że w ubiegłym tygodniu też bardzo się starałam. Naprawdę się starałam, ale teraz, po tej śmiesznej umowie z SS-Hauptsturmführerem von Lindenem zrozumiałam, że stchórzyłam, i zamierzam wyjawić wam wszystko, o co poprosicie, wszystko, co tylko pamiętam. Każdy najmniejszy szczegół.

A oto, jaką zawarliśmy umowę. Zapisuję ją tu dla własnej pamięci, aby niczego nie pomylić.

– Zastanówmy się – powiedział Hauptsturmführer. – Czym można panią przekupić?

Na co wypaliłam, że chcę odzyskać ubranie.

Teraz wydaje się to nieistotne. Na pewno spodziewał się jakiejś prowokacji w rodzaju: „Oddajcie mi wolność” czy „Pragnę zwycięstwa” albo wielkodusznego życzenia w rodzaju: „Przestańcie już dręczyć tego nieszczęsnego chłopca z ruchu oporu i podarujcie mu godną, humanitarną śmierć”. Albo chociaż czegoś bardziej bezpośrednio związanego z moją obecną sytuacją, jak: „Pozwólcie mi zasnąć”, „Dajcie mi jeść” czy „Zabierzcie mi z pleców to pieprzone żelastwo, do którego jestem przywiązana od trzech dni”. Ale byłam gotowa wytrzymać jeszcze kawał czasu na stojąco, bez snu i jedzenia, gdybym tylko nie musiała pozostawać w samej bieliźnie – dość już cuchnącej i czasem mokrej. To takie krępujące! Ciepło i godność, jakie zapewniają mi spódnica z wełnianej flaneli i sweter, znaczą dla mnie teraz dużo więcej niż patriotyzm i wierność przekonaniom.

Tak więc von Linden sprzedał mi sztuka po sztuce całą garderobę. Z wyjątkiem, oczywiście, szalika i pończoch, gdyż te odebrano mi wcześniej, żebym się nimi nie udusiła (a próbowałam). Pulower kosztował mnie cztery zestawy szyfrów radiowych – komplet wykorzystanych wierszy, haseł i częstotliwości. Von Linden oddał mi go zresztą na kredyt. Sweter czekał na mnie w celi, kiedy wreszcie po tych koszmarnych trzech dniach zostałam rozwiązana. I chociaż z początku nie dawałam rady cholerstwa na siebie wciągnąć, samo narzucenie na ramiona przyniosło mi ulgę. Teraz nareszcie udało mi się go włożyć i raczej już w nim zostanę. Spódnica i bluzka kosztują mniej niż pulower, a buty tylko jeden zestaw szyfrów za sztukę.

W sumie jest ich jedenaście. Za ostatni miałam wykupić halkę. Zauważcie, jak on to sobie wymyślił: odzyskiwałam te rzeczy w odwrotnej kolejności po to, aby raz jeszcze przechodzić przez mękę zdejmowania ich na oczach wszystkich, kiedy oddawano mi następną sztukę garderoby. I tylko jeden von Linden mi się nie przyglądał. Ale zagroził, że znowu wszystko zabierze, kiedy wspomniałam, jaki bajeczny pokaz traci. To wtedy po raz pierwszy wyszły na światło dzienne wszystkie obrażenia i nawet żałowałam, że nie patrzył na swoje dzieło, zwłaszcza na moje ramiona. Wtedy też po raz pierwszy zdołałam ustać przez jakiś czas, czym chciałam się przed nim popisać. Tak czy siak, postanowiłam obyć się bez halki, co oszczędziło mi fatygi ponownego rozbierania się, żeby móc ją włożyć. Za ostatni zestaw szyfrów kupiłam sobie zapas atramentu i papieru, a także trochę czasu.

Von Linden dał mi dwa tygodnie i obiecał tyle papieru, ile potrzeba. Muszę tylko wypluć wszystko, co pamiętam, na temat tak zwanego brytyjskiego wysiłku wojennego. I zamierzam się z tego wywiązać. Przy całej swej brutalności von Linden dżentelmeńskimi zasadami przypomina trochę kapitana Haka, ja zaś, naiwnie ufając, że będzie grał czysto i dotrzymywał słowa, jestem zupełnie jak Piotruś Pan. Jak dotąd się nie zawiodłam. Na początek podarował mi tę śliczną kremową wytłaczaną papeterię z hotelu Château de Bordeaux, który kiedyś mieścił się w tym budynku. (Nigdy bym nie uwierzyła, że francuski hotel może być aż tak koszmarnie ponury, gdybym na własne oczy nie zobaczyła tych sztab na okiennicach i kłódek na drzwiach. Ale dzięki wam całe to śliczne miasto Ormaie nabrało ponurego wyglądu).

Jeden zestaw szyfrów to i tak dość sporo, ale poza tym zdradzieckim raportem przyrzekłam von Lindenowi także moją duszę, chociaż nie sądzę, żeby wziął moje słowa na serio. Tak czy inaczej, z wielką ulgą napiszę cokolwiek, co nie wiąże się z szyfrem. Ja już po prostu rzygam radiowym kodem. Dopiero kiedy przelaliśmy te wszystkie listy na papier, uświadomiłam sobie, jak wielki zapas szyfrów w sobie noszę.

Swoją drogą, to zadziwiające, naprawdę.

Wy głupie hitlerowskie gnoje!

Jestem potępiona. Całkowicie, bezapelacyjnie potępiona. Bez względu na to, co zrobię, w końcu i tak mnie zastrzelicie, bo tak się postępuje z agentami wroga. My też tak robimy. Jeśli po spisaniu tego raportu mnie nie zastrzelicie i jakimś cudem wrócę do kraju, i tak zostanę osądzona i skazana na śmierć za kolaborację. Ale kiedy patrzę na te wszystkie mroczne i pokrętne drogi, które mam przed sobą, ta jedna wydaje się prosta i oczywista. Co mnie czeka w przyszłości? Puszka nafty w gardło i zapałka przytknięta do ust? Skalpel i kwas, jak dla tego chłopca z ruchu oporu, który nie chciał mówić? A może jako żywy szkielet zostanę załadowana do bydlęcego wagonu, razem z dwiema setkami innych nieszczęśników, i wysłana Bóg wie gdzie na śmierć z pragnienia przed dotarciem na miejsce? Nie. Ja się na to nie piszę. Ta droga wydaje się najłatwiejsza, a inne zbyt mnie przerażają, by nawet im się przyglądać.

Piszę po angielsku. Brak mi zasobu słów na wojenny raport po francusku, a mój niemiecki nie jest dostatecznie płynny. Ktoś będzie musiał przetłumaczyć to wszystko Hauptsturmführerowi von Lindenowi. Może Fräulein Engel, ona całkiem nieźle mówi po angielsku. Właśnie mi wytłumaczyła, że parafina i nafta to jedno i to samo. W kraju używamy słowa paraffin, natomiast Amerykanie używają słowa kerosene, czyli nafta. Po francusku i niemiecku to słowo też brzmi podobnie.

(Co do tej nafty czy parafiny, mniejsza o nazwę. Nie chce mi się wierzyć, że wypapralibyście mnie całym litrem owej cennej cieczy. A może kupujecie ją na czarnym rynku? Jak chcecie to ująć w kosztach? „Litr silnie wybuchowego paliwa na egzekucję brytyjskiego szpiega”. Zresztą i tak zrobię, co w mojej mocy, żeby oszczędzić wam tego wydatku).

Jedną z pierwszych pozycji na tasiemcowej liście tego, co kazaliście mi ująć w sprawozdaniu, jest lokalizacja brytyjskich lotnisk, z których nastąpi inwazja na Europę. Fräulein Engel świadkiem, że kiedy to przeczytałam, parsknęłam śmiechem. Wy naprawdę myślicie, że znam choć jeden cholerny szczegół na temat miejsca, z którego alianci zamierzają ruszyć na okupowaną Europę? Przyjęto mnie do Kierownictwa Operacji Specjalnych, bo mówię po francusku i niemiecku, a poza tym umiem dobrze zmyślać, natomiast do kwatery gestapo w Ormaie trafiłam z powodu kompletnego braku wyczucia kierunku. Ludzie, którzy mnie szkolili, specjalnie utwierdzali mnie w błogiej niewiedzy na temat lotnisk, a to dlatego, żebym w razie wpadki nie mogła wam niczego zdradzić. I nie podano mi nazwy nawet tego lotniska, z którego wystartowałyśmy w nasz ostatni lot. Pozwólcie sobie przypomnieć, że przebywałam na terenie Francji mniej niż czterdzieści osiem godzin, kiedy wasz usłużny agent uchronił mnie od rozjechania przez furgonetkę wyładowaną francuskimi kurczakami, ponieważ przechodząc przez jezdnię, spojrzałam w złą stronę. Co tylko dowodzi przebiegłości gestapo.

„Osoba, którą właśnie uratowałem od śmierci pod kołami, wyraźnie przywykła do lewostronnego ruchu. Na pewno jest Brytyjką, zrzuconą z alianckiego samolotu na spadochronie. Aresztuję ją teraz jako szpiega”.

Tak więc brak mi orientacji przestrzennej. U niektórych z nas to tragiczna skaza, dlatego nie ma sensu, żebym akurat ja wskazywała wam lokalizacje jakichkolwiek lotnisk. Chyba że ktoś podałby mi współrzędne. Być może mogłabym je wymyślić, i to nawet dość przekonująco, dzięki czemu kupiłabym sobie trochę czasu, ale i tak szybko byście się połapali.

Kolejna pozycja to typy samolotów używanych w operacjach wojskowych. Boże, co za śmieszna lista! Gdybym się na tym znała albo gdyby mnie to w ogóle obchodziło, sama pilotowałabym samoloty w Służbie Pomocniczej Transportu Powietrznego jak Maddie, która mnie tu zrzuciła. Ewentualnie pracowałabym jako monter czy mechanik i nie musiałabym teraz mozolnie wypluwać faktów i liczb na rzecz gestapo. (Nie wspomnę tu znowu o moim tchórzostwie, gdyż zaczynam się z tym czuć nieuczciwie. Poza tym nie chcę was zanudzić, bo zabralibyście mi ten wytworny papier i znów zaczęli podtapiać mnie w misce z lodowatą wodą aż do utraty przytomności).

Ale zaraz, mogę jednak wymienić kilka typów samolotów, począwszy choćby od puss motha. To pierwszy samolot pilotowany przez moją przyjaciółkę Maddie i właściwie pierwszy, którym nie tylko latałam, ale który także zobaczyłam z bliska. A historia o tym, jak się tu znalazłam, zaczyna się właśnie od Maddie. Nie sądzę, abym kiedyś się dowiedziała, dlaczego podczas aresztowania miałam przy sobie jej, a nie swój dowód osobisty i jej licencję pilota, ale jeśli opowiem wam o Maddie, zrozumiecie, dlaczego przyleciałyśmy tu razem.

TYPY SAMOLOTÓW

Maddie to właściwie Margaret Brodatt. Trzymacie jej dowód osobisty. Nazwisko „Brodatt” nie pochodzi z północnej Anglii, raczej z Rosji, tak jak dziadek Maddie. Ale ona sama jest rdzenną obywatelką Stockport. I w przeciwieństwie do mnie ma świetną orientację przestrzenną. Potrafi nawigować według gwiazd i na podstawie ścisłych obliczeń, ale moim zdaniem zawdzięcza ową zdolność dziadkowi, który na szesnaste urodziny podarował jej motor. Od tej pory zaczęła wyprawiać się ze Stockport na nieutwardzone szlaki wysokich wrzosowisk Gór Pennińskich. Jak łatwo zauważyć, miasto Stockport ze wszystkich stron otoczone jest zielonymi, nagimi Penninami, nad którymi szybko suną podświetlone słońcem pasma chmur, co wygląda jak film w technikolorze. Wiem o tym, ponieważ wybrałam się tam w zimie na wolny weekend. Zatrzymałam się u dziadków Maddie i pojechałyśmy we dwie motorem na Dark Peak; ten dzień wspominam jako jeden z najwspanialszych w moim życiu, chociaż słońce wyszło tylko na pięć minut i nawet wtedy nie przestawał padać deszcz ze śniegiem – to właśnie z powodu takiej „nielotnej” prognozy Maddie dostała trzy dni wolnego. Ale przez te pięć minut Cheshire wydawało się takie zielone i skrzące! Dziadek Maddie prowadzi sklep z motocyklami i specjalnie na moją wizytę kupił jej na czarnym rynku trochę benzyny. Piszę o tej wyprawie (chociaż nie ma to nic wspólnego z typami samolotów), aby wam dowieść, że rozumiem, co Maddie czuła na szczycie, kiedy w ogłuszającym ryku czterech wiatrów i dwóch cylindrów patrzyła na zielone pola równiny Cheshire i czerwone kominy, rozrzucone u jej stóp niczym kraciasty koc piknikowy.

Maddie przyjaźniła się z Beryl, która rzuciła szkołę i w lecie 1938 roku pracowała w przędzalni bawełny w Ladderal. Lubiły w niedziele jeździć motorem Maddie na pikniki, bo tylko wtedy mogły się widywać. Beryl obejmowała ją ciasno w pasie, tak jak ja, i także nie miała gogli, nosiła je tylko Maddie. Pewnej czerwcowej niedzieli wybrały się aż na drugą stronę grzbietu Highdown Rise. Po przejeździe wąskimi gruntowymi dróżkami, obwarowanymi po obu stronach kamiennymi murkami (zbudowali je zapewne przodkowie Beryl), ich gołe łydki były całe w błocie. Beryl zmarnowała sobie wtedy najlepszą spódnicę i ojciec kazał jej zapłacić za nową z następnej tygodniówki.

– Kocham twojego dziadka! – wrzasnęła Beryl do ucha Maddie. – Też bym takiego chciała! – Ja także. – Fajnie, że dał ci na urodziny silent superba!

– Mimo tej nazwy wcale nie jest cichy![2] – odkrzyknęła Maddie przez ramię. – Już kiedy go dostałam, nie był nowy, a teraz ma pięć lat. Musiałam w tym roku wyremontować silnik.

– Dziadek nie mógł ci tego zrobić?

– On w ogóle by mi go nie dał, gdybym najpierw sama nie rozebrała silnika. Musiałam zrobić to sama albo nici z prezentu.

– I tak go kocham!

Pruły zielonymi traktami Highdown Rise, podskakując na koleinach wyżłobionych przez traktor tak, że niemal odbijały się od murków, wpadając w grzęzawiska, między pokrzywy i owce. Pamiętam, jak to było. Co chwilę zza zakrętu albo z wierzchołka garbu ukazywał się widok na zielone, łyse pasmo Pennin, rozciągające się daleko ku zachodowi, lub na fabryczne kominy Manchesteru, bazgrzące po niebie czarnym dymem.

– I jeszcze zdobędziesz zawód! – krzyczała Beryl.

– Co zdobędę?

– Zawód!

– Naprawa silników?

– To jest zawód. Lepszy niż nabijanie czółenek w przędzalni.

– Ale za nabijanie czółenek ci płacą. Ja nie dostaję ani pensa.

Na drodze przed nimi pojawiły się dziury wypełnione deszczówką. Wyglądało to jak miniaturowy pejzaż szkockich highlandzkich jezior. Maddie znacznie zwolniła i w końcu zatrzymała motor. Spuściła nogi na twardą ziemię; ze spódnicą wciąż podciągniętą wyżej kolan czuła całym ciałem znajomy, niezawodny pomruk superba.

– Kto by zatrudnił dziewczynę do naprawy silników? Babcia chce, żebym się nauczyła pisać na maszynie. Przynajmniej się na tym zarabia.

Musiały zsiąść z motocykla i prowadzić go dalej porytą rowami drogą. Po sforsowaniu kolejnego podejścia dotarły do farmerskiej bramki na granicy pól. Maddie oparła motor o kamienny murek i zabrały się do jedzenia kanapek. Popatrzyły na swoje ubłocone nogi i parsknęły śmiechem.

– Co by powiedział twój tata?! – wykrzyknęła Maddie.

– A twoja babcia?

– Ona do tego przywykła.

Maddie mówiła, że Beryl nazywała piknik „wyżerką”. Zabierała solidne pajdy razowego chleba, który jej ciotka piekła w każdą środę dla trzech rodzin, oraz wielkie jak jabłka marynowane cebule. Maddie miała kanapki z żytniego chleba z piekarni w Reddyke, gdzie babcia wysyłała ją w każdy piątek. Marynowane cebule uniemożliwiły dziewczętom rozmowę, bo chrupanie tak głośno rozbrzmiewało im w uszach, że nie słyszały się nawzajem, a poza tym musiały uważać, żeby się nie zakrztusić przypadkową kroplą octu. (Kapitan von Linden mógłby uznać marynowane cebule za dobre narzędzie perswazji, a przy okazji więźniowie zostaliby nakarmieni).

(Fräulein Engel kazała mi tu zapisać do wiadomości kapitana von Lindena, że zmarnowałam dwadzieścia minut danego mi czasu, ponieważ tak się śmiałam z głupiego dowcipu o marynowanych cebulach, że złamałam czubek ołówka. Musiałyśmy czekać, aż ktoś przyniesie nożyk do zaostrzenia go, gdyż Fräulein Engel nie wolno zostawiać mnie samej. A potem zmarnotrawiłam kolejne pięć minut, bo kiedy złamałam także ten nowy czubek, panna E. ostrzyła ołówek tuż przed moim nosem i wiórki wpadały mi do oczu, wywołując łzy. SS-Scharführer Thibaut trzymał mnie przy tym za głowę, co mnie okropnie denerwowało. Teraz już się nie śmieję ani nie płaczę, a na przyszłość spróbuję nie przyciskać tak mocno ołówka).

Tak czy siak, myślcie o Maddie przed wojną, wolnej, we własnym kraju, z ustami pełnymi marynowanej cebuli… Mogła zakrztusić się jedynie wtedy, kiedy podniosła wzrok na charkoczący samolot, który ciągnąc za sobą smugę dymu, krążył nad pobliskim polem. Tym samolotem był właśnie puss moth.

Mogę wam opowiedzieć coś niecoś o puss mothach. To szybkie i lekkie jednopłatowce – rozumiecie, mają tylko jedną parę skrzydeł; bo na przykład tiger moth (kolejny typ, który właśnie sobie przypomniałam) jest dwupłatowcem i ma dwie pary. Puss mothowi można te skrzydła złożyć, co ułatwia przewożenie i przechowywanie. Z jego kokpitu ma się fantastyczny widok, a oprócz pilota może pomieścić dwóch pasażerów. Kilka razy latałam nim jako pasażerka. Chyba ulepszony model tego samolotu nosi nazwę leopard moth (proszę, za jednym zamachem wymieniłam aż trzy typy).

Ten puss moth, który krążył nad Highdown Rise, pierwszy, jaki Maddie zobaczyła, właśnie krztusił się na śmierć. Opowiadała potem, że czuła się jak na fotelu przy arenie w cyrku. Z odległości trzystu stóp[3] mogły razem z Beryl obejrzeć każdy detal maszyny w miniaturze: każdy drut, każdą rozpórkę brezentowych skrzydeł, mignięcie drewnianych łopat śmigła, które bezskutecznie obracało się na wietrze. Z rury wydechowej wydobywały się wielkie chmury niebieskiego dymu.

– On się pali! – wrzasnęła z przerażeniem, ale i fascynacją Beryl.

– Nie pali się, tylko wypala benzynę – sprostowała ze znawstwem Maddie. – Jeśli pilot ma trochę rozsądku, odłączy wszystko i silnik zgaśnie. Wtedy może wylądować na ślizgu.

Obserwowały pilnie. Przewidywania Maddie się sprawdziły: silnik zgasł, dym się rozwiał, a pilot wyraźnie zamierzał posadzić uszkodzoną maszynę na polu tuż przed ich nosem. Było to pastwisko, nieorane, niekoszone, bez zwierząt. Skrzydła nad ich głowami odcięły na chwilę słońce z impetem i furkotem żaglowca morskiego. Na ostatnim odcinku podmuch porwał na pole wszystkie odpadki z ich lunchu – wszędzie fruwały brązowe okruchy, a papierki trzepotały w niebieskim dymie niczym diabelskie konfetti.

Zdaniem Maddie lądowanie całkiem by się udało, gdyby odbywało się na aerodromie. Tutaj jednak uszkodzony samolot przez dobre trzydzieści jardów[4] podskakiwał bezwładnie na nieskoszonej trawie, po czym z wdziękiem przekoziołkował na dziób.

Maddie zaczęła bić brawo. Beryl natychmiast trzepnęła ją po ręce.

– Ty bezmyślna krowo! On może być ranny! Och, co my teraz zrobimy?

Maddie wcale nie zamierzała klaskać, zrobiła to odruchowo. Już widzę, jak odgarnia z oczu rozwiewające się czarne kędziory, wysuwa do przodu dolną wargę, a potem przeskakuje przez bramkę i skacze po kępach zielonej trawy do samolotu.

Nie wydobywały się żadne płomienie. Maddie wspięła się przez dziób do kokpitu. Przedziurawiła nabijanym ćwiekami butem brezent okrywający kadłub (tak chyba nazywa się cielsko samolotu) i na pewno zaraz się cofnęła; tego kroku także nie przemyślała. Kiedy otwierała drzwi, była strasznie zgrzana i spięta – spodziewała się, że pilot zaraz ją ochrzani – toteż zawstydziła się ulgi, jaką poczuła, widząc go bez czucia, wiszącego do góry nogami w pasach na pół rozpiętych. Przyjrzała się wskaźnikom nieznanego sobie silnika. Brak ciśnienia oleju (tak mi relacjonowała). Gaz odcięty. Dobre i to. Maddie rozplątała uprząż i pozwoliła lotnikowi zsunąć się na ziemię.

Beryl, która także zdążyła już tam dotrzeć, przejęła od niej bezwładne ciało. Łatwiej było Maddie zejść z samolotu, niż Beryl wspiąć się do niego – wystarczył jeden lekki skok. Maddie zdjęła pilotowi hełm i gogle; obie z Beryl, jako skautki, zaliczyły kurs pierwszej pomocy. Mimo nie najwyższego poziomu wiedziały przynajmniej tyle, że muszą umożliwić ofierze oddychanie.

Beryl zaczęła chichotać.

– I kto jest bezmyślną krową? – oburzyła się Maddie.

– To dziewczyna! – zaśmiała się Beryl. – Dziewczyna!

Beryl została z nieprzytomną pilotką, a Maddie pojechała motorem na farmę po pomoc. Zastała tam dwóch osiłków w swoim wieku, zajętych rozrzucaniem gnoju, i gospodynię, która sortowała wczesne ziemniaki, a jednocześnie wymyślała dziewczynkom, które na kuchennej posadzce układały wielką łamigłówkę (była niedziela, bo inaczej pewnie gotowałyby pranie). Ekipa ratunkowa otrzymała swoje zadania, a Maddie wysłano motorem na dół, gdzie znajdowały się pub i budka telefoniczna.

– Trzeba wezwać karetkę, rozumisz, kochana – przekonywała Maddie farmerka. – Jeśli prowadziła samolot, to musowo powinna jechać do szpitala.

Te słowa kołatały się Maddie po głowie przez całą drogę do telefonu. Nie: „Jeśli jest ranna…”, tylko „Jeśli prowadziła samolot…”.

Latająca dziewczyna! Dziewczyna, która pilotuje samolot!

Nie, poprawiła się w duchu. Wcale go nie pilotuje. Ona się w nim zwala na owcze pastwisko.

Ale przecież najpierw go pilotowała. Musiała umieć latać, aby potem wylądować (albo się rozbić).

To wydało się Maddie logiczne.

Znam jeszcze kilka innych typów samolotów, ale lysander od razu nasuwa mi się na myśl. Ten samolot pilotowała Maddie, kiedy mnie tu zrzuciła. Właściwie powinna wylądować, a nie wyrzucać mnie w powietrze, ale po drodze nas trafili i przez jakiś czas ogon nam się palił. Maddie nie panowała w pełni nad samolotem, więc kazała mi skakać, a sama próbowała usiąść. Nie widziałam, jak schodziła, ale pokazaliście mi zdjęcie z miejsca wypadku, więc teraz wiem, że go rozbiła. Trudno jednak mieć pretensje do pilotki, skoro samolot trafił pod ostrzał.

BRYTYJSKIE WSPARCIE DLA ANTYSEMITYZMU

Puss moth rozbił się w niedzielę, a następnego dnia Beryl wróciła do pracy w przędzalni w Ladderal. Serce ściska mi się z tak czarnej i bolesnej zazdrości, że zamazałam pół tej strony łzami, zanim uświadomiłam sobie, iż mi kapią. Myślałam o długim życiu, jakie czeka Beryl przy nabijaniu czółenek i rodzeniu zasmarkanych bachorów jakiemuś piwoszowi na przemysłowym przedmieściu Manchesteru. Oczywiście wypadek zdarzył się w 1938 roku, więc może i na nich także zdążyły już spaść bomby, Beryl i jej dzieci mogą już nie żyć, a jeśli tak, to moje łzy zazdrości są dowodem wielkiego egoizmu. No i szkoda papieru. Panna E. zagląda mi przez ramię, gdy to piszę, i upomina, żebym nie przerywała już relacji żadnymi przeprosinami.

Przez następny tydzień Maddie składała historię pilotki z wycinków prasowych, przejawiając w tym mentalną drapieżność lady Makbet. Dziewczyna nazywała się Dympna Wythenshawe (zapamiętałam to nazwisko tylko dlatego, że jest takie głupie), była rozpuszczoną najmłodszą córką sir Jakiegośtam Wytenshawe’a. W piątek w wieczornej gazecie obrzucono ją wyzwiskami, ponieważ zaraz po wypuszczeniu ze szpitala Dympna zaczęła zabierać chętnych na krótkie wycieczki swoim drugim samolotem (to dragon rapid – ale jestem mądra!), podczas gdy puss moth poszedł do remontu. Maddie siedziała na podłodze w szopie dziadka obok swojego ukochanego silent superba, który aby trzymać formę na weekendowe wyprawy, wymagał mnóstwa żmudnej pracy, i walczyła z gazetą. Strona po stronie roztaczano tam same czarne wizje na temat bliskiego prawdopodobieństwa wojny Japonii z Chinami i coraz większego prawdopodobieństwa wojny w Europie. O puss mocie pikującym dziobem w dół na Highdown Rise znalazła tylko notatkę w wiadomościach tygodnia. Nie zamieszczono zdjęcia samolotu, tylko fotkę uśmiechniętej, rozanielonej pilotki z rozwianym włosem, znacznie ładniejszej niż ten faszystowski kretyn Oswald Mosley, którego szydercza gęba patrzyła na Maddie z najlepszego miejsca na stronie. Postawiwszy na jego podobiźnie kubek z kakao, zaczęła obmyślać najkrótszą drogę do aerodromu Catton Park. Wprawdzie to szmat drogi, ale przecież następnego dnia znów była niedziela.

Rano pożałowała, że nie zwróciła większej uwagi na artykuł o Oswaldzie Mosleyu. Polityk ów zjechał właśnie do Stockport i miał przemawiać przed St. Mary, na skraju sobotniego targu. Na to spotkanie jego durni zwolennicy zorganizowali specjalny marsz, który spod ratusza wyruszał do St. Mary, powodując straszliwy chaos w ruchu kołowym i pieszym. W tym czasie brytyjscy faszyści wyhamowali nieco swój antysemityzm, więc marsz odbywał się „w imię pokoju” – kto chce, niech wierzy – i miał przekonać mieszkańców do bratania się z kretyńskimi faszystami niemieckimi. Zwolennikom Mosleya zakazano już noszenia niegustownych symbolicznych czarnych koszul – obowiązywał przepis o publicznych marszach w strojach o charakterze politycznym. Wprowadzono go po to, aby powstrzymać mosleyowców od wywoływania burd podobnych do tych, które z powodu ich marszów wybuchły w żydowskich dzielnicach Londynu. Niemniej i tak szli powiwatować na cześć swojego przywódcy. Był więc jeden radosny tłum zwolenników Mosleya i drugi, złożony z jego rozwścieczonych przeciwników. Były kobiety z koszykami, które próbowały robić na targu sobotnie zakupy. Był żywy inwentarz – niektórzy policjanci przyjechali konno, poza tym akurat pędzono na targ stado owiec, wśród których utknął jeszcze wóz mleczarza zaprzężony w konia. Były psy, a prawdopodobnie także koty, króliki, kury i kaczki.

Maddie nie mogła przebić się przez Stockport Road. (Nie wiem, jak ta droga naprawdę się nazywa, może właśnie tak, ponieważ jest to główny trakt z południa. Nie bierzcie na serio żadnego podanego przeze mnie kierunku). Czekała bez końca na obrzeżach rozgorączkowanego tłumu, daremnie wypatrując jakiejś możliwości. Po dwudziestu minutach zaczęła się denerwować. Teraz ludzie napierali na nią także z tyłu. Próbowała zawrócić motor ręcznie, ale potrąciła kogoś.

– Ożeż! Gdzie się pchasz z tym motorem?!

– Przepraszam.

Maddie podniosła wzrok. Znalazła się wśród oprychów w czarnych koszulach (włożyli je mimo groźby aresztu), z włosami ulizanymi brylantyną jak u lotników. Mierzyli Maddie wzrokiem z góry na dół, wyraźnie rozbawieni, pewni, że będzie z niej łatwy łup.

– Fajny motor!

– Fajne nogi!

Jeden z nich zachichotał przez nos.

– Fajne… – tu użył brzydkiego, niecenzuralnego słowa, którego tu nie napiszę, bo i tak nikt z was nie wie, co ono po angielsku znaczy, a ja z pewnością nie znam ani francuskiego, ani niemieckiego odpowiednika. Oprych posłużył się nim jak kijem i odniósł spodziewany skutek.

Maddie przepchnęła przednie koło obok tego potrąconego i uderzyła go znowu, on zaś złapał swą wielką łapą kierownicę pomiędzy jej dłońmi.

Maddie wytrzymała. Szarpali się przez chwilę, chłopak nie chciał puścić, jego kumple się śmiali.

– Po co takiej ładnej pannie taka duża zabawka? Skąd ją wzięłaś?

– Ze sklepu, a co myślałeś?

– Od Brodatta – domyślił się któryś; po tej stronie miasta był tylko ten jeden sklep z motocyklami.

– On sprzedaje motory Żydom.

– Może to żydowski motor.

Pewnie o tym nie wiecie, ale w Manchesterze i na jego zadymionych przedmieściach mieszka całkiem sporo Żydów. Nikomu to nie przeszkadza, chyba że jakiemuś faszystowskiemu idiocie, ale chyba rozumiecie, co mam na myśli. Ci Żydzi napływali z Rosji, Polski, później także z Rumunii, Austrii i całej Europy Wschodniej, a trwało to przez cały XIX wiek. Tak się złożyło, że sklep z motocyklami, o którego klientach była mowa, należał do dziadka Maddie od trzydziestu lat i zapewniał mu niezły dochód. Dzięki niemu jej elegancka babcia mogła żyć na odpowiednim poziomie, poza tym mieszkali całą rodziną w wielkim starym domu w Grove Green, na obrzeżach miasta, mieli ogrodnika i dochodzącą dziewczynę do pomocy w gospodarstwie. No i kiedy banda wzięła na cel sklep dziadka, Maddie nieopatrznie wdała się z nimi w kłótnię.

– Czy wy zawsze układacie we trzech jedno zdanie? A może by tak każdy sam pomyślał, zanim się odezwie?

Pchnęli motor tak, że się na nią przewrócił. Bo faszystowscy idioci najbardziej ze wszystkiego lubią przemoc.

Ale na zatłoczonej ulicy podniosły się też inne oburzone głosy, a wtedy gang osiłków ze śmiechem ruszył dalej. Maddie długo jeszcze słyszała nosowe poświstywanie jednego z nich, chociaż jego plecy pozostały anonimowe.

Szybko okazało się, że chętnych do pomocy jest więcej niż napastników: jakiś robotnik, dziewczyna z wózkiem, dzieciak, dwie kobiety z koszykami na zakupy. Nie wdawali się w bójkę ani się nie wtrącali, ale pomogli Maddie się podnieść, otrzepali ją z kurzu, a robotnik przesunął czule ręką po błotniku motocykla.

– Nic cię nie boli, panienko?

– Fajny motor…

To był głos dzieciaka.

– Oj, siedź cicho! – skarciła go mama, która widocznie usłyszała w nim echo napastnika w czarnej koszuli.

– Naprawdę fajny – zauważył mężczyzna.

– Ma swoje lata – odrzekła skromnie Maddie, której sprawiło to jednak przyjemność.

– Cholerne wandale.

– Chcom se popatrzyć na kolanka, kochaniutka – zauważyła jedna z kobiet z koszykiem.

Ale Maddie myślała już o aeroplanach: „Poczekajcie, durni faszyści. Sprawię sobie jeszcze większą zabawkę”.

Odzyskawszy wiarę w ludzkość, przepchnęła się przez tłum i po kocich łbach bocznych uliczek wyjechała ze Stockport. Nie było tam nikogo poza dzieciakami. Drąc się wniebogłosy, kopały piłkę i wyżywały się na starszych siostrach, które w chustkach na głowach trzepały dywany i szorowały progi domów, podczas gdy ich matki robiły zakupy. Przysięgam, że popłaczę się z zazdrości, jeśli nie przestanę o nich myśleć, obojętne, czy zginęły pod bombami, czy nie.

Fräulein Engel znów zajrzała mi przez ramię i poprosiła, żebym przestała pisać o „faszystowskich idiotach”, bo Hauptsturmführerowi von Lindenowi to się nie spodoba. Mam wrażenie, że ona trochę się go boi (trudno mieć o to pretensję), podobnie zresztą jak Scharführer Thibaut.

LOKALIZACJA BRYTYJSKICH LOTNISK

To wprost nie do wiary: czy naprawdę muszę wam mówić, że aerodrom Catton Park leży w Ilsmere Port? Przecież przez ostatnie dziesięć lat było to najruchliwsze lotnisko na północy Anglii. Budowano tam samoloty, przed wojną mieścił się luksusowy cywilny aeroklub, a przez całe lata istniała baza Royal Air Force[5]. Miejscowa eskadra RAF latała z tego miejsca na bombowcach od 1936 roku. Wasze domysły na temat celów, do których owo lotnisko wykorzystuje się dzisiaj, są tak samo dobre jak moje, a prawdopodobnie nawet znacznie lepsze (nie wątpię, że chronią je balony zaporowe i gniazda dział przeciwlotniczych). Kiedy Maddie dojechała tam w sobotni ranek, najpierw przez dłuższą chwilę gapiła się tępym wzrokiem (jej słowo) na parking z największą kolekcją luksusowych aut, jaką kiedykolwiek widziała w jednym miejscu, a potem na niebo z równie wielką kolekcją samolotów. Oparła się o płot, żeby móc je obserwować. Po kilku minutach doszła do wniosku, że większość samolotów zdaje się latać według swego rodzaju schematu, na zmianę lądując i startując z rykiem silników. Pół godziny później, wciąż tylko na podstawie obserwacji, potrafiła rozpoznać, że jeden z pilotów był nowicjuszem, gdyż jego maszyna przy lądowaniu zawsze odbijała się o sześć stóp od ziemi, zanim nawiązała z nią trwały kontakt. Inny uprawiał absolutnie zwariowane akrobacje, a jeszcze inny oferował chętnym rundy wokół lotniska: pięć minut w powietrzu, lądowanie, pięć szylingów w łapę, oddać gogle i następny, proszę.

Było to naprawdę przygnębiające miejsce w tamtych czasach zagrożonego pokoju, kiedy z pasa startowego korzystali na zmianę piloci cywilni i wojskowi, ale Maddie podjęła już decyzję i po znakach trafiła do aeroklubu. Osobę, której poszukiwała, przez przypadek odnalazła dość szybko, ponieważ Dympna Wythenshawe, jako jedyna bezrobotna pilotka, wylegiwała się samotnie na sfatygowanym leżaku, których cały rząd podpierał ścianę klubu pilotów. Maddie w pierwszej chwili jej nie rozpoznała. Dziewczyna absolutnie nie przypominała ani tej upozowanej panny ze zdjęcia, ani nieprzytomnej ofiary wypadku w hełmie na głowie. Dympna także Maddie nie poznała, ale zagadnęła ją jowialnie:

– Co, chcesz się przelecieć?

Mówiła z kulturalnym akcentem bogatych i uprzywilejowanych. Podobnym do mojego, bez szkockiego „r”. Może pod względem przywilejów mi nie dorównywała, za to znacznie przewyższała zamożnością. W każdym razie Maddie natychmiast poczuła się jak służąca.

– Szukam Dympny Wythenshawe. Chcę tylko się dowiedzieć, jak się miewa po… po ostatnim tygodniu.

– Miewa się świetnie. – Elegancka panna uśmiechnęła się miło.

– Więc ją znalazłam! – wyrwało się Maddie.

– Zdrową jak koń. – Dympna wyciągnęła białą, omdlewającą dłoń, która na pewno nigdy nie zmieniała filtra olejowego (wiedzcie, że moje białe dłonie zmieniały go wprawdzie, ale tylko pod ścisłym nadzorem). – Jest zdrowa jak koń. To ja.

Maddie uścisnęła jej rękę.

– Klapnij sobie – zaproponowała Dympna, przeciągając samogłoski (po prostu wyobraźcie sobie, że ona to ja, wychowana w zamku i wykształcona na szwajcarskiej pensji, tylko jest znacznie wyższa i nie maże się bez przerwy) i wskazując pusty leżak. – Jest mnóstwo miejsca.

Chociaż ubrana jak na safari, nie straciła nic ze swej elegancji. Dawała prywatne lekcje pilotażu i oferowała krótkie płatne przejażdżki. Była jedyną kobietą wśród pilotów i oczywiście wśród instruktorów.

– Jak wyremontują mojego ukochanego puss motha, to cię nim przewiozę – obiecała Maddie, ta zaś z całym wyrachowaniem zapytała, czy może zobaczyć maszynę.

Jeszcze na Highdown Rise samolot rozebrano na kawałki i przewieziono na lotnisko, gdzie brygada chłopaków w poplamionych kombinezonach pracowała nad nim w jednym z całego rzędu warsztatów. Śliczny silnik puss motha (to język Maddie – ona ma lekkiego bzika) osiągał tylko połowę mocy motocykla Maddie. Właśnie czyścili go z grudek torfu drucianymi szczotkami. Leżał na kawałku ceraty wśród tysiąca błyszczących elementów i Maddie od razu pojęła, że trafiła we właściwe miejsce.

– Och, mogę popatrzeć? – spytała.

A Dympna, która nigdy jeszcze nie ubrudziła sobie rąk, ale potrafiła nazwać każdy cylinder i zawór na tej płachcie, pozwoliła jej przejechać po nowym brezencie (na kadłubie, który podziurawiła obcasem) pędzlem z lepkim świństwem zwanym zaprawą, które śmierdziało jak marynowane cebule. Minęła godzina, a Maddie ani się śniło odchodzić i tylko cały czas wypytywała, do czego która część służy i jak się nazywa. W końcu mechanicy dali jej drucianą szczotkę i pozwolili pomagać.

Potem już zawsze czuła się bezpiecznie w puss mocie Dympny, bo przecież sama brała udział w składaniu silnika.

– Kiedy przyjedziesz znowu? – spytała Dympna cztery godziny później, kiedy siedziały nad zatłuszczonymi olejem kubkami herbaty.

– Mam za daleko, żeby często tu bywać – wyznała ze smutkiem Maddie. – Mieszkam w Stockport. W tygodniu pomagam dziadkowi w biurze w zamian za pieniądze na benzynę, ale nie mogę przyjeżdżać w każdy weekend.

– Jesteś największą farciarą na świecie. Jak tylko wyremontują puss motha, przeniosę moje oba samoloty na nowe lotnisko w Oakway. To tuż obok przędzalni w Ladderal, gdzie pracuje twoja przyjaciółka Beryl. W następną sobotę odbędzie się w Oakway wielka gala inauguracyjna. Przyjadę po ciebie i będziesz mogła obejrzeć całą uroczystość ze stanowiska pilotów. Beryl też może przyjść.

Oto dwa lotniska, które dla was zlokalizowałam.

Zaczynam trochę słabnąć, bo od wczoraj nie dostałam nic do jedzenia ani picia, a piszę już dziewięć godzin. No więc teraz zaryzykuję: rzucę tym ołówkiem przez stół i porządnie zawyję.

[1] Jedna z ważnych bitew w wojnie o niepodległość Szkocji. 11 września 1297 roku pod Stirling Bridge wojska szkockie pod wodzą Andrew de Moraya i Williama Wallace’a zwyciężyły Anglików [wszystkie przypisy pochodzą od tłumaczki i redakcji].

[2] Silent (ang.) – cichy.

[3] 1 stopa = 0,3048 m.

[4] 1 jard = 0,9144 m.

[5] Królewskie Siły Powietrzne.

Ormaie, 9 listopada 1943 JB-S

To pióro nie psze. Przepraszam za kleksy. To ma być test czy kra…

Chcę z powrotem ołówek.

[Nota do SS-Hauptsturmführera Amadeusa von Lindena, przetłumaczona z niemieckiego].

Angielska kapitan lotnictwa mówi prawdę.

Atrament, który jej dostarczono, był zwietrzały/za gęsty i na czubku stalówki tworzyły się skrzepy. Teraz został rozcieńczony i właśnie tutaj sprawdzam, czy nadaje się do pisania.

Heil Hitler!

SS-Scharführer Etienne Thibaut

Ty tępy bękarcie Quislinga, ja jestem Szkotką!

Komicy Laurel i Hardy[6], to znaczy fagas-sierżant Thibaut i strażniczka-zawsze-do-usług Engel, setnie się ubawili moim kosztem w związku z tym piekielnym atramentem, którym kazali mi pisać. Cholernik Thibaut musiał go rozcieńczyć akurat naftą! Rozzłościł go mój protest i nie wyglądało na to, żeby mi uwierzył w skrzepy na końcu stalówki, więc trochę się zdenerwowałam, kiedy przyniósł litrową puszkę nafty. Od razu poznałam, co to jest, i wpadłam w taką histerię, że panna Engel musiała na mnie wylać cały dzbanek wody. Teraz siedzi po drugiej stronie stołu, zapala ciągle tego samego papierosa i rzuca we mnie zapałkami, żeby mi napędzić strachu, ale się przy tym śmieje.

Poprzedniej nocy wpadła w popłoch, gdyż ponoć jak na porządnego Judasza przystało, wypluwam za mało faktów. Znowu myślę, że to z obawy przed reakcją von Lindena, bo przecież będzie musiała przetłumaczyć moje sprawozdanie. Jak się okazało, uznał to za „interesujący przegląd sytuacji w Wielkiej Brytanii na przestrzeni dłuższego czasu” i „ciekawy subiektywny punkt widzenia” (przy okazji rozmowy o tym mógł przetestować nieco moją znajomość niemieckiego). Poza tym liczy chyba na to, że podkabluję mu coś niecoś na monsieur Laurela i mademoiselle Hardy. Thibautowi nie ufa, gdyż jest Francuzem, a pannie Engel – bo jest kobietą. Podczas pisania mam przez cały dzień dostawać wodę (do picia, nie jako środek na histerię) oraz koc. Za koc do mojej zimnej celi, panie SS-Hauptsturmführer, podkablowałabym nawet mojego bohaterskiego przodka Williama Wallace’a, strażnika Szkocji.

Zdaję sobie sprawę, że inni więźniowie mną gardzą. Thibaut zabrał mnie na… Nie wiem, jak nazywacie te przymusowe pokazy – może „instruktażem”? Żeby mi przypomnieć, jakie mam szczęście? Po wczorajszej awanturze przestałam pisać i w drodze powrotnej do celi, zanim pozwolono mi jeść, Scharführer Thibaut kazał mi się zatrzymać i patrzeć na kolejne przesłuchanie Jacques’a. (Nie wiem, czy to jego prawdziwe imię; w Opowieści o dwóch miastach wszyscy obywatele francuscy mówią do siebie „Jacques”, co wydaje się właściwe). Ten chłopak naprawdę mnie nienawidzi. Nie obchodzi go, że ja także jestem przywiązana do krzesła struną fortepianową czy czymś w tym rodzaju, że dławię się szlochem z jego powodu i cały czas odwracam wzrok, chyba że Thibaut siłą utrzymuje moją głowę w odpowiedniej pozycji. Jacques, podobnie jak wszyscy inni, wie, że jestem kolaborantką, jedynym w tym więzieniu tchórzem. Nikt inny nie wydał ani kawałka szyfru, a cóż dopiero jedenastu zest awów, że nie wspomnę o pisemnym zeznaniu. Kiedy go wywlekają, opluwa mnie i syczy:

– Grudka szkockiego gówna!

Po francusku brzmi to tak ładnie: Petit morceau de merde écossaise. W pojedynkę zerwałam siedemsetletni sojusz między Francją a Szkocją.

Jest tu też inny „Jacques”, dziewczyna. Kiedy mnie mija (moje więzienie jest przedpokojem apartamentu używanego do przesłuchań), gwiżdże Scotland the Brave albo inny bojowy hymn związany z moim dziedzictwem. I także pluje. Wszyscy mnie tu nie cierpią. Nie jest to taka sama nienawiść jak do Thibauta, Quislingowego zdrajcy, rodaka na usługach okupanta. Ja jestem waszym wrogiem, powinni mnie traktować jak swoją. Ale mną nawet gardzić nie warto. Maleńka grudka szkockiego gówna. A wee Scots piece o’shit. Nie sądzicie, że podsuwając im obiekt nienawiści, tylko ich wzmacniacie? Patrzą na mnie, pochlipującą w kącie, i myślą: „Mon Dieu, nie dopuść, żebym też stał się taki”.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

[6] Chodzi o Stana Laurela i Olivera Hardy’ego, słynnych hollywoodzkich komików z lat trzydziestych XX wieku, którzy w Polsce znani są jako Flip i Flap.

Tytuł oryginału: Code Name Verity

Copyright © 2012 by Elizabeth Gatland

Copyright for the Polish edition © 2023 by Grupa Wydawnicza FILIA

Published by arrangement with Macadamia Literary Agency, Warsaw and Ginger Clark Literary, LLC.

Wszelkie prawa zastrzeżone

Żaden z fragmentów tej książki nie może być publikowany w jakiejkolwiek formie bez wcześniejszej pisemnej zgody Wydawcy. Dotyczy to także fotokopii i mikrofilmów oraz rozpowszechniania za pośrednictwem nośników elektronicznych.

Wydanie I FILIA, Poznań 2023

Niniejsza edycja oparta jest na I wydaniu Domu Wydawniczego PWN Sp. z o.o., 2014

Projekt okładki: PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN

Zdjęcia na okładce: © Leonardo Baldini/Arcangel

Redakcja: Renata Lewandowska

Korekta: Małgorzata Chyc, Anna Żółkiewska

Skład i łamanie: TO ZNOWU JA

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej:

„DARKHART”

Dariusz Nowacki

darkhart@wp.pl

eISBN: 978-83-8280-982-4

Grupa Wydawnicza Filia sp. z o.o.

ul. Kleeberga 2

61-615 Poznań

wydawnictwofilia.pl

kontakt@wydawnictwofilia.pl