Spis treści

Księga I

Między fikcją a historią

Pudicus (łac.) – wstydliwy, obyczajny, powściągliwy, czysty.

Skoro zaś król Bolesław chciał wyruszyć z miasta Kruszwicy celem przeprowadzenia swojego zamiaru, na szczycie kościoła św. Wita ukazał się młodzieniec nadzwyczajnej piękności, którego cudowny blask napełniał przedziwnym światłem nie tylko samo miasto, lecz także należące do niego pola. Ten to młodzieniec, zeskoczywszy na oczach wielce zdumionego tłumu ze szczytu kościoła i idąc na czele, prowadził wojsko prostą drogą w stronę Nakła, aż przybywszy pod miasto Nakło, rzucił na miasto z rozmachem złoty oszczep, który trzymał w ręce, i znikł.

Kronika Wielkopolska, rozdz. 25, tłum. K. Abgarowicz

Księga I

w której umiera pan Wawelu i rodzi się xiądz Krakowa.

Listopad i grudzień
roku Pańskiego 1227

Główkę swoją zadarło to maleńkie dziecię i spojrzało na mnie, bo jestem Pięknym Młodzieńcem. Uśmiechnąłem się do niego, a ono pomachało rączkami i nóżkami, radując się całym sobą. Moja opieka przyda mu się teraz, bo w ten deszczowy listopadowy poranek ojca jego mordują. I już stało się sierotą, w tej właśnie chwili, gdy wypowiedziałem słowo „śmierć”.

Mrugnąłem i przeniosłem się w miejsce mordu, pod Gąsawę, gdzie w rowie leżało nagie ciało xiędza Lestka o jasnych jak słoma włosach. Ulewa obmywała jego zakrwawione członki, choć ledwo chwilę temu leżał bezpieczny w balii z gorącą wodą, a nierządnica z plemienia Lilith masowała jego wstyd.

Nie zorientował się mój pan nieszczęsny, że na jego życie dybie Świętopełek, łaską Lestka uczyniony wielkorządcą Pomorza. Podły ten wąż przysięgę wierności złamał i zamiast swego księcia miłować, znienawidził go i zakradł się o brzasku wraz z wojskiem na zjazd w Gąsawie, gdzie władca Małej Polski z duxem śląskim Henrykiem i innymi możnymi panami radzili nad losem ziem lechickich i takoż się bawili. Po jednej z kłótni i popijaw Lestek bladolicy udał się do łaźni, by dojść do zdrowia w towarzystwie kurwiczek, a kiedy przysnął w ich objęciach, przez opary zakradli się do niego zbójcy, mylnie rycerzami zwani. Pierwszy z mordarzy poślizgnął się na mokrych kamieniach i tylko dlatego jego cios ledwo drasnął Piasta w ramię, za to rozchlastał szyję wtulonej w niego dziewki. Lestek zerwał się, zrzucił z siebie trupa, pochwycił oręż i jął dzielnie stawać, ale wrogów przybywało, a na pomoc ruszyła mu jeno garstka wiernych rycerzy. Lestek nie poddał się jednak, tylko śmiało ruszył do przodu, nie wstydząc się nagości, i przedarł się przez oprawców. Wybiegł z łaźni, dopadł koni i w towarzystwie pięciu zbrojnych pognał traktem ku wsi Marcinkowo.

Princeps wbijał pięty w końskie boki tak mocno, jakby miał na sobie rycerskie ostrogi, ale nie ujechał daleko, bowiem słudzy węża Świętopełka urządzili na niego obławę. Dopadli jego drużynę, okrążyli ją zgoła setką ludzi i zaczęli bić. Miecze ukąsiły końskie grzbiety, topory uderzyły w tarcze, włócznie ugodziły kolczugi. Rumak księcia stanął dęba i podkutymi kopytami uderzył w szyszak pieszego zbója, miażdżąc żelazo i wbijając nosal w jego szkaradną gębę. Inny zbrojny ugodził ogiera w brzuch, a lechicki Bucefał zarżał, wierzgnął i padł, przygniatając Lestka do ziemi. Princeps ledwo się wygramolił spod zwierzęcego cielska, a już cep bojowy zamłócił o jego nienawykłe do pokłonów plecy. Oprawca w kolczym kapturze kopnął Piasta w bok, obrócił go twarzą do nieba, pokazał mu swą gębę naznaczoną krostami po ospie i wraził w jego podbrzusze zimny, ociekający wodą miecz, który winien być znakiem rycerskiej prawości.

Trzech krakowskich rycerzy padło w obronie księcia, ale dwóch innych, widząc beznadziejną sytuację swojego pana, pierzchło w stronę lasu. Nie ścigano ich, wszak dorwano już tego, o którego toczyła się zwada.

Po chwili odjechali również oprawcy, uzyskawszy, co chcieli.

I zostałem sam, ja, Piękny Młodzieniec opłakujący swojego podopiecznego, który charczał i dygotał w błocie pośród pogiętych hełmów, ułamanych drzewców, strzaskanych tarcz i końskich oraz ludzkich zwłok. Mój pan, sponiewierany i zhańbiony. A taki był pewny siebie, taki dumny, że inni książęta mu się kłaniają i go słuchają, bo przecież włada dzielnicą senioralną i ledwo krok dzieli go od zjednoczenia ziem polskich, tymczasem okazał się ślepcem, którego pycha doprowadziła do upadku. Towarzyszyłem mu do ostatniego tchnienia i śledziłem jego myśli biegnące ku synkowi, którego nie tylko osierocił, ale i naraził na śmierć, gdyż teraz wilki zaczęły szczerzyć zęby ku niemu. I z tym żalem do samego siebie skonał princeps Poloniae, a nad smutną jego dolą użaliło się niebo strugami deszczu, tak jak niegdyś płaczące niewiasty litowały się nad skatowanym ciałem Pana Krysta.

Zamknąłem oczy, a gdy je otworzyłem, znów byłem na piętrze palatium w surowo urządzonej izbie i siedziałem na belce u powały nad kołyską mojego nowego gospodzina. Bolesława, syna Lestka. Dziecię zacisnęło piąstki, wygięło usteczka i oczy łzami zrosiło, gdyż z mego pięknego lica wyczytało, jaki był koniec żywota księcia krakowskiego Lestka. I zaczęło chlipać i kwilić głosem powołanym do rządzenia, a teraz zmuszonym do śpiewania pieśni żałobnych.

Przybiegła piastunka i przyłożyła obfitą pierś do jego usteczek, ale ono odwróciło główkę, uderzyło cyce rączkami i wzgardziło nimi, albowiem żałości takiej nie leczyło się mlekiem. Niewiasta polała sutek miodem pitnym, by ten ukoił smutek i sprowadził sen, ale malec nie dał się nabrać na ten podstęp. Uniosła więc rąbek dziecięcej sukni i powąchała bruzdę, ale jej nos nie znalazł w lnianej pieluszce żadnej przykrości, za to maluch, rozdrażniony poniewieraniem, jął zawodzić jeszcze głośniej, zdradzając heraklesową siłę drzemiącą w kruchych piersiach. Córa Ewy wzięła dziecię na ręce, przytuliła je i ukołysała, okazując namiastkę matczynej miłości, choć miłości udawanej, albowiem jej myśli biegły ku własnemu synkowi, którego zostawiła w zimnej chałupie pod opieką starszej dziatwy. Zastanawiała się, czy on też płacze, a ja szepnąłem, że tak właśnie jest, bowiem wszystkim niemowlętom w grodzie Kraka nakazałem opłakiwać śmierć ich ukochanego xiędza Lestka.

Na nic zdały się kojące śpiewy, na nic pokrzykiwania, na nic gruby palec w dziecięcej buzi. Nie pomogły podskoki, głupie miny, gęganie i kwakanie. W sercu piastunki zakiełkowała złość, która zakwitła i wydała owoc w postaci straszliwego krzyku i jeszcze gorszej intencji. Gruba baba przytuliła mocno Piasta, wcisnęła jego rozwydrzone usteczka w rozpasane cielsko i na jedną, króciutką chwilę stłumiła płacz, a ja poczułem w piersiach ból mego gospodzina, który nie mógł zaczerpnąć oddechu. Ukazałem jej swe piękne oblicze promieniujące słusznym gniewem, co sprowadziło na nią opamiętanie. Odstawiła dziecko od sadła, a ono nabrało powietrza i zakwiliło jeszcze donioślej, jakby chciało ukarać wyrodną opiekunkę. Kobieta uznała swą winę, przyjęła napomnienie i sama popadła w rozpacz. Łza zakręciła jej się w oku, a wstyd ścisnął gardło. Próbowała wyprzeć z głowy pamięć o swych niegodziwych myślach, lecz moje oblicze przypominało o jej hańbie.

Hałas postawił na nogi wszystkich w palatium. Do izby weszła księżna Grzymisława odziana w prostą błękitną suknię. Dumna spadkobierczyni synów Ruryka, w której żyłach płynęła krew okrutnych pogańców z Północy, stąpała boso po kamiennej posadzce. U szyi zwisał jej ciężki złoty krzyż, a w rękach trzymała swój psałterz, gdyż ledwo wstała od porannych modlitw. Na widok dziecka bujanego na rękach pokręciła głową i wskazała palcem na kołyskę.

Skarcona piastunka położyła dziecię do sosnowej skrzynki przyozdobionej u wezgłowia prostym krzyżykiem nadającym jej wygląd małej trumienki, jednak nawet delikatny dotyk bobrzych i gronostajowych futerek oraz ciepło czerwonego kocyka nie przyniosły Bolusiowi ukojenia. Rodzica zbliżyła dłoń do czerwonej od płaczu twarzyczki i lodowatym kciukiem nakreśliła znak krzyża na dziecięcym czole. I ta pieszczota na nic się zdała, zatem Grzymisława przysiadła na zydlu, otworzyła książeczkę i zaśpiewała Venite exsultemus, starając się przekrzyczeć księcia. Ale choć ta piękna pieśń mówiła o chwale Boga Ojca, to maleńki xiądz nie znalazł w niej pocieszenia. Nie pomógł również Pater noster, jakby to zdolne dziecię już znało lingua latina i na wzmiankę o tacie w tym większą wpadało rozpacz. Dopiero gdy rodzica przywołała z pamięci słowa planktu na śmierć pierwszego Bolesława zwanego Sławnym i wyśpiewała je smutnym głosem, berbeć zaczął się wyciszać i w końcu zamilkł, gdy w zimnej izbie rozległy się słowa stosowne do okazji:

Wy, matrony, swe korony rzućcie niepotrzebne!

W kąt schowajcie stroje cenne, złociste y srebrne

W suknie strójcie się włosienne, żałosne y zgrzebne!1

Matka pokiwała głową, zadowolona z siebie, choć to raczej mnie winna dziękować za wyciszenie syna, bowiem ukazałem mu swe promieniujące oblicze, uśmiechnąłem się do niego i wyszeptałem, że żałość spełniła już swoje zadanie: obwieściła śmierć Lestka Piasta i od teraz to inni zajmą się lamentami. Oddech dziecka zwolnił, łzy osuszył wiatr dostający się przez szpary w okiennicach, a piąstki się rozluźniły. Mały dux włożył rączkę do buzi i zasnął.

Mrugnąłem i przeniosłem się na dach kościoła Świętego Michała wzniesionego w obrębie wawelskiego grodu. Lubię dachy świętych przybytków. Niegdyś zdarzało mi się przesiadywać na zikkuratach, bożnicach i meczetach, a szczególnie wygodnie stróżowało mi się na Akropolu, Panteonie i oczywiście na wieżyczkach świątyni Salomona. W Lechii miałem do wyboru kolegiaty, bazyliki, kaplice i rotundy w liczbie wcale nie małej. Na samym wzgórzu wawelskim odpowiadało mi siedem dachów, a łącznie z najbliższą okolicą grodu było tutaj dwadzieścia osiem przybytków Pana Krysta.

Przykucnąłem na kalenicy, skąd miałem widok na cały gród otoczony ziemno-drewnianym wałem i na Otok, to jest obwarowane podgrodzie, gdzie zamieszkiwali włodycy, duchowni i kupcy. Dalej leżały osady wolnych kmieci i wsie służebników, a między sadybami wiły się Wisła, Rudawa i Prądnik zasilane dziesiątkami potoków i strumieni. Nurty rzek napędzały rozliczne koła młyńskie, a jeziorka i połączone kanałami stawy tworzyły raj dla rybaków i wędkarzy. Niemal u stóp Wawelu znajdowała się wyspa, a na niej wieś Bawół z łąkami do wypasu bydła, garbarniami, rzeźniami i jatkami. Wrony przesiadywały na Bagnach Żabiego Kruka, gdzie gniły szczątki draco, a pieczę nad tym, aby przeklęty ten całożerca nie powstał z martwych, sprawowali Michał i Jerzy, którym wzniesiono kościoły na wawelskim wzgórzu. Aż po horyzont rozciągały się żyzne pola, teraz przykryte lekką warstwą śniegu, oraz lasy i strzeliste góry, gdyż zaprawdę był to kraj rozległy i bogaty.

Dostrzegłem rycerza na spienionym koniu, który gnał wiślańskim gościńcem. Potrącił zagrodnika niosącego chrust, rozgonił stado kaczek i dopadł do południowej bramy. Strażnicy rozstąpili się przed nim, a ten popędził dalej, pod górkę, aż do samego palatium, gdzie zsiadł z konia. Znałem już wieści, które przywiózł, a teraz, po trzech dniach od napadu żałości małego Bolesława, poznali je wszyscy. Książę Lestek został zamordowany.

Dobre mam ucho, więc nie musiałem opuszczać kalenicy, by usłyszeć poruszenie przechodzące w pomruk gniewu i płacz. Wkrótce lament zaczął się rozchodzić po całym Krakowie, niczym zaraza, i nie zatrzymały go wały ani śnieżyce, gdyż rychło dotarł do okolicznych grodów i wsi.

Cztery razy opuściłem i uniosłem me piękne powieki i cztery dni minęły. Zobaczyłem zbliżający się do stolicy Małej Polski pochód, a w jego centrum otwarty wóz ciągnięty przez cztery przystrojone czarnym suknem konie, na którym leżało ciało princepsa Lestka. Z grodu wyszła druga procesja złożona z rzeszy duchownych, możnych i rycerzy w błyszczących pancerzach, prowadzona przez bosą Grzymisławę w zgrzebnej sukni. Ducissa nie roniła łez, raczej złościła się na pana męża, że zostawił ją na pastwę wrogów, choć wcale nie samą, gdyż nawet teraz miała ze sobą dziecię, przyszłego pana tych ziem, które trzymała za rączkę. Mój gospodzin szedł pewnie jak na wiek ledwo przekraczający roczek, a w przeciwieństwie do matki nie nosił żałobnych szat ani sukni dziecięcej, tylko strój iście królewski, na który składały się buciki z cielęcej skóry, spodenki z wełny, lniana tunika wyszywana złotą nicią i purpurowy płaszczyk z gronostajowym kołnierzem. Cały ten przepych miał dobitnie pokazać poddanym, że dla Bolusia skończyło się dzieciństwo, a pod jego rządami dla dzielnicy nadejdą nowe, lepsze czasy. Mały książę, cierpiący z powodu ojcowskiej lekkomyślności, potknął się trzy razy, ale dzięki mocnemu uściskowi matczynej ręki ani razu nie upadł. Także on nie płakał, gdyż ja, Piękny Młodzieniec, szedłem obok niego i zapewniałem uśmiechem, że wszystko będzie dobrze.

Oba pochody spotykały się na gościńcu, pięćset kroków od umocnień grodu, w tym samym miejscu, gdzie wiele lat temu, przy zaślubinach książęcej pary, odbyło się inne ceremonialne powitanie, tyle że wtedy to Lestek wychodził po Grzymisławę, no i był lekko pijany, a nie martwy. Księżna dotarła do wozu wyścielonego złotogłowiem, barwnymi suknami i marami, na których spoczywał okryty całunem xiądz. Uchyliła tkaninę, sięgnęła po dłoń małżonka, z trudem uniosła ją do ust i pocałowała. Po tej pieszczocie na powrót zakryła ciało i posadziła Bolesława na wozie, słusznie się lękając, że ten mały książę mógłby jednak nie dojść o własnych siłach do grodu i marudzeniem zburzyć mir o swojej przedwczesnej dojrzałości. Wdowa stanęła obok wozu i na jej rozkaz połączone grupy ruszyły ku grodowi.

Rozpoczęły się egzekwie. Kondukt żałobny poprowadziła książęca drużyna, czyli dwudziestu konnych pancernych, którzy groty włóczni trzymali wysoko, a głowy nisko, albowiem zawiedli w godzinie próby i nie ochronili księcia. Dalej ciągnęli wojacy w czerni, a za nimi chorążowie wymachujący umieszonymi na włóczniach proporcami. Wśród znaków podległych księciu ziem i signa militaria przybyłych na pogrzeb rycerzy znalazły się gołębie, gryfy, pawie i orły piastowskie ze zdartym dziobem i skrzydłami zaciśniętymi w pięści, lwy stojące na dwóch łapach, półksiężyce z krzyżykiem, dach katedry i wizerunek Świętego Wojciecha, a na jednym z proporców widniała prawica Opatrzności przypominająca dłoń Pięknego Młodzieńca.

Za swymi włodykami na białym rumaku jechał dux Lestek Kazimierzowic, choć oszukańczy, bo wcielał się w niego Klemens z Ruszczy, przystrojony jak princeps Poloniae w książęcą kolczugę, tunikę i hełm stożkowy z wachlarzem pawich piór. Po śladach kopyt pozostawionych w lekko zaśnieżonym błocie szli mężowie ze świecami, mnisi, zakonnice i kanonicy we wronich barwach, którzy śpiewali pieśni żałobne i łzami obmywali trakt dla wozu pogrzebowego. Spoczywali na nim dwaj moi panowie, poprzedni i obecny, oraz Ja, Piękny Młodzieniec, kucający za malcem i głaskający go po główce, ażeby go zapewnić o swoim nad nim czuwaniu. Gdy koło wozu najechało na kamień, cała nasza trójca podskoczyła, wzbudzając lęk, ale też, ku memu oburzeniu, nieśmiałe uśmiechy na gębach niektórych włodyków, rzemieślników, kmieci i służebników, co to tworzyli stale rosnącą ciżbę snującą się za pojazdem.

Procesja dotarła do bramy Otoku i ruszyła do podgrodzia, gdzie czekał kolejny legion żałobników. Na widok ciała ukochanego xiędza niewiasty zapłakały i zaczęły lamentować z taką mocą, że rwały sobie włosy z głowy i rozdrapywały twarze, mężowie zaś padli na kolana i jęli rozdziewać szaty, a rozpacz jednych i drugich stała się jeszcze okazalsza, gdy z szeregu dworzan wystąpiło dwóch mężczyzn z misami wypełnionymi monetami i cisnęło denarami pod nogi najgorliwszych żałobników. Trasa pochodu wiodła od kościoła do kościoła, a wóz zatrzymywał się przy każdym z nich. Wdowa wraz z innymi wiernymi modliła się u wrót świątyni, zaś po skończeniu pacierzy dworzanie ściągali z wozu pogrzebowego drogocenne sukna i składali je na ręce duchownych.

Tłum dotarł w końcu do bramy wawelskiego grodu, przez którą przepuszczono już tylko niewielką część żałobników. Nieboszczyk został ściągnięty z wozu i dalej poniesiono go marach. I ja więc opuściłem gniazdko uwite w złotogłowiach i ruszyłem pieszo obok księżnej wdowy, trzymając mego Bolusia za rączkę, a nasze uszy zalała nowa fala śpiewów i lamentów dobywających się z gardeł książęcych ciurów, dworzan i stróżów. Cała nasza trójca weszła do palatium z garstką duchownych i rycerzy niosących swego poległego pana. Złożyli oni mary z ciałem xiędza Lestka na środku sali głównej, gdzie jeszcze niedawno zasiadał na tronie i przyjmował gości.

Nastał pusty wieczór, a po nim pusta noc.

Reszta żałobnych katuszy została memu gospodzinowi oszczędzona. Boluś został odprawiony na górę, do izby tuż nad salą główną. Po jego policzku spłynęła łza, gdyż służba wyniosła kołyskę, a wniosła twarde łoże. Z matczynego rozkazu skończyły się dla niego wygody dzieciństwa. Wychodzący ciura zdmuchnął świecę i zamknął drzwi. Zostaliśmy sami. Malec położył się do łóżka, nakrył niedźwiedzią skórą i skulił się, drżąc z zimna i smutku. Pogłaskałem go po główce i by pomóc mu zasnąć, począłem opowiadać, co działo się pod nami.

Pan ojciec leżał na wznak na wyścielonych drogimi suknami marach. Nie przykrywał go już całun, toteż wszyscy mogli oglądać jego blade wargi, zapadnięte policzki, długie, rozścielone na poduszce jasne włosy i zamknięte aż do Sądu Ostatecznego oczy. Dux do snu wiecznego odziany został w wyszywaną złotem tunikę i podszyty adamaszkiem płaszcz z grubego sukna karmazynowego. U stóp położono mu rycerskie ostrogi, przy głowie książęcy diadem, a w złożone na piersi dłonie włożono rękojeść obnażonego miecza, którego sztych sięgał niemal kolan. Wokół mar ustawiono dwanaście wysokich świec łojowych, a ich blask odbijał się od surowych, kamiennych ścian palatium. Dym z palonych kadzideł wzmagał panujący w pomieszczeniu półmrok, ale zabijał też fetor kilkudniowych zwłok. Mimo grudniowej nocy i pierwszego śniegu za oknami w sali nie było wcale zimno, bowiem pod posadzką, w umyślnie zbudowanym pomieszczeniu grzewczym, rozpalono piece, które przez kanaliki i szpary w kamieniach rozprowadzały gorące powietrze w komnacie głównej.

„Gdy kota nie ma, myszy harcują” – tak się niegdyś mówiło albo mówić będzie, a w tym wypadku należałoby rzec: „Gdy książę umrze, poddani spiskują”. W Wielkiej Sali panował żałobny nastrój, głosy modlitw nie cichły nawet na chwilę, mimo to słyszałem szepty i widziałem gesty, które nie miały nic wspólnego z pobożnością. Przelotne uśmiechy, fałszywe ukłony i porozumiewawcze muśnięcia dłoni. Poznałem wstrętne knowania żałobników, ich udawaną życzliwość wobec mojego gospodzina. Pozornie pragnęli roztoczyć opiekę nad maleńkim Panem Krakowa, cały czas jednak zerkali na puste książęce krzesło stojące przy wschodniej ścianie komnaty.

Na razie kości w swej dłoni trzymała Grzymisława. Niewiasta przywdziała strój skromny, ale tytuł wielki, słudzy zwali ją bowiem ductrix Cracoviae et Sandomiriae albo ducissa Poloniae, to jest księżną całej Polski. Władczyni nawet na krok nie odstępowała mar, przypominając obecnym, jak ważną funkcję pełniła u boku swego umiłowanego Lestka, a przy swych bokach miała uczonego biskupa Iwo Odrowąża, przewodniczącego w modłach, oraz wojewodę Marka z rodu Gryfitów. Jakżeby obaj chcieli być ojcami dla mojego gospodzina i pomóc matce w jego wychowaniu. Sprawiedliwy byłby to triumwirat i z pewnością lepiej by się skończył niż ten z udziałem Juliusza Cezara, mego dawnego podopiecznego.

Inni szeptali jednak: „Nie godzi się, aby obcy sprawowali pieczę nad tym dzieciątkiem, skoro tak wielką ma rodzinę”. Albo: „Piastowie dbają o swoich”, a mówiąc to, nawet nie okazywali wstydu, choć przecie jeden z nich leżał właśnie ubity i niepomszczony.

Najdosadniejsze żądania wysuwał Konrad, książę ziemi mazowieckiej i brat zmarłego Lestka, choć nie czynił tego osobiście, tylko przez swego syna Kazimierza. Szesnastoletni Kaziu niedawno został pasowany, więc teraz pysznił się ostrogami, rycerskim pasem, błyszczącą kolczugą oraz haftowaną tuniką i z właściwą swemu wiekowi głupotą mienił się równym wszystkim piastowskim władcom. Jeszcze przed egzekwiami ogłosił, że jego wielki ojciec wypełni narzucony mu przez tradycję obowiązek i weźmie w opiekę tak bratową, jak i bratanka, sam zaś Kaziu z najwyższą przyjemnością nauczy maleńkiego kuzyna rycerskiego rzemiosła. Podczas czuwania przy marach próbował płakać po męsku, to znaczy rzewnie, ale przy zachowaniu zaciętego wyrazu twarzy i wyprostowanej sylwetki, żeby wyglądać na duxa litościwego, lecz dumnego. Nikt nie dał się nabrać na tę pozę. Wybiegam myślami w przód i widzę go na uczcie pogrzebowej, jak krzyczy, że on i jego ojciec pomszczą śmierć Lestka i ubiją zdradzieckiego Świętopełka, samozwańczego księcia Pomorza. Mówi jednak o tym tak głośno i tak często, że nikt nie wierzy w jego słowa, a gdy w końcu wpada pod stół napity winem, uznaje się te obietnice za pijackie przechwałki.

Ponownie ojcem chciałby też zostać Henryk ze Śląska zwany Brodatym, który przydomek zawdzięczał okazałemu zarostowi noszonemu wbrew przyjętej modzie na gładkie lica. I ten dux swoich dobrych chęci nie przybył głosić osobiście, bowiem raniony został pod przeklętą Gąsawą, a uszedł żywy tylko dzięki dzielnemu Peregrynowi, który własnym ciałem osłonił swego pana przed mieczami wrogów. Stary lis wysłał w swoim zastępstwie syna Henryka, pobożnego księcia o wielu cnotach, który do małopolskich wielmożów zalecał się dyskretnie, a głównie to się modlił, samą swoją obecnością przypominając zebranym, że Wrocław leży niedaleko Krakowa, i jeszcze głośno śpiewał, gorliwie powtarzając słowa psalmów intonowanych przez biskupa Iwo i księżnę wdowę, jakby zapowiadał, że gdy nadejdzie pora, Henrykowie przemówią jednym głosem z krakowskimi dostojnikami i duchownymi.

Obaj ci panowie musieli się jednak liczyć z ojcowskimi dążeniami Władysława o nogach cienkich jak cisowe laski, władającego Wielką Polską. Czego stary, bezdzietny Piast własnym lędźwiami dokonać nie potrafił, chciał uzyskać układami, i to czynionymi ze znacznej odległości. Od obecności na pogrzebie wymówił się waśnią ze swoim bratankiem Odonicem, który od lat nastawał na jego życie i z nim wojował. Na Wawelu przyjęto takie wytłumaczenie ze zrozumieniem, albowiem i tutaj znano łotrostwa Władysława Odonica, tego wściekłego psa podejrzewanego o udział albo i zorganizowanie obławy na xiędza Lestka, co potwierdzał Władysław Laskonogi. Na uroczystościach pogrzebowych praw pana Wielkopolski strzegł więc biskup Paweł z Poznania. I w Gąsowie zastępował on księcia, a przed laty świadkował przy układzie między Władysławem i Lestkiem, na mocy którego w wypadku śmierci jednego z sygnatariuszy jego ziemię przejmie ten drugi. Obaj książęta nie mieli wtedy synów, więc takie zabezpieczenie dzielnic wydawało się roztropne. W palatium, czuwając przy zwłokach, duchowny przypominał o tym porozumieniu, jednak dyskretnie. Przechadzał się po sali i z każdym żałobnikiem, nawet tym najmniejszym, modlił się i pocieszał go słowami, że Pan Kryst nie zapomni o krakowskich duszach i ześle im anioła, by strzegł ich grodu. Nie musiał zdradzać imienia tego zbawcy, bowiem wszyscy wiedzieli, komu biskup dochowuje wierności.

I wszyscy śpiewali, modlili się i knuli w półmroku, za nic mając smród bijący od ciała i słabą poświatę brzasku. Wróciłem do mojego gospodzina, gdyż jeszcze sporo czasu miało minąć, nim krakowscy panowie wybiorą Bolusiowi nowego ojca. Przysiadłem na belce przy suficie i spojrzałem na wiercącego się w łóżku malca.

Byłem tym, który czuwa i nigdy nie zaśnie.

1Fragment Pieśni o śmierci Bolesława autorstwa tak zwanego Galla Anonima w tłumaczeniu Józefa Birkenmajera z drobnymi zmianami językowymi. Gall Anonim, Kronika polska, Wrocław 2003, s. 38.

Grudzień roku Pańskiego 1230 marzec roku Pańskiego 1231

Raba leniwie płynęła między wzgórzami, niosąc nurtem cienkie kry i gałęzie połamane we wczorajszej wichurze. Ciepły wiatr spod gór roztopił pierwsze śniegi i drogi znów pokryły się błotem. Powietrze było rześkie i przyjemne, zupełnie jakby powróciła jesień.

Świętek nadepnął na starego kasztana ukrytego pod płaszczykiem wyschniętych liści. Syknął z bólu i zamiast kroku wykonał nieporadny skok na jednej nodze.

– Sam lepiej uważaj – ostrzegł brata, który szedł obok niego, a teraz śmiał się do rozpuku.

Wyszli spomiędzy drzew i ruszyli koleiną odciśniętą na ścieżce przez wozy. Ciepłe błoto stanowiło miłą odmianę od kamieni i jesiennych pozostałości ukrytych pod liśćmi. Świętek niósł dwa zaostrzone kije, które nazywał włóczniami. Miał już dziewięć lat, co w jego oczach czyniło go niemal dorosłym myśliwym, a właściwie rybakiem, jako że szli polować na ryby. Jego pięcioletni brat Falik dźwigał na plecach wiklinowy kosz, niemal równie wysoki jak sam chłopiec.

Zwykle o poranku nad rzeką roiło się od mieszkańców wioski, którzy przychodzili po wodę, przyganiali krowy do wodopoju, a ostatnio głównie łowili łososie. Kilka tygodni temu zaczęło się tarło, mające według zapewnień starych kmieci potrwać jeszcze do początku przyszłego roku, ale też niebawem mógł nadejść siarczysty mróz i skuć rzekę lodem, przeto niewiele pozostawało czasu, by nałowić ryb i uwędzić je na zimę. Mimo to nad rzekę przyszła ledwo garstka chłopów. Wszystkiemu winna była niedziela i plebanus Piotr, który nawoływał z mównicy, że w tym świętym dniu nie lza działać, jeno nawiedzać świątynię. Jeszcze nie tak dawno nikt w okolicy do żadnego kościoła nie chodził, lecz trzy lata temu z Krakowa przyjechał duchowny Piotr i powołując się na biskupa oraz xiędza Wawelu, zajął przy pomocy stróżów najlepszą ziemię nieopodal wioski i rozpoczął budowę drewnianego kościółka. A potem zażądał, by ludzie łożyli na jego utrzymanie. Tak oto Myslenicze stały się w dolinie Raby ostoją prawdziwej wiary. Nie żeby wcześniej tutejsi chłopi nie byli krześcijanami – nie to co te pogańce z Kurosęk, nadal oddające cześć demonom Welesa. Okoliczna ludność od lat wierzyła w Pana Krysta, dziatwy kąpała w świętej wodzie, a raz do roku wysłuchiwała mszy odprawianej w kapliczce pod lasem przez mnicha wysłanego z Krakowa. Taka pobożność wszystkim odpowiadała, ale cóż mogli zrobić, skoro pleban przy wsparciu stróżów księcia uparł się, by wiarę okazywać przynajmniej raz w tygodniu, a nie tylko od święta? Pogodzono się z nowymi zwyczajami, tak jak i z tym, że odtąd część podymnego oddawano nie urzędnikom duxa, tylko duchownemu. Znaleźli się oczywiście i tacy, którzy za nic mieli sobie napominania Piotra, ale ich liczba malała, gdyż duchowny zaczął uważnie przyglądać się wiernym i na głos wymieniać nieobecnych. Nikt nie lubił być wytykany palcami, więc większość uznała, że jeden dzień odpoczynku w tygodniu nie jest wcale zły.

Świętek wiedział, że przyjdzie mu zapłacić za grzech. Znał się dobrze z kijem Piotra, gdyż z polecenia matki uczył się u duchownego czytać i pisać w lingua latina. Szło mu dobrze i w zasadzie jako jeden z nielicznych rozumiał, co święty mąż czyta podczas nabożeństw. Jego nieobecność na pewno pozostanie zauważona, albowiem w zamian za naukę usługiwał nie tylko w chałupie Piotra, ale też podczas mszy. Smaczna ryba i dobra przygoda warte były jednak obitego tyłka.

Falik zatrzymał się w miejscu, gdzie zwykle łowili ryby, ale Świętek nakazał iść dalej, bowiem usadowił się tu już jeden obwieś, któremu woleli nie wchodzić w drogę, a poza tym starszy brat przeczuwał, że większe sztuki przyczaiły się w górze rzeki. Tam unikać należało stróżów z brony, sprawujących pieczę nad długim pasem zasieków przecinających ukosem całą rzeczną dolinę. Umocnienia strzegły traktu handlowego wzdłuż Raby, a według samych zbrojnych stanowiły również rzeczywistą granicę całego księstwa, które co prawda rozciągało się dalej na południe, ale poza kilkoma sadybami w dolinie rzeki tamtejszą dzicz zamieszkiwali jedynie leśni ludzie, utopce i rusałki. Stróże też lubili ryby i mieli prawo zabierać każdemu kmieciowi część połowu, więc nieprzepadający za dzieleniem się Świętek wybrał miejsce tuż przed zakolem rzeki, przy wierzbach, których gałęzie wystawały daleko za brzeg i osłaniały przed oczami wścibskich. Odłożyli tobołki, zrzucili kapoty, ściągnęli gacie i w samych koszulach oraz założonych na głowy kapturach weszli do rzeki.

Lodowata woda starszemu z braci sięgała do ud, a młodszemu do pasa. Nikt nie wytrzymałby w niej długo, przeto należało się śpieszyć. Falik zanurzył kosz, ustawiwszy go otworem na nurt, a Świętek stanął bokiem dwa kroki przed bratem, zagradzając rybom dostęp do środka rzeki. Wbił jedną włócznię w dno, drugą mocno ścisnął w rękach, wziął zamach i znieruchomiał. Czekali.

Pierwsza ryba okazała się dla nich za duża, więc nawet nie próbowali jej pochwycić. Druga była niemal o połowę mniejsza, czyli dla nich w sam raz. Świętek poczekał, aż łosoś znajdzie się przy jego nodze, i pchnął zaostrzonym kijem. Włócznia musnęła łuski i wbiła się w dno, a spłoszony łosoś pognał przed siebie, gdzie czekała na niego wiklinowa pułapka. Wpłynął do środka, ale nim Falik zdążył zawinąć wielkim koszem, zwinne stworzenie pierzchło, uderzając chłopca ogonem i go przewracając. Świętek pomógł wstać dławiącemu się wodą bratu i wychowawczo trzepnął go prawicą po głowie.

– Rozszerz se kulasy, ugnij je y stój pewnie. Nie marnuj mojego trudu!

Falik kiwnął głową i zrobił, co mu nakazano.

Kolejna ryba była jeszcze mniejsza, choć wciąż dosyć słusznych rozmiarów. Tym razem Świętek trafił zaostrzonym kijem prosto w grzbiet i omal nie stracił broni, gdy rzeczny potwór szarpnął się do przodu.

– Teraz, szybko!

Szamocząca się ryba wpłynęła do nadstawionego kosza. Świętek, trzymając jedną ręką włócznię, chwycił za wiklinowe ucho i pomógł bratu podnieść pułapkę, a potem wytaszczyć ją na brzeg. Bestia, która wypełniała prawie cały kosz, miotała się, walcząc o życie, i zdołała nawet ugryźć dłoń młodszego z braci, ale niezbyt głęboko, więc chłopiec ani nie pisnął. Przechylili kosz, wyrzucając łososia na kamienie, a Falik podniósł głaz i się zamachnął, by zmiażdżyć męczącemu się stworzeniu głowę. Powstrzymał go brat.

– Zostaw. Niech se dygocze. Inaczej nie ugotujemy zupy z głów.

Falik posłuchał, jak zawsze, i razem patrzyli na wielkiego rzecznego drapieżnika, który wyłupiał oczy, ruszał skrzelami i otwierał pyszczek, jakby chciał na nich krzyczeć. Gdy w końcu przestał się ruszać, Świętek odszukał w tobołku nóż rano podwędzony matce, kucnął przy łososiu i rozciął mu brzuch. Szybko go wypatroszył, nie zważając na krew tryskającą mu na przedramiona, a gdy skończył, odszukał we wnętrznościach pęcherz i cisnął nim w brata. Pocisk trafił wprost w twarz Falika i spadł na kamienie. Buzia malucha przybrała gniewny wyraz, który zaraz ustąpił miejsca czystej dziecięcej radości. Chłopiec podniósł pęcherz i wycelował w Świętka.

Przez jakiś czas obrzucali się rybimi płetwami i wnętrznościami, piszcząc i się śmiejąc, aż w końcu im się znudziło i zziajani usiedli na kamieniach.

– Rozpalmy ognisko – oznajmił Świętek, spoglądając na swoje zsiniałe z zimna stopy.

Gdy ogień zapłonął, starszy brat wyciął dwa kawałki łososia i ułożył je na płaskim kamieniu tuż przy płomieniach. Obaj byli głodni, bo wyszli z domu bez śniadania, więc gdy ryba trochę się podgrzała, zjedli ją ze smakiem, grzejąc nogi przy żarze.

– Złapiemy kolejną? – zapytał Świętek, gdy już sobie pojedli, a stopy zaczęły ich swędzieć od gorąca.

Falik przytaknął.

Tym razem też im się poszczęściło. Pojmali duży okaz, a że więcej niż dwóch ryb i tak by nie unieśli, ogrzali się ponownie przy ognisku, ubrali, dźwignęli wspólnie kosz i ruszyli do domu.

Zboczyli ze ścieżki i weszli w las, aby sprawdzić zastawione rano siatki na wiewiórki. Złapały się dwie rude kity. Ukręcili stworzonkom łebki i wrzucili je do worka. Zawsze to jakaś odmiana od ryb, którymi się zajadali od miesiąca. Skórki i ogony sprzedadzą ludziom podłowczego, który co prawda zawsze ich napominał, że tylko on, jako urzędnik duxa, ma prawo polować w okolicznych lasach, ale uczciwie płacił miodem za dostarczany mu towar.

Po południu dotarli do osady. Myslenicze leżały u stóp góry, której północne i wschodnie zbocza zostały wykarczowane za czasów pradziada Myślimira, a zachodni kraniec wzniesienia łączył się z gęstym borem ciągnącym się aż do samych Węgier. Miejscowi z dawien dawna nazywali to wzniesienie Dębową Górą, ale w ostatnich latach nazwa została przechrzczona na Górę Plebana, ponieważ duchowny przejął część pól oraz łąk na jego wschodnim zboczu.

Minęła już pora mszy, więc drewniany kościółek świecił pustkami. W pobliżu nie kręcił się też pleban, który o tej porze zwykł spacerować między drzewami i śpiewać głośno psalmy, przypominając próżniakom o niedopełnieniu obowiązku coniedzielnego nawiedzenia świątyni. W ogóle na biegnącym przez środek wioski trakcie panował zadziwiający spokój. Świętek przyśpieszył, widząc, że ludzie gromadzili się wokół jednego z domów. Ich domu. Falik chciał się wyrwać do przodu, jednak starszy brat chwycił go za ramię. On też najchętniej pobiegłby do chałupy, ale nie mogli sobie pozwolić na porzucenie kosza ze zdobyczą. I tak już dwa psy szły za nimi i wywieszały jęzory, wyczuwając rybi tłuszcz.

Przy domu ciżba rozstąpiła się przed braćmi, jakby nieśli w koszu morowe powietrze. Zastali otwarte drzwi. Zeszli po schodkach wydrążonych w pniu sosny i znaleźli się wewnątrz ciasnej półziemianki, obecnie wypełnionej dziesięciorgiem ludzi. Położyli kosz w kącie izby i zaczęli się przepychać między chłopami. Ci przepuszczali ich bez słowa, więc w końcu dotarli do przylegającej do ściany ławy, na której zwykli spać we trójkę, a na której teraz leżała tylko ich matka. Nie ruszała się.

Padli przed nią na kolana. Świętek pogładził dłonią matczyny policzek, chcąc ją obudzić, a Falik od razu spróbował, na co się zdadzą dziecięce łzy. Ciało rodzicy pozostało zimne i sine.

– Wstawaj, matulu – szepnął Świętek, dokonując rozpaczliwej próby wskrzeszenia.

Matka już wcześniej została stosownie ułożona. Spoczywała na wznak z zamkniętymi oczyma, wygładzoną suknią, w drewniakach i z małą łojową świeczką wetkniętą w złożone dłonie. Łkanie brata i własny żal, który ściskał gardło i przynosił otępienie, utrudniały Świętkowi zrozumienie słów, które krążyły po izbie w postaci plotek, wyjaśnień i podejrzeń, w końcu jednak zdania zaczęły układać się w obraz wyjaśniający przebieg wydarzeń. Kobietę około południa znaleźli wracający z mszy sąsiedzi. Leżała przed domem z igłą, nitką i podartą dziecięcą koszulą w dłoniach, a tuż obok jej nogi znajdował się drewniany konik. To o niego miała się poślizgnąć i rozbić sobie głowę. Na jej skroni widać było strup zakrzepłej krwi.

– Pan Kryst łaskaw jest wobec owiec, które posłusznie kroczą u jego boku.

Świętek dopiero teraz dojrzał stojącego nieopodal matki plebana Piotra. Wysoki mężczyzna o czarnych włosach i grubych, zrośniętych ze sobą brwiach przyglądał się mu z surową miną i wskazywał go palcem.

– Tych zaś, którzy odrzucają Boże towarzystwo, gdyż wolą nurzać się w rozrywce, skazuje na żywot pełen łez! Patrzcie, jaka dola spotkała tych młodych grzeszników. Pogwałcili dzień Pański, y to w adventusie, kiedy trza się gotować na nadejście bożego gospodzina! Kara surowa, lecz sprawiedliwa, wszak y matki w kościele od dwóch niedziel nie widziałem! Wszyscy wiemy, że to synowie swym zachowaniem ciągle pracy jej przydawali. To na nich więc spada odpowiedzialność za jej niedawne grzechy y śmierć!

Chłopak poczuł na sobie spojrzenia sąsiadów i choć na twarzach niektórych znalazł więcej współczucia niż potępienia, to wszyscy wydali mu się obcy. Chciał zapłakać, jak wypadało, paść plebanowi do stóp i błagać go o odpuszczenie grzechów, ale widać zło opętało go na dobre, gdyż poczuł rosnącą złość, która wypaliła mu łzy, wyprostowała plecy i zesłała butę. Nie pojmował, dlaczego pleban smaga go takimi okrutnymi słowami. Spojrzał hardo na duchownego.

– Ryba była przeznaczona na stół pana plebana – skłamał.

Za kolejny grzech został ukarany siarczystym policzkiem.

– Matkę opłakuj, bękarcie diabła! Tylko łzami zdołasz wyjednać u Boga jej zbawienie.

„Czyżby duchowny miał rację?” Matka była zdrowa i nigdy nie chorowała, a ludzie mówili, że tak po prostu potknęła się o drewnianą zabawkę i od razu umarła. Może się mylili i to serce jej pękło z żalu albo jakiej choroby? Konik należał jednak do Świętka i to on nie schował go do skrzyni, on też rozdarł koszulę i dał matce do zacerowania i w końcu to on wyciągnął brata na ryby i odciągnął go od nabożeństwa w kościele. On. Wszystkiemu winien był on. Mimo to wciąż nie potrafił zrozumieć bezmiaru Bożego okrucieństwa, nie pojmował, czemu Pan tak srogo karze go za występki.

Spuścił głowę. Jego brat nadal płakał, ale chyba jeszcze nie zdawał sobie sprawy, jak zmieni się ich życie. Zostali sami na świecie. Dziadek zmarł w zeszłym roku, a ojca nie znali. Falik jeszcze nawet nie wiedział, co znaczy słowo bękart, którym czasem ich przezywano.

Kolejne dni były udręką.

Pochowali matkę na nowym cmentarzu obok kościoła. Urządzono skromny pogrzeb pozbawiony tryzny, albowiem pleban nie godził się, by śmierci towarzyszyły zabawy w maskach, pijaństwo i zawody zapaśnicze. Zresztą w całych egzekwiach uczestniczyła tylko garstka sąsiadów, a w kondukcie pogrzebowym więcej szło wyjących psów niż żałobników.

Potem stracili dom. Zjawił się u nich Hycko, najbogatszy kmieć wioski, a zarazem jej sołtys, i oznajmił, że chałupa nigdy nie należała do nich, jedynie użyczano ją ich dziadkowi w zamian za jego pracę na roli. Hycko i tak okazał łaskawość, że nie upomniał się o swoją własność w zeszłym roku, gdy ich dziadek umarł i zostawił córkę samą. Bracia mogliby co prawda uzyskać prawo do domu i do ziemi, ale wiązałoby się to z przejęciem wszystkich obowiązków dorosłego zagrodnika. „Wróćcie, gdy dorośniecie, a może oddam wam chałupę” – powiedział im na odchodnym.

Latem mogliby spróbować przeżyć w lesie. Świętek umiał już trochę budować, więc chyba udałoby mu się postawić szałas, tyle tylko, że tuż po pogrzebie spadły śniegi i odcięły całą dolinę od świata, nawet zwierzęta musiały zejść z jesiennych pastwisk. Z pomocą przyszedł braciom pleban Piotr, który zaprosił ich do siebie, a oni się zgodzili, nie mając wyboru, choć obiecali sobie potajemnie, że to tylko czasowe rozwiązanie, a wiosną uciekną na południe, w kierunku Węgier. Surowo karano samowolkę osadniczą, ale od czasu do czasu któryś z chłopów udawał się za bronę, gdzie można było znaleźć dobrą ziemię, i to pozbawioną ciężarów prawa książęcego.

Mieszkali z duchownym w jednej chałupie, tuż przy cmentarzu, i nie żyło im się źle. Jedli dwa razy dziennie, nie marzli bardziej niż inni i spali blisko matki. Świętkowi często się śniła, a w snach tych zawsze miała surową minę, jakby oskarżała syna o swoją śmierć. W zamian za gościnę ciężko pracowali. Nosili drewno na opał, pilnowali paleniska, przygotowywali dostarczane przez chłopów jadło, odśnieżali wejście do kościoła, sprzątali świątynię i prali. Nigdy nie mieli czasu na łowienie ryb, bowiem w każdej wolnej chwili pleban gonił ich do nauki, zresztą smak łososia i tak im obrzydł. Uczyli się pisać i czytać z modlitewnika duchownego. Piór mieli pod dostatkiem, ale brakowało im atramentu i pergaminu, więc ich przyborami stały się kij oraz śnieżny puch. Świętek jako pojętny uczeń szybko zasłużył sobie na miano litteratus. Nawet surowy Piotr z zadowoleniem patrzył na jego postępy i mówił, że w przyszłości może z niego być dobry clericus. Chłopak nic nie odpowiadał na te przepowiednie, choć obiecał sobie, że nigdy w życiu nie zostanie duchownym. Diabeł, który przywiódł go do grzechu i ściągnął na jego matkę nieszczęście, podpowiadał mu raczej, by został człowiekiem miecza, bluźniercą i pogańcem. Istniało prawdopodobieństwo, że w drodze ku zatraceniu potowarzyszy mu Falik, bowiem maluch zupełnie nie nadawał się do pióra. W ogóle od śmierci matki odzywał się niewiele i tylko do swojego brata, a podczas nauki jeno gapił się w księgę i nie powtarzał pokazywanych mu liter nawet mimo otrzymywanych razów. Kije przynajmniej oduczyły go płaczu. Zdarzało mu się co prawda łkać po nocach, kiedy wydawało mu się, że nikt nie patrzy, ale w dzień nie okazywał smutku, nawet podczas ciężkiego lania. Polubił też płomienie. Spał tak blisko pieca, że było to wręcz niebezpieczne, ale gdy ktoś chciał go odsunąć od ulubionego miejsca, to gryzł, kopał, po czym wracał jeszcze bliżej żarzących się węgli. Niekiedy wyciągał ręce tuż nad płomienie, tak że te lizały mu dłonie. Świętek zapytał raz braciszka, dlaczego robi sobie krzywdę, a on pokazał mu zaczerwienienia i bąble, z których sączyła się biała maź, po czym odparł: „Dzięki temu tam w środku boli trochę mniej”. Świętek więcej nie pytał.

Trwali tak, skostniali od zimna i zmęczeni mrozami, czasem w ogóle nie wychodząc z pozbawionej okien chałupy i drzemiąc wtuleni w siebie jak górskie misie. Wybawieniem od nauki, towarzystwa plebana i nieustannego rozpamiętywania śmierci matki była wiosna. Nastała niespodziewanie, poprzedzona dwudniową zamiecią śnieżną, a gdy już objawiła się światu, to nie znikła jak rozkapryszona pannica, jeno została, biorąc przyrodę we władanie. Raba wezbrała od pękającego lodu i topniejących śniegów, które spływały potokami z okolicznych gór. Na drogi i ścieżki powróciło błoto, a las zaczął pachnieć świeżym igliwiem. I pewnego marcowego dnia odwiedził ich Pan Rycerz.

Dzień był tedy pogodny, tak że można było ściągnąć kaptur oraz ciężki płaszcz wełniany i chodzić w samej koszuli. Świętek i Falik rąbali drewno, co w zasadzie oznaczało, że ciężkim toporem robił ten pierwszy, podczas gdy malec zbierał pocięte drewienka i układał je w stos pod ścianą chałupy. Rycerz nadjechał od zachodu, zapewne traktem górskim biegnącym po zboczach Ukleiny. Obok jego czarnego jak smoła konia kroczył młodzieniec niosący włócznię na ramieniu, a za nimi jechał wóz powożony przez starszego mężczyznę. Na pace jechało trzech mężczyzn o wyglądzie drabów. Rycerz przejechał przez bramę w płocie okalającym całą posiadłość plebana, minął cmentarzyk i wstrzymał konia tuż przed Świętkiem, który stał z siekierą zwróconą żeleźcem ku ziemi. Chrapy wierzchowca buchnęły gorącą parą wprost na twarz chłopaka, ale choć Świętek czuł prawdziwy strach, to się nie cofnął. Słyszał wprawdzie opowieści o Belzebubie w pięknym ciele rycerza, co to odwiedzał wioski na swoim czarnym koniu i zabierał dzieci do czeluści piekielnych, lecz jako starszy brat zamierzał bronić Falika.

– Nie lękaj się. Nie uczynię ci krzywdy.

Demon odezwał się miłym głosem, lecz to nie osłabiło podejrzliwości chłopca. W Księgach Bożych jasno przecie stało, że Szatan posunie się do każdego podstępu, byle tylko zwieść grzesznika.

– Kto się boi?! – krzyknął i mocniej ścisnął trzonek siekiery, by nie wypadła mu ze spoconych i lekko drżących dłoni.

– Właśnie widzę, jacy z was harcownicy – odparł rycerz, próbując zachować powagę.

Świętek zerknął w bok. Mały Falik wcale nie chował się za jego plecami, ale stał tuż obok niego, trzymając w rękach ogromne polano niczym jaką maczugę.

– Będziemy się bronić, diable! – ostrzegł starszy z braci.

– Diable? – Rycerz zaśmiał się, ale bardziej serdecznie niż złośliwie. – Nawet nieprzyjaciel w polu łagodniej mnie przezywa. Pleban Piotr w domu?

– Nie znamy nikogo takiego.

– A ciebie, chłopcze, jak zwą?

– Ja jestem Wilk, a mój brat to Niedźwiedź – powiedział, przypomniawszy sobie ostrzeżenia matki, by nie zdradzać obcym swego imienia.

– Starczy tego. Zawołajcie plebana albo posłuchacie psiej skóry. – Rycerz wskazał na bat przytwierdzony do siodła, nie pozostawiając wątpliwości, z czego został skręcony.

Władczość, jaka biła z rycerza, dała chłopakowi do myślenia. Przybysz nie stosował diabelskich metod, nie mamił pokusami i wciąż nie użył siły, tylko groził i rozkazywał jak prawdziwy możny pan. Strach nieco zelżał w podrostku i pozwolił mu ujrzeć wojaka w nieco innym świetle. Rycerz nie wyglądał wcale strasznie, ale dostojnie! Nosił długi, rozcięty z przodu kaftan z wszytymi weń rzędami żelaznych pierścieni. W podobny sposób wykonano długie rękawy i kapuzę, teraz układającą się w zmyślny garbik na karku. Mąż siedział wyprostowany w masywnym drewnianym siodle o dwóch jabłkach, to jest kulach, po jednej z przodu i z tyłu. Stopy tkwiły w szerokich strzemionach, a pięty zdobiły ostrogi zakończone ostrym szpikulcem. Szyku przydawał czerwony czaprak. Uwagę chłopca najmocniej przykuł miecz umocowany przy pasie rycerza. Świętek nigdy wcześniej nie widział takiej broni. Miejscowi stróże nosili włócznie, topory i sztylety, ale żaden z nich nie mógł sobie pozwolić na zakup miecza. Podobno taki oręż posiadał sołtys, ale trzymał go w skrzyni jak największy skarb. Brzeszczot, który był własnością tajemniczego rycerza, miał okrągłą głowicę, owiniętą drutem rękojeść, prosty jelec i głownię, zapewne stalową, ale nie była to rzecz pewna, bowiem ostrze tkwiło w pochwie.

– Zostaw ich!

Głos dobiegł zza półziemianki, a po chwili ukazał się jego właściciel, to jest pleban Piotr. Duchowny szedł od strony lasu, gdzie lubił się przechadzać przedpołudniami. W jednej ręce niósł modlitewnik, a w drugiej sękaty kij. Rąbek jego sięgającej kostek czarnej sukni oblepiony był skorupą błota.

– Zostawić? Przecie sam posłałeś do mnie gońca jeszcze przed Nowym Rokiem.

– Nie po to, byś się tu zjawiał. Wystarczyło przysłać przez umyślnego trochę denarów, bym miał ich z czego utrzymać. Z tego, co dostaję od kmieci, ledwo mi starcza na świece do kościoła.

– Bez nich będzie ci więc lżej. Zabieram ich ze sobą. To chyba o tę dwójkę się rozchodzi? – Rycerz machnął dłonią w kierunku braci.

Pleban zajął pozycję między jeźdźcem a chłopcami.

– Zostaw. Starszego wyuczę na swojego zastępcę, z młodszego uczynię zacnego kmiecia. Niczego im nie braknie, jeśli tylko uchylisz nam trzosa. Podobno cię stać. Podobno umiesz się wkupić w łaski każdego władcy Krakowa.

– Stać mnie y na to, by wykupić całą tę wioskę, a ciebie stąd pogonić jak bezpańskiego psa. Zejdź mi z drogi albo mój wierzchowiec wdepcze cię w błoto.

Duchowny nie cofnął się o krok, za to zasłonił się psałterzem i kijem niczym tarczą i włócznią.

– Służę jeno xiędzu Nieba y tylko przed jego gniewem zginam kark. Musisz wiedzieć, że przez ostatnie trzy lata żyłem z matką tych chłopców jak z własną żoną.

Rycerz powoli zdjął skórzane rękawice, ułożył je przed sobą na siodle, po czym przeczesał bujnego, równo przystrzyżonego wąsa o barwie słomy i podrapał się po łysinie.

– Doszły mnie takowe pogłoski, jednak te zuchy mają więcej niż trzy lata, więc nie masz do nich praw. Jeszcze nim się tu osiedliłeś, słałem ich matce monety, by miała z czego chować synów, a jej ojciec nie wydał ją za byle zagrodnika. Nic ci nie zawdzięczają.

– Ino to, że byłem dla nich jako ojciec y dbałem, by wyrośli na ludzi.

Przybysz zacisnął łapę na przedniej kuli siodła. Koń jakby wyczuł gniew pana, bo zarżał, potrząsnął łbem i niespokojnie przestąpił z nogi na nogę. Wojownik poklepał go po szyi.

– Dostaniesz sto denarów za swój trud.

– Nie potrzebuję jałmużny.

– To czego chcesz, plebanie? Chłopcy jadą ze mną, to nie podlega dyskusji!

– Skoro tak się upierasz, to ich sobie weź. A choć nie dbam o własne bogactwo, to nie mogę być ślepy na ubóstwo Kościoła, który jest naszą matką. Ledwośmy jesienią skończyli budować świątynię y już zabrakło nam monet na zakup ołtarza, ław y mszalnego uposażenia. Swoją posługę muszę pełnić przy zwykłym pniaku, a krew Pana Krysta okazywać w drewnianym kubku!

Świętek gorączkowo myślał. Kim jest ten człowiek? Na licho nie wyglądał, a przemawiał tak rzeczowo, jakby był przyjacielem ich zmarłej matki albo… Nawet po cichu nie śmiał tego powiedzieć. Co prawda rodzicielka rzekła mu kiedyś, że spłodził ich możny pan z Krakowa, ale była wtedy napita piwem, więc Świętek jej nie uwierzył. Może jednak rycerz przynajmniej znał ich rodzica? Ale dlaczego pleban twierdził, że ich matka była mu żoną? Zaczął się nad tym zastanawiać. Gdy matka mówiła mu, że zostawia go samego z bratem na noc, bo idzie odmawiać kompletę ze świętym Piotrem, to niekoniecznie chodziło jej o modlitwę w samotności. Wspólne wieczerze w domu duchownego też pewnie nie wynikały z litości męża Kościoła wobec samotnej matki. A gdy ludzie wytykali Świętka palcami i przezywali Piotrowicem, to bynajmniej nie kpili z tego, że podrostek jest uczniem i pomocnikiem duchownego. Nie był głupi. Już wcześniej coś podejrzewał, tylko jakoś nie mieściło mu się w głowie, że rodzica mogła zlec z takim okrutnikiem. W ostatnich tygodniach przed jej śmiercią coś musiało się zmienić między tą dwójką, gdyż pleban już ich tak często nie odwiedzał, a matka stroniła od kościoła.

– Dobrawka leży na tym cmentarzu? – zapytał rycerz.

– Przy wschodniej ścianie.

Przybysz przełożył nogę przez siodło, zsiadł z konia, przekazał uzdę młodzieńcowi z włócznią i ruszył ku mogiłom. Na ziemi wyglądał niemal równie okazale jak w siodle, co zawdzięczał słusznej posturze i brzuchowi, a gdy kroczył w swoim ciężkim kaftanie i w butach z ostrogami, zgromadzona w kałużach woda lekko drżała. Wojak odszukał właściwy grób, po czym uklęknął i spuścił głowę. Tkwił w tej pozycji przez dwa pacierze, a Świętkowi wydało się, że dostrzegł łzę w jego oku. Potem mężczyzna wstał, wrócił do swojego rumaka i z powrotem go dosiadł, korzystając z pomocy giermka, który przytrzymał mu strzemię. W końcu zawyrokował:

– Zostanę waszym darczyńcą przez wzgląd na moją Dobrawkę. Przyślę mojego skarbnika, który uzgodni wydatki. Chłopcy, zabierajcie swoje rzeczy.

– Czy… Czy jesteś naszym ojcem, panie? – W końcu na odwagę zebrał się starszy z braci.

– Może kiedyś będziecie się do mnie mogli tak zwracać. Na razie jestem panem Klemensem herbu Gryf z rodowymi włościami w Ruszczy, a wy jesteście moimi stajennymi. Wiecie, jak obchodzić się z końmi?

– Nie, panie.

– Wszystko wyjaśni wam Jędrek. Ładujcie się na wóz, bo jeszcze dziś chcę zajechać na Wawel.

Rok Pański 1228 – rok Pański 1231

Patrzyłem, jak rośnie to maleńkie dziecię.

Rodzic mego umiłowanego księcia ubity został pod Gąsową i leżał w kamiennym sarkofagu w katedrze na Wawelu, ale Bolek miał już nowego ojca, brzydkiego i lubieżnego duxa Władysława o nogach cienkich i powykrzywianych jak leszczynowe laski. Władysław nie okazał się jednak dobrym tatką, albowiem synka swego nie leczył z melancholii, nie uczył go rycerskiego rzemiosła i nie pokazywał mu, jak łapać świerszcze na Bagnach Żabiego Kruka, co gorsza, z domu go wygnał, w łaskawości swej zezwalając, by w odległej przyszłości doń powrócił. A o wszystkim tym zdecydowano w Cieni.

Ja też tam byłem, w trzecie nony majowe roku Pańskiego 1228, na plenum colloquium, to jest wiecu walnym pod gołą chmurką. Siedziałem w koronie dębu nad powieszoną na pniu kapliczką świętego Józefa, który niegdyś tak jak i ja był opiekunem gospodzina, tyle że Bożego, i obaj czuwaliśmy, co możni uradzą na temat Bolusia. Na wiec w Cieni nieopodal Kalisza, przy granicy między Wielką i Małą Polską, zjechali pan wojewoda krakowski Marek Gryfita, palatyn Pakosław Awdaniec z Sandomira, Mściwój kasztelan Wiślicy i wielu jeszcze innych możnych z ziemi krakowskiej, a wszystkim im przewodził mądry radą biskup Iwo Odrowąż przemawiający w imieniu Kościoła i księżnej Grzymisławy, która została wraz synem na Wawelu i tam modliła się o pomyślność dla swojej dzielnicy. Pod jej nieobecność za najważniejszego uczestnika zjazdu uznał się xiądz Wielkopolski Władysław, przez wrogów przezywany laskonogim rozpustnikiem, który takoż przyprowadził swoich radców, dworzan i wojów, a spośród nich największym sprytem odznaczał się biskup Paweł z Poznania.

Już kilka dni wcześniej rozbito pod wioską wytworne namioty, tworząc jakby oddzielną miejscowość. Ileż tam wina wypito, dziewek wygrzmocono i kłótni stoczono, tego nawet ja nie zliczę, ale to właśnie w tym obozie, przy rozmaitych rozpustach, toczono właściwe układy. Och, jakże kupczyć potrafiły te wyrosłe na smoczym truchle krakusy, jakby gadzie złoto, wciąż spoczywające pod wawelskim wzgórzem, na wiek wieków napełniło ich serca chciwością.

Co uradzono pokątnie, wnet ogłoszono na głównych obradach. Odbyły się one na niewielkim kopcu, na którego szczycie stał drewniany stolec i rósł wiekowy dąb z zawieszoną na pniu kapliczką świętego Józka, najsłynniejszego spośród wstydliwych. Na tym krześle siedział dux Władysław, a pod nim, na stokach kopca i dalej, na kwiecistej łące, stali możni zgodnie ze swoim starszeństwem. Przez cały dzień spierano się i godzono, aż w końcu Władziu zobowiązał się zachować krakusów w ich prawach, i to nie tylko rycerzy oraz kupców, ale i rzemieślników oraz zwykłych najemców. Nadto zapewnił, że nowych obciążeń i danin nakładać nie będzie, a gdyby przyszło mu na myśli nowe prawo układać, zasięgnie rady u biskupów i głów najważniejszych rodów, w razie zaś wojennego zagrożenia przybędzie wraz ze swymi rycerzami bronić Krakowa. Wszyscy zgodnie orzekli, że przyrzeczenia te są iusta et honesta, czyli słuszne i sprawiedliwe. Mądry Iwo Odrowąż zadbał również, by Władysław ulżył w powinnościach Kościołowi i uwolnił biskupie posiadłości od nadmiernej opieki książęcego prawa. W zamian za to wszystko xiądz otrzymał zgodę na usynowienie Bolesława Lestkowica i tym oto sposobem stary władca stał się opiekunem mego gospodzina oraz całej krakowskiej dzielnicy i ogłosił się princepsem Lechii. Raz jeszcze dwie Polski stały się jedną, i to na długie lata, albowiem Boluś został spadkobiercą starego księcia i kiedyś miał odziedziczyć ziemie obu swoich ojców. Na razie został jednak dzierżycielem ziemi sandomirskiej i tam miał zostać zesłany wraz z matką, której odebrano tytuł pani Wawelu, a obwołano ducissą Sandomira.

Układy zagryziono mięsiwem, zapito winem i przypieczętowano pijackimi uściskami, ale radosny nastrój nie potrwał długo. Ledwo Władysław zawitał do Krakowa i pogłaskał po jasnej czuprynce nowego syna, a już musiał wyjeżdżać zająć się sprawami Wielkiej Polski, gdyż przeklęty Odonic uciekł z więzienia i wszczął nową wojnę przeciwko swemu stryjowi. Nadto Konrad dux Mazowsza nie przestał śnić o Wawelu i za nic mając ustalenia w Cieni, zebrał armię i ruszył na południe.

Grzymisława lękała się tyranii Konrada i słała listy do Władysława, by wywiązał się z umów i przysłał swoich rycerzy na ratunek, lecz stary książę nie potrafił nawet nad swoją dzielnicą zapanować, więc doradził tylko, aby o pomoc zwrócić się do brodatego Henryka. Książę Śląska wyleczył już rany spod Gąsawy i gotów był przekuć porażki w zwycięstwa na placu boju. Wraz ze swym synem Henrykiem zrobili zaciąg śląskich rycerzy i nadto najęli niemieckiego żołnierza, by o lechickie sprawy walczył. Wielka ich siła przybyła do Małopolski i przez całe lato dawała dzielny opór grabieżcom i gwałtownikom z Mazowsza. Nie było to jednak po rycersku tak się wadzić i gonić po lasach, tedy Henrykowie umówili się z Konradem na walną bitwę pod Skałą.

Siedziałem na palisadzie wzniesionego wśród skał grodu i spoglądałem na bitwę. Starli się rycerze konni i spieszeni, wielkie pany z prostymi chłopami. Miecz przeciw tarczy, topór przeciw włóczni. Lśniące kolczugi pokrywały się błotem, a szłomy gubiły z czubów pawie pióra. Konie stawały dęba i rżały, zbrojni wymachiwali w żelazo przystrojonymi rękoma i krzyczeli, a nad całym tym zgiełkiem unosiły się zawołania bitewne i imiona książąt, którzy chcieli zostać opiekunami mojego gospodzina. Tego dnia wielu znakomitych rycerzy poległo, a gdy nastał zmierzch, rozgromiony Konrad czmychnął z resztką hufca, co nie przyszło mu łatwo, albowiem na pastwę wrogów musiał zostawić ciało swego młodego syna Przemysła, ubitego przez zwykłego ciurę.

Chwała zwycięstwa przypadła brodatemu Henrykowi i leciwy, ale wciąż silny w boju Piast został kolejnym opiekunem mojego Bolka. Ojcem go jednak nie obwołano, gdyż Władysław nie pozwolił sobie odebrać syna oraz jego włości, więc Ślązak objął we władanie Kraków jako wielkorządca Laskonogiego, a nie udzielny dux.

Wieści o bitwie dotarły do Grzymisławy już nazajutrz. Pamiętam dobrze, jak się radowała, spacerując po ogrodach Wawelu, i z jaką życzliwością witała obu Henryków w palatium, gdy ci opromienieni tryumfem zajechali do grodu Kraka. Myślała sobie, że stary Heniu, który nosił tonsurę i krótką brodę niczym mnich, okaże jej łaskę i pozwoli zostać w Krakowie, choćby w skromnym domostwie w Okole, ale blisko mogiły męża i dziedzictwa syna. Książę Śląska nie był gwałtownikiem i we wszystkim słuchał się rad swojej żony, pobożnej Jadwigi, ale w tej sprawie okazał się stanowczy i przypomniał wdowie, że jest ducissą Sandomira i ma wobec swojej dzielnicy obowiązki, wszak poddani bez monarchy są niczym owce bez pasterza. Musiała zatem potomkini ruskich kniaziów wypełnić postanowienia z Cieni i ruszyć na wygnanie.

Widziałem, jak się pakują. Nie brali kobierców, zdobionych kufrów, rzeźb, pozłacanych krzyży, stołów ani krzeseł, bowiem księżna dawała do zrozumienia, że to wszystko i tak należy do niej i do jej syna, a przecież gospodarz nie zabiera ze sobą mebli, gdy inny swój dom wyrusza odwiedzić. Ze wszelkich miar starała się wszystkich przekonać, że wawelską twierdzę opuszcza tymczasowo i na własne życzenie. Suknie i klejnoty szczodrze darowywała kościołom i klasztorom, nie zapomniała też o upominkach dla żon wpływowych krakowskich rycerzy, głosząc wszem i wobec, że jedyną pociechą po śmierci męża jest dla niej Pan Kryst, ten zaś Oblubieniec lubi niewiasty przyobleczone w zgrzebne suknie. W jej sercu rzeczywiście Bóg zamieszkiwał, ale ja potrafiłem dojrzeć jeszcze jedną przyczynę jej zachowania. Ducissa pragnęła dobrze zapaść w pamięci wpływowych krakowskich osobistości, tak by te nie zapomniały o jej sprawie.

Zabrane dobra zmieściły się na jednym wozie, a z wyroku Opatrzności był to ten sam pojazd, którym nie tak dawno w kondukcie pogrzebowym wieziono książęce ciało. Poznałem go, tak jak i Bolek, który podczas egzekwii podrapał jedną z desek.

Grzymisława jechała na koźle, obok woźnicy, ja siedziałem z Bolkiem na pace, a naszą straż stanowił skromny poczet rycerzy z rodu Awdańców. Mój gospodzin przed miesiącem skończył ledwo dwa latka i wcale nie rozumiał, dlaczego matka pozbawiła go najpierw kołyski, a teraz całego domu. Mało się odzywał w owym czasie, rozmawiał jeno ze mną, więc ludzie brali go za ociężałego i głupiego. Piastowie jednak tak mieli, że późno uczyli się mówić, za to gdy już posiedli tę sztukę, to wysławiali się głośno i stanowczo, a cały kraj drżał z powodu ich kłótni i sporów. Niemal trzysta lat temu mój niegdysiejszy podopieczny Mieszko przez siedem pierwszych lat życia był niewidomy, aż ja, Piękny Młodzieniec, położyłem dłoń na bielmie jego oczu i kazałem mu widzieć. Teraz musnąłem świetlistymi palcami usteczka mego Bolusia.

– Mama, siku!

Grzymisława odwróciła się na koźle i uśmiechnęła, bo te słowa utwierdziły ją w wierze, że jej Bolek będzie mówił i będzie żądał, a gdy zmężnieje, to wszyscy ulegną jego pragnieniom. Nakazała się zatrzymać i przeszła na tył wozu, by swoje maleństwo przytulić i wyściskać, ale w ostatniej chwili cofnęła wyciągnięte ramiona, bo przecież czułości przystawały prostej chłopce, a nie księżnej pani. Wróciła do swej codziennej oziębłości i postanowiła już nigdy nie okazywać słabości, tłumacząc sobie, że jeśli Bolek ma odzyskać swoje dziedzictwo, to musi być dla niego surowa, albowiem żaden mężczyzna nie obdarzy go ojcowską szorstkością, która garbuje skórę rycerza. Chwyciła chłopca za rękę, pomogła mu zejść na ziemię, postawiła go pod drzewem, spuściła mu gacie i nakazała ulżyć pęcherzowi. Bolek czuł się niepewnie, bo wcześniej jego kuśkę podtrzymywała mu mamka, ta jednak została w Krakowie, a tutaj nikt nie wykazywał chęci pomocy. Nie umiał jednak okiełzać sztywniejącego siusiaka, zatem ten wystrzelił, a pozbawiony kontroli ręki zaczął bryzgać na boki, mocząc zarówno gacie malca, jak i rąbek matczynej sukni. Grzymisława spojrzała z pogardą na to synowskie niepowodzenie, po czym podniosła kijek, trąciła nim książęcego członka i oznajmiła:

– Strzeż się tego diabła, albowiem sprowadza na mężów nieszczęścia.

Zawstydzony chłopiec spuścił głowę i zaczął cicho płakać, zupełnie zapomniawszy o samodzielności, więc podenerwowana rodzica pomogła mu się ubrać, wróciła z nim na wóz i nakazała ruszać dalej.

W Sandomirze przyjęto ich godnie, choć chłodno. Najsampierw Grzymisławie sprzyjało wiele rycerskich rodów, lecz grono to malało, gdyż ducissa dawała do zrozumienia, że nie zamierza być kukłą do przybijania pieczęci, ale samodzielną władczynią. Pragnęła rozporządzać, sądzić i karać, aby dobrze przygotować księstwo pod późniejsze panowanie syna, przez co na dworach i w zakrystiach coraz częściej dało się słyszeć głosy: „Dlaczego rządzi nami ta ruska kurwiczka?”. Wypominano jej wschodnią wymowę i pomawiano o skłonność do tyranii. Tymczasem w kraju rozgorzała nowa wojna.

Przez całe lato roku Pańskiego 1228 oddziały podłego Kondzia z Mazowsza pustoszyły Małą Polskę, ale w końcu zostały skutecznie odparte przez armię bohaterskich Henryków. Wrócił więc Konrad do swego dworzyszcza jak pokaleczony ogar do budy, ażeby tam lizać rany. A potem nastała zima i wiosna roku następnego, podczas której stary książę Henryk poczuł się władcą Krakowa i poniechał nowego zaciągu. Na starość bardziej skłaniał się ku radzeniu niż ku wojowaniu, zwołał zatem wiec Piastów i możnych panów do Spytkowic, by się z krewnymi raz na zawsze ułożyć.

Konrad nie został zaproszony, ale i tak posłał na niego swoich przedstawicieli, czyli wichrzycieli i mordarzy z rodu Toporczyków, a ci zakradli się do maleńkiego domu Bożego, gdzie stary Henryk słuchał mszy. Klęczący dux usłyszał za sobą rżenie koni, brzdęk kolczug i odgłosy toczącego się na zewnątrz boju, ale nie wstał i nawet się nie obrócił, gdyż clericus właśnie okazywał ciało Pana Krysta. Dopiero gdy sam duchowny ze strachu upuścił opłatek, a dla odwagi wypił duszkiem wino z cynowego kielicha, książę Wrocławia zerwał się z miejsca i dobył miecza.

Walka trwała krótko. Trzech zapaskudzonych krwią Toporczyków wpadło do świątyni z włóczniami, ale trzymanymi tak, jakby to były żerdzie do drażnienia niedźwiedzia w klatce. Książę miotał się i ciął, jednak szybko wytrącono mu oręż i wymierzonymi w kolana razami obalono na ziemię. Zaczęli go wtedy bić i katować, a potem jeden z oprawców chwycił go za siwą brodę i bez szacunku dla jego urzędu i starczego wieku wywlókł na zewnątrz i przerzucił przez koński grzbiet. Napastnicy wraz z uprowadzonym starcem odjechali na północ, zostawiając za sobą trupy książęcych sług.

Wieści o porwaniu szybko się rozniosły i młodszy Henryk, ten pobożny młodzian, zaczął się srożyć i nawoływał do pomsty, a w końcu poprzysiągł, że całe Mazowsze utopi we krwi, jeśli jego mieszkańcy nie oddadzą mu ukochanego ojca. Ogłosił nowy zaciąg, zgromadził wokół siebie bitnych wojaków i szykował się do wyprawy, chcąc ułagodzić swoją złość w grabieży i pożodze, a ponad wszystko w walce. I niechybnie doszłoby do wojny, gdyby na głowy rozjuszonych Piastów kubła zimnej wody nie wylała Jadwiga, żona starszego Henryka, a matka młodszego. „Czy godzi się zabijać niewinnych krześcijan z powodu rodzinnej waśni?”, „Czy po to Pan Kryst umarł za nasze grzechy, byście się mogli pozabijać w bitewnym błocie?” – pisała w listach ta święta kobieta. Nawet mnie to zdziwiło, że jej słowa zostały wysłuchane. Ducissa opuściła trzebnicki klasztor i udała się do Płocka, by rozmówić się z Kondziem, a ten znany okrutnik i bezwstydnik potraktował ją dwornie i zgodził się uwolnić jej męża, pod tym jednak warunkiem, że Henryk porzuci myśl o Wawelu i zrzeknie się opieki nad Lestkowym synem. Zgodzono się na to i upokorzony Piast wrócił do Wrocławia wspólnie ze swą żoną.

Chwiejnie się toczyło koło dziejów w roku 1229 i obrało niekorzystną drogę dla mojego gospodzina, wszak głównym kandydatem na jego ojca został gwałtownik rodem z Mazowsza. Zdołał on zbrojnie podporządkować sobie ziemie łęczycką i sieradzką należące do spuścizny po Lestku, a także przeciągnąć na swoją stronę część możnych z Sandomira, którzy nie uszanowali wcześniejszych obietnic i zdradzili mego gospodzina. Konrad zajechał do grodu w Sandomirze jak do siebie i z udawaną życzliwością potraktował bratową, głosząc, że oto na prośbę tutejszych panów przybył jej pomóc we władaniu dzielnicą. W pierwszym jednak rozporządzeniu ustanowił zarządcą księstwa swego własnego syna, który, podobnie jak mój podopieczny, nosił imię Bolesław. Wdowę po Lestku szwagier obdarował zaś włościami w Skaryszewie i wysłał ją tam, by pod jego czujnym okiem rządziła kurnikiem. Tylko Awdańce wstawili się za nią, co przypłacili utratą urzędów.

Grzymisława z synkiem spakowali dobytek na ten sam pogrzebowy wóz, na którym niedawno opuszczali Kraków, ale tym razem pojazd był jeszcze lżejszy, gdyż nie pozwolono im zabrać prawie niczego z i tak już skromnego dobytku. A gdy tak jechali podskakującym na nierównościach wozem, matka mówiła syneczkowi, że kiedyś przebędą tę drogę w drugą stronę, lecz prowadząc wojsko i zabijając każdego, kto nie padnie na kolana przed wielkim Bolesławem. Tymczasem musieli zamieszkać w skromnym dworze, odrobinę tylko okazalszym od posiadłości tutejszego sołtysa.

Rano w pewien letni dzień przysiadłem w kącie izby i obserwowałem, jak matka wychodzi na mszę do pobliskiego kościoła, a czteroletni książę zostaje sam w domu, ale wcale się tym nie martwi, bo gdy tylko zamykają się drzwi za rodzicą, wyciąga ze skrzyni drewniany mieczyk i zbitą z deseczek tarczę i zaczyna walczyć. Zablokował niewidzialny cios, pod którym ugięły się jego nóżęta, po czym wyprowadził pchnięcie, lecz w swej dziecięcej nieporadności trafił nie w wydumanego przeciwnika, ale w krzesło, przewracając je na podłogę. Podpowiedziałem mu, by całym ciałem szermował, uważnie nasadzał, a wroga raził ciosami skrytymi i skrętnymi. Wyjaśniłem, aby nastawał na przeciwnika słabością miecza, czyli odcinkiem od sztychu do środka, a blokował siłą miecza, która drzemie między środkiem brzeszczotu a jelcem. Ukazywałem mu się, uśmiechałem się do niego i mocowałem z nim, jak ojciec powinien mocować się z synem. Umiejętności te nie raz miały mu się przydać, jednak tu i teraz mógł jedynie słuchać, jak opowiadam o wojnach dorosłych toczonych w jego sprawie.

Kolejne lata nie były łaskawe tak dla mego dominusa, jak i dla całej Lechii. Konrad zamiast mścić się za śmierć brata, wszedł w układy z jego domniemanym zabójcą, Władysławem synem Odona, i razem z nim zaczął najeżdżać Wielką Polskę. Z wielką zajadliwością i okrucieństwem pustoszyli wsie i miasta, a w końcu zmusili do ucieczki Władysława Laskonogiego. Tak oto na starość przyszło temu rozpustnikowi błąkać się po cudzych ziemiach i błagać stronników o wsparcie dla swoich praw, a w końcu zawędrował on na sam Wawel, gdzie otworzono mu bramy i dano gościnę, ale potraktowano nader pobłażliwie. Małopolanie zaczęli się bowiem zastanawiać, czy na dobrego konia postawili w wyścigu o krakowski tron, wszak ten oto bezdomny dux nie wyglądał już na męża zdolnego obronić ich dzielnicę przed wszelkim zagrożeniem, jak to obiecał w Cieni. Szybko rozeszły się też pogłoski, że Odonic i Konrad podzielili między sobą ziemie Władysława i ten pierwszy miał zagarnąć Wielką, a ten drugi Małą Polskę. Laskonogi nie poddał się jednak i nawet gdy w listopadzie roku Pańskiego 1231 wybiła na niego ostatnia godzina, to śmierć zastała go w pośledniej Środzie, gdzie szukał nowych stronników, także wśród dziewek, co go ostatecznie zgubiło. Gdy rozkładał nogi szesnastoletniej Niemki, opierająca się panna sięgnęła po nożyk i chlasnęła go po gardziołku.

Tymczasem w odległym Skaryszewie mój gospodzin klęczał na podłodze skromnego kościółka i powtarzał za matką słowa pacierza. Szło mu dobrze. W wieku pięciu lat znał już na pamięć wszystkie pieśni z psałterza matki. Patrzył na nią jak na Bogurodzicę z obrazka, a ona na niego jak na swego Jezuska, ale tak było tylko w chwilach ich wspólnej modlitwy, bo z postanowienia Grzymisławy na co dzień nie okazywali sobie żadnej czułości. Nie brała go na kolana, nie dawała mu całusów na dobranoc i nie głaskała go po głowie, gdy popłakiwał wtulony w poduszki. Mój gospodzin bardzo sobie więc cenił te momenty bliskości przy wspólnej modlitwie, znosząc dzielnie ból kolan oraz pleców, i wcale się nie ucieszył, gdy przerwał im zziajany posłaniec z Sandomira.

– Xiądz Laskonogi nie żyje! – krzyknął jeszcze w progu.

– Na kolana w domu Bożym! – upomniała go księżna.

Odśpiewali jeszcze trzy psalmy, tyle, ile zamierzali, nim rzekli głośne „amen” i wyszli na zewnątrz. Grzymisława zawsze powtarzała Bolkowi, że obowiązki wobec Pana Krysta są najważniejsze, bo gdy się je zaniedba, to nie można mieć później do Niego pretensji, że nie dba o pomyślność swej dziatwy.

Stojąc w jesiennym deszczu i błocie, wysłuchali wieści, że dwa dni temu poległ xiądz Władysław, i to śmiercią, z której śmiała się cała Polska. Bolesław został bez ojca po raz drugi.

Grudzień roku Pańskiego 1231 czerwiec roku Pańskiego 1233

Śmierć Władysława Laskonogiego nie przyniosła memu podopiecznemu wielkich korzyści. Jeszcze bowiem przed swoim odejściem książę ustanowił swym spadkobiercą brodatego Henryka ze Śląska, czym złamał ustalenia z Cieni, ale Grzymisława nie miała pod ręką rycerskich hufców czy choćby rzeszy duchownych, aby móc upominać się o prawa swego syna. Tak oto u progu ١٢٣٢ roku Mała Polska miała dwóch władców, którzy święcie wierzyli w słuszność swoich roszczeń. W lepszej pozycji znajdował się Kondziu z Mazowsza, który już wcześniej zdołał sobie podporządkować ziemię sandomirską i krakowską, jednak to Henryk okazał się szybszy, sprytniejszy i bardziej skory do ustępstw na rzecz małopolskich możnych, dzięki czemu ci zaczęli mu wydawać zamki i uznali swym xiędzem, gdy ten przybył z hufcem pod Kraków. W konflikt wmieszał się nawet sam papież, który na prośbę Henryka zwolnił go od złożonej pod przymusem przysięgi zrzeczenia się praw do Wawelu. Brodaty zagarnął więc krakowską dzielnicę, a Kondziu mógł tylko miotać przekleństwa w Płocku i obiecywać zemstę śląskim krewniakom. Władca Mazowsza wciąż jednak sprawował pieczę nad ziemią sandomirską, z czym nie mogła pogodzić się Grzymisława. Ducissa słała listy brodatemu Ślązakowi, prosząc go o sprawiedliwość dla jej syneczka, i wcale nie musiała długo Henryka przekonywać, aby wsparł jej sprawę. Nowy pan Krakowa ogłosił się opiekunem mego gospodzina i zażądał, by Bolesławowi oddano Sandomir, tak jak to zostało ustalone na wiecu w Cieni. Pod groźbą śląskich mieczy musiał więc ustąpić podstępny Kondziu i zwrócić wdowie i jej synkowi, co im zagrabił. Tak oto Grzymisława i Boluś opuścili dwór w Skaryszewie i na powrót zajęli dla siebie gród w Sandomirze.

W piastowskim kotle nadal jednak wrzało i przez kolejne lata Konrad robił podchody, jak by tu przejąć Kraków, i jeszcze wadził się z krewnymi o wpływy w Wielkopolsce. W końcu nastał rok 1233, w którym dux Mazowsza zdał się pogodzić z porażką i zaczął słać do bratowej listy. Przyznawał w nich, że niegodziwie się wobec niej zachowywał, ale zawsze przyświecała mu chęć zatroszczenia się o spuściznę po bracie i o jego rodzinę, do czego zobowiązywało go prawo. Teraz dostrzegał swój błąd i to, że niepotrzebnie widział w Grzymisławie rywalkę zamiast sojuszniczkę w walce o dobro jej syna. „Razem możemy zdziałać wiele” – pisał do niej, a pośrednio do sandomirskich włodyków, którzy za nią stali. Zaproponował spotkanie w Skaryszewie, podczas którego miał przy świadkach zrzec się jakichkolwiek praw do Sandomira i nadto zgłosić swoje pełne poparcie, gdyby Bolesław zechciał odebrać Henrykowi Wawel, który ten mu tak podstępnie ukradł. „Jeśli Mała Polska i Mazowsze wejdą w sojusz, to niestraszne nam będą żadne śląskie i wielkopolskie tyrany”– przekonywał gęsim piórem. Niemądra wdowa zwlekała, unikała odpowiedzi, ale w końcu zgodziła się rozmówić ze szwagrem, a ja mogłem tylko obserwować i drżeć z obawy, co też z tego wyniknie. I w czerwcu roku Pańskiego 1233 Grzymisława z syneczkiem i skromną świtą powróciła do dworu w Skaryszewie, głosząc wszystkim, że udaje się na letni wypoczynek, a potajemnie szykowała się do rokowań.

Siedmioletni Bolek potrafił już jeździć konno, umiał czytać i pisać, ale wciąż nie wyrósł z dziecięcej pulchności. Biegał wolno, lecz to mu nie przeszkadzało, gdyż i tak z nikim nie mógł się ścigać, nawet sam ze sobą, bo nie pozwalano mu chodzić w pojedynkę choćby na jagody. W wyprawach zawsze towarzyszył mu stary sługa, człek podły, ponieważ dochowujący wierności nie swemu panu, ale srebru księcia Konrada. Nie miał też Bolek nikogo, kto uczyłby go rycerskiego rzemiosła, z wyjątkiem mnie, ale ja mogłem mu o tym tylko pięknie opowiadać i czasem trochę się z nim pomocować. Namawiałem go jednak do odrobiny nieposłuszeństwa i zabawy z innymi dziećmi.

Pewnego poranka Bolek wykradł się z dworzyszcza w Skaryszewie, usłyszawszy od chłopców z wioski, że nad stawem szykuje się gonitwa roku. Mój gospodzin oczekiwał polowania na kuropatwy, zające lub chociaż wiewiórki i zdziwił się, gdy zamiast zwierzyny dojrzał kąpiące się niewiasty. Nie wycofał się, tylko ukrył w przybrzeżnych krzakach i patrzył. Młodsze dziewki nurkowały na głębinie albo chlapały się na płyciźnie, wrzeszcząc i piszcząc, a posiwiałe baby moczyły pokrzywione nogi i podmywały swe obmierzłe kiepy, narzekając na zimną wodę. Fałdki tłuszczu, smukłe nogi, blade tyłki, tłuściutkie dupcie i piersi – cały las piersi, starych i pomarszczonych, obfitych i jędrnych, młodych i niedojrzałych – zlewały się w oczach mego gospodzina w jedno ciało lubieżnej matki natury, a im dłużej się temu przyglądał, tym czerwieńszy stawał się jego rumieniec. Byłem tam z nim i patrzyłem wraz z nim, i odczytałem w jego myślach, że z tymi niewiastami jest coś nie tak, bo nie tego uczyła go matka o kobietach. One winny być pobożne i skromne jak Bogurodzica albo jego daleka ciotka Jadwiga, a nie takie radosne i lubieżne jak te tutaj. Nie mógł się zdecydować, czy widok ten go raduje, czy brzydzi, ale z pewnością go on zaciekawiał, przez co tkwił w miejscu niczym słup soli i nie zauważył przemykających między drzewami cieni, dopóki te nie przybrały postaci chłopców, młodzieńców i mężczyzn, którzy porwali damskie ubrania i ze śmiechem rzucili się do ucieczki.

Niewiasty z piskiem wyskoczyły z wody i ruszyły w pościg, przeto i ja szepnąłem mojemu gospodzinowi do uszka, że pora czmychać, bo to dzień przed nocą, która niegdyś należała do mego znajomego Kupały, a bałwochwalczy ten lud nie zapomniał o obrzędach na jego cześć i nawet tutejszy wciąż młody pleban właśnie bieżał przez las z suknią w garści. A było zwyczajem, że jeśli dziewka złapała rabusia, to mogła zażądać nie tylko zwrotu swojej własności, ale i jego przyodziewku. Zerwał się zatem mój książę i począł biec, jakby go stado diabłów goniło, ale krótkie miał nóżki i pulchne, więc szybko dopadły go dwie baby w wieku mocno pochrystusowym. Jedna z nich, gruba, wielka jędza, pochwyciła go za tunikę na plecach i z łatwością uniosła nad ziemię.

– Patrzaj tu, Jagoda, jakiego żeśmy tłustego zająca pochwyciły!

– Ładny i strojny. Azali jak na niego baczę, to zda mi się podobny do tego malutkiego xiędza od tej baby z Sandomira, co to puszy kuper jak kwoka przed kogutem.

– Ty, Jagódka, wielką masz dupę, ale łeb jak kasztan. Po cóż by takie majętne dziecię pomykało po borze?

– Oj, Pozioma! Każdy chłop je taki sam. Chciało se paniątko popatrzeć. Obacz, jak łypie ci na wymiona!

Kucałem między tymi babami i zadarłem głowę ku górze, aby mój gospodzin spojrzał na me piękne oblicze, ale on, nadal trzymany przez grubaskę, twarz miał dokładnie naprzeciw jej obfitych cycków i nie mógł oderwać od nich oczu.

– To niech ma panicz dar od naszego Kupały – rzekła ze śmiechem i przytuliła go do piersi i brzucha, i objęła owłosionymi łapami, a on nawet nie pisnął, taki był strwożony.

– Daj, y ja go utulę – rzekła Jagoda, odrobinę tylko szczuplejsza i niższa od towarzyszki.

Mój dominus został wzięty w kleszcze przez Jagodę i Poziomę i niemal zgnieciony przez nagie zwały tłuszczu, jak robak wciśnięty między dwie słoniny. A jędze rechotały. W końcu chłopiec nie wytrzymał i zsiusiał się, ze strachu i zawstydzenia.

Czując spływającą po nich urynę, diablice wcale się nie rozsierdziły, ale tym mocniej poweselały. Puściły go jednak, aby stał w kałuży swych nieczystości.

– Nie do tegom nawykła – oznajmiła Pozioma.

– Takaś szkaradna, że nawet twój stary tylko tak cię rosić może.

– Drze gębę powabna Jagódka, której nawet kulawy żebrak nie tknie. My się wadzimy, a zabawa mija. Gdybyś nie była taka tłusta, to jeszcze zdążylibyśmy dorwać jakiego junaka.

– Głupiaś. Dola dla nas łaskawa! Patrzaj, z jakiego gładziutkiego sukna mu koszulę uszyto. Za ten przyodziewek dostaniemy na targu z pół korca pszenicy. Rozbierzmy to paniątko.

Baby wprawnie obrabowały chłopca z ubrań, zostawiając go zupełnie nagiego. Mój gospodzin spuścił głowę i stał tak smagany wiatrem i szyderczymi spojrzeniami kobiet, ale o wiele większa sromota spotkała go pół pacierza później. Zza buków wyłoniła się wzburzona Grzymisława wraz ze starym sługą, opiekunem Bolka, i z jeszcze dwoma innymi ciurami. Mężczyźni nieśli w rękach lagi, a księżna psałterz, z którym nigdy się nie rozstawała. Na widok syna przyśpieszyła kroku, ale nie zniżyła się do biegu, za to pędem ruszyli słudzy, którzy otoczyli dwie grubaski i stojącego między nimi chłopca. I mnie też otoczyli, ale o tym nie wiedzieli, bom im się nie ukazał.

Księżna nosiła szarą suknię, prostą w kroju, którą od chłopskich szat odróżniało tylko to, że rękawy miała ściśle przylegające do ciała i sięgała poniżej kostek, dlatego by w niej swobodnie kroczyć, należało unosić rąbek sukni nad ziemię. Głowę zdobił jej szary czepiec z powijką okalającą policzki i podbródek, co przydawało kobiecie wyglądu mniszki. Z twarzy księżnej biły złość, lęk o chłopca, a także wahanie, jak postąpić w tej niezręcznej sytuacji, ale mój mały dux wyczytał z matczynego oblicza tylko jedno uczucie: rozczarowanie. Czuł, że jego zachowanie nie przystało nawet najlichszemu spośród giermków, nie mówiąc już o rycerzu i księciu. Rodzica przyzwała go do siebie gestem dłoni, a gdy ten się schylił, żeby pozbierać swoje ubrania, zabroniła mu, kręcąc głową. Gdy stanął obok niej, dała znak sługom, by ukarali złodziejki. Lagi wylądowały na otłuszczonych nogach, spasionych brzuchach i obwisłych cyckach, a gdy kobiety rzuciły się na kolana i zaczęły płakać i prosić o zmiłowanie, kije z plaskiem uderzyły w wielkie dupy i zgarbione plecy. Wrzask przyciągnął gapiów, którzy porzucili gonitwy i ukryli się pośród drzew.

– Widź, syneczku, czym są nierządnice, które niby suki o parzeniu się jeno myślą. Chcesz z takimi dziewkami obcować, jak twój ociec?

Poczuło moje książątko wzgardę wobec niewieściego ciała, tak brzydkiego, czerwonego i krwawiącego, i nie mogło pojąć, co dorośli mężczyźni widzą w tych połaciach tłuszczu gromadzących się na udach i na klatce piersiowej i czego szukają w tych owłosionych, spoconych podbrzuszach. Nic w tych kobietach nie wydawało mu się cnotliwe, ale czuł też, że kara wymierzana nieszczęsnym niewiastom nie jest sprawiedliwa. I zrobił mój Boluś pierwszy krok do rycerskości. Nagi pulchny chłopczyk, niemający jeszcze w ramionach siły wojownika, ale już obdarzony lwim sercem, stanął między złodziejkami a oprawcami.

– Wszytko to moja wina, a te baby to przecie nie Pany Krysty, by za moje grzechy cierpiały.

Sługi zatrzymały uniesione do ciosy lagi.

Wdowa po Lestku podeszła do syna i zdzieliła go otwartą dłonią w twarz. Nawet mnie tym zezłościła, choć przecie ja już w pięknym mym bytowaniu wszystko widziałem, ale przebaczyłem jej, wiedząc, że nigdy wcześniej ani nigdy później już go nie uderzyła.

– To za bluźnierstwo.

I ponownie mój mały rycerzyk okazał dzielność, bowiem nawet nie pisnął i nie uronił łzy, tylko rozmasował zaczerwienienie i rzekł:

– Słuszna to kara. Ale czy w Księgach Bożych nie napisano, iż nawet Pan Kryst litował się nad ladacznicami?

Matka milczała przez chwilę, ważąc słowa syna. Jego nagana znaczyła dla niej wiele i w końcu okazała się ważniejsza niż chęć zachowania twarzy oraz wstyd z powodu własnych błędów. Dała znak sługom, żeby opuścili kije i pozwolili płaczącym niewiastom odpełznąć za osłonę drzew.

– Przyodziej się. Wracamy do domu.

Trzy dni trwała pokuta mojego Bolusia, a on znosił ją ze śpiewem na ustach, bo też w głównej mierze na tym ona polegała. Matka zamknęła go w kościele razem z psałterzem i dwa razy dziennie przysyłała mu pajdę chleba i dzban z wodą. Tłumaczyła mu, że książę musi być pierwszy w zginaniu karku przed Bogiem, jeśli pragnie, by jego poddani z równą gorliwością padali kiedyś przed nim. Podczas tej pokuty tylko ja dotrzymywałem mu towarzystwa, klęczałem wraz z nim i wraz z nim się modliłem, ale pocieszać go nie musiałem, bo przeświadczony o słuszności swej kary, mój dzielny dominus wcale nie płakał. Przenosiłem się więc często na wieżę kościółka w Skaryszewie i oczekiwałem na Konrada, dla którego wszyscy żeśmy tu przybyli.

Przeklęty ten całożerca zjawił się w towarzystwie niedużej świty. Przyjechał konno odziany jak na wojnę, w kolczugę okrywającą cały tułów wraz z rękami i nogami, która u góry zakończona była kapuzą, teraz ściągniętą z głowy, a u dołu spiczastymi ciżmami z żelaznych kółek. Na pancerz nałożoną miał żółtą, sięgającą łydek i rozciętą w trzech miejscach tunikę bez rękawów, na której widniał okazały piastowski orzeł. Do tego skórzany pas nabijany rozetami i uwieszona na szyi prostokątna, choć u góry sercowato wykrojona tarcza, przez której środek biegła wypukła listwa dzieląca pole na dwie części. Jego drużynnicy też nie wyglądali na pielgrzymów. Każdy przystrojony był żelazem, a zamiast psałterza miał miecz, topór, włócznię i noże. Co gorsza, żaden nie zsiadł z konia i choć nie obnażyli broni, to ich zamiary zdawały się oczywiste. Na spotkanie wyszli im więc stróże Grzymisławy, tworząc najeżoną włóczniami ścianę między przyjezdnymi a księżną, która opuściwszy dwór, pozdrowiła szwagra oszczędnym skinięciem głowy. I ja, siedząc na wieży kościoła, uraczyłem szubrawca ukłonem, ale wcale tego nie dostrzegł, bo takimi jak on opiekują się tylko Brzydcy Młodzieńcy.

W owym czasie Konrad był mężczyzną ponad czterdziestoletnim, niewysokim, ale rozrośniętym w barach, z długimi i wciąż czarnymi włosami, które luźno opadały na ramiona. Gładko ogolony, z dołeczkami w policzkach oraz brodzie i ze sprężystym ciałem uchodził za przystojnego, co przyznaję nawet ja, Piękny Młodzieniec, z którym nikt w urodzie nie może się równać. Drzemało w nim jednak coś podłego, coś śliskiego i gadziego, co sprawiało, że ludzie woleli nie odwracać się do niego plecami. Może winne byłe te oczka, małe i zielone, a może wąskie i nieustannie wygięte do drwiny usta lub drobne dłonie, które zawsze błądziły gdzieś w okolicach pasa i rękojeści miecza? Nawet mnie trudno to rozstrzygnąć i też głębszego spojrzenia w jego myśli i zamiary nie miałem, bo nie napiłem się jego krwi, nie spróbowałem łożyska jego matki i nie wylizałem oczu żadnemu niemowlakowi z jego najbliższej rodziny, której przecie nie stróżowałem.

– Nie lękajcie się, pani. Jesteśmy tu, by was chronić! – zagrzmiał Konrad z końskiego grzbietu.

– Y pewno po to wam ta zbrojna czeladź? – zabrzmiał równie doniośle wyćwiczony w psalmach głos księżnej.

– Wybacz. Nie mogliśmy być pewni waszych zamiarów. Nasz drogi kuzyn Henryk ma wszędy swoich służebników y nawet jadąc tutaj, pojmaliśmy jego posłańca. Wiózł pismo opieczętowane przez księżnę Sandomira, w którym zwracała się z prośbą do Henryka, aby wziął do siebie na wychowanie małego księcia Bolesława. Droga bratowo, z radością y my uczynimy wam ten zaszczyt y przyjmiemy waszego syna na nasz dwór. Nasza dziatwa zna się już na rycerskim rzemiośle y z chęcią weźmie na nauki nowego brata.

– Nadobna to oferta, jednakże serce matki podpowiada wybrać dla syna bardziej nabożne towarzystwo.

– Chowacie go na opata czy na duxa?

– Na duxa, jeno takiego, co nie musi się wstydzić przy spowiedzi.

Zeskoczyłem z dachu i wylądowałem bosymi stopami w przydrożnym pyle. Czerwcowe słońce nawet mnie zaczęło doskwierać, sprawiając, że moja jaśniejąca skóra popękała niczym wysuszona ziemia, i choć natychmiast się goiła, to rychło znów pokrywała się ropiejącymi bąblami. To jednak rycerze mieli gorzej. Przespacerowałem się między konnymi i poczułem zapach potu skraplającego się pod czepcami i pod zbrojami oraz słodki smrodzik krwi sączącej się z obtarć na ludzkich i zwierzęcych ciałach. Słuchałem brzęczenia kolczug, rżenia koni i chrząknięć, obserwowałem plwociny lądujące na trakcie i grudki ziemi wzbijane w powietrze przez kopyta niespokojnych ogierów. Dostrzegłem nawet muchę, która wleciała jednemu władyce pod kaftan i go tam gryzła straszliwie, a on wiercił się w siodle, usiłując ubić owada opancerzoną łapą i starając się zachować przy tym powagę. W końcu wycofałem się i zaszedłem do kościoła, nie dlatego, że cień dobrze robił mojej jasnej skórze, ale ponieważ usłyszałem wezwanie mojego gospodzina. Książę skończył się już modlić i teraz stał przy drzwiach, zaglądając przez szpary w ścianie i przysłuchując się rozmowie. I ja więc za nim stanąłem, a że lepszy mam słuch, to co się rzekło, powtarzałem mu szeptem na uszko.

– Skoro milsze jest wam, pani, śląskie towarzystwo, to czemu przystaliście na nasze zaproszenie?

– Byście mogli, bracie, wypełnić to, co obiecaliście. Zrzeknijcie się praw do Sandomira, a my obiecamy pozostać bezstronni w waszej wojnie z Henrykiem. Pragniemy jeno zająć się wychowaniem syna.

– Z chęcią spełnimy to życzenie, pod tym jednak warunkiem, że zgodzicie się gościć u nas w Płocku. Obawiamy się, że stary Henryk zechce się na was odgrywać za te układy. Bolkowi przyda się towarzystwo kuzynów, a y wy, pani, znajdziecie przyjemność w rozmowie z naszą panią żoną Agafią, również Rusinką.

– Nasz syn nie może porzucić poddanych w potrzebie. Zostaniemy w Sandomirze.

– Jesteśmy winni naszemu ukochanemu bratu opiekę nad jego rodziną. Y będziemy ją świadczyć choćby przemocą.

– Mówili, panie, że z was gwałtownik, ale my przecie dwa lata żyliśmy tutaj, w tym dworze, zdani na waszą łaskę, y włos z głowy nam nie spadł. Dlatego wzgardziliśmy radami doradców y przybyliśmy na to spotkanie, ufni, że nasza i wasza miłość wobec Lestka zdoła nas pogodzić. Czy zbłądziliśmy?

– Nie, jeśli pójdziecie po dobroci.

– Zostajemy. Jedźcie precz y nie ważcie się podnosić ręki na panią Sandomira, bo to będzie tak, jakbyście nastawali na samą Bogurodzicę z dzieckiem na ręku. A krzywdziciele wdów i sierot nie zaznają litości nawet na Sądzie Ostatecznym!

– Na Śląsku gadają, że y tak nie ma dla nas ratunku, ale po to opłacamy w Płocku biskupa, by nam wszystko odpuszczał. Brać ją!

Rycerze, którzy tylko z nazwy byli milites Christi, a w istocie diabłu służyli, spięli konie i natarli na włóczników. Choć stróżów było dwunastu, a Konrad miał ledwo sześciu zbrojnych, to rycerze szybko zyskali przewagę, bijąc z góry toporami i mieczami w hełmy i zakapturzone czerepy pieszych. Nadto gdy rozgorzała walka, od brzegu lasu oderwała się kolejna grupka konnych, która szybko okazała się drużyną mazowieckiego księcia. I Grzymisława miała jednak więcej zbrojnych, którzy teraz wybiegli z dworu na odsiecz ducissie.

– Bieżaj stąd, pani! – krzyknął bogatyr Igor, który przybył z samego Halicza, aby służyć Grzymisławie, a teraz dzielnie stawał i dźgał włócznią w tarcze, żelazne pierścienie i w końskie boki.

Stałem za moim podopiecznym i stróżowałem nad nim, słuchając, jak szybko mu bije serduszko. Książę wielce się strachał, żeby jego matce krzywdy nie zrobili, ale lęk ten dzielnie zwyciężał i rwał się do jej obrony. Była mu największym skarbem i wzorem cnót. I już mocował się z drzwiami pulchnymi rękoma i przebierał krótkimi nóżkami, choć ja wołałem za nim, by lepiej się schronił, bo ważniejszy jest niźli jego matka, która zresztą niczego mocniej nie pragnęła od jego bezpieczeństwa. Nie mogłem się jednak złościć na jego męstwo, więc pobiegłem za nim.

Grzymisława na jego widok zagniewała się wielce, chwyciła go za rączkę i zaciągnęła z powrotem do kościoła. Wyrywał się jej i krzyczał, aby pędzili do koni i uchodzili w las, ale ona pozostała głucha na jego prośby.

– Nie godzi się xiędzu tak tracić opanowanie. Nie uciekniemy przed tymi psami, ale z odwagą przyjmiemy to, co przewidział dla nas Pan Kryst.

Była w tym słuszność i chwała, choć ja widziałem w tej wzgardzie dla ucieczki również niewiarę w jej powodzenie. Ponadto wdowa żywiła nadzieję, że Konrad nie odważy się zrobić jej krzywdy w domu Bożym. Mój gospodzin chciał chociaż podglądać potyczkę przez szparę, tak jak wcześniej, ale matka zganiła go za ciekawość i zaprosiła do śpiewania psalmów. Sam więc patrzyłem, co działo się na zewnątrz.

A działa się przemoc. Posiłki z dworu uderzyły na jeźdźców, a na atakujących natarł hufiec spod lasu spieszący z pomocą Konradowi. Potyczka przerodziła się w walkę rozszalałych psów, które zamiast zębów używały oręża. Jeden z wojów wbił włócznię w bok rumaka mazowieckiego xiędza. Ogier szarpnął, ułamał drzewiec i zaczął wierzgać, pląsać oraz bić kopytami i wcale nie miał zamiaru padać, tylko tym wścieklej natarł na przeciwników. Dopiero gdy drugi oszczep ugodził go w pierś, wierzchowiec zaczął toczyć pianę z pyska i słabnąć, ale gdy jego pan wbił mu szpikulce ostróg w boczki, wrócił na chwilę do dawnej świetności, ugryzł innego konia w szyję, kopnął w łeb pieszego, zderzył się z innym zwierzęciem, odbił się od niego jak od ściany i runął na ziemię. Konrad zdążył wysunąć stopy ze strzemion i wyskoczyć z siodła, ale przy upadku uderzył barkiem o ziemię i zgubił miecz oraz tarczę. Byłby może i zginął pod ciosami nieprzyjaciół, ale dwóch konnych zasłoniło go przed wrogami, dając mu czas, żeby poszukał oręża na ziemi. Znalazł topór, podniósł go i wrócił do walki. Potyczka zaczęła się tak szybko, że nie miał jeszcze okazji, by zaciągnąć na łeb kapuzę, więc wiatr zmierzwił jego długie włosy, teraz lepkie od krwi. Znalazł sobie Konrad godnego przeciwnika i walnął go na odlew, a potem poprawił z prawej i uskoczył przed cięciem, nie dość szybko jednak, by uniknąć skaleczenia w twarz. Z krwią zalewającą mu oczy rąbnął na oślep, ale dopisało mu szczęście, bo żeleźce dosięgło piersi stróża i pogruchotało mu kości.

Wróciłem do mojego dominusa, bo walka dobiegała już końca i przystąpiono do dobijania rannych, a jęki konających i płaczących wojów to nie są dźwięki, którym chłopiec powinien się przysłuchiwać w samotności.

Otwarły się drzwi kościoła i do środka wkroczył Konrad, ten ciemiężyciel i zesłany przez diabła oprawca o przystojnej twarzy i drwiącym uśmiechu. Szedł powoli, trzymając oburęcznie bitewną siekierę, której ostrze umazane było we krwi i oblepione włosami. Za nim progi Bożego domu przestąpiło trzech rycerzy z obnażoną bronią.

– Na pole z tą ruską suką!

Zbrojni mieli chęć wywlec księżnę za włosy, niczym dziewkę z lupanaru, ale ona wstała dumnie z kolan, zamknęła modlitewnik i powstrzymała ich gestem dłoni. I stał się cud, bo usłuchano jej, a ona wzięła synka za rękę i z uniesioną głową opuściła z nim świątynię. Mój gospodzin spoglądał na matkę z uwielbieniem i podziwem, bowiem sam bał się o życie, a ona pokazała mu, że gdy ma się w sercu cnotę, to niczego nie trzeba się lękać.

– Patrzaj, do czego doprowadziłaś swoim uporem.

Głos Konrada drżał, gdyż nie opuścił go jeszcze bitewny dygot. W gniewie mazowiecki xiądz zapomniał też o tytułach, co nawet lepiej pasowało do jego zbójnickiej natury. Wskazał księżnej kilkanaście pociętych, pokłutych bądź zmiażdżonych ciał i garstkę jeńców, którzy byli pętani powrozem.

– Przez ciebie, łucka purchawko, znów mą duszę splamił grzech śmiertelny. Do tego padł mi najlepszy koń y zachlapałem juchą nową tunikę, własnoręcznie przez mą żonę uszytą.

Księżna odpowiedziała mu wyniosłym spojrzeniem i zadarła swój orli nos.

– Jesteś, panie, kundlem z zepsutego nasienia wielkiego Bolesława y sam odpowiadasz za swoje grzechy.

– Y sam jeden wymierzam kary.

Dux Mazowsza uniósł otwartą dłoń nadal schowaną w kolczej rękawicy, a ja zobaczyłem w oczach księżnej zdziwienie, że ten gad ośmiela się podnieść na nią rękę. On tymczasem posunął się o wiele dalej, bo nie tylko pogroził, ale i uderzył. Ciężka, przyodziana w żelazo łapa opadła na twarz ducissy, rozdarła powijkę ochraniającą policzki, rozharatała skórę i zmiażdżyła wargę. Księżna zwaliła się na ziemię z krwią sączącą się z kącików ust i krzyknąłem jej, by tam została, z dala od łap szwagra, ale nie tak łatwo było złamać jej dumę, zresztą i tak nie zwracała na mnie uwagi. Z trudem się podniosła, wypluła ząb, poprawiła czepiec i spojrzała na Konrada z jeszcze większą hardością niż poprzednio. Piastowska zakała uniosła rękę do drugiego ciosu, ale go nie zadała, bo musiała odeprzeć atak kogoś innego.

Próbowałem zatrzymać mojego gospodzina i szeptałem mu, że takiego całożercy lepiej nie drażnić, tylko siedzieć cichutko, aż złość mu przejdzie, ale pulchne to dziecię wcale mnie nie słuchało, więc musiałem mu pozwolić działać, bo moim zadaniem jest czuwanie, a nie czynienie. Boluś pomknął do przodu na swoich króciutkich nóżkach i podniósł z ziemi sztylet. W zwyczajowych okolicznościach nie zdążyłby nawet dobiec do przeciwnika, ale teraz smok z Mazowsza zajęty był biciem bratowej, Bolek zdołał więc przynajmniej wyprowadzić cios. Konrad uskoczył, ale ostrze i tak drasnęło go w udo. Oszołomiony dux przez chwilę stał nieruchomo, podobnie jak pozostali zbrojni, a potem wpadł w gniew jeszcze straszliwszy, kopniakiem wytrącił broń z delikatnej dłoni młodocianego władcy, chwycił go za tunikę w okolicy karku, uniósł jak kocię i rzucił. Boluś przeleciał pięć łokci w powietrzu, upadł, przekoziołkował dwa razy i znieruchomiał. Dotknąłem jego policzka i chuchnąłem w jego usta, a on zaczął jęczeć i wstał, cały poobijany, ale wciąż rycerski.

Wiem, że matula chciała do niego podbiec, ale choć stawiała już nóżkę w jego stronę, wstrzymała ją, gdyż troska i łzy nic by nie dały, a synkowi pociechę mogła przynieść tylko swoim godnym zachowaniem.

– Ten xiądz kiedyś ci za to odpłaci – wysepleniła przez napuchnięte wargi.

– Jeszcze nie nauczyłaś się milczeć, suko? Mój brat nie umiał postępować z niewiastami y pozwalał im włazić sobie na głowę. Y mój dzielny bratanek skończyłby podobnie, ale pomyślnie dla niego ma stryja, który nauczy go prawidłowego obchodzenia się z babami. Dajcie go tutaj, jeno baczcie, by na wszystko patrzył!

Dwóch zbrojnych chwyciło za ręce to maleńkie dziecię i ustawiło dwa kroki od matki. Konrad ściągnął rękawice, nie chcąc swojego więźnia zabić, a tylko uszkodzić. Zacisnął pięści i uderzył w brzuch Grzymisławę, a potem poprawił w bok, tam, gdzie schowane są nerki. Księżna zgięła się wpół i targnęło ją na wymioty, ale że pościła przez ostatnie dwa dni, plunęła tylko krwawą śliną.

– Kobieta winna się zawsze strachać mężczyzny, inaczej będzie knować y szukać okazji, by zdradzić go przy pierwszej sposobności. Nie zdziwiłbym się, gdyby to ona weszła w układy z mordarzami, którzy ubili twego ojca pod Gąsawą. Pojmujesz?

Diabeł wrócił do bicia. Po kolejnym ciosie w brzuch księżna nie zdołała już utrzymać się na nogach i padła do stóp swojego oprawcy, gubiąc przy tym czepiec. Wszyscy ujrzeli jej rzadkie i naznaczone siwizną włosy, teraz skołtunione, oblepione pyłem i krwią. Widok tej upadłej na ciele, ale wciąż mocnej na duchu kobiety nie sprowadził na Konrada opamiętania. Schylił się i rozdarł górę jej sukni oraz giezło, odsłaniając blade i obwisłe piersi. A potem zaczął po nich kopać, łamiąc palce próbującej okryć swą nagość księżnej.

Przez cały ten czas siedmioletni Bolesław wrzeszczał i się szarpał, lecz władycy go nie puszczali. Ja próbowałem zasłonić mu oczy rękoma, ale on i tak wszystko widział przez mą jaśniejącą skórę, więc radziłem mu, ażeby płakał, bo łzy przysłonią mu widok, ale on nie chciał. Płakałem więc za niego nad nieszczęściem matki, a jeszcze bardziej nad tym, jak to cierpienie kaleczyło jego duszę. Zaczął on bowiem myśleć i rosnąć, i dojrzewać, chowając w środku wszystko, co dziecinne i niewinne. Widział wielkość swojej matki, która w milczeniu przyjmowała za niego razy, i wcale się nad nią nie litował, tylko się złościł, że ten ropuch z Mazowsza w ten sposób traktuje świętość matczynego ciała.

W końcu Konrad ustał z biciem i położył obutą w skórzaną ciżmę stopę na skroni nieruchomej księżnej.

– Patrz, czym jest kobieta! To niedoskonały mężczyzna, który nie jest zdolny unieść miecza y się bronić, bo jest tchórzem, który kaleczyć potrafi jeno językiem, a y to tylko z dalekiej odległości y za twoimi plecami. To wiotkie, słabe ciało, które z pomocą słoniny na piersiach y na dupie próbuje władać mężczyznami, a przecie te cycki y kiepy mają wszystkie kurwiczki na świecie. Przypatrz się dobrze, bratanku, jakie liche są te potomkini występnej Ewy, y naucz się raz na zawsze, że dziewką należy władać y ją rżnąć, y ją lać, wedle uznania.

Bolek się przyglądał, choć nawet część zbrojnych Konrada odwróciła wzrok. Widok bitej matki już na zawsze miał się wyryć w jego pamięci, ale słowa stryja nie znalazły żyznej gleby w jego umyśle. Całuję w potylicę mojego gospodzina i już wiem dokładnie, jakie myśli się kotłują w jego głowie. Wrażliwy mój gospodzin w wijącej się z bólu matce widział wielkość, świętość i czystość, a w tej książęcej bestii dostrzegał jeno podłość i wypaczenie wszelkich cnót. On za tym rodzicielskim ciałem tęsknił i pragnął jego bliskości, której nigdy nie zaznał, bo Grzymisława nigdy go nie tuliła i sutków w usteczka mu nie wkładała, choć lękał się również matczynej nagości jawiącej się mu jako zakazany owoc. Jeśli zatem to matczyne ciało było dla niego słabe, to słabością męczenników, którzy oddają siebie za innych. Prawdziwy miles Christi winien stanąć w jej obronie. On nie mógł nic zrobić, trzymany przez wojaków, i stąd brały się największe cierpienie i złość małego Bolesława.

Nawet od kopania psa noga potrafi się zmęczyć, więc Konrad ustał wreszcie z biciem i nakazał ruszać w drogę. Bezwładną matkę przerzucono przez koński grzbiet, Bolusia posadzono obok, w siodle, a jeden z rycerzy wziął ich rumaka za uzdę i poprowadził za książęcym hufcem.

Marzec roku Pańskiego 1234

Świętek nie potrafił dobrze obchodzić się z końmi. Nie miał ręki do tych złośliwych zwierząt, które zawsze chciały go ugryźć, kopnąć lub przynajmniej przewrócić w błoto. Brzydził się ich kupami, wiecznie oblepionymi błotem pęcinami, szorstką, nieustannie wymagającą szczotkowania skórą i ruchliwym ogonem, wydającym się wręcz stworzonym do smagania go po twarzy. Zupełnie inaczej sprawy się miały z Falikiem. Malec od razu pokochał te zwierzęta, i to z wzajemnością, dzięki czemu pozwalały mu się dosiadać nawet bojowe rumaki. Tylko w towarzystwie koni sam przestawał być dzikusem, który prychał na wszystkich, bił się już chyba z każdym chłopakiem w Krakowie i prawie nie mówił. Zawsze uchodził za ciche dziecko, ale od śmierci matki całkiem zamknął się w sobie i więcej słów miał tyko dla Świętka.

Za sprawą Klemensa z Ruszczy, pana rycerza i koniuszego, ich życie całkiem się odmieniło. Wpierw obaj pracowali w książęcej stajni zarządzanej przez ich ojca, lecz ten szybko zauważył, że Świętek kiepsko sobie radzi. Nie to, żeby się nie starał. Chłopak doskonale wiedział, że sprawia zawód opiekunowi, a bardzo nie chciał zostać odesłanym do plebana Piotra z Myslenicz, więc pracował ze zdwojoną siłą. Nie na wiele się to jednak zdało, a z czasem jego krnąbrna natura zaczęła go ciągnąć do złego. Lubił się na przykład wymykać do Okołu, aby z innymi chłopakami obrzucać błotem dziewczyny, tak pięknie później piszczące, zdarzało mu się łapać żaby i grać z podobnymi sobie obwiesiami w wyzwanie, kto zje ich więcej, ale najbardziej lubił potajemnie czytać Senekę i Cycerona. Ukradł rękopis z pismami tych autorów kanonikowi Wincentemu z Kielczy, gdy ten przyprowadził konia do książęcej stajni, i ukrył go w boksie jednego z rumaków, które oporządzał. Zwykle czytywał księgę popołudniami, gdy miał wolne, ale raz dał się przyłapać. Sam pan Klemens zawitał wtedy po swego rumaka, bo wybierał się na polowanie, i przyuważył Świętka z księgą. Za pomocą kija zaraz się wywiedział, skąd nicpoń wziął manuskrypt, i jeszcze tego samego dnia sprowadził do stajni Wincentego z Kielczy. Kanonik krakowski ucieszył się niezmiernie na widok księgi, której ponoć tygodniami szukał, ale zarazem popadł w gniew o to, co tak cenna rzecz, warta więcej niż niejeden ogier z tej stajni, robi zagrzebana w słomie i śmierdząca gównem. Klemens i Wincenty podejrzewali, że chłopak ukradł ją z powodu niezwykłej urody dzieła, spisanego staranną minuskułą gotycką i zdobionego liściastymi wzorami, i nie dawali wiary, że złodziej połakomił się na nią tylko z głodu wiedzy, dopóki ten nie wyrecytował im z pamięci pierwszych dwóch stron księgi. Wówczas oniemiały Wincenty oznajmił, że najlepszą pokutą dla chłopaka będzie służba Bogu, i polecił go natychmiast oddać na nauki. Nazajutrz Klemens osobiście odprowadził go do kościoła pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny, który mieścił się niedaleko kramów sukienniczych w osadzie pod grodem, i oddał go clericusowi Mikule, który zarządzał szkołą parafialną. Kędzierzawy duchowny zrazu narzekał, że Świętek się nie nadaje, bo ma już prawie dziesięć lat, ale na wieść o tym, że kształcił się w Mysleniczach u plebana Piotra, zgodził się go przyjąć. Szybko się zresztą przekonał, że była to słuszna decyzja, gdyż Świętek prędko nadrobił wszelkie zaległości i już po kilku miesiącach przewyższał synów kupców, duchownych i kmieci, którzy uczęszczali z nim na nauki. W pierwszym roku opanował to, co innym zajmowało trzy lata, a więc biegle czytał i pisał w lingua latina, znał podstawy gramatyki, rachował, śpiewał, a także wyuczył się na pamięć najważniejszych psalmów. Potem przeniesiono go do szkoły katedralnej na Wawelu, gdzie przystąpił do studiowania trivium. Zapoznawał się tam z retoryką, dialektyką i gramatyką, zgłębiając je na pismach Stacjusza, Terencjusza i Persjusza, a także na listach Świętego Pawła do Seneki. Poznał też sekrety kompustyki, to jest sztuki wyznaczania dat za pomocą id, non i kalend.

Nauka w szkole nie zwolniła go od obowiązków w stajni, ale było ich już mniej i przestano się też na niego gniewać, że praca przy koniach tak słabo mu idzie. Nie porzucił marzenia o zostaniu prawdziwym milesem, to jest konnym wojem uzbrojonym w pancerz honoru i sławy, choć im dłużej się uczył, tym bardziej jego nadzieje słabły. Obiecał sobie jednak, że nawet jeśli nie uda mu się zostać włodyką, to nie poświęci się Kościołowi. Nie chciał zawieść pana Klemensa oraz nauczycieli, których polubił, dlatego studiował pilnie i udawał gorliwą pobożność, ale nawet gdy śpiewał psalmy, to robił to mechanicznie, myśląc sobie raczej, jak by to zabawnie było ukryć świnię w konfesjonale, by udawała spowiednika. Do ksiąg ciągnęło go jednak prawdziwie, i to nie tylko do pism rzymskich uczonych i do opowieści rycerskich, ale i do rozpraw świętych Ojców Kościoła – Orygenesa, Boecjusza, Augustyna. By dostać w swoje ręce właściwe rękopisy, udawał się do samego Wincentego z Kielczy, rektora szkoły katedralnej, który pilnował jej biblioteki. Wincenty udostępniał mu księgi, choć pomny krzywd, jakich doświadczyli przez młodzieńca Seneka i Cyceron, pozwalał korzystać z manuskryptów tylko na miejscu. Chwalił go też czasem, że kiedyś wyrośnie z niego prawdziwy eruditus. Świętek nie miał nic przeciwko erudycji, zwłaszcza jeśli w przyszłości mogła mu posłużyć do zarabiania pieniędzy. Wyliczył sobie na repetytoriach z rachunku, jak dużo zarabiał zwykły niedouczony pisarzyna wędrujący po kraju i oferujący pomoc przy sporządzaniu dokumentów – a co dopiero notariusz z książęcej kancelarii, który majętnością mógł się równać z najznakomitszymi rycerzami! Już zresztą teraz Świętek miał pewne dochody, bo zgodził się na przyjęcie dwóch święceń niższych, to jest ostiariatu i lektoratu, co wiązało się niestety z uciążliwymi posługami. Jako ostiariusz musiał dzwonić na mszę, nawoływać wiernych i dbać o to, by czasem jaki Żyd czy inny poganiec nie przestąpił progu kościoła, jako lektor zaś – czytać podczas nabożeństw Księgi Boże.

Świętek nie mieszkał w przykatedralnym przytułku jak inni żacy, ale – wraz z bratem – w posiadłości pana Klemensa mieszczącej się w Okole, nieopodal Bramy Grodzkiej i kościoła Świętego Idziego. Dom był pokaźny, dwupoziomowy i kamienny. Chłopcy spali na dole razem ze służbą i stróżami i w ogóle nie mieli dostępu na piętro, gdzie znajdowały się izby mieszkalne koniuszego i jego żony. Pani Dorota była uśmiechniętą, korpulentną, podstarzałą kobietą, miłą dla wszystkich oprócz mysleniczkich urwisów, których zdawała się szczerze nienawidzić. Nie szczędziła im tak złego oka, jak i publicznej nagany, gdy tylko coś przeskrobały – a zdarzało się to często. O dziwo, ona jedna nie nazywała ich bękartami, jakby nie dopuszczała do siebie myśli, że płynie w nich krew jej męża. Dopiero wiele lat później Świętosław pojął, że chłopcy przypominali jej nie tylko o hańbie Klemensa, ale przede wszystkim o jej własnym poczuciu winy, bowiem samo ich istnienie zdradzało, że to przez nią Klemens nie doczekał się prawowitego dziedzica.

Falik miał przyjemniejsze życie i Świętek mu czasem zazdrościł tej beztroski, dostępnej jeno ludziom nazywanym u nich w szkole simplices lub illiterati, co znaczyło „niepiśmienni prostaczkowie”. Gdy starszy z braci ślęczał przy pulpicie ze skrobaczką, kałamarzem i gęsim piórem, młodszy pracował przy koniach, włóczył się po okolicy lub podglądał rycerzy podczas ćwiczeń. To ostatnie czasem robili wspólnie i kiedyś poprosili nawet starego Jędrka, który zarządzał ciurami w posiadłości Klemensa, by nauczył ich wojaczki. Jędrek zgodził się z poważną miną, oznajmił, że zaczną od topora, po czym wręczył im po siekierce i nakazał narąbać drewna na zimę. Po kilku dniach pracy Świętek porzucił drogę wojownika i wrócił do książek. Falik nie zraził się jednak i dalej rąbał bez opamiętania, aż zdarł sobie skórę na dłoniach, ale nawet wtedy nie przestał, tylko zawzięcie walił w polana. Trwało to kilka tygodni, aż któregoś dnia Jędrek wyrwał mu siekierę, burknął, że łeb mu pęka od tego stukania, po czym pokazał, jak zmyślniej trzymać topór, by przeciwnik nie wytrącił mu go z łap, jak zmieniać uchwyt, by zmylić wroga, i jak uderzać, by ciosy stały się płynniejsze i dokładne jak cięcia miecza. Mały Falisław z łatwością przyswajał sobie rady, a jego postępy wprawiły w osłupienie samego Jędrka. Stary wojak szybko doszedł do wniosku, że jeśli naprawdę ma malca uczyć, to przecie nie topora, który jest dobrym orężem dla rosłego chłopa. Wręczył mu więc kijek, nazwał go sztyletem i kazał ćwiczyć jego wydobywanie zza pazuchy i z rękawa, dziurawienie powietrza, doskoki i odskoki, nachodzenia i cofania się z równoczesnym wyprowadzaniem pchnięć. Gdy uznał, że chłopiec nie zrobi sobie już krzywdy ostrym narzędziem, dał mu malutki nożyk i rzekł:

– Teraz się okaże, czyżeś stworzon do rycerzykowania y paradowania w błyszczącym pancerzu, czyżeś zrodzon do prawdziwej wojaczki. Obaczym, czy jako pradawni synowie Kraka będziesz gromił lechickich psojebców z Mazowsza y Wielkiej Polski. Przynieś mi trzy kocie łby y jedną psią łapę, jeno bacz, by nie rzezać gardeł naszych zwierząt, bo pan Klemens mocno jest do nich przywiązany. Masz dwa dni.

Falik potrzebował jednej nocy, i to niecałej. Zjawił się w domu o brzasku z lnianym workiem ociekającym krwią, który wręczył Jędrkowi, gdy ten ruszał do stajni napoić konie. Starzec przejrzał zawartość, podgryzając przy tym pajdę chleba, i pokiwał głową z zadowoleniem, gdyż oprócz zadanych trofeów znajdowały się tam jeszcze trzy kocie futerka, które świetnie nadawały się na rękawiczki. Skórki zabrał, resztę kazał wyrzucić do Rudawy i od tego dnia zaczął szkolić bękarta w walce sztyletem.

Świętek próbował namówić starego ministeriała, aby pozwolił mu dołączyć do ćwiczeń, ale ten spoglądał nań z pogardą i mawiał: „Te rączki są dobre do skubania pierza”. Żakowi pozostało więc proszenie Falika o podzielenie się poznanymi tajnikami walki, co ten robił chętnie i bez słowa skargi, tak jak i przyjmował od starszego brata wychowawcze kuksańce w ramiona i brzuch.

Pan ojciec rzadko zwracał na nich uwagę. Zazwyczaj zajmowały go sprawy rycerskie, takie jak polowania, nabożeństwa i bitwy. Świętek nie był dobrze obeznany w sporach władców, ale i do niego dotarło, że Klemens wspólnie z całym potężnym rodem Gryfitów wsparł starego księcia Henryka, który przybrał tytuł dux Silesiae atque Cracoviae. Chłopak tylko raz widział brodatego Ślązaka, kiedy ten przyprowadził do stajni na Wawelu swojego pięknego siwka. Inni też nie spotykali Piasta dużo częściej, bowiem zadowalał się on tytułem, a swą obecność dzielił między Śląskiem a polami bitwy. Nie było jednak tajemnicą, że Klemens i stary władca są w komitywie, gdyż razem często polowali i wojowali z zaciągami podstępnego Konrada z Mazowsza. Zdarzało się, że Konrad nasyłał na Małopolan zastępy Rusinów i Jadźwingów, by zadawali gwałt zacnym krześcijanom. Innym razem to Henryk z Klemensem wyprawiali się na Wielkopolskę, ażeby prowadzić wojnę z podłym uzurpatorem Odonicem. Tak przynajmniej słyszał Świętek, albowiem do Krakowa żadna wojna nie dochodziła, a i w najbliższej okolicy panował spokój. Nieco rozczarowywało to obu braci, złaknionych choć odrobiny przygody. Ich życzenie spełniło się w pewien marcowy poniedziałek roku Pańskiego 1234.

Obaj chłopcy zajmowali się wtedy końmi pana Klemensa z Ruszczy, których było dokładnie sześć. Żłób miały w prywatnej stajni rycerza, niemal przylegającej do jego posiadłości, a bracia oporządzali je każdego ranka, nim Falik udał się do stajni książęcej, a Świętek na nauki. Wiedzieli, że ojciec przyjechał do domu zeszłego popołudnia, ale i tak zdziwili się, widząc go rano w stajni, i to czekającego właśnie na nich.

Rycerz siedział na drewnianym zydlu odziany tylko w gacie, koszulę, nogawice i trzewiki. W rękach trzymał ostrogi, które czyścił mokrą szmatką. Na widok synów nie przerwał pracy, tylko gestem nakazał im zająć miejsca u swoich stóp, co też uczynili. Gdy szpikulce się już lśniły, rycerz przytwierdził ostrogi do butów, po czym niespodziewanie wyciągnął dłoń w stronę chłopców.

Świętek zaniemówił, bowiem Klemens nigdy nie okazywał im ojcowskiej czułości, ale szybko doszedł do siebie, pochwycił masywną, porośniętą u góry czarnymi włosami łapę i złożył na niej synowski pocałunek. To samo uczynił Falik.

– Ile już macie lat? – zaczął pan rycerz.

– Ja, panie, trzynaście z Bożej łaski przeżyłem, a braciszek mój dziewiąte urodziny już celebrował na mszy – wyjaśnił Świętek.

– Zacnie to, zacnie. Słuszny to już wiek, w sam raz, by Bogu y Krakowowi zacząć służyć.

– Raduje nas praca u pana rycerza y chyżo przyjmiemy nowe powinności.

Gryfita wydawał się spięty, co dla Świętka było nie do pomyślenia, albowiem brał ojca za wcielenie odwagi, człeka, który nawet w obliczu śmierci spokojnie podkręcałby wąsa. A jednak chłopak ujrzał na czubku prawie łysej głowy kropelkę potu, a w ruchach mężczyzny dostrzegł oznaki zniecierpliwienia, jakby ten pragnął już wstać i udać się do swoich obowiązków.

– Odmawiacie modły za swą matulę? – chciał wiedzieć Klemens.

– Codziennie.

– Zacnie to, zacnie. Y ja w pacierzach ją wspominam, choć po naszym rozstaniu stała się krnąbrną niewiastą. Za młodu była jednak ufna y posłuszna, a do tego zgrabna jak ta łania, y gdym ją brał, to… – Rycerz chrząknął i jakby trochę się zmieszał. W miejsce mimowolnego uśmiechu znów pojawiła się powaga. – Azali zacnie jest matkę dobrze wspominać. Wiecie, że to jej zawdzięczacie swoje imiona, a nie ojcu, którego woli się sprzeciwiła?

– Nie, panie rycerzu.

– Ale co one znaczą, to chyba pojmujecie? – spytał i nie czekając na odpowiedź, począł objaśniać: – Świętosław to bogatyr, który jest mocny w sławie, podczas gdy Falisław to człek o wielkiej chwale y sławie. Oj, wierzyła w was matula y zawsze powtarzała, że pisane są wam rzeczy wielkie. Ja nie dawałem jej ku temu nadziei, bom nie mógł jej wziąć do siebie jako swojej pani, wszak w owym czasie miałem już wybraną przez mój ród żonę. Z tego też powodu y teraz nie mogę was uznać za swoich dziedziców, bo to nie byłoby zacne wobec mej Doroty. Pan Kryst jest jednak sprawiedliwy: pokarał mnie za występki młodości y sprawił, żem nie został obdarzony inną dziatwą niż wy. Mąż ponad wszystko winien postępować zacnie. Rozumiecie?

Obaj pokiwali głowami, zgodnie kłamiąc.

– Staramy się mówić roztropnie, zachowywać się powściągliwie, a czynić mężnie y sprawiedliwie. – Świętek przypomniał sobie najważniejsze cnoty, o których uczono go w szkole. Sam cenił tylko mądrość, i jeszcze spryt, o którym milczeli duchowni.

– A twój brat? Czemu tak milczy?

– To wcielenie powściągliwości.

– A jednak chciałbym coś od niego usłyszeć. Pragniesz mi służyć y udać się ze mną w podróż?

Falik pokiwał głową, a na widok zmarszczonych brwi ojca dodał powoli:

– T-t-tak, p-p-panie rycerzu.

– On tak zawsze?

– Niekiedy. Nie lubi gadać, bo woli czynić.

– W przeciwieństwie, widzę, do ciebie. Ale to dobrze, bo dla was obu mam zadanie. Udacie się ze mną w podróż.

„Pan Kryst w końcu objawił swoją łaskawość” – pomyślał Świętek i byłby klasnął z radości, ale coś mu mówiło, że nie zostałoby to pochwalone. Może spełni się ich marzenie i ojciec uczyni ich giermkami, lub choćby paziami, którzy będą nosić za nim włócznię, zakładać mu pancerz, czyścić zbroję, oporządzać wierzchowca, smarować popręgi siodła, układać fałdy na rycerskiej tunice i służyć jako stopień przy wsiadaniu na koń, gdy pan ojciec spije się w jakiejś słusznej sprawie. Kto wie, może nawet pozwoli im pilnować wziętych podczas bitwy jeńców, a z czasem i stawać do walki. Tyle się naczytał i nasłuchał o rycerskich przygodach iuvenes, że już prawie widział siebie jako jednego ze świeżo pasowanych rycerzy, którzy wędrują po kraju w poszukiwaniu pięknych dam do uratowania, smacznego wina do wypicia i pogańca do ścięcia.

– Każde polecenie wypełnimy mężnie – oznajmił Świętek, wypinając pierś. A dla podkreślenia swojej gotowości dodał ulubione słowo Klemensa: – Y zacnie.

– To świetnie, bo potrzebuję dwóch zacnych stajennych.

Żak nie dał po sobie poznać rozczarowania. Potrafił znieść wiele, byle tylko oderwać się od pulpitu choćby na kilka dni.

– Tak, panie.

– Raduje mnie twe posłuszeństwo, choć wiem, że mój stary pies Kleszcz lepiej poradziłby sobie z oporządzeniem klaczy niż ty. Nic to jednak nie wadzi, bo w pracy pomocny ci będzie brat, a jego Jędrek chwali. Niełatwo zasłużyć na dobre słowo tego starego łotra. Ty, Świętosławie, jesteś bystry y twoim zadaniem będzie obserwacja y zawarcie nowej przyjaźni z pewnym małym, grubym chłopcem. Resztę wyjaśnię wam po drodze. Ruszamy jeszcze dziś.

Byli gotowi jeszcze przed prandium, pierwszym tego dnia posiłkiem. Pan Klemens jednak nigdy nie odmawiał sobie obiadu, czego dowodził jego okazały brzuch, dlatego na koń wsiedli dopiero po małej uczcie sowicie popitej wrocławskim piwem. Na południu, w górach, wciąż zalegał śnieg, ale oni obrali kierunek północny, więc na biegnącym po zalesionych nizinach gościńcu nie napotkali zasp, tylko wszechobecne błoto. Choć teren był grząski, poruszali się szybko. Wszyscy jechali wierzchem, nawet bracia, choć akurat im obu dostała się stara klacz.

Świętek inaczej wyobrażał sobie rycerską przygodę. Na pierwszy rzut oka wydawało się nawet, że wśród nich nie ma żadnego prawdziwego milesa, bowiem nikt nie jechał w zbroi, w hełmie z pióropuszem, rycerskiej tunice czy choćby z mieczem. Broń i owszem, mieli, ale pochowaną w jukach, a przeszywanice były skrzętnie ukryte pod płaszczami. Wojacy wyglądali raczej na uciekinierów lub rozbójników, nie na wojaków, którzy z imieniem Pana Krysta na ustach pędzą gromić zastępy piekielnych Mazowszan. Na dodatek ich poczet liczył sobie zaledwie siedmiu ludzi łącznie z braćmi, więc i tak rozbić w pył mogli co najwyżej zgraję włóczęgów. Zamożność jeźdźców zdradzały jedynie wierzchowce, bo choć nie były to bojowe rumaki, tylko rącze podjezdki, to razem, licząc z czterema luzakami, i tak przedstawiały większą wartość niż mijane przez nich wsie.

Nastój Świętka poprawił się podczas jednego z postojów, kiedy ojciec wyjaśnił braciom, że są jego exploratores, czyli wywiadowcami. Słowo „explorator” brzmiało o wiele lepiej niż „bękart”, dużo ciekawiej niż „clericus” i prawie równie wspaniale jak rycerz, więc starszy z braci uznał, że to najładniejsze określenie, jakim go kiedykolwiek nazwano. Falikowi też się podobało. Zapalili się więc na nowo do tej przygody, choć pan Klemens mocno ich przekonywał, że ich rola jest zacna, jednak prosta i niewymagająca żadnych nadzwyczajnych czynów czy – Boże, uchowaj! – młodzieńczych popisów. Wyjaśnił, że kierują się do grodu w Sieciechowie, gdzie gadzi xiądz Konrad już niemal od roku więzi pewną zacną matronę i jej nie mniej zacnego ośmioletniego syna. Młodociani wywiadowcy mieli nająć się do służby w stajni i zaprzyjaźnić się z owym chłopcem. Świętek bez trudu domyślił się jego tożsamości, wszak cały Kraków huczał, gdy dux Mazowsza uwięził Bolesława i jego matkę, a połowa małopolskiego rycerstwa poprzysięgła wtedy odbić swoje książątko i przyprowadzić je do domu. Natomiast w grudniu poprzedniego roku, jakoś tak przed świętami, w szkole katedralnej mówiono tylko o tym, że sam papież Grzegorz IX wydał bullę, w której pod groźbą klątwy nakazywał xiędzu Konradowi uwolnić więźniów. Świętek nie miał tylko pojęcia, dlaczego pan Klemens tak mocno pragnie oswobodzić Bolesława, skoro gorliwie służył brodatemu Henrykowi, obecnie sprawującemu rządy w Krakowie. Przecież pomaganie jego rywalowi, choć jeszcze tak małemu i słabemu, nie działało na korzyść śląskiego duxa. Żak nie zdradził się jednak ze swoją wiedzą ani też nie zapytał pana ojca o jego prawdziwe intencje, ponieważ nie spodziewał się usłyszeć niczego więcej poza zdawkową odpowiedzią, taką jak: „Zacnie jest pomagać wdowom i sierotom”.

Pod Sieciechowem stanęli wieczorem piątego dnia wyczerpującej jazdy. Gród mieścił się na rzecznej, lekko wypiętrzonej wysepce utworzonej przez dwa koryta Wisły, przez co prowadziły do niego wyłącznie dwa drewniane mosty. Twierdza zajmowała niemal całe wzniesienie, którego zbocza zabezpieczono drewnianymi, ciasno ułożonymi belami. Niegdysiejszą siedzibę palatyna Sieciecha otaczały dwie palisady – niższa, której podstawa zanurzała się w nurcie, i wyższa, umieszczona na szczycie drewniano-ziemnego wału i wzmocniona basztami.

Wojowie Klemensa Gryfity nawet nie spróbowali przekroczyć bram grodu, pilnie strzeżonych przez wartowników. Zatrzymali się na lewym brzegu Wisły, w osadzie otwartej, której chałupy stały pośród drzew, między bajorkami i potokami. Przenocował ich bogaty kmieć, sowicie opłacany przez pana rycerza z Ruszczy. Nazajutrz Klemens z chłopcami przywdziali zgrzebne szaty, chwycili za rączki dwukołowych wózków wypełnionych drewienkami i pociągnęli je ku grodowi.

– Pamiętajcie: mnie zwą Maślak, wyście me syny, a w wózkach wieziemy opał dla mnichów – powtórzył im ojciec.

To już bardziej przypominało rycerską przygodę! Świętek czuł się wniebowzięty, prawie jak prorok Eliasz, i ledwo zdołał opanować uśmiech cisnący mu się na twarz. Gdy jednak wkroczyli na most o wysokich poręczach, a koła wózków zastukały o deski, ogarnęła go trwoga. Bo co, jeśli ich złapią? Pan Klemens to przecie znana osobistość i trudno mu będzie wyjaśnić swoją obecność na ziemiach wroga. Z drugiej strony miał tę przewagę, że był panem rycerzem, więc co najwyżej go pojmą dla okupu – lecz ich, nieszczęsnych braci, niechybnie zaproszą do tańca na wietrze, tak jak tego nieszczęśnika zwisającego z wieży przy bramie. Ojciec dostrzegł jego zdenerwowanie.

– Spokój, mały clericusie. Bierz przykład z brata.

Falik rzeczywiście szedł z obojętną miną, jakby był w Krakowie i jak co rano udawał się do pracy w stajni. Jego krok był leniwy, głowa spuszczona, a oczy nieprzeniknione. Czasem nawet Świętek nie potrafił odgadnąć, co dzieje się w głowie smarkacza, który dziwnie się uśmiechał, gdy wrzucał kocury do zagrody z ogarami.

Wmieszali się w tłum ciągnący na targ, więc stróże przy bramie nawet nie zwrócili na nich uwagi. Ruszyli wyłożoną balami ulicą i szybko dotarli do kolejnych wierzei, tym razem prowadzących do wewnętrznej warowni Sieciechowa, gdzie mieściły się sadyba kasztelana i klasztor benedyktynów. O dziwo, i tu wartownicy nawet nie poprosili o wyjaśnienie, dokąd przybysze ciągną wózki. Łatwość, z jaką pokonywali przeszkody, ucieszyła Świętka, uznał jednak, że gdy będzie o tym opowiadał dziewkom na krakowskim targu, obdarzy tych gnuśnych wojaków odrobiną sprytu, by bystrość oraz odwaga Klemensowiców tym mocniej błyszczała w pamięci Małopolan.

Otoczony płotem klasztor benedyktynów składał się z dużego drewnianego kościoła z jedną wieżą i kilkudziesięciu budynków tak mieszkalnych, jak i gospodarczych. Poza nimi w warowni stało jeszcze kilka dużych domów, z których najokazalszy, mający kamienną podbudowę, służył za dwór miejscowego kasztelana.

Przybysze stanęli w furcie. Pilnował jej siwy mnich z długą brodą, który niespodziewanie wykazał się czujnością o wiele większą niż młodzi stróże i wpuścił ich, dopiero gdy koniuszy rzekł: „In principio creavit Deus caelum et terram”. Świętek domyślił się, że pierwsze słowa Ksiąg Bożych stanowią hasło, bo usłyszawszy je, starzec natychmiast otwarł bramę, zamknął ją za nimi, po czym pognał do kościoła z niespotykaną w jego wieku jurnością. Po chwili ze świątyni wyszedł zakonnik z czarną brodą, orlim nosem i odstającymi uszami, który przedstawił im się jako opat Marek. Widać po nim było obce pochodzenie, a gdy przemawiał, to nieznośnie zmiękczał każde polskie słowo i wplatał do swoich wypowiedzi mnóstwo wyrażeń z lingua latina. To dlatego, jak Świętek się później dowiedział, wszyscy nazywali go tutaj Gallem. Zakonnik okazał im wielką życzliwość, chociaż nie zaprowadził ich do refektarza, lecz do chałupy dla sług pracujących w klasztorze, a to z uwagi na wartowników, którzy nader często przechadzali się wokół kościoła.

W izbie śmierdziało kozim serem i gównem.

– Oczekiwać my pana chevaliera jeszcze przed świętym Józefem – zaczął opat.

– Roztopy późno nadeszły, a przygotowań było co niemiara – odparł Klemens. – Tutaj wszystko gotowe?

– Dotarliśmy do ministeriałów, którzy skłonni są wziąć dukaty za patrzenie w odpowiednią stronę. Ale nie wszystkich trawi tu avaritia do monet, więc posłużyć się musimy ich skłonnością do pijaństwa. Przywiozłeś, panie, wino?

– Będzie po niedzieli.

– Dopiero? Nie ma co zwlekać, bom posłyszał na spowiedzi, że xiądz Konrad planuje przewieźć więźniów do innej ciemnicy. Wszakże może już podejrzewać, że po bulli papieża Grzegorza uczniowie Świętego Benedykta wypowiedzą mu posłuszeństwo w tej sprawie.

– Przecie y tak nam potrzebny czas, by przeniknąć do matki y chłopca – rzekł rycerz. – A może wam się to udało?

– Nie, dostojny milesie. Choć ducissa y jej syn mieszkają na terenie klasztoru, to nie wolno nam z nimi rozmawiać, nawet przy sancta spowiedzi. Pilnuje tego dwóch ciurów, którzy nie odstępują ich na krok. Co gorsza, choć zbawienne to dla ich dusz, to jedni z tych ministeriałów, którzy brzydzą się judaszowymi srebrnikami y wiernie służą duxowi Mazowsza.

– Poznaj więc moich… – Klemens zawahał się – …sprytnych paziów. Są dobrymi stajennymi, azali, jak pisałeś mi w liście, duxa Bolesława dopuszczają do koni, które lubi pielęgnować. To zacni malcy, które zaprzyjaźnią się z małym Lestkowicem y przekonają go, że warto z nami uciec.

„Tak!”, zakrzyknął w myślach Świętek. Ojciec właśnie nazwał ich paziami, więc marzenie o zostaniu rycerzami w końcu zaczynało się spełniać. Co prawda starszy z braci robił się już trochę za stary na pazia i od razu powinien zostać giermkiem, ale samym nazewnictwem nie zamierzał się przejmować, bo najważniejsza była możliwość towarzyszenia panu rycerzowi i uczenia się od niego wojennego rzemiosła.

– Dobrze. Jeszcze dziś najmę ich do służby.

Stajnia mieściła się poza klasztorem, ale i tak zarządzał nią mnich, który ponoć dawniej sprawował urząd koniuszego w jakimś galijskim zamku. W boksach mieszkało czternaście wierzchowców, w tym dwie należące do klasztoru klacze. Pozostałe konie były własnością kasztelana i jego rycerzy.

Praca exploratorów okazała się wyjątkowo nudna, przynajmniej dla Świętka, nawykłego do ambitniejszych wyzwań, gdyż dla Falika nie różniła się niczym od jego codziennych obowiązków. Szczotkowali konie, poili je, napełniali żłoby sianem i sprzątali boksy, zawsze rano i wieczorem, ale zwykle tak przeciągali pracę, że spędzali w stajni niemal cały dzień. Na szczęście koniuszy odesłał poprzednich stajennych, dlatego mogli spokojnie oddawać się swoim zajęciom pod wyłącznym nadzorem zakonnika.

Świętek przemyśliwał, jak zagadać do Bolesława, gdy ten pojawi się w stajni. Zapewne będzie mu towarzyszyć strażnik, którego wpierw należało czymś zająć. Rozmowa raczej nie wchodziła w rachubę, gdyż ludzie miecza nie słynęli z gotowości do pogawędek z młodymi uczonymi. To musiało być coś prostego i niezawodnego. Nadałaby się dziewka ukryta za stogiem siana albo garniec jakiegoś mocnego trunku, tyle tylko, że oba te źródła męskiej rozrywki trudno byłoby im zdobyć. Młody żak rozważał rozciągnięcie przy bramie liny na wysokości kostek, podstawienie wiadra z nieczystościami lub zwabienie wojaka w pobliże jednej z tych złośliwych, lubiących kopać klaczy. Ranny ministeriał musiałby choć na chwilę ich zostawić, by opatrzyć rany. Sprawdziłoby się też udawane wołanie o pomoc któregoś z mnichów.

Cel wyprawy pojawił się dopiero trzeciego dnia ich pracy, ale i tak nie zdążyli się przygotować. Zgodnie z przewidywaniami chłopcu towarzyszył strażnik. Mężczyzna o rudych włosach wszedł jako pierwszy, uważnie rozejrzał się po stajni, zmierzył dwóch stajennych bacznym, ale jednak lekceważącym spojrzeniem, po czym odwrócił się, zrobił krok w kierunku jednego z boksów, poślizgnął się na kupie i runął na klepisko. Świętek prychnął ze śmiechu, ale zaraz zasłonił dłonią usta, widząc wykrzywioną w gniewie twarz włodyki, który zrywał się już na nogi.

– Y jak gówna sprzątacie! Mam was oćwiczyć? Czekajcie, jeno powróz znajdę!

Kawałek sznura leżał na pobliskiej skrzyni i stróż już po niego sięgał, gdy do stajni wszedł książę, niski ośmiolatek o pulchnej twarzy, wysokim czole i rzadkich półdługich brązowych włosach zaczesanych do tyłu. Odziany był skromnie, lecz schludnie w skórzane ciżmy, nogawice, spodnią koszulę i wełnianą tunikę przepasaną szarfą. Kroki stawiał ostrożnie, jakby się wstydził spotkania z nieznajomymi, ale gdy dojrzał stróża, który okręcał sznur wokół przegubu i zbliżał się do chłopców w wiadomym celu, nastąpiła w nim przemiana. Śmiało stanął przed mężczyzną, zasłaniając mu drogę do stajennych. Mimo wszystko Świętek schował się za jedną z klaczy, a Falik pochwycił drewniane widły i rozstawił nogi, jakby zamierzał bić się z wojakiem.

– Y powiedział nasz Pan Kryst: „Cokolwiek czynicie najmniejszym z was, jakbyście y mnie czynili” – wyrzekł mały książę.

Świętek pomyślał, że to właśnie tacy żołnierze jak ten tutaj katowali niegdyś syneczka Bożego, więc nie robił sobie nadziei na ratunek – a jednak stał się cud, bo oto stróż zatrzymał się, splunął i opuścił dłoń z powrozem.

– Mam y ja synów y wiem, że takich małych łotrów jeno sznurem uczyć można porządku.

– Najlepiej kształcić dobrym przykładem y samemu pierwej zadbać o czystość przyodziewku.

– No to koniec – burknął pod nosem trzynastoletni wywiadowca. Teraz to już na pewno wojak stłucze tego świętoszkowatego malca, a potem weźmie się za stajennych. Niezmierzona była jednak łaska Pana wobec krnąbrnego Świętka, gdyż strażnik, jakby zawstydzony naganą księcia, wypuścił sznur i jął się przyglądać swoim ciżmom oraz nogawicom, upapranym końskim gównem.

– Zaraz wracam – rzucił, po czym wyszedł, zapewne poszukać jakiejś szmaty i wiaderka wody. Jedno i drugie znalazłby też w stajni, ale najwyraźniej wolał się ochędożyć w samotności, z dala od oczu duxa.

Mały książę nie chełpił się wygraną. Znów przybrał niezdecydowany wyraz twarzy, jakby się zastanawiał, co teraz robić. Świętek nie miewał takich problemów.

– Sława! – Wybrał powitanie ludzi miecza, wszak był wywiadowcą, co w jego oczach czyniło go niemal rycerzem. Równocześnie wyszedł zza klaczy, by ktoś czasem nie pomyślał, że się za nią chowa, a nie tylko oczekuje na właściwy moment do kontrataku.

– Pan Kryst z tobą.

– Dzięki za pomoc, tobie i jemu. Jam Świętek, a to mój brat Falik. Jesteśmy stajennymi.

– Myśmy są Bolesław, z bożej łaski dux Sandomira y Krakowa. Nie powinniście jednak z nami rozmawiać.

– Dlaczego? Chyba nie z powodu tego gównojeba o zakazanej mordzie. My się go nie lękamy, a y ty, jak widać, potrafisz sobie z nim poradzić.

– To dobry człek. Nie jego wina, że służy złemu panu. Nie chcemy, by przez nas miał kłopoty. Lepiej wróćcie do swoich obowiązków.

– Wykonujemy je. Bo wiesz, tak naprawdę nie jesteśmy stajennymi, tylko wywiadowcami.

– Doprawdy? A wyglądacie na parobków, choć mało obyczajnych. Czy nie wiecie, że do xiędza nie należy się zwracać jak do chłopa? Bóg Ojciec tak uporządkował świat, że każde stworzenie komuś podlega i musi okazywać szacunek temu, kto stoi od niego wyżej.

– Wybaczcie, panie. Ten Kraków y Sandomir jakoś tak daleko, a zdaje mi się, że ja z bratem mamy więcej wolności y władzy niż wy.

– A jednak to my uratowaliśmy was od lania, a nie na odwrót.

– Azali to my przybyliśmy ci na ratunek y bez naszej pomocy nadal władać będziesz co najwyżej tą stajnią. Jesteśmy wywiadowcami sławnego pana rycerza Klemensa.

– Nie znam.

– To…

– Cisza! Do pracy, bo znów sięgnę po sznur! – W drzwiach pojawił się stróż, który nie nosił już na ubraniu śladów nieczystości, choć nieprzyjemny zapach wciąż przypominał o niedawnych wypadkach.

Bolesław posłusznie odsunął się od stajennych i sprawiał wrażenie niezdecydowanego, czy już wracać, czy jednak zostać z końmi. W końcu wybrał to pierwsze, ale nim dotarł do wyjścia, drogę zastąpił mu Falik. Stróż spojrzał na niego groźnie, lecz młodszy z braci nic nie rzekł, tylko podał księciu szczotkę, wziął go za rękę i podprowadził do jednego z wierzchowców, a potem pokazał mu, jak prawidłowo czyścić konia, choć dux Krakowa pewnie i tak to już wiedział. Świętek pokręcił głową i zostawił milczków razem, a sam wziął się do zamiatania boksu.

Od tej pory paniątko przychodziło do stajni codziennie, jednak strażnik czujnie go pilnował i nie pozwalał na rozmowy. Niedbałością wykazywał się za to koniuszy, który często w ogóle nie pojawiał się w stajni, a kiedy już przychodził, to zaszywał się w stogu siana i odsypiał nocne modły. Choć Bolek i Falik nie zamienili ze sobą słowa, to chętnie razem pielęgnowali konie, zachowując przy tym niebywałą zgodność, jakby rozumieli się bez słów. Świętek znudził się wywiadowczą pracą, polegającą głównie na sprzątaniu, i zaczął tęsknić za Krakowem, a nawet za szkołą, gdzie popołudniami zawsze mógł się zdrzemnąć w kącie katedry albo wyskoczyć na plac handlowy przy kramach sukienników, by podglądać, jak wiatr unosi dziewkom sukienki.

Starszy explorator codziennie donosił o daremnych próbach rozmówienia się z Bolesławem i mnisi niecierpliwili się coraz bardziej. W końcu któregoś wieczoru opat zabrał go na stronę i tak mu rzekł:

– Prudentia nakazywała, by układy toczyć poprzez oratio, bowiem słowo wypuszczone z ust nie zostawia namacalnego śladu, gdy już przebrzmi. Nie mamy jednak wyboru. Napisałem małe scriptum dla księżnej.

Wysunął ku chłopcu mały, poskładany w kostkę pergamin, ale Świętek nie śpieszył się z przyjęciem listu.

– A wy, ojcze, nie możecie go przekazać, gdy dostarczacie jadło?

– To nazbyt wielkie ryzyko. Ministeriales zawsze odbierają od nas misy y pieczołowicie je przepatrują. A ty prawiłeś mi przecie, że twój brat często wspólnie z księciem konia szczotkuje, zatem łatwo wręczy duxowi to scriptum.

Młodzieniec wielkiego wyboru nie miał, więc schował list w rękawie i poszedł rozmówić się z bratem.

Następnego dnia Bolesław zjawił się w stajni koło południa, a Falik bez trudu przekazał mu pismo przy wręczaniu szczotki. Nieoczekiwana trudność pojawiła się za sprawą młodocianego władcy, który długą chwilę po prostu stał, wpatrując się w list w swojej dłoni, straszliwie ryzykując, że zauważy go stróż przechadzający się wzdłuż bramy stajni. Starszy Klemensowic już zaczął się lękać, że sierota postanowi oddać pismo strażnikowi, lecz z opresji wybawił ich Falik, który gestem nakazał Bolesławowi schować pergamin w rękawie.

Na odpowiedź czekali do następnego dnia, a sposób jej udzielenia zawstydził obu wywiadowców.

– Krzemieniu, pragnę coś rzec tym stajennym! – oznajmił xiądz, dając koniowi jabłko.

Stróż zdziwił się chyba równie mocno co chłopcy. Przestał się opierać o belkę podtrzymującą dach, wyprostował się i poprawił pas ze sztyletem.

– Wiecie, panie, że nie wolno wam tego czynić.

– Zabrania nam się dysputy y pogawędki, my zaś nie oczekujemy odpowiedzi. Pragniemy ich jeno pożegnać, albowiem nie zamierzamy dłużej przychodzić do stajni.

Ministeriał przeniósł wzrok z księcia na chłopców i z chłopców na księcia, splunął i kiwnął głową na zgodę.

– Dzięki wam, prostaczkowie, za umilenie czasu trwogi. Z rodzicą moją postanowiliśmy, że naszemu wychowaniu bardziej przyczyni się lektura i nocne czuwania niźli pielęgnacja koni. Już jutro o północy rozpoczynam z matką meditatio de Libro Exodus. Jeśli spotkacie szacownego opata, podziękujcie mu za użyczenie nam Ksiąg Bożych, które zaprawdę wybawią nasze dusze z niewoli ciemnej doliny. – To powiedziawszy, oddał szczotkę Falikowi i wyszedł, zabierając ze sobą stróża.

Podekscytowany Świętek pośpieszał brata z robotą, nie mogąc się doczekać, kiedy opowie o wszystkim opatowi. Sam już wywiedział się co trzeba z dziwnej przemowy Bolesława, ułożonej niechybnie wspólnie z matką, gdyż ośmiolatek nie potrafiłby w pojedynkę wpaść na tak sprytny podstęp. Meditatio oznaczała głośne czytanie biblijnego ustępu, który w tym przypadku miał pochodzić z Księgi Wyjścia, opisującej uwolnienie Żydów z egipskiej niewoli! Księżna godziła się więc uciec jutro po północy. Oczywiście Grzymisława nie mogła podejrzewać, że stajenny jest uczniem szkoły katedralnej i zrozumie wiadomość, dlatego poleciła synowi wspomnieć o podziękowaniu dla opata, mając zapewne nadzieję, że Świętek wiernie powtórzy jej słowa mnichowi.

Powtórzył je jeszcze tego samego popołudnia, dodając od siebie stosowne objaśnienia. Opat pochwalił go za bystry rozum, ale i napomniał, że droga do pychy jest krótka, a by ją wydłużyć, należy się gorliwie modlić i nie wolno wychwalać samego siebie. Duch przekory szepnął Świętkowi do ucha, że skoro i tak jest skazany na potępienie za spowodowanie śmierci matki, to kolejny grzech nie zrobi różnicy ani Bogu, ani diabłu. Wziął sobie jednak do serca to, by w towarzystwie duchownych zawsze udawać skromnego i pokornego.

Młody uczeń nie wiedział, co było w liście ani jakie słowa przekonały Grzymisławę i Bolka do ucieczki, nie miał też pojęcia, czy termin tej pośpiesznej podróży, który w myślach nazywał dniem Sądu Ostatecznego, został wyznaczony przez mnichów, czy przez księżnę. Plany zostały jednak wdrożone, dzięki czemu bracia ponownie zobaczyli się z ojcem.

Klemens przez cały tydzień krążył po grodzie, zapoznając się ze stróżami i ich zwyczajami, ale by nie wzbudzać podejrzeń, trzymał się z dala od więzienia wdowy. W dniu Sądu Ostatecznego zjawił się na majdanie warowni i odwiedził stróżów siedzących w drewnianej baszcie nieopodal klasztoru, zgodnie z lechickim zwyczajem przynosząc w darze beczkę wina. Miał też ze sobą pismo opatrzone stosowną pieczęcią, potwierdzające, że trunek jest podarkiem od duxa Konrada w nagrodę za wierną służbę sieciechowskich wojaków, a pochodzi z dóbr odebranych w słusznej wojnie niecnym rycerzom krakowskim. Nad pochodzeniem beczułki nikt się zresztą nie rozwodził, a opat ustami opłaconych stróżów zaproponował na dworze kasztelana, by hucznie pofolgować męstwu podczas najbliższej nocy. Do ustalenia pozostał jedynie sposób wywiezienia wdowy i księcia z grodu. Właśnie w tym celu pan Klemens z Ruszczy odwiedził swoich synów.

– Zacnie spełniliście moją wolę, ale to tylko pół zadania, które dla was przewidziałem.

– Wypełnimy każde polecenie, panie rycerzu.

– Miło to słyszeć. Pędźcie teraz do stajni y przysposóbcie do drogi wózki, którymi przed tygodniem przywieźliśmy drewno. Załadujcie na nie trochę siana i dwa czapraki. Koniuszy przypilnuje, by pledy znajdowały się już w stajni. Nie kończcie też dzisiaj pracy, jeno czekajcie z wózkami gotowymi do drogi. Zajdę po was o północy.

Żaden z braci nie mógł się tego dnia skupić na pielęgnacji koni, a gęby wykrzywiały im się w uśmiechu. Nareszcie doczekali się prawdziwych wywiadowczych zadań! Zakonny koniuszy nie robił im wyrzutów z powodu niedbalstwa, albowiem miał skądś dzban wina i popijał je w kącie stajni. Wieczorem pozamykali zwierzęta w boksach, przymknęli bramę i wzięli się do przygotowywania wózków. Gdy zaszło słońce, a dzwon oznajmił mnichom, że czas odśpiewać komplety, bracia nie udali się na spoczynek, tylko posłusznie czekali, posilając się chlebem i serem. Ojciec zaszedł do nich tuż po północy, trzymając pochodnię w ręku. Okutany był szarym płaszczem, a na głowie miał prostą wełnianą czapkę, jaką zwykli nosić chłopi. Dla chłopców przyniósł takie samo odzienie, a oni szybko je włożyli, dzięki czemu znów wyglądali jak ojciec i synowie.

– Za mną – rozkazał i ruszył w kierunku więzienia.

Ciemnica wdowy i Bolesława mieściła się w jednej z chat stojących na terenie klasztoru. Niebo było gwiaździste, a że drogę oświetlał im jeszcze blask pochodni, łatwo znaleźli właściwy budynek. Ojciec przykazał im się schować z wózkami za sąsiednią chatą, skąd mieli dobry ogląd sytuacji, a sam poszedł dalej.

– Kogo diabły niosą? – Na widok Klemensa stróż wstał z pniaczka i sięgnął po włócznię opartą o ścianę. Był to ten sam rudowłosy wojak, który nie odstępował Bolesława na krok podczas jego wizyt w stajni.

– Jakie diabły, zacny panie? To przecie ja, Pietrek. – Rycerz mówił powoli i lekko zataczał się na nogach, jak człek podpity. – Widzieliśmy się dziś rano.

– Czego tu szukasz?

– Z dworu kasztelana posłali mnie z nowiną, byś tam zaszedł y skosztował wina, które dzisiaj przywiozłem. Ja tu za ciebie posiedzę.

– Precz stąd, pijaku!

– Cnota jest zawsze godna pochwały. Wybacz, przyjacielu.

– Co?

Wychyliwszy się zza rogu, Świętek dostrzegł błysk stali dobywanej z rękawa. Żołnierz zdołał się uchylić, dlatego ostrze sztyletu tylko rozorało mu bok i wbiło się w ścianę domu, gdzie już pozostało. Klemens przeszedł do obrony. Stróż spróbował dźgnąć go włócznią, ale nie zdołał jej obrócić, gdyż rycerz chwycił za drzewiec. Siłowali się i Gryfita stopniowo zyskiwał przewagę nad rannym wartownikiem, jednak przeciągająca się walka stwarzała zagrożenie, że ktoś zaciekawi się odgłosami bójki, tylko trochę zagłuszanymi przez darcie się kocurów na pobliskich dachach. Świętek pomyślał, że oto nadarzyła się sposobność, by mocniej zaznaczyć swoją rolę w tej wywiadowczej misji, dlatego opuścił kryjówkę i pognał wspomóc ojca. Był rosły i krzepy miał więcej niż większość jego nauczycieli, a jednak w połowie drogi minął go mały, bezszelestny cień, który błyskawicznie dopadł walczących, wyciągnął z rękawa nożyk i jął dźgać brzuch stróża. Zdążył zadać pięć szybkich ciosów, nim charczący rudzielec zwalił się na kolana. Pan Klemens z Ruszczy zakrył dłonią usta włócznika i dla pewności wykręcił mu głowę, łamiąc mu kark.

– Źle to wygląda – orzekł, patrząc na zwłoki i zakrwawione odzienie swoje i Falika. – Zaciągnijmy go do środka.

Starszy z braci, który zdążył już do nich dobiec, pochylił się, by pochwycić ciało za nogi, ale ruch ten w połączeniu z widokiem zwłok sprawił, że zawartość żołądka podeszła chłopcu do gardła i z ust wprost na trupa chlusnął strumień rzygowin. Ojciec niedbale odepchnął żaka na bok, otworzył drzwi i wspólnie z młodszym synem wciągnęli zwłoki do chaty.

W środku zastali Grzymisławę i Bolesława, którzy klęczeli ze złożonymi do modlitwy rękoma przed krzyżem zbitym z dwóch kijów. Niedorzeczność tej sceny sprawiła, że Świętek, ocierający sobie rękawem usta, głupkowato się uśmiechnął, natomiast Klemens, wyraźnie zmieszany, uklęknął i zamaszyście się przeżegnał. Z braku lepszych pomysłów starszy z braci też zgiął kolana, a na końcu za ich przykładem poszedł Falik. Tylko trup pozostał nieruchomy, ale on i tak miał najpobożniejszą pozycję z nich wszystkich, gdyż leżał krzyżem.

– Prośmy Boga o pomyślną ucieczkę y o wieczny spoczynek dla naszego stróża.

– Nie mamy na to czasu, pani – sprzeciwił się pan rycerz, ale nie śmiał wstać.

– Jeśli Pan Kryst nie zamierza nas wyzwolić z ziemi egipskiej, to żaden pośpiech nam nie pomoże.

Klemens przestał się opierać, bowiem księżna wdowa wyglądała na nieprzejednaną, a dalsze spory tylko wydłużyłyby czas ucieczki. Grzymisława poprowadziła modły, ale na szczęście poprzestała na krótkim Pater noster. Po głośnym „amen” dodała:

– Zabiliście dla dobra mego syna, dlatego biorę na siebie ten grzech y proszę Boga, by to mnie, a nie was, pokarał za morderstwo. – Nie czekając na protesty lub podziękowania, wstała, zdjęła płaszcz i wręczyła go Klemensowi. – Zamieńmy się. Nasi wyzwoliciele nie mogą przechadzać się po grodzie w zakrwawionych szatach.

Pan rycerz na to przystał. Płaszcz wdowy był trochę przykrótki, ale za to zgrzebny i szary, więc z powodzeniem mógł uchodzić za część chłopskiego przyodziewku. Podobnej zamiany dokonali Bolesław z Falikiem.

Wózki czekały na nich tam, gdzie je zostawili. Księżna, korzystając z pomocnej dłoni Klemensa, weszła do jednego z nich, Bolesław niezgrabnie sam wlazł na pakę drugiego i zagrzebał się w sianie. Przykryli ich końskimi czaprakami, po czym ruszyli w drogę. Przewodził im brzuchaty miles, oświetlając drogę pochodnią, za nim szedł Świętek, ciągnąc wóz z Grzymisławą – nader lekką, dzięki jej pobożnym nawykom żywieniowym. Pochód zamykał Falik, który robił za konia w zaprzęgu Bolesława.

Pierwszą przeszkodę stanowiła brama prowadząca do wewnętrznej warowni grodu i strzeżona dwoma drewnianymi wieżami. Nie zamykano jej na noc, bowiem rycerze i stróże pędzili po zmroku do dolnego grodu, gdzie mieściły się lupanar i gospoda. Przezorność nakazywała wystawienie straży na basztach, jednak dzięki winu i monetom Klemensa dostrzegli za palisadą wieży tylko jednego wartownika, na dodatek drzemiącego.

Koła wózków stukały o wyścieloną belkami drogę, dlatego skręcili w przesmyk, potem w kolejny i tak przemykali między domami, aż niezauważeni przez nikogo dotarli do głównej bramy Sieciechowa. Tym razem na wałach zauważyli dwóch stróżów, a przy zamkniętych wierzejach stał trzeci, i to z pewnością trzeźwy, albowiem mierzył ich przytomnym wzrokiem i ściskał miecz w dłoni.

Świętek znów poczuł ucisk w żołądku. Nawet jeśli wartownik nie przeszuka dokładnie wózków, to przecie im nie uwierzy, że wywożą paszę dla koni, bo tę do klasztoru się dostarczało, a nie odwrotnie, no i robiło się to za dnia, a nie w nocy. Tego na dole mogliby jeszcze zabić, ale ci u góry niechybnie podniosą wrzawę i obudzą pozostałych zbrojnych. O dziwo, ojciec zachowywał całkowity spokój, choć to w jego pierś wycelowany był sztych miecza.

– Jezu Kryst prawy cierpiał za nas rany. – Klemens przysunął do twarzy pochodnię, dając się wartownikowi dobrze przyjrzeć.

– Swą świętą krew przelał za nas, krześcijany – odpowiedział stróż i schował miecz.

Ministeriał podszedł do wierzei, odryglował je, otworzył jedno ze skrzydeł i wskazał uciekinierom, by się pośpieszyli. Przeszli przez most na Wiśle i stanęli w osadzie pod grodem, gdzie czekali już na nich ludzie Klemensa z osiodłanymi końmi.

Świętek podziękował Bogu za ratunek, a na wszelki wypadek również diabelskiemu Swarożycowi, o którym niegdyś opowiadała mu matka. Wiele lat później dowiedział się od ojca, że stróże byli przekonani, iż biorą udział w ukradkowym wywożeniu podniszczonych końskich czapraków, które miały być później naprawione, zabarwione i odsprzedane poprzednim właścicielom jako nowe.

Między fikcją a historią

Postać Bolesława Wstydliwego towarzyszy mi od pewnego czasu. Po raz pierwszy zetknąłem się z nią na poważnie podczas studiów historycznych na Uniwersytecie Jagiellońskim. Poddałem się wtedy narracji, która przez długie lata dominowała nie tylko w obiegu popularnym i szkolnym, ale i w poważnej historiografii. Bolek był mięczakiem, który nie potrafił zadbać o przyszłość swojej dzielnicy. Dał się namówić żonie na białe małżeństwo, co doprowadziło do wygaśnięcia linii krakowskich Piastów. No cóż, byłem wtedy młodym mężczyzną i idea dobrowolnego świeckiego celibatu nie mieściła mi się w głowie. W sumie nadal się nie mieści, ale przynajmniej trochę wiedzy nabyłem i zacząłem lepiej rozumieć wieki średnie, ówczesną mentalność, kulturę czy obyczajowość – wszystko to stopniowo zmieniało moją ocenę Bolesława. Zacząłem dostrzegać w nim głębię i wewnętrzny dramat. Wychowany bez ojca, pod okiem despotycznej matki i duchownych, otoczony świętymi kobietami, musiał funkcjonować w męskim świecie i brać udział w brutalnej wojnie o krakowski tron. Idea monastycznego życia ścierała się w nim z męskimi wzorcami wojownika i rycerza. Chrześcijańskie cnoty nie zawsze szły w parze z polityką i wojną, w których sukcesy nieraz odnosiło się za sprawą przebiegłości, a nawet zdrady. Niechęć do krewniaków, którzy zagrabili mu ojcowiznę, zmuszony był godzić z obowiązkiem lojalności wobec rodziny. I w końcu miłość, a może tylko przywiązanie i szacunek do żony, ścierała się z obowiązkami wobec rodu, dzielnicy i poddanych. Oj, niełatwe decyzje musiał podejmować Bolesław, stąd wcale mnie nie dziwi, że tak często się wahał…

Po studiach doktoranckich wziąłem ślub w Bazylice Świętego Franciszka z Asyżu w Krakowie. I tu muszę uspokoić moją żonę. Nie ma to nic wspólnego z moim zawahaniem, ale z Bolesławem – owszem. Kościół wybraliśmy trochę przypadkowo, miał być piękny i blisko rynku, i dopiero gdy dopełniliśmy formalności i wsiedliśmy w pociąg pędzący ku sakramentalnemu „tak”, zacząłem bliżej studiować historię tej świątyni. Odkryłem, że wzniesiono ją za czasów Bolesława Wstydliwego, który był jednym z dobrodziejów zakonu franciszkańskiego i w tej właśnie bazylice został pochowany. Dziś można tam znaleźć nawet jego kryptę i choć teza o jej autentyczności już dawno została obalona, to duch Bolesława nadal unosi się w tym miejscu. Znajdują się tam przedstawiająca go rzeźba i płyta kamienna, a także ślady obecności jego najbliższej rodziny. Jego siostra, błogosławiona Salomea, doczekała się nawet własnej kaplicy, gdzie przechowywane są jej relikwie. Matka, Grzymisława, i żona, Święta Kinga, spoglądają na nas z rzeźb i obrazów. To wręcz rodzinny kościół ostatniego z krakowskich Piastów. I którejś soboty obok nich wszystkich pojawili się pan młody, pani młoda i wszyscy ich goście. Podczas ceremonii myślałem o żonie. Prawie przez cały czas.

Po ślubie miałem inne rzeczy do roboty niż pisanie książek. Na stałe zamieszkałem jednak w Krakowie, mieście ulokowanym na prawie niemieckim, sami zgadnijcie przez kogo. Tak, przez Bolesława Wstydliwego. Facet nie chciał dać mi spokoju. I w końcu wygrał. Kiedy postanowiłem napisać o trzynastowiecznym Krakowie, od razu zgłosił się na ochotnika. Trochę się jednak wahałem, ale ostatecznie przekonała mnie sól. Gdy przeczytałem, że była ona jednym z prezentów ślubnych, które żona przywiozła Piastowi z Węgier, od razu wszystko zaczęło mi się zazębiać. Sól kamienna stała się dla mnie symbolem tego dziwnego i trudnego związku, który tworzyli Bolesław i Kinga. Aby zabrać się do pracy, musiałem sobie tylko odpowiedzieć na jedno pytanie: pisarzem ci ja, azali historykiem?

Mogłem napisać monografię naukową albo książkę popularnonaukową. Należyte wykształcenie otrzymałem, warsztat sobie wyrobiłem. Ciągnęło mnie jednak ku literaturze i to jej się pokłoniłem. Czy więc przestałem być historykiem, przynajmniej na czas pracy? Myślę, że nie. Od dawna zajmuje mnie nurt w metodologii badań zwany narratywizmem. W dużym uproszczeniu zakłada on, że badacz nie odtwarza obrazu przeszłości, ale tworzy o niej narrację. Przeszłości już przecież nie ma, możemy więc tylko o niej pisać, a każdy robi to trochę inaczej i nawet jeśli ktoś dąży do poznania obiektywnej prawdy, to i tak jego ujęcie historii będzie „skażone” jego własnymi doświadczeniami czy unikatowym sposobem myślenia. Obraz historii wyłania nam się więc z wielogłosu badaczy, którzy nieustająco się spierają o prawdziwość swoich twierdzeń. Takie postawienie sprawy zbliża historię do sztuki, a monografię naukową do powieści historycznej. Nie znaczy to jednak, że nie ma między nimi różnic. Liczą się fakty. Naukowiec hołduje im i trzyma się jak najbliżej ich. Objaśnia je, układa w ciąg zdarzeń, wysnuwa teorie, ale hamuje wyobraźnię i nie dopowie tego, czego brakuje mu w źródłach. Pisarz może traktować fakty z większą przebiegłością. Dla niektórych są one ledwo dekoracją fikcyjnych światów – mnie służą za kamienie węgielne, na których buduję swoją historię. Fakty i ramy historyczne są dla mnie święte, ale one nie mówią nam wszystkiego. Wiemy, kiedy Bolesław objął władzę, w jakich bitwach walczył, jakie dokumenty wystawił, ale już jego osobowość, to, w jaki sposób traktował bliskich, a jak swoich wrogów, pozostaje przed nami ukryte. Tu wkracza pisarz, który może wypełnić luki swoją artystyczną kreacją, ale też dodać do historii tak zwaną wartość estetyczną. To największa zaleta powieści. Dzięki niej czytelnik może choć odrobinę poczuć, jak to było w tamtych czasach, ma nawet lepszy wgląd w epokę, niż gdyby zapoznał się z pojedynczą naukową biografią Bolesława, tam bowiem nie znalazłby informacji o tym, jak książę się ubierał, mówił i myślał ani jak wyglądał Kraków za jego czasów.

Tak oto stworzyłem literacką narrację o życiu i śmierci księcia krakowskiego Bolesława Wstydliwego.

A podczas pisania i tak wyszedł ze mnie badacz. Zawsze staram się oddać sprawiedliwość postaciom historycznym i nie przekształcać ich w sposób, który przeczyłby ich zapisanemu w źródłach wizerunkowi. Nie chciałem też traktować Bolesława podmiotowo i opowiadać z jego punktu widzenia, gdyż skazałoby mnie to na autorytarne i jednostronne ujęcie tematu. Oddałem więc głos innym bohaterom, którzy towarzyszą Bolesławowi, są świadkami jego życia i znają go od różnych stron. Świętosław i Falisław, bracia z Myślenic, są postaciami fikcyjnymi (chociaż synami istniejącego naprawdę Klemensa z Ruszczy), ale starałem się, by byli dziećmi swojej epoki i przypominali osoby rzeczywiście zamieszkujące trzynastowieczny Kraków. Niemal wszyscy pozostali bohaterowie Piastowskiego wahadła, zwłaszcza ci u władzy, a więc książęta, księżne, biskupi i wpływowi możni, to postacie historyczne, których biogramy można łatwo znaleźć w monografiach naukowych. Pozostaje jeszcze Piękny Młodzieniec. To też po części postać historyczna, bo chociaż nigdy (ale czy na pewno…?) nie kroczył uliczkami Krakowa, nie wadził się z Tatarami i nie opalał swej bladej skóry na słońcu, to istniał w świecie idei i stamtąd mocno wpływał na świat materialny. A odrzucając platoński dualizm i podążając za scholastyczną metafizyką – nawet jeśli Piękny Młodzieniec nie miał postaci materialnej i jego istnienie ograniczało się do obecności w ludzkich umysłach, to miał przecież formę, dokładnie opisaną przez średniowiecznych dziejopisów. W kronice wielkopolskiej to boży wojownik promieniejący cudownym blaskiem, który prowadzi wojska Bolesława Krzywoustego do boju. U tak zwanego Galla Anonima czytamy o tym, „który zawsze czuwa, a nigdy nie zaśnie”, oraz o licznych boskich posłańcach, aniołach bądź świętych, którzy ingerują w proces dziejowy i opiekują się dynastią piastowską. Wielki średniowieczny erudyta Wincenty Kadłubek zastanawia się natomiast nad naturą owego promieniejącego opiekuna wojsk Krzywoustego, przypomina, że również Apollo ukazywał się ludziom pod postacią pięknego młodzieńca, i poucza, że „książęta ciemności i przedzierzgiwali się w aniołów światłości, aby w złotych pucharach tym bezpieczniej móc mieszać trucizny”. W końcu możemy dojrzeć owego Pięknego Młodzieńca na średniowiecznych rzeźbach i obrazach, bo czy przedstawiono kiedykolwiek Chrystusa inaczej niźli jako urodziwego wysokiego mężczyznę o regularnych rysach twarzy? To samo tyczyło się wielu świętych, ponieważ w średniowieczu hołdowano idei, że doskonałość ducha i umysłu objawia się takoż w pięknym ciele. Był więc Piękny Młodzieniec pewną ideą doskonałości, stale obecną w umysłowości człowieka średniowiecza, a kwestię tego, kim on tak naprawdę jest na stronach mojej powieści, pozostawiam bez domknięcia.

Piastowskie wahadło

Copyright © Łukasz Malinowski

Copyright © Wydawnictwo Literate

Copyright © MORGANA Katarzyna Wolszczak

Copyright © for the cover art by Leszek Woźniak

Wszelkie prawa zastrzeżone. All rights reserved.

Wydanie pierwsze, Bydgoszcz, 2019

druk ISBN 978-83-7995-366-0

epub ISBN 978-83-7995-367-7

mobi ISBN 978-83-7995-368-4

Redaktor prowadzący: Marcin A. Dobkowski

Redakcja: Joanna Mika

Korekta: Małgorzata Tarnowska

Korekta techniczna: Ewelina Nawara

Adiustacja autorska wydania i projekt okładki: Marcin A. Dobkowski

Ilustracja na okładce: Leszek Woźniak

Skład i typografia: proAutor.pl

Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana ani w jakikolwiek inny sposób reprodukowana czy powielana mechanicznie, fotooptycznie, zapisywana elektronicznie lub magnetycznie, ani odczytywana w środkach publicznego przekazu bez pisemnej zgody wydawcy.

MORGANA Katarzyna Wolszczak

ul. Kormoranów 126/31

85-453 Bydgoszcz

sekretariat@literate.pl

www.literate.pl

Książka najtaniej dostępna w księgarniach

www.MadBooks.pl

www.eBook.MadBooks.pl