Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione. Wykonywanie kopii metodą kserograficzną, fotograficzną, a także kopiowanie książki na nośniku filmowym, magnetycznym lub innym powoduje naruszenie praw autorskich niniejszej publikacji.

Wszystkie znaki występujące w tekście są zastrzeżonymi znakami firmowymi bądź towarowymi ich właścicieli.

Praca zbiorowa. Lista autorów dostępna na stronie http://e-przewodniki.pl/przewodnik-Polska-Puszcza_Białowieska-51.html/

Autorzy oraz Wydawnictwo HELION dołożyli wszelkich starań, by zawarte w tej książce informacje były kompletne i rzetelne. Nie biorą jednak żadnej odpowiedzialności ani za ich wykorzystanie, ani za związane z tym ewentualne naruszenie praw patentowych lub autorskich. Autor oraz Wydawnictwo HELION nie ponoszą również żadnej odpowiedzialności za ewentualne szkody wynikłe z wykorzystania informacji zawartych w książce.

Do przygotowania niniejszej publikacji wykorzystano:

OpenStreetMap -   użytkownicy OpenStreetMap, CC BY-SA

Treści, zdjęcia i dane zamieszczone na stronie e-przewodniki.pl/

Wydawnictwo HELION S.A.

ul. Kościuszki 1c, 44-100 GLIWICE
tel. 32 231 22 19, 32 230 98 63
e-mail: bezdroza@bezdroza.pl
WWW: http://bezdroza.pl (księgarnia internetowa, katalog książek)

Drogi Czytelniku!
Jeżeli chcesz ocenić tę książkę, zajrzyj pod adres http://ebookpoint.pl/user/opinie/?BEP051_E
Możesz tam wpisać swoje uwagi, spostrzeżenia, recenzję.

ISBN: ePub 978-83-7853-088-6
ISBN: Mobi 978-83-7853-089-3

Copyright © Bezdroża 2012

Poleć książkę

Oceń książkę

Księgarnia internetowa

Lubię to! » nasza społeczność

Białowieża

Poza atrakcjami o charakterze przyrodniczym, warto poświęcić trochę czasu zabytkom i kulturze. W centrum Białowieży zwracają uwagę ocalałe elementy carskiego założenia pałacowego z końca XIX w. Budynki stoją na terenie i w najbliższym sąsiedztwie Parku Pałacowego, a wyróżniają je nieotynkowane ściany z czerwonej cegły. Carski dom jegierski to obecnie budynek poczty i domu dziecka.

Białowieska cerkiew św. Mikołaja również powstała w XIX stuleciu. Kryje niezwykle oryginalny ikonostas, sprowadzony z Petersburga, a wykonany z porcelany. Wcześniej we wsi stały cerkwie drewniane (większość mieszkańców to prawosławni), ale gdy tereny puszczy stały się dobrami carskimi wybudowano nie tylko pałac, ale i godną władcy cerkiew murowaną. Ciekawym budynkiem jest też współczesna świątyni drewniana plebania na tyłach. Martyrologię miejscowej ludności podczas II wojny światowej upamiętnia okazały pomnik. Na przyklasztornych drzewach, u wejścia na plac cerkiewny, Niemcy powiesili prawie 100 osób.

Ulica Sportowa za cerkwią i domem kultury prowadzi na cmentarz katolicko-prawosławny. Stoi na nim drewniana cerkiewka cmentarna z 1873 r. Umieszczony w niej dzwon pochodzi z XVII w., i ocalał, według miejscowych przekazów, z pierwszej cerkwi białowieskiej, która spłonęła razem ze wsią podczas szalejącego w 1710 r. moru.

Na teren Parku Pałacowego prowadzi drewniana brama z 1930 r. (podobna do tej, która wiedzie do rezerwatu ścisłego parku narodowego). Na 48 ha można doszukać się 90 gatunków drzew i krzewów, w większości obcego pochodzenia. Wzdłuż trasy spacerowej ustawiono tablice opisujące spotykane rośliny i mijane obiekty historyczne. W południowej części parku znajdują się dwa stawy. Na grobli między nimi umieszczono obelisk z piaskowca upamiętniający białowieskie polowanie Augusta III w 1752 r. Blisko stąd na edukacyjny plac zabaw dla dzieci.

Na terenie parku znajduje się Muzeum Przyrodniczo-Leśne (tel.: 85 6829702, e-mail: muzeum@bpn.com.pl; 15 IV-15 X pn.-pt. 9.00-16.30, sb. i nd. 9.00-17.00, 16 X-14 IV wt.-nd. 8.00-16.00; normalny/ulgowy 12/6 zł, zwiedzanie wystawy stałej tylko z przewodnikiem, należy go wybrać w jednym z białowieskich biur turystycznych, niemal wszyscy korzystają z usług biura z siedzibą naprzeciw kasy muzeum, grupy płacą za przewodnika 50-60 zł, turyści indywidualni 4 zł/os.). Stała ekspozycja to seria dioram prezentujących różne zagadnienia związane z Puszczą Białowieską. Ma ona opinię jednej z najnowocześniejszych w Polsce - jest podzielona na kilkadziesiąt bloków tematycznych, a przekaz wspomaga światło, dźwięk i w naturalny sposób zaaranżowana przestrzeń. Nad budynkiem góruje wieża widokowa (normalny/ulgowy 6/3 zł, zwiedzanie bez przewodnika, obejmuje także wstęp na wystawy czasowe), skąd, zwłaszcza jesienią, pięknie prezentują się przebarwione wierzchołki puszczańskich drzew.

Niegdyś, w miejscu dzisiejszego muzeum i siedziby dyrekcji parku stał drewniany pałacyk myśliwski Augusta III. Niestety, mocno ucierpiał w czasie wojen napoleońskich, a w 1832 r. doszczętnie zniszczyli go Rosjanie. Pod koniec XIX w. wybudowano na jego miejscu  imponującą rezydencję carską (miała podobno 134 pokoje), która nie dotrwała do naszych czasów. Zachowała się natomiast brama pałacowa, a nieco dalej na wschód - dom marszałka dworu carskiego i stajnia kozacka (do niedawna Dom Wycieczkowy PTTK). Zachowaną rezydencją jest także stojący u stóp wzgórza pałacowego drewniany dworek myśliwski gubernatora grodzieńskiego, w którym podczas pobytu w Białowieży zatrzymał się Aleksander II. Pieczołowicie odrestaurowany z zewnątrz, mieści ośrodek edukacji przyrodniczej BPN.

Na współczesną Białowieżę składa się kilka dawnych wsi ulicówek. Przy hotelu Żubrówka zbiegają się Krzyże i Zastawa. Za tą ostatnią, przy szosie w kierunku na Budy, znajduje się Skansen Architektury Drewnianej Ludności Ruskiej Podlasia (ul. Zastawa, tel.: +48 85 7311971, lub biuro turystyki Ryś, tel.: 06+48 8582840; w dni wolne od pracy 10.00-17.00, w pozostałe dni zwiedzanie w grupach po wcześniejszym uzgodnieniu; normalny/ulgowy 3/6 zł). Opiekunowie skansenu, regionaliści wywodzący się z miejscowych środowisk białoruskich i ukraińskich, zgromadzili tu przykłady tradycyjnego budownictwa z okolicznych wsi, m.in. drewniane chaty z wyposażeniem i dwa wiatraki.

Kto mieszka na Podlasiu?

Północna część Podlasia (w granicach dzisiejszego województwa) to region mieszany pod względem narodowościowym. Przyjęło się uważać, że tutejsza mniejszość to wyłącznie Białorusini, chociaż kierunki osadnictwa, język i kultura wyraźnie wskazują na jej pochodzenie nie tylko białoruskie, ale i ukraińskie. Granicę między obiema grupami wyznacza Narew i południowe rubieże Puszczy Białowieskiej. Krystalizacja tożsamości ruskiej ludności Podlasia nastąpiła stosunkowo późno, a odgórne uznanie grupy za Białorusinów było korzystne z politycznego punktu widzenia. Rozwój ukraińskiej tożsamości między Bugiem a Narwią to kwestia ostatnich 20 lat. Obie nacje mają własne stowarzyszenia, czasopisma, prowadzą naukę języków w szkołach, programy w regionalnym radiu i telewizji. Być może podczas pobytu w Białowieży i wsiach okalających puszczę uda się usłyszeć rozmowy prowadzone gwarą i porównać miękką wymowę z okolic Siemianówki z odmienną melodią mieszkańców Dubicz Cerkiewnych.

Stoczek, trzecia z białowieskich wsi, to obecnie główna ulica miejscowości (gen. Waszkiewicza). Na 2,5-kilometrowej długości zabudowana jest przeważnie drewnianymi chatami. Z jednej strony (od wschodu) zamyka ją brama Parku Pałacowego, na drugim krańcu wznosi się kościół św. Teresy od Dzieciątka Jezus (1927-35). Okazała wieża kościoła nawiązuje do białej wieży, od której, jak chce jedna z hipotez, wzięła nazwę puszcza i miejscowość (zob. ramka Biała wieża). Wnętrze zdobi współczesna dekoracja związana z leśnym charakterem Białowieży. Na tyłach sąsiadującej z kościołem szkoły leśnej mieści się osiedle Zarządu Puszczy z końca XIX w., z głównym budynkiem dyrekcji (obecnie Zakład Lasów Naturalnych Instytutu Badawczego Leśnictwa). Całość otacza Park Dyrekcyjny.

W znacznym oddaleniu od centrum (ok. 2 km od kościoła) znajduje się dworzec kolejowy Białowieża Towarowa. Drewniany, stylowy budynek (1903) powstał na końcowym odcinku torów ułożonych specjalnie na przyjazd cara Mikołaja II. Dziś kolej nie działa, sam obiekt jest natomiast znakomitym przykładem zagospodarowania zabytku. Mieści się tu restauracja Carska, której wnętrza urządzono w stylu epoki: z salą carską, wielkim portretem Mikołaja II i trofeami myśliwskimi.

Od dworca Białowieża Towarowa warto przejść się na południe (czerwony szlak od ostatniego skrętu przed stacją lub dojazd drogą przez Podolany), do dawnej siedziby Nadleśnictwa Jagiellońskie (lata 20. XX w.). Główny budynek, w stylu szlacheckiej siedziby, mieści obecnie Ośrodek Edukacji Leśnej Jagiellońskie Nadleśnictwa Białowieża (tel.: +48 85 6812971; pn.-pt. 8.00-15.00; wstęp wolny). Wewnątrz eksponaty związane z leśnictwem i historią zagospodarowania puszczy.

Blisko Białowieży znajduje się też Skansen Sioło Budy (Budy 41, tel.: +48 85 6812978, e-mail: siolobudy@o2.pl, http://www.siolobudy.pl; IV-IX codz. 10.00-17.00; 5 zł, grupy powinny termin zwiedzania uzgodnić wcześniej). Autentyczne, przeniesione gospodarstwo z 1. poł. XIX w. składa się z chaty (1836; czynny drewniany komin), chlewika, stodoły, wozowni, studni z żurawiem, brogu na siano. Całość otacza ogrodzenie z płotu tykowego. Po skansenie oprowadza Maria Niczyporuk (oprowadzanie w cenie wstępu), osoba wyjątkowa, która znajomość eksponatów wyniosła z rodzinnego domu. Sioło Budy to także pensjonat, karczma z lokalną kuchnią (zob. Noclegi i Gastronomia), galeria sztuki ludowej oraz ruska bania, czyli sauna.

Przy skrzyżowaniu szos Białowieża - Hajnówka i Budy - Czerlonka leży niewielka osada, Zwierzyniec. W czasach ostatnich carów mieszkał tu Wielki Łowczy puszczy Józef Newerly, dziadek pisarza Igora Newerlego (który notabene tu się urodził). W XIX w. w osadzie, na pamiątkę polowania Aleksandra II z 1860 r., postawiono wykonany ze spiżu pomnik żubra. Podczas I wojny światowej figura znalazła się w Moskwie, skąd powróciła do Polski, ale... do Warszawy. Żubr stanął na dziedzińcu Zamku Królewskiego, a że wyglądał tam co najmniej dziwnie, prezydent Ignacy Mościcki przeniósł go do swojej letniej rezydencji w Spale, gdzie stoi do dziś. Zwierzyniec natomiast zdobi kopia spiżowego żubra. Niestety, z plastiku i pusta w środku.

Szlakiem sześcioramiennego krzyża

Okolice Puszczy Białowieskiej to kraina urokliwych, drewnianych cerkwi prawosławnych pochodzących na ogół z XVIII i XIX w. Za najpiękniejszą uchodzi cerkiew w nadnarwiańskich Puchłach (1913-19). Ciekawe są również świątynie w Kuraszewie, Werstoku i Zubaczach, na południe od puszczy, czy też w Narwi, Łosince i Juszkowym Grodzie, na północ. Kilka drewnianych cerkwi stoi w Bielsku Podlaskim (26 km na zachód  od Hajnówki). Wędrując po okolicy, warto odwiedzać cerkiewki wzniesione nieco na uboczu. Choć mniej okazałe architektonicznie, zachwycają pięknem wnętrz.

Na Białostocczyźnie jest również kilka źródeł o cudownej mocy, np. Krynoczka koło Hajnówki czy Pietraszki koło Ryboł. Część z nich znajduje się w odludnych uroczyskach.

Hajnówka

Większość osób odwiedza niewielkie miasteczko tylko przejazdem, w drodze do Białowieży i parku narodowego. Trudno się dziwić - rozwój Hajnówki (od 1950 r. miasta) wiąże się z przemysłem drzewnym, którego zręby stworzyli Niemcy podczas I wojny światowej. Zabudowa jest więc nowa i pozbawiona ciekawszych obiektów. Z jednym wyjątkiem - prawosławnym soborem Świętej Trójcy (ul. ks. Dziewiatowskiego 15), jedną z trzech współczesnych cerkwi miasta. To wyjątkowo udany i niebanalny przykład architektury sakralnej ostatnich dziesięcioleci. Ogromna, a przy tym piękna, dwupoziomowa cerkiew pochodzi z 1982 r. (choć prace wykończeniowe wewnątrz trwały jeszcze kilka kolejnych lat). Wnętrze zdobią wspaniałe polichromie ilustrujące sceny z Nowego Testamentu. Interesujący jest też ikonostas z misternie wykonanymi ceramicznymi obramieniami ikon i drzwi. Wizytę w cerkwi warto zaplanować na maj, kiedy w Hajnówce odbywają się międzynarodowy festiwal Hajnowskie Dni Muzyki Cerkiewnej (tel.: +48 85 8734723, http://www.festiwal.cerkiew.pl; wstęp na przesłuchania wolny, jednak w cerkwi jest wówczas tłoczno, dobre nagłośnienie pozwala słuchać koncertów na zewnątrz).

Będąc w Hajnówce, warto odwiedzić Muzeum i Ośrodek Kultury Białoruskiej(ul. 3 Maja 42, tel.: +48 85 6823016, e-mail: belmuzeum@poczta.onet.pl, http://www.belmuzeum.fm.interia.pl; pn.-pt. 8.00-16.00, sb. i nd. 12.00-17.00; 2 zł), które gromadzi przedmioty związane z etnografią regionu. Większość eksponatów (meble, sprzęt gospodarczy, stroje ludowe, archiwalne fotografie) podarowała placówce okoliczna ludność. Wystawy czasowe dotyczą najczęściej kultury białoruskiej, obejmując m.in. twórczość lokalnych artystów.

Interesujące jest też prywatne Muzeum Kowalstwa i Ślusarstwa (ul. Lipowa 1, tel.: +48 85 6822564; zwiedzanie po uzgodnieniu telefonicznym; normalny/ulgowy 4/2 zł), które mieści się w kuźni z 1927 r. W zbiorach są m.in.: narzędzia, wyroby i urządzenia kowalskie, modele urządzeń do wytopu żelaza. W kuźni przy muzeum wciąż odkuwa się pamiątkowe podkowy.

Turystyczną atrakcją jest przejazd kolejką wąskotorową z Hajnówki na południe do Topiła (niewielka osada nad sztucznym zbiornikiem wodnym służącym dawniej do magazynowania drewna, wzdłuż trasy ścieżka edukacyjna nadleśnictwa Hajnówka) lub na północny-wschód do przystanku Postołowo. Trasa zaczyna się na wschodnich obrzeżach Hajnówki (dojazd ul. Celną ok. 800 m, tel.: +48 85 6822689, e-mail: kolejki_lesne@wp.pl, VII-IX przejazdy dla turystów indywidualnych wt., czw. i sb. 10.00; normalny/ulgowy 20/10 zł, pies, rower 5 zł, wynajęcie kolejki dla grupy ok. 1 tys. zł) przy miniskansenie kolejki. Turyści jadą otwartymi bądź zamkniętymi wagonami ciągniętymi przez motowóz. Wycieczka do Topiła (12 km) zajmuje ok. 3 godz. (w tym postój na miejscu 1 godz.), ale jest organizowana jeśli zbierze się co najmniej 40 chętnych. W przeciwnym razie realizowany jest krótszy przejazd do Postołowa (6 km; 2 godz., w tym postój 1 godz.).

W pobliżu Hajnówki (3 km w stronę Białowieży) znajduje się Krynoczka, cudowne źródło, miejsce kultu prawosławnych. Stoi tu drewniana cerkiew św. Braci Machabeuszów z 1848 r. i znacznie młodsza kapliczka zbudowana nad studnią z wodą o uzdrawiającej mocy. Co roku na 2. i 3. dzień Trojcy (Pięćdziesiątnica, ruchome święto przypadające 50 dni po Zmartwychwstaniu), jednego z ważniejszych świąt prawosławia, przybywają do Krynoczki pielgrzymi, a chorzy przecierają chusteczką zmoczoną w cudownej wodzie chore miejsca.

Kraina otwartych okiennic

Puszcza Białowieska należy do tych regionów, w których dominuje budownictwo drewniane. Drewniane są wiejskie chaty, stodoły, spichlerze, świątynie i dworce kolejowe... Kraina otwartych okiennic - nazwa projektu zachowania krajobrazu kulturowego doliny Narwi sąsiadującej z Puszczą Białowieską - przyjęła się jako określenie grupy nadnarwiańskich wsi, w których przetrwało najwięcej przykładów charakterystycznych zdobień drewnianych domów. 32 km od Hajnówki, przy trasie do Białegostoku, leży słynna Trześcianka, wieś z piękną drewnianą zabudową. Wyjątkowy koloryt mają też położone nieco na uboczu Soce i Puchły. Przybyszów urzeka dekoracyjna snycerka w formie nad- i podokienników, okiennic, wiatrownic, narożnic i ozdobnego szalowania szczytów. W detalach zdobniczych upatruje się wpływów rosyjskich, które miejscowi stolarze przywieźli z bieżeństwa (mało znana, przymusowa fala migracji ludności prawosławnej w obliczu frontu w 1915 r.).

Puszcza Białowieska

Kompleks leśny rozciągający się na wschodnich rubieżach Polski (i zachodnich Białorusi) jest miejscem fascynującym. To jedna z najbardziej znanych przyrodniczych atrakcji Europy i jedyny w Polsce obiekt przyrodniczy umieszczony na Liście Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO. Pozostałość pierwotnych lasów, które niegdyś pokrywały europejskie niziny, rangą przyrównuje się do Wawelu.

Choć Puszcza Białowieska nie jest największym kompleksem leśnym Polski, a w XIX w. pocięła ją siatka regularnych linii oddziałowych, przyrodnicy nie mają wątpliwości, co do jej wyjątkowej rangi. Fenomen puszczy wiąże się z tym, że jest to ostatni w Europie nizinny las mieszany o pierwotnym charakterze. Lasy tego typu, porastające żyzne siedliska, w pierwszej kolejności ulegały przekształcaniu w grunty rolne. Mimo dość silnej eksploatacji w przeszłości ocenia się, że ok. 10% puszczańskich uroczysk ma wciąż naturalny charakter.

Białowieski Park Narodowy

Jądrem puszczy, jej najcenniejszym fragmentem, jest Białowieski Park Narodowy. Liczy 10 502 ha, w tym enklawy rezerwatów żubrów (pokazowy i hodowlany) oraz Park Pałacowy w Białowieży. Zasadniczy kompleks parku składa się z dwóch części: obszaru ochrony ścisłej (zwyczajowa nazwa „rezerwat ścisły"), czyli najstarszej części parku chronionej od 1921 r., i obszaru ochronnego Hwoźna, dołączonego w 1996 r.

Rezerwat ścisły (4747 ha) przylega od północy do polany białowieskiej, zamykają go doliny Narewki i Hwoźnej oraz granica państwa. Działalność człowieka ogranicza się w nim do badań naukowych. Imponuje tu wielka liczba drzew o pomnikowych rozmiarach, liczne wykroty oraz powalone siłami natury pnie, jakich nie spotkamy w lasach zagospodarowanych. Bogactwo szaty roślinnej (w całej puszczy zarejestrowano ponad 1000 gatunków roślin naczyniowych), ogromna różnorodność grzybów (przeszło 1600 gatunków) i przedstawiciele fauny, których występowanie ściśle wiąże się z rozległymi kompleksami lasów pierwotnych to kolejne cechy wyróżniające te tereny spośród innych w Europie. W puszczy żyją wilki i rysie, wiele wyjątkowych gatunków ptaków (gniazduje 178 gatunków) oraz żubry, których stado liczy ponad 400 osobników.

Tętno pierwotnej puszczy najlepiej wyczuwa się na trasie turystycznej do Dębu Jagiełły (3,5 km w jedną stronę, ok. 3 godz.). Ponieważ jednak trasa wiedzie przez rezerwat ścisły, wejścia są możliwe wyłącznie w grupach z licencjonowanym przewodnikiem (pieszo lub, po uzyskaniu zgody dyrektora parku, rowerem albo zaprzęgiem konnym, do 20 osób w grupie, w sezonie, a szczególnie w długie weekendy, wskazana rezerwacja; normalny/ulgowy 6/3 zł, wjazd rowerem 4 zł, przewodnik ok. 120 zł/grupa). Do rezerwatu ścisłego wchodzi się przez okazałą dębową bramę (1930), zaprojektowaną w stylu zakopiańskim i postawioną bez użycia gwoździ. Północną, nowszą część parku, można zwiedzać bez przewodnika (wstęp wolny), poruszając się wyłącznie po znakowanych trasach (zob. ramka).

Szlaki obszaru ochronnego Hwoźna

Na terenie obszaru ochronnego Hwoźna wyznakowano trzy szlaki piesze:

Szlak Wokół Uroczyska Głuszec (czerwony; 5,5 km) - pętla wokół rezerwatu Głuszec (od 2005 r. jako obszar ochrony ścisłej), start Masiewo I (Stare); na trasie torfowiska wysokie borów bagiennych, miniskansen kolejki leśnej. 

Wilczy Szlak (zielony; 11,5 km) - na teren parku wkracza przy Kosym Moście; na trasie mszar sosnowy i podmokłe olsy.

Carska Tropina (czarny; 4 km) - łączy Wilczy Szlak ze szlakiem niebieskim biegnącym wzdłuż zachodniej granicy parku; na trasie wieża widokowa nad Narewką.

Biegną tu również dwa szlaki rowerowe (oba startują z Narewki).

- zielony (36 km, w tym 12 km po parku) - pokrywa się w dużej mierze z zielonym szlakiem pieszym.

- czarny (9 km, w tym 2 km po parku) - prowadzi przez tzw. Paliska, uroczysko z dobrze zachowanymi borami sosnowymi, sosnowo-świerkowymi i borem bagiennym.

Kilkudniowa wizyta może okazać się za krótka na spotkanie na szlaku rogatego króla puszczy. Żubry, ale też koniki polskie, jelenie, sarny, dziki, żubronie (potężna krzyżówka żubra i krowy), wilka oraz rysia, da się jednak zobaczyć w Rezerwacie Pokazowym Żubrów, czyli ogrodzonym zwierzyńcu (15 IV-15 X codz. 9.00-17.00, 16 X-14 IV wt.-nd. 8.00-16.00; normalny/ulgowy 6/3 zł, rower dodatkowe 3 zł). Można do niego dojechać samochodem (zjazd z szosy Hajnówka - Białowieża 3 km przed Białowieżą) lub dotrzeć pieszo po Żebrach Żubra. Te ostatnie to nic innego jak specjalnie wytyczona ścieżka biegnąca na znacznym odcinku po drewnianych kładkach i mostkach przez podmokłe olsy i bory (start na skraju lasu przy drodze z Białowieży do Pogorzelec). Szczególnie malowniczo szlak ten wygląda wiosną, choć przyjemność psują nieco wszechobecne wówczas komary (od poł. V). Powrót warto zaplanować ścieżką edukacyjną Puszczańskie Drzewa, wzdłuż której ustawiono tablice opisujące spotykane gatunki drzew i krzewów (długość całej trasy z parkingu przy punkcie informacji turystycznej 9 km, nie licząc spaceru po rezerwacie pokazowym).