STUDIA KULTUROWE

Dostępne w wersji pełnej

Janinie Wyrzykowskiej

za ciekawość tego i innych światów

Wstęp

Dlaczego apokalipsa? Dlaczego zimna wojna i świat postnuklearny? Skąd taki temat? Odpowiedź jest prosta, a zarazem osobista – mam to od dziecka. Noszę wciąż w pamięci scenę z wakacji, po których miałem iść do pierwszej klasy podstawówki. Do dyspozycji był wielki ogród, wokół góry. Ja razem z towarzyszką zabaw wolałem podglądać. Dorośli zebrali się w salonie, ktoś przywiózł magiczne pudełko – wideo. Poinformowali maluczkich, że to nie dla nas, że bajki będą potem, teraz film dla dorosłych, i zamknęli za sobą drzwi. Ostrzeżenie zadziałało jak wabik. Cichutko wślizgnęliśmy się do domu i zakradliśmy do przedpokoju, tak żeby widzieć choć fragment ekranu. Ujrzałem okrutną scenę. Pod niebem przeszywanym wielobarwnymi piorunami wielki, zmutowany skorpion pochłaniał żywcem piękną kobietę. Potem była mowa o radioaktywnych strefach i trzeciej wojnie światowej. Zgroza. Podglądanie przerwali wściekli dorośli, ale obraz kobiety zjadanej przez potwora wrył mi się w pamięć podczas zapalenia oskrzeli, którego nabawiłem się kilka dni później. Skorpion wracał w gorączkowych majakach. Dopiero po kilkunastu latach rozwiązałem zagadkę podglądanego filmu – była to Aleja potępionych¹, ekranizacja postapokaliptycznej powieści Rogera Zelaznego², a pani zjadana przez mutanta okazała się jedynie sklepowym manekinem.

Kolejny impuls do zainteresowania się tematem dał mi wuj. Fanatyk przepowiedni prześladujący mnie, dwunastoletniego wtedy dzieciaka, wizjami Nostradamusa. Pewnego dnia pojawił się z gazetą w rękach i pokazując pierwszą stronę, niemal z radością krzyczał: „Zaczęło się!”. Na dużym zdjęciu widać było żołnierzy w pustynnym krajobrazie, a nagłówek ogłaszał rozpoczęcie wojny w Zatoce Perskiej, jej pierwszej odsłony³. Widok ten nie pozwolił mi zapomnieć o trybach apokalipsy, które obracały się gdzieś w dalekim kraju.

Od tamtego czasu ilekroć przyglądam się tragicznym wydarzeniom o historycznym znaczeniu, przede wszystkim stawiam na racjonalność ich interpretacji, ale w tle mam apokaliptyczne porównania. Myślę, że podobnie czuje się wielu mieszkańców naszego globu. A zimna wojna? Dzieciństwo spędzone w opozycyjnej rodzinie przyniosło kilka podsłuchanych rozmów, które układały się w obraz zniewolonego świata na krawędzi zagłady.

Podjęcie takiego właśnie tematu ma na celu nie tylko jego zgłębienie, ale też odczarowanie apokaliptycznego lęku, oswojenie się z nim jako wątkiem w kulturze popularnej⁴, który powraca, ilekroć ludzkość czuje się zagrożona. Świadomie wybrałem formę eseju, stawiając sobie za cel reinterpretację apokaliptycznych wątków we współczesnej kulturze.

***

Apokalipsa św. Jana należy do grupy tekstów profetycznych. Jak zauważył Jerzy Stempowski w Eseju dla Kassandry, w spadku po świecie antycznym dostaliśmy dwie koncepcje wróżb i przepowiedni: „jedną opartą na wierze w potęgi nadprzyrodzone różnych stopni i rodzajów, mające dostęp do spraw przyszłych i gotowe za niewielką opłatą udzielić zainteresowanym użytecznych wskazówek; drugą racjonalistyczną, opartą na obliczalności procesów natury i naszej domniemanej zdolności przewidywania skutków mogących wyniknąć z czynów i sytuacji” ⁵.

Tekst św. Jana należy co prawda do pierwszej grupy, ale bywał inspiracją dla wielu uzbrojonych w pióro prognostyków. Niezaprzeczalnie Apokalipsa jest proroctwem dotyczącym czasów ostatecznych, które najbardziej wpływa na kulturę popularną. Jak się niebawem przekonamy, apokaliptyczne idee mają pośredni wpływ nie tylko na nasze wyobrażenia dotyczące świata postnuklearnego, ale i całkiem realne prognozy dotyczące rozwoju technologii.

Poniższej książce starałem się narzucić formę niepozbawionego systematyki eseju. Podział Stempowskiego, mimo że użyteczny, wydał mi się zbyt ogólny, dlatego mając go w pamięci, zdecydowałem się sięgnąć do książki, która już samym tytułem pasowała do podjętych przeze mnie rozważań, a więc do Końca ludzkości Christiana Godina⁶. Koncepcja tego autora posłużyła za szkielet mojej książki, w związku z czym wyłożę ją na wstępie. Uważał on, że towarzysząca ludzkości od wieków wiara w apokalipsę przeżywała tylko krótkie załamanie przez okres od Kanta do Hiroszimy (udowodnimy, że w niektórych rejonach świata wizja ta nawet wtedy rosła w siłę). To właśnie Kant pod koniec XVIII wieku stwierdził, że idea końca wszystkiego nie pochodzi z refleksji nad fizycznym biegiem rzeczy tego świata. Zachwyt nad racjonalnym podejściem do losów ludzkości zakończył się 6 sierpnia 1945 roku pierwszym atomowym wybuchem w Hiroszimie. Unaocznił on, że „człowiek jest już w posiadaniu środków, których siła może zniszczyć jego samego i całość gatunku ludzkiego poprzez użycie osiągnięć nauki, czyli osiągnięć ludzkiej inteligencji. [...] wybuch atomowy jest następstwem dwóch absolutnych katastrof politycznych, mianowicie totalitaryzmu i wojny światowej. Ich możliwości eksterminacyjne nie mają sobie równych w całej historii. W konsekwencji tego powróciła myśl apokaliptyczna” ⁷.

Godin zajął się tematem i podzielił wszystkie apokalipsy wieszczące (całkowitą lub częściową) zagładę ludzkości na cztery grupy: apokalipsy religijne, techniczne, polityczne i naturalne⁸. Oczywiście w niniejszej książce podział ten odrobinę się rozmywa. Dlaczego? O ile dosyć łatwo jest opisać apokalipsy religijne (odniosę się głównie do Apokalipsy świętego Jana, wierzeń żydowskich i islamskich), to kiedy sięgniemy do jakiegokolwiek tekstu o tematyce postnuklearnej, mieszają się w nim różne formy Godinowskiej ostateczności. Apokalipsy techniczne odwołują się do politycznych, najczęściej czerpiąc z nich zalążek globalnych działań, polityczne zaś swoje ideologiczne źródła mają w religijnych. Apokalipsy naturalne przenikają prawie wszystkie pozostałe, bo nawet jeśli koniec świata będzie wynikiem ludzkich działań, to zniszczenie dotknie także inne formy życia. Starałem się podzielić tekst tak, aby poszczególne apokalipsy były wyraźnie zarysowane, jednak granice między nimi będą terenem niezwykle kreatywnego nakładania się stref wpływów.

Koncepcję Godina uzupełniłbym jeszcze o piątą, „apokalipsę indywidualną”, która pojawia się w czterech pozostałych i czeka każdego z nas, niezależnie od czasu, w jakim żyjemy. To ją miał na myśli Izydor z Sewilli, pisząc w VII wieku: „Człowiek nie może objąć swoim umysłem czasu, który pozostaje światu. Niech więc każdy myśli o swoim zgonie; ponieważ chwila, w której opuszcza on ten świat, jest dla niego końcem świata” ⁹.

***

Współczesna kultura popularna bardzo często nawiązuje do tematów postnuklearnych, a jej autorom zdarzały się niemal prorocze przypadki. Na przykład w marcu 1944 roku „Astounding Science Fiction” wydał drukiem nowelę Cleve’a Cartmilla pod tytułem Deadline, w której autor dosyć precyzyjnie opisuje bombę zawdzięczającą olbrzymią siłę zniszczenia rozszczepieniu atomu. Pisarzowi natychmiast wizytę złożyły amerykańskie tajne służby i dopiero po długim przesłuchaniu uwierzyły, że inspirował się on informacjami ogólnie dostępnymi w czasopismach naukowych. Jakież musiało być zdziwienie przyjaciół Cartmilla, kiedy kilkanaście miesięcy później zrzucono pierwszą bombę atomową, a autor opowiadania mógł powiedzieć: „A nie mówiłem?”.

Starałem się nie ograniczać jedynie do literatury i filmu, choć są to formy przekazu, które wyjątkowo obrodziły w utwory apokaliptyczne, dlatego to właśnie one będą tu przeważały.

Na początku zimnej wojny William Faulkner, odbierając Nagrodę Nobla z literatury, mówił o przyszłości powieści. Zaniepokojony uporczywością, z jaką nowe lęki jądrowego zatracenia odcisnęły się we współczesnej wyobraźni, martwił się tym, że prawdziwy temat literatury, „problemy ludzkiego serca w konflikcie z samym sobą”, zostanie zapomniany. A czterdzieści lat później, pod koniec zimnej wojny, Martin Amis skomentował z zainteresowaniem i zdziwieniem, „jak mało (literatura) głównego nurtu ma do powiedzenia o naszym nuklearnym przeznaczeniu” ¹⁰.

Słowa obu pisarzy przytacza Daniela Cordle w swojej pracy o nuklearnych lękach w literaturze postmodernistycznej Stanów Zjednoczonych. Doskonale opisują one stosunek pisarzy głównego nurtu do tego zagadnienia. Na szczęście temat podjęli twórcy okupujący gatunek fantastyczny. Większość z nich przepuściła go przez dawno zużyte klisze fabularne, ale znaleźli się i tacy (będziemy się do nich odnosić), których stać było na wzniesienie się ponad produkcje typowe dla getta science fiction. Podobnie było też w filmie, przy czym tutaj łatwiej znieść mierne utwory przemycające interesujące nas wątki. Ale kino zimnej wojny (i następujące po nim) porusza apokaliptyczny temat nie tylko w tak popularnym gatunku, jak fantastyka. Jerome F. Shapiro, autor książki Atomic Bomb Cinema, twierdzi, że „Bomba manifestuje swoją obecność w hollywoodzkich produkcjach w różnorodny sposób – jako bronie nuklearne, opad radioaktywny, zatrucie toksyczne, terroryzm oraz niepokoje, które one wywołują. Obrazy i aluzje do bomby odnaleźć można w prawie każdym gatunku filmowym, począwszy od kojarzących się z nią kina wojennego i science fiction, a skończywszy na mniej oczywistych, takich jak komedie, melodramaty i westerny. Są nawet produkcje, które mieszają gatunki, takie jak musical/komedia i science fiction” ¹¹.

Pisząc esej, nie chciałem skupić się jedynie na opracowaniu tematu, zależało mi na opisaniu genezy nurtu postnuklearnej fantastyki oraz wpływu, jaki na kulturę popularną i jej fantastyczną niszę gatunkową wywarły apokaliptyczne idee i zimna wojna. Opowiem też o o zagrożeniach, przed którymi przestrzegają autorzy świadomi apokaliptycznych prądów przepływających przez tkankę kultury.

Już na samym początku chciałbym zwrócić uwagę na fakt, że oddziaływanie apokalipsy i zimnej wojny na ludzkie zachowanie nie należy do zjawisk rzadkich. Analogicznie funkcjonuje folklor, podobnymi tropami podążały reakcje na utopie wielkich filozofów. Wiek XIX przyniósł liczne legendy utopijne w Rosji, a najbardziej spontaniczne ruchy potrafiły wyludnić całe wsie, których mieszkańcy ruszali w drogę za mesjanistycznym przybyszem znikąd. Tropieniem podobnych wątków pomiędzy XIV a XVIII wiekiem zajął się na przykład Jean Delumeau w swojej pracy Strach w kulturze Zachodu¹². Z nastaniem „medialnych świąt” możemy jeszcze wyraźniej obserwować rozprzestrzenianie się katastroficznych nowin i przekształcanie ich w idee. Przypomina nam o tym Paul Virilio: „Za pośrednictwem obrazu telewizyjnego uczestniczyliśmy (na żywo) od końca minionego wieku w nieustannym jarmarku strachu, zwłaszcza od pojawienia się LIVE COVERAGE, bezpośredniej transmisji z miejsc kataklizmów i zamachów, które biją na głowę filmy katastroficzne” ¹³.

Wiek XXI otworzyła przecież tragedia 11 września, wielki spektakl medialny, którego skutki odcisnęły się na kulturze. Podobną sytuację na skalę narodową mieliśmy po kwietniowej tragedii w Smoleńsku, która zaczęła przeistaczać się w kult zmarłego prezydenta, widoczny w takich wydarzeniach, jak pogrzeb na Wawelu. Są to wątki, które często rozwijają się (lub znajdują ujście) w nowych ruchach religijnych, niejednokrotnie spokrewnionych z New Age.

Zapraszam na wycieczkę przez wieki, od protoplastów dzisiejszego człowieka, przez prymitywne plemiona, pierwszych chrześcijan, mroki średniowiecza aż do człowieka odczuwającego zimnowojenne lęki i dużo dalej – w postludzką przyszłość. Nie będzie to tylko podróż w czasie, ale też próba powiązania różnych idei, takich jak: apokaliptyczne proroctwa, ich millenarystyczne następstwa, pozytywistyczne marzenia, tysiącletnie królestwa, niepokojące nadzieje ekstropistów i „hipoteza Gai”. Przyjrzyjmy się apokaliptycznym snom z kilku różnych stron, sprawdźmy, jak wiele ze współczesnych idei ma swoje źródło właśnie w nich, a zimnowojenna zawierucha połączona z lękami końca świata i technologicznym postępem może nam przynieść całkiem nowe spojrzenie na człowieka.

***

Jest kilka osób, którym należą się moje podziękowania. Z profesorskiego grona za pomoc dziękuję Wojciechowi J. Burszcie za mistrzowską i koleżeńską opiekę, Rochowi Sulimie za pchnięcie do przekształcenia eseju w książkę i Krzysztofowi Kłosińskiemu za podtrzymywanie we mnie wiary, że warto poszukać ludzi nią zainteresowanych.

Wdzięczny jestem też przyjaciołom i Marcie Gogacz za ciche wsparcie.

Bez wymienionych osób książka uległaby zapewne apokalipsie zapomnienia w szufladzie mojego biurka.

Rozdział 1
Wojownicy i prorocy

Teraz mogę to panu śmiało powiedzieć. Należę do ludzi, którzy przeżyli koniec świata i trwają dalej! Nie każdemu pokoleniu to się trafia! Czy mam za to dziękować Bogu?! Oj, co za pytanie! Dziękuję, dziękuję, tylko już oszczędź mi, Boże, podobnych końców!

Julian Stryjkowski¹⁴

Kiedyś ludzie żyli otoczeni dwiema podstawowymi granicami: czasu i przestrzeni. Przestrzeń, ta dostępna jednostce, została już poznana i opisana. Nieznane przeniosło się w wymiar czasu, a że ludzie kochają wyznaczać sobie granice i tutaj znaleźli kres. Straszeni zimnowojennym zagrożeniem zaczęli wracać do apokaliptycznych opowieści, lubować się w kreśleniu granicy czasu, kresu cywilizacji, ludzkości lub znanego nam świata.

Zanim przejdziemy do ogólnych rozważań związanych z kulturą, przyjrzyjmy się najważniejszym elementom podjętego tu tematu: „wojnie” jako zjawisku wymyślonemu przez człowieka oraz jej dwudziestowiecznej innowacji: zimnej wojnie. Zwrócimy się również ku lękowi jako uczuciu nierozerwalnie związanemu z konfliktem. Potem przejdziemy do Janowej Apokalipsy i jej koligacji z wielkimi monoteistycznymi religiami. Nie zapomnimy też o Europejczykach, którzy przez całe wieki zarówno w zarazach, jak i okrągłych rocznicach widzieli znaki końca czasu.

Wojna i strach

Kres złego, początek dobra – marzenie każdego spokojnego człowieka już od zarania dziejów. Ale między tymi dwoma etapami, złym wczoraj i dziś a rajską przyszłością, rysuje się dosyć bolesna granica. Miejsce oczyszczenia, krótki etap próby, podczas którego ludzkość musi przelać krew. Apokalipsa, skrajne doświadczenie niosące wojnę i budzące strach. Zanim spojrzymy na proroctwa czasów ostatecznych, przyjrzyjmy się idącym przed nimi wojnie i lękowi. A skąd u nas potrzeba krwawej rywalizacji?

Odpowiedzi może nam dostarczyć spojrzenie w przeszłość człowieka i porównanie go do gatunków pokrewnych. Sprawę zbadał profesor David Livingston Smith, autor książki Najbardziej niebezpieczne zwierzę, który twierdzi, że „nasze wojny nie mają swojego odpowiednika w przyrodzie. Może poza światem mrówek, w którym dochodzi do śmiertelnych masowych starć, a nawet brania niewolników. To drugie praktykują niektóre gatunki tych owadów, napadając na obce mrowiska i porywając poczwarki. Wyklute z nich robotnice pracują na rzecz agresorów” ¹⁵.

Ale zdaniem Smitha, żeby lepiej zrozumieć ludzką skłonność do wojny, powinniśmy przyjrzeć się naszym najbliższym kuzynom – szympansom. Co prawda nie dochodzi u nich do starć dwóch dużych grup, ale agresji w innej postaci. Szympansice przywiązują się do konkretnego terytorium i od czasu do czasu grupa kilku osobników płci pięknej patroluje jego granice. Zdarzają się nawet wypady w głąb terenów zamieszkiwanych przez sąsiednią społeczność. Jeśli taka grupa napotka samotnego samca, atakuje go brutalnie, bijąc, gryząc i często doprowadzając do śmierci. Takie zachowanie szympansów po raz pierwszy zaobserwowała Jane Goodall w Parku Narodowym Gombe w Tanzanii w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku. Społeczność szympansów nazywana Kasakela doprowadziła tam do stopniowej eksterminacji sąsiedniej grupy Kahama. Co było powodem tych napaści? Oczywiście pożywienie, które okresowo jest trudno dostępne. Dlatego szympansy przywiązały się do swojego terytorium. Przez większość czasu, od momentu oddzielenia się naszej linii rodowej od szympansiej, czyli przez około 6 milionów lat, ludzie walczyli ze sobą w podobny sposób. Wojna to całkiem nowy wynalazek.

Skąd wiemy, że szympansie metody są podobne do tych, jakie stosowali nasi przodkowie? Dzięki obserwacji dzikich, żyjących do dziś, plemion łowców-zbieraczy. Według większości badaczy dobrze pokazują one to, jak żyli nasi protoplaści. Wspomniane plemiona nie prowadzą między sobą zbiorowych walk, stosują metody skierowane przeciw jednostkom, podobne do szympansich rajdów. Jednak tutaj pojawia się pewna innowacja – ludzie w czasie tych najazdów zabijają dzieci należące do obcej społeczności oraz gwałcą i porywają kobiety wroga. Wybór wojny podjazdowej zamiast otwartego starcia wynika tu z tego, że wojna masowa byłaby bardziej ryzykowna i mniej skuteczna – o wiele łatwiej dopaść pojedyncze i bezbronne jednostki. Odsetek zgonów w wyniku takich rajdów jest olbrzymi. Wśród mężczyzn z plemienia Yanomamö z puszczy amazońskiej sięga 37%, a Indianie Jivaro z pogranicza Peru i Ekwadoru tracą aż 59% męskiej populacji. Carl Ember z Yale University obliczył, że 64% tych społeczności przynajmniej raz na dwa lata dokonuje takich mordów na sąsiadach.

W obliczeniach najdalej posunął się profesor Lawrence Keeley, który wyliczył, że gdyby podobne straty miała ponieść ludzkość w wyniku wojen prowadzonych przez cały XX wiek, zamiast kilkudziesięciu milionów zginęłyby aż dwa miliardy ludzi. Wniosek może nie jest pocieszający, ale współczesne wojny wyglądają na pokojowy postęp, a zimnowojenne zawieszenie wymuszone równowagą arsenałów to niemal militarne wakacje. „Przekonanie, iż to cywilizacja zepsuła człowieka, bo kiedyś żył on w harmonii z przyrodą i był pokojowo nastawiony wobec bliźnich, jest po prostu fałszywe” ¹⁶ – twierdzi profesor Smith.

Dzisiejszy sposób prowadzenia wojen zapoczątkowała rewolucja neolityczna. Zaczęła się ona około 10 tysięcy lat temu, kiedy to łowcy-zbieracze zmienili tryb życia na osiadły i zaczęli zajmować się rolnictwem. Militarną zmianę wymusiła potrzeba magazynowania żywności w jednym miejscu i obrony terenów uprawnych. Pojawiało się coraz więcej osad, na które napadali rządni bogactw agresorzy. Może właśnie przez nich powstały też pierwsze miasta, w których chroniły się coraz liczniejsze grupy ludzi. Pewne jest to, że 3 tysiące lat temu w Mezopotamii obronne osady stały się już bardzo liczne. Głównie dlatego możemy przypuszczać, że starcia całych armii na polach bitewnych stały się normą zaledwie kilka tysięcy lat temu. Dodajmy, że pierwszy podręcznik sztuki wojennej napisał chiński myśliciel Sun Zi 2,4 tysiąca lat temu.

Wracając do wspólnego dla szympansów i ludzi przywiązania do terytorium, zdaniem Smitha jego skutkiem są typowo ludzkie cechy ksenofobii i etnocentryzmu. „Dzięki pojawieniu się takich pojęć, jak ojczyzna, naród czy wspólnota religijna, jawiących się dla nas jako realnie istniejące byty, konflikty nabrały wymiaru ideologicznego. Zaogniły również podziały wewnątrz ludzkich społeczności, ponieważ możemy się w rozmaity sposób identyfikować, choćby jako fani jakiegoś klubu sportowego – twierdzi nasz przewodnik po mrokach ludzkiej natury. – Ale z czasem ta grupowa tożsamość zaczęła się rozmywać dzięki takim pojęciom jak »istota ludzka«, którą potrafimy dostrzec także w obcych. Nie przez przypadek w plemionach łowiecko-zbierackich pojecie »człowiek« odnosi się tylko do członków własnej społeczności. Obcy to »nieludzie«” ¹⁷. I dlatego propaganda wojenna stara się pozbawić przeciwnika atrybutów człowieczeństwa. Skrajnym tego przykładem są zwolennicy Hitlera, którzy w czasie drugiej wojny światowej opisywali Żydów jako podludzi. Natomiast Stany Zjednoczone w latach pięćdziesiątych rozpoczęły działalność propagandową opartą na podobnym odhumanizowaniu zimnowojennego wroga. W kulturze masowej zaczęli pojawiać się przedstawiciele pozaziemskich cywilizacji atakujący bezbronne amerykańskie miasteczka. Obcy kosmici symbolizowali tutaj całkiem ludzkich sowietów. Ale dehumanizacja postępuje nawet w języku wojskowym, który nie posługuje się określeniem „zabić ludzi”, a „wyeliminować zagrożenie” czy też „zniszczyć cel”. Propagandowe działanie ma również religia. Nawet pozornie pokojowo nastawione chrześcijaństwo prowokowało przecież wojny. Wezwania do zaniechania przemocy głoszone przez wielkie religie najczęściej dotyczą tylko członków własnej wspólnoty. Nawet biblijne przykazanie „Nie zabijaj” wynika ze współczesnego tłumaczenia i w oryginale brzmiało „Nie morduj”, co znaczyło – nie szkodź swoim. Symbolika religijna i związane z nią rytuały często skłaniają ludzi do czynów, jakich normalnie nie byliby w stanie dokonać. Smith na koniec wywiadu, jakiego udzielił „Polityce”, dodaje: „[...] wybuch kolejnego światowego konfliktu wydaje się zatem jak najbardziej możliwy – zasoby się kurczą, a ludzi ciągle przybywa. Z drugiej zaś strony rośnie nasza świadomość, odporność na propagandę. Trzymamy się też w szachu bronią masowej zagłady, która paradoksalnie spełnia rolę rozjemcy” ¹⁸.

„Trzymamy się w szachu bronią masowej zagłady” – brzmi jak motto na wizytówce zimnej wojny. Interesująca nas kultura postapokaliptyczna ma aż dwie matki. Pierwszą z nich jest (na co wskazuje imię dziecka) Apokalipsa i ludzka skłonność do myślenia o czasach ostatecznych, drugą – bardziej przyziemna, bo związana z polityką, zimna wojna. Najpierw przyjrzyjmy się współczesnej rodzicielce i temu, jak powstawał zimnowojenny strach.

Pięć lat po zakończeniu drugiej wojny światowej Europa dzieli się wzdłuż linii symbolicznie wyznaczonej już w 1946 roku przez Winstona Churchilla. Podczas przemówienia w Fulton w stanie Missouri brytyjski premier używa następujących słów: „od Szczecina nad Bałtykiem po Triest nad Adriatykiem żelazna kurtyna zapadła nad Kontynentem” ¹⁹. Pierwszym z serii kryzysów, jakie dotykają wtedy Europę, jest berliński most powietrzny. W 1949 roku powstaje NATO²⁰, które natychmiast znajduje sobie przeciwnika w Bloku Wschodnim. Sześć lat później Wschód wystawia swojego zawodnika – Układ Warszawski²¹. Skupione na Europie antagonizmy zimnej wojny zaczynają się odbijać w konfliktach całego globu: wybucha wojna w Korei²², a Mao Zedong staje na czele komunistycznych sił w niedawno proklamowanej Chińskiej Republice Ludowej. W tym gorącym okresie wzrasta znaczenie technologii jądrowej. Jej wykorzystanie w 1945 roku nie tylko przyspiesza koniec działań wojennych Stanów Zjednoczonych przeciwko Japonii, daje też światu obraz zniszczonej Hiroszimy. Do jego upowszechnienia przyczynił się John Hersey, którego reportaż poświęcony Hiroszimie zdominował wydanie „The New Yorkera” z 31 sierpnia 1946 roku (później był rozpowszechniany w przedrukach, jako gazetowy serial, słuchowisko radiowe oraz książka; zainspirował zapewne kilku pisarzy science fiction). W 1949 roku dochodzi do pierwszego udanego radzieckiego testu atomowego, a ponad rok później prezydent Truman każe zbudować jeszcze potężniejszą bombę wodorową.

W latach pięćdziesiątych powstają, najliczniej w Europie, antynuklearne grupy nacisku (takie jak CND²³ czy też bardziej radykalny Komitet 100²⁴). Do końca dekady zagrożenie jądrowe staje się dominującą cechą życia w świecie ogarniętym zimną wojną. Propaganda działa i w latach sześćdziesiątych obrazy testów nuklearnych kilkukrotnie pojawią się na okładce magazynu „Life” ²⁵. Budzi się też zainteresowanie wpływem eksplozji jądrowych na środowisko. Technologiczny wyścig ze Związkiem Radzieckim wywołuje w Stanach protesty przeciw „przewadze zbrojnej przeciwnika”, w 1960 roku wykorzystane przez Johna F. Kennedy’ego w wyborach prezydenckich²⁶.

W tym samym czasie pojawiła się strategia obustronnego zabezpieczenia przed zagładą²⁷. Absolutne zniszczenie staje się czynnikiem odstraszającym od bezpośredniej konfrontacji między Stanami Zjednoczonymi a Związkiem Radzieckim. Chociaż w okresie między kryzysem kubańskim (1962) a wczesnymi latami osiemdziesiątymi problemy nuklearne stają się mniej widoczne (głównie dlatego, że większość testów atomowych odbywała się w tajemnicy, a w centrum zainteresowań Amerykanów znalazły się takie kwestie, jak prawa obywatelskie i Wietnam), na początku lat sześćdziesiątych globalny konflikt jądrowy zapisuje się w publicznej wyobraźni jako prawdopodobny skutek zimnowojennych działań. Popularnym wizerunkiem tej wojny po obu stronach żelaznej kurtyny staje się kataklizm, który zniszczyłby cywilizację i być może położył kres ludzkiemu życiu na Ziemi²⁸. To właśnie ten wizerunek będzie tu powracał pod wieloma postaciami.

Dlaczego staramy się obrazy zniszczenia uczynić rozpoznawalnymi i powielamy je w setkach postnuklearnych historii? W każdym języku istnieje wiele określeń na uczucia takie, jak strach, groza czy trwoga. Zwykle dotyczą one bardzo osobistych przeżyć, w przypadku apokalipsy dotykają każdego z osobna i wszystkich razem. Uczucia te trudno zdefiniować, może właśnie dlatego zajmuje się nimi kultura.

„Na podstawie analogii zasadniczego schematu ruchowego można z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że reakcje lękowe występują w całym świecie zwierzęcym, nawet na najniższych szczeblach rozwoju filogenetycznego – twierdził Antoni Kępiński²⁹. – Gdy źdźbłem trawy podrażnimy jakiegoś owada, wywołamy u niego gwałtowne, chaotyczne ruchy ucieczkowe lub zastygniecie w bezruchu. Ten typ reakcji można też spotkać u człowieka w obliczu maksymalnego zagrożenia, prawdziwego lub urojonego” ³⁰.

Zarówno w świecie zwierzęcym, jak i w ludzkim zachowaniu możemy wyróżnić dwa wektory ruchowe będące reakcją lękową: „do” i „od” świata otaczającego. Kiedy pojawia się sygnał z zewnątrz, reagujemy zbliżeniem w pierwszym przypadku lub oddaleniem od źródła bodźca w drugim.

„Subiektywnym odpowiednikiem ruchu »do« świata otaczającego są uczucia pozytywne, przeżywane przez człowieka jako miłość, przyjaźń, tęsknota itd., a kierunku przeciwnego – uczucia negatywne, jak lęk, nienawiść, wrogość, pogarda itp. Antycypacja negatywna [...], mieści w sobie dwie możliwości: albo »ja zniszczę wrogi świat«, albo »sam przezeń zostanę zniszczony«” ³¹. Tutaj przychodzi na myśl spojrzenie ludzi na czasy ostateczne. Apokaliptyczny strach i idący za nim sposób myślenia dopuszczają przede wszystkim formę „zostanę zniszczony przez wrogi świat”. Ale wśród tych, którzy szerzyli apokaliptyczne wieści, popularny był brak zgody na zastaną rzeczywistość, pragnienie gruntownych zmian. Często byli oni dotknięci prześladowaniami (jak pierwsi chrześcijanie czekający na mające lada dzień nadejść królestwo Pana) lub biedą (jak uciekający do Nowego Świata koloniści, wśród których wielu niosło za ocean apokaliptyczne marzenia). Stąd niezgoda tych pokrzywdzonych na to, co daje im lub zabiera otoczenie, a ich reakcją było hasło „ja zniszczę wrogi świat” (choćby w teoretycznym wyznaniu wiary w rychłe nadejście czasów ostatecznych). Podział na reakcję „od” i „do” pozwala też zrozumieć nasze współczesne podejście do apokalipsy. Albo ją negujemy, uciekamy od myślenia o zbliżającej się zagładzie, albo staramy ugłaskać, zaprzyjaźnić z niepewną przyszłością, znaleźć plusy w skrajnej sytuacji lub zwyczajnie opisać i tym samym oswoić to, co nieuchronne. Takie zapewne myślenie przyświeca twórcom kultury tworzącym zarówno postnuklearną science fiction, jak i inne, mroczne wizje przyszłości. Chcą oni straszyć, przestrzegać, rysować możliwe scenariusze, ale też wrzucają do zrujnowanego świata szlachetne uczucia i moralne dylematy albo aktualne tematy z życia społecznego i polityki.

Skoro zapoznaliśmy się ze źródłami agresywnego nastawienia człowieka i mamy podstawową wiedzę na temat źródła zimnowojennych lęków, możemy przejść do niepewności, która dręczy naszą cywilizację od przynajmniej dwóch tysięcy lat. A jest nią pytanie bezpośrednio związane z napięciem zimnej wojny – kiedy nastąpi koniec świata, jaki znamy?

Wizje zagłady

Zanim zajmiemy się znaną nam apokalipsą, zerknijmy na chwilę w przeszłość przedchrześcijańską. Norman Cohn, autor pracy Kosmos, chaos i świat przyszły. Starożytne źródła wierzeń apokaliptycznych³², widzi w nowotestamentowych tekstach echa wierzeń zaratusztriańskich. Jego zdaniem w chrześcijańskich proroctwach „[...] starożytny mit o ataku sił chaosu na boski porządek i o zwycięstwie, które odnosi nad tymi siłami młody boski wojownik, został poddany zupełnie nowej interpretacji. Nie podejmując już wątku regularnie powtarzających się wydarzeń z czasów pierwotnych, został przekształcony w proroctwo o nadchodzącym królestwie – świecie odmienionym, na zawsze pozbawionym sił chaosu i zamieszkanym przez lud wybrany, w którym przemienione istoty ludzkie są na zawsze wolne od starzenia się, chorób i śmierci” ³³.

Tak właśnie, zdaniem Cohna, mit dotyczący czasów przeszłych został przeniesiony w przyszłość. Ale to nie cały jeszcze wkład Zaratusztry we współczesne nam religie monoteistyczne. Do około 1500 roku p.n.e. ludy tak od siebie różne, jak Egipcjanie, Sumerowie, Kanaanejczycy czy jeszcze niezniewoleni Izraelici, zgadzały się w podstawowej kwestii – na początku świat zorganizował i uporządkował bóg lub kilku bogów. Świat ów w swych podstawach był niezmienny. Bezpieczeństwo związane z żyznością uprawianej ziemi, zwycięstwem w walce i stabilnym społeczeństwem opartym na prawie było znakiem, dowodem istnienia porządku ustanowionego przez bogów. Porządkowi zagrażały złe siły, stale zsyłające na ludzi susze, powodzie, zarazy, despotycznych władców i wrogie ludy. Pojedynek pomiędzy kosmosem a chaosem otrzymywał tu wyraz symboliczny. Mniej więcej w okolicach 1500–1200 roku p.n.e. statyczny, choć targany niepokojem światopogląd przeszedł rewolucję, którą zawdzięczamy Zaratusztrze. Na nowo zinterpretował on irańską wersję mitu pojedynku kosmogonicznego. Jego zdaniem świat nie był statyczny ani wiecznie dręczony niepokojem, a (na skutek nieustających konfliktów) pozostając w wiecznym ruchu, zmierzał do stanu, w którym wszystkie konflikty wygasną. Przepowiadał nadejście czasu ostatecznej bitwy, podczas której najwyższy bóg razem ze swoimi nadprzyrodzonymi sprzymierzeńcami rozniesie w pył siły chaosu wspierane przez ludzkich stronników. Zło zostanie ostatecznie wyeliminowane, zapanuje absolutny porządek ustanowiony przez bogów. Zanikną niszczycielskie potrzeby fizyczne i cierpienie, społeczność zanurzy się w absolutnej jednomyślności, a świat stanie się miejscem bezpiecznym na wieki. Cohn uważa, że ta nieznana przed Zaratusztrą nadzieja wywarła wielki wpływ na niektóre ugrupowania żydowskie. Świadectwa tego znaleźć możemy w wybranych apokalipsach i pismach odnalezionych w Qumran, „przede wszystkim wpłynęła ona jednak na sektę Jezusa, pociągając za sobą nieobliczalne konsekwencje” ³⁴.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

Rozdział II
Apokalipsa – wiara i polityka

Atomowa puszka Pandory

Dostępne w wersji pełnej

Ocaleni chwalą pana

Dostępne w wersji pełnej

Sny o królestwie

Dostępne w wersji pełnej

Prorocy nowego świata

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział III
Postapokaliptyczny bohater, gatunek i estetyka

Na spalonej ziemi

Dostępne w wersji pełnej

Estetyczne odpadki

Dostępne w wersji pełnej

Legenda Stalkera

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział IV
Apokalipsy techniczne – człowiek, postęp, ewolucja?

Demon w maszynie

Dostępne w wersji pełnej

Cyfrowy nóż w plecach

Dostępne w wersji pełnej

Następny poziom?

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział V
Koniec naturalny – gniew Ziemi

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział VI
Cywilizacja – finisz czy przemiana?

Średniowiecze raz jeszcze?

Dostępne w wersji pełnej

Powracający lęk

Dostępne w wersji pełnej

Bibliografia

Internet

Dostępne w wersji pełnej

Filmografia

Dostępne w wersji pełnej

Gry

Dostępne w wersji pełnej

Literatura

Dostępne w wersji pełnej

Copyright by ASP w Warszawie – Instytut Badań Przestrzeni Publicznej i Wydawnictwo Naukowe Katedra 2012

Wszystkie prawa zastrzeżone

Publikacja częściowo dofinansowana z funduszy Instytutu Badań Przestrzeni Publicznej Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie

Projekt okładki: Anna M. Damasiewicz

ISBN 978-83-63434-99-1

Wydawnictwo Naukowe Katedra

http://wnkatedra.pl

email: redakcja@wnkatedra.pl

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl