Seria KONTINUUM

Podziękowania

Niniejsza publikacja nie mogłaby powstać, gdyby nie odbyła się konferencja (Po)Wolne jedzenie. Slow food, weganizm i inne ruchy żywieniowe w przestrzeni społeczno-kulturowej XXI wieku. Dziękuję zatem tym, bez których pomysł zorganizowania konferencji nie mógłby zostać zrealizowany, przede wszystkim Karolowi Jachymkowi za nieustanny entuzjazm i zapał.

W szczególny sposób dziękuję całej ekipie Against Gravity, pod wodzą Artura Liebharta, organizatorom Planete+ Doc Film Festival, za to, że zgodzili się, by konferencja odbyła się w ramach Festiwalu, zwłaszcza zaś Weronice Adamowskiej, Ani Desponds oraz Christianowi Filipowiczowi, którzy z niezwykłą życzliwością i wyrozumiałością wspierali nas organizacyjnie.

Aleksandra Drzał-Sierocka
Wstęp

W maju 2013 roku, w ramach dziesiątej edycji Planete+ Doc Film Festival, odbyła się konferencja (Po)Wolne jedzenie. Slow food, weganizm i inne ruchy żywieniowe w przestrzeni społeczno-kulturowej XXI wieku. Okazało się, że była ona odpowiedzią na skumulowaną potrzebę „przegadania” tematyki kulinarnej. Chęć udziału zgłosili nie tylko przedstawiciele rozmaitych dziedzin akademickich, ale też praktycy – kucharze i autorzy blogów kulinarnych. W konferencyjnych panelach i dyskusjach wzięło udział nadspodziewanie wielu uczestników. Wytworzyła się wyjątkowa kulinarno-naukowa atmosfera, smakowita, ale też momentami pikantna. Okazało się, że rozmowy o jedzeniu mogą być burzliwe, bo mówiąc o tym, co jemy (lub czego nie jemy), wyrażamy jednocześnie nasz światopogląd, zainteresowania, przyzwyczajenia, czyli szeroko rozumianą tożsamość. To, co i jak jemy, jest dowodem poczucia naszej wolności i niezależności albo właśnie przeciwnie – wyraża nasze zniewolenie w ramach społecznych i kulturowych norm i wartości.

Przygotowując niniejszą publikację, postanowiłam nieco rozszerzyć tematykę i włączyć do niej smaki, które – choć fascynujące – nie zmieściły się w ramach konferencyjnych rozważań. Zbiór otworzy jednak zapis debaty, która odbyła się w czasie konferencji. Mam nadzieję, że choć odrobinę przybliży ona tamtą atmosferę i jednocześnie stanowić będzie dobre wprowadzenie do dalszej części.

Książka podzielona została na trzy zasadnicze części o zróżnicowanej tematyce. Pierwsza – Jedzenie w (nie)świadomości – zawiera teksty, których autorzy podejmują refleksje nad funkcjami, jakie spełnia jedzenie w naszym codziennym życiu, oraz nad tym, na ile zdajemy sobie sprawę z wyjątkowego potencjału kulinariów w wyrażaniu i kreowaniu naszej tożsamości, systemu wartości itd. Joanna Mroczkowska zabiera nas na białostocką wieś, do domu Adama i Wali, by opowiedzieć o kulinarnej codzienności prowincji, ale też o wyrafinowanych „wojnach” kuchennych. Tekst Dominiki Potkańskiej zawiera wyniki badań, które przeprowadziła autorka wśród członków warszawskiej kooperatywy spożywczej. Ariel Modrzyk przedstawia „inną stronę” jedzenia. W swoim tekście podejmuje rozważania nad specyfiką marnotrawienia, próbując odpowiedzieć na – nieoczywiste, jak się okazuje – pytanie, czym ono jest i jakie są jego przyczyny. Parafrazując znane sformułowanie, można powiedzieć: pokaż mi, co marnujesz, a powiem ci, kim jesteś. Z kolei Agnieszka Długosz i Tomasz Trąbiński, jako praktycy tak zwanego uważnego jedzenia, opowiadają o tym sposobie jedzenia i wynikającym z niego określonym stylu życia.

Jednak kulinaria związane są nie tylko z czynnością spożywania, ale też oglądania i tworzenia. Dlatego druga część książki poświęcona jest Kontekstom wybranych reprezentacji jedzenia w kulturze współczesnej. Rozpocznie ją charakterystyczne „psssyt”, ponieważ Karol Jachymek odkręci butelkę z coca-colą i zabierze nas w świat PRL-owskiej przeszłości. Joanna Jeśman z kolei przedstawi kilka przykładów dzieł (?) sztuki, których twórcy bazują na kulinarnych doświadczeniach. Będzie to opowieść o twórczości, która ma zapach i która smakuje, choć otwarta pozostaje tu być może kwestia dobrego smaku. Kolejne trzy teksty dotyczą przestrzeni współczesnych mediów. Monika Sońta i Katarzyna Twardowska podejmują temat blogów kulinarnych. Pierwsza z autorek koncentruje się zwłaszcza na wyraźnej przemianie tego typu komunikatów, zmierzającej w kierunku profesjonalizacji. Z kolei drugi tekst zabiera nas niejako na „drugą stronę” kulinarnych blogów – daje nam możliwość poznania autorek, jako ramę rozważań proponując perspektywę gender studies. Część tę zamyka Agata Ciastoń, która dokonuje krótkiego przeglądu typów, form i cech charakterystycznych programów kulinarnych, wskazując jednocześnie kluczowe kierunki zmian tego typu telewizyjnych przekazów.

Trzecia część książki zabiera czytelnika w najmroczniejsze strefy kulinarnych doświadczeń. Od razu zatem ostrzegam, że tym razem nie jest smacznie i przyjemnie. Podjęte tu zostają bowiem rozważania nad tymi kontekstami jedzenia, które zwykle są pomijane jako wstydliwe, szokujące, wkraczające w przestrzeń tabu: głód, kanibalizm, wydalanie itd. Mateusz Skrzeczkowski zabiera nas w trudną i przygnębiającą wyprawę do świata lagrowego głodu i stawia odważne pytanie o możliwość (i sens) zachowania godności wobec granicznego doświadczenia. Radosław Muniak proponuje rozważania nad istotą kanibalizmu – w sensie kulturowym, społecznym i (jakże by inaczej) kulinarnym. Tom zamyka zaś tekst poświęcony trzem „niesmacznym” filmom. Jest tu zatem o obżarstwie i jego fizjologicznych konsekwencjach, o umieraniu przez (prze)jedzenie i o tym, jak jedzenie może stawać się narzędziem manipulacji i poniżenia.

Przygotowując i spożywając jedzenie, opowiadamy o sobie. Niektórzy kreują te opowieści świadomie, inni nie. Mam nadzieję, że lektura niniejszej książki będzie krokiem w kierunku pogłębiania świadomości kulinarnych sygnałów, jakie wysyłamy każdego dnia (i jakie do nas docierają, wysyłane prze innych). Jednak przede wszystkim chciałabym, by lektura przypominała dobry posiłek: pożywny, ale niezbyt ciężki, przyjemnie smaczny, ale z odrobiną ostrzejszych nut.

Jeść!
Kulturowe konteksty jedzenia (zapis debaty)

Niniejszy tekst jest zapisem fragmentów debaty pod tytułem Jeść! Kulturowe konteksty jedzenia, która odbyła się 13 maja 2013 roku w warszawskim kinie Iluzjon po filmie Historia ruchu Slow Food (2013, reż. Stefano Sardo), wyświetlonym w ramach sekcji Jedz lokalnie, myśl globalnie podczas dziesiątej edycji Planete+ Doc Film Festival. To właśnie do tego filmu w niektórych fragmentach odwołują się paneliści, jednak jego znajomość nie jest niezbędna, by zrozumieć ich punkty widzenia.

Spotkanie, ku zaskoczeniu wielu, za sprawą uczestniczącej w nim publiczności okazało się dość burzliwe, stając się dobitnym dowodem na to, jak bardzo ważnym aspektem naszego życia jest jedzenie. Spisując nagranie, zmuszona jednak byłam pominąć najgorętsze fragmenty, okazało się bowiem, że język pisany nie jest w stanie oddać tamtej atmosfery. Zapis ograniczy się zatem do wypowiedzi panelistów, którymi byli: Aleksandra Kleśta-Nawrocka (AK-N), Lucyna Zembowicz (LZ), Wiesław Godzic (WG) oraz Marta Dymek (MD)[1]. Dyskusję moderował Radosław Muniak (RM).

RM: Wydaje mi się, że w ciągu ostatnich 10–15 lat nastąpiła wyraźna zmiana. Jedzenie nie tylko wykroczyło poza swoją podstawową funkcję, jaką jest zaspokojenie głodu, ale też przekroczyło funkcję estetyczno-hedonistyczną, czyli dostarczanie smakowej przyjemności. Stało się ono narzędziem politycznym i ideologicznym. A może po prostu zawsze tak było?

AK-N: Jedzenie nie jest tylko czynnością biologiczną, fizjologiczną. W moich badaniach na przykład interesują mnie zwłaszcza historyczne konteksty kuchni. W XVII czy XVIII wieku jedzenie było istotnym czynnikiem różnicującym poszczególne warstwy społeczne. Historia pokazuje też wyraźnie, jak bardzo zmieniało się w czasie postrzeganie czegoś jako smaczne lub nie. Gdy mówimy o tradycji kulinarnej, nie akcentujemy przecież kwestii pożywności, ale rozmaite głębsze sensy.

RM: Zaskoczyło mnie, że w filmie pokazane było w gruncie rzeczy niewiele jedzenia. Dużo było za to ładunku ideologicznego. Na ile ruch Slow Food rzeczywiście możemy postrzegać w takich kategoriach?

LZ: Ten film to przede wszystkim biograficzna opowieść o twórcy ruchu Slow Food, Carlo Petrinim. Przedstawia fakty z jego życiorysu, których konsekwencją było powołanie do życia stowarzyszenia walczącego o ochronę lokalnych tradycji kulinarnych i prawa do dobrego smaku. Dla wielu Włochów jedzenie stanowi ważny element narodowej tożsamości. Petrini poszedł dalej i uczynił z niego narzędzie oporu przeciwko powszechnej industrializacji procesu powstawania żywności, narzędzie walki o społeczną zmianę. Fakt, że spotkał się z tak wielkim odzewem ludzi na całym świecie, to dowód na to, jak bardzo w ostatnich dekadach wzrosła rola jedzenia. W moim odczuciu film ukazał kulinaria również z innych perspektyw. Na przykład jako przyjemność – wynikającą ze wspólnego przebywania ze sobą przy stole, biesiadowania – czy jako czynnik określający naszą tożsamość.

WG: Myślę, że gdybyśmy wprost spróbowali przenieść idee włoskiego Slow Food na polski grunt, to pojawiłoby się wiele problemów. Na przykład jedną z tradycyjnych reguł dobrego wychowania w Polsce było zawsze, by nie rozmawiać w czasie posiłku. Ideałem było, by zjeść dość szybko, w ciszy zaspokoić głód. Nie było tu miejsca dla celebracji i powolności. Do specyfiki współczesnej kultury także zupełnie one nie pasują, choć z innych powodów. Coraz częściej jemy byle jak i byle gdzie, po prostu by szybko zaspokoić głód. Na ile więc idee Slow Food rzeczywiście mogą być zrealizowane w czasach kapitalizmu i pośpiechu? W moim przekonaniu Carlo Petrini chce robić coś więcej, niż tylko propagować dobre, zdrowe, ekologiczne jedzenie. On chce być rewolucjonistą. Tylko że jak pokazuje historia, wszystkie rewolucje polegały na zniszczeniu przyjemności; zakładało się w nich, że społeczne przyjemności są nieprawdziwe, sztuczne i należy je zniszczyć, żeby przywrócić porządek.

RM: W czasie projekcji liczyłem. Słowo „rewolucja” padło w filmie ponad 30 razy...

WG: Właśnie. Tymczasem wydaje się, że podstawowym hasłem slowfoodowej rewolucji jest „przyjemność”... Albo rewolucja, albo przyjemność. Albo może przyszedł czas na jakiś zupełnie nowy typ rewolucji, polegającej na osiągnięciu przyjemności? Jednak to samo w sobie brzmi jak absurd. Taka kulinarna rewolucja wydaje się możliwa tylko we Włoszech. Przecież właśnie za to kochamy Włochy, dlatego tam jeździmy, by się nacieszyć tamtejszą kuchnią i kulturą celebracji jedzenia. Dlatego też Slow Food postrzegam jednak jako typowo włoski ruch, którego założenia i idee wymagają istotnych modyfikacji przy próbie przenoszenia na inny grunt kulturowy.

MD: Dużo zostało powiedziane o przyjemności jedzenia. Ze swojej perspektywy – wegetarianki, weganki – za najważniejsze uważam jednak kwestie etyki, a nie estetyki. Wydaje mi się, że to właśnie etyka jest rodzajem pryzmatu, przez który wegetarianie i weganie postrzegają jedzenie.

RM: Akcentowanie przyjemności i celebracji sprawia, że zapominamy o kwestii wysiłku, który musimy podjąć, by stosować się do określonych reguł żywieniowych. Z drugiej strony, można odnieść wrażenie, że aby stosować się do idei Slow Food, trzeba albo mieć bardzo dużo pieniędzy – bo przecież ekologiczna żywność jest droższa od „zwykłej” – albo właśnie włożyć sporo wysiłku, by znaleźć określone produkty. A najczęściej niezbędne jest i jedno, i drugie. Czy aby to połączenie wysokich nakładów finansowych z wysiłkiem poszukiwań nie odbiera nam przyjemności z późniejszego jedzenia?

LZ: To zależy od podejścia. Możemy zatrzymać się na poziomie trendu czy „lansu” na dobre jedzenie. Albo szukać dobrej jakości produktów, bo jesteśmy świadomi szkód, jakie dla naszego zdrowia i środowiska niesie ich uprzemysłowiona wersja. W ostatnim czasie powstało w różnych częściach Warszawy kilka targów z tradycyjną, lokalną żywnością. Działają one z inicjatywy ludzi, którzy chcieli mieć dostęp do dobrych i tanich produktów. A jednym z założeń Slow Food jest właśnie skracanie łańcucha pośredników między konsumentem a producentem, kupowanie bezpośrednio od wytwórcy. Utożsamianie się z ruchem Slow Food może przybrać różne formy. Większość ludzi w ogóle nie zna faktycznych celów tego stowarzyszenia, nigdy nie słyszała choćby o sieci Terra Madre[2]. Ten ruch ma przede wszystkim wymiar lokalny, przejawia się w tysiącach małych wydarzeń czy inicjatyw wynikających z potrzeb lokalnej społeczności. W Warszawie są to na przykład warsztaty i spotkania edukacyjne. Organizujemy regularnie spotkania na temat kulinarnych tradycji Polski. Zachęcamy też do refleksji nad tym, co jemy, zwłaszcza nad pochodzeniem produktów i sposobem ich wytwarzania. Istotnym elementem naszych działań jest też edukacja skierowana do najmłodszych. Uczymy dzieci, co to znaczy smakować, uwrażliwiamy na zmysły. Rozbudzamy świadomość kulinarną, co jest najczęściej pierwszym krokiem do czegoś więcej – rozbudzania świadomości na wielu innych polach życia. Ideę „slow” można rozumieć bardzo szeroko. Nie tylko slow food, ale w ogóle slow life, czyli podejście do życia na przekór zwariowanym, pośpiesznym czasom. Jeśli dla wielu z nas życie to bieg, to może warto się zatrzymać, zastanowić się nad sensem tego biegu oraz rozważyć zwolnienie tempa. Filozofowie czy autorzy książek, jak choćby Carl Honoré czy Michael Pollan, próbują powstrzymać ludzi w tym biegu, pokazać, że warto rozsmakowywać się w tym, co tu i teraz. Dla mnie jedzenie jest przyjemnością i obserwuję, że jeśli o nie odpowiednio zadbam, dam mu swój czas i zaproszę do stołu przyjaciół, staje się ono ważnym elementem budowania poczucia szczęścia czy spełnienia.

WG: Z jednej strony rozumiem, ale też patrzę na to bardziej przyziemnie. Ja również odczuwam przyjemność, gdy pójdę do dobrej restauracji. Nauczyłem też tego moje dzieci. Pewien dziennikarz zapytał mnie ostatnio, co sądzę o zatrzęsieniu programów kulinarnych. Rzeczywiście, wydaje się, że dziś wszyscy znają się na kuchni i albo już świetnie gotują, albo chcą się tego nauczyć. Ale z drugiej strony, zaledwie kilkanaście procent Polaków je poza domem. Przyczyny są różne. Po pierwsze, finansowe, ale chodzi też o to, że wciąż nie ma u nas takiego zwyczaju. Właśnie na tym polu trzeba by podziałać, ale trzeba się temu przyjrzeć z perspektywy naszych, polskich warunków: zarówno kulturowych, jak i ekonomicznych. Nie wylewajmy dziecka z kąpielą. Dużo mówimy o prawie do przyjemności. A gdzie prawo do przyjemności z jedzenia w fast foodzie? Mnóstwo osób odczuwa taką przyjemność.

[...]

RM: Wróćmy do kulturowych aspektów jedzenia. Wcześniej wspomniana była kwestia elitarności z nim związanej. Czy to nie jest tak, że sprawy i dylematy, o których tu mówimy, w gruncie rzeczy cały czas są właśnie domeną elity? Możliwość zwolnienia pędu życia i delektowania się przyjemnością jest przecież luksusem.

AK-N: Rzeczywiście do pewnego stopnia możemy tu mówić o elitarności. Ekologiczne produkty w większości po prostu muszą być droższe. Półgęsek, czyli wędlina z piersi gęsiej, produkowana ręcznie, przez kilka tygodni, nie może być w takiej samej cenie jak przemysłowo produkowana wędlina sprzedawana w hipermarkecie. Bardzo bliska jest mi idea Arki Smaku[3], czyli ocalania od zapomnienia, chronienia bioróżnorodności, także powracania do starych receptur. Jako historyk badam stare teksty kulinarne. Są to między innymi książki z XVII i XVIII wieku, przepisy rękopiśmienne, najczęściej bardzo rzadkie i nieznane. Wraz ze współpracownikami zbieramy te przepisy, redagujemy i wydajemy w postaci książkowej, dając tym potrawom możliwość zaistnienia na nowo na polskich stołach. Dobrym przykładem jest gęsina. Pamiętam warsztaty kulinarne dla gospodyń, które odbyły się w Grucznie w 2010 roku, a więc zaledwie trzy lata temu. Spożycie gęsiny wówczas mierzono w promilach, to nawet nie były procenty w skali kraju. Jedna z uczestniczek mówiła, że ma kilka gęsi i nawet zastanawiała się nad hodowlą na większą skalę, ale nie miała pomysłu na prowadzenie tego interesu. Po warsztatach ta kobieta zaczęła na własną rękę poszukiwać starych przepisów i eksperymentować z gęsiną w kuchni. Rok później zdobyła główną nagrodę na Festiwalu Smaku w Grucznie, a obecnie jej półgęski są uznawane za najlepsze w całym rejonie. Nasza książka, w której zebraliśmy przepisy z rejonu kujawsko-pomorskiego z końca XIX i początku XX wieku, bardzo szybko się sprzedała, ale najważniejszy jest dla nas fakt, że korzystają z niej zarówno kucharze, jak i ci, którzy gotują tylko w domu, dla siebie i najbliższych. Niektórym smaki tych potraw wydają się zaskakujące, ale są i tacy, którzy mówią, że pamiętają je z dzieciństwa lub rodzinnych opowieści.

MD: Chciałabym jeszcze na chwilę wrócić do wątków, które wcześniej poruszaliśmy. Widzę wiele podobieństw między założeniami Slow Food a ideami różnych ruchów wegańskich. Przede wszystkim łączy je to, że nie chodzi w nich tylko o określoną dietę, ale też o pewien sposób życia. W postulatach Slow Food akcentowane jest uważne jedzenie i dobieranie produktów spożywczych. W przypadku weganizmu chodzi z kolei nie tylko o unikanie produktów pochodzenia zwierzęcego w jedzeniu, ale też na przykład o rezygnację ze skórzanej odzieży. Większość postulatów slowfoodowych jest mi bardzo bliska, choć oczywiście nie mogę się utożsamić z tymi, które dotyczą mięsa. Ogromnie doceniam natomiast pracę ruchu mającą na celu przywracanie pamięci o dawnych warzywach, jak choćby topinambur.

AK-N: Tu oczywiście trudno o kompromis. Chcę natomiast podkreślić, że tradycja jedzenia gęsiny, o której wcześniej wspominałam, nie została przez nas „wymyślona” w 2010 roku i nie dotyczy tylko spożywania mięsa. Przeglądając choćby dzieła Kolberga, znajdziemy opisy mówiące, że w okresie od listopada do końca grudnia gęsina była nie tylko potrawą, ale związana też była z określonymi zwyczajami. Z gęsich żołądków wróżono, z puchu robiono pierzyny idealne na zimę. Mówię tu zatem nie tylko o wymiarze kulinarnym, ale też kulturowym, uwspólnotawiającym.

RM: Dużo dziś, w czasie tego spotkania, mówimy o tym, jak i co jeść, rozważamy problemy ideologiczne i etyczne. Pomijamy natomiast kwestię bezpośrednio z jedzeniem związaną, czyli zagadnienie głodu.

LZ: Jedzenie w takim kontekście społecznym, o którym Pan wspomina, również znajduje się w obszarze zainteresowań ruchu Slow Food. Wpisuje się w to choćby akcja zakładania ogrodów w Afryce i pokazywania ludziom, że uprawiając własny kawałek ziemi, mogą być niezależni i samowystarczalni. Poza tym, jak już wspominałam, kluczowa jest dla nas idea kształtowania świadomości. A tylko człowiek świadomy będzie w stanie poświęcić swój czas, energię i talent na rzecz innych.

WG: Ideałem byłby Slow Food jako ruch społeczny, który dba o narodowe żołądki, właśnie kształtując świadomość konsumencką i żywieniową. Natomiast, abstrahując od tego, wydaje mi się, że samo określenie „slow food” jest nietrafione. W świecie, w którym liczy się szybkość, nazwanie czegoś „slow” może automatycznie powodować zepchnięcie do niszy.

[...]

LZ: Zmienię nieco temat. Zdaję sobie sprawę, jak użytecznym narzędziem rewolucji kulinarnej może być film. Świetnie widać to w Stanach Zjednoczonych, gdzie powstaje mnóstwo produkcji o tematyce kulinarnej, żywieniowej. Są to między innymi filmy edukacyjne, ale nie tylko. Z kolei polscy filmowcy nie są zainteresowani tematem jedzenia. Nawet nie tylko w kontekście społecznym czy edukacyjnym, ale w ogóle. Zastanawia mnie, dlaczego polski filmowiec nie jest zainteresowany tą sferą życia człowieka.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

[1] Aleksandra Kleśta-Nawrocka – etnolożka, antropolożka kultury, historyczka. Zajmuje się historyczno-kulturowym fenomenem kuchni staropolskiej. Członkini zespołu Centrum Badań nad Historią i Kulturą Wyżywienia (stacja naukowa Polskiego Towarzystwa Historycznego w Toruniu), Towarzystwa Przyjaciół Dolnej Wisły oraz Slow Food Convivium Gruczno. Lucyna Zembowicz – absolwentka filmoznawstwa na Uniwersytecie Jagiellońskim, edukatorka filmowa i aktywistka społeczna. Pracuje w fundacji Generator, popularyzując wykorzystanie filmu jako narzędzia edukacji społeczno-emocjonalnej. Jest szefową warszawskiego oddziału ruchu Slow Food i organizatorką kuchnia+ food film fest. Wiesław Godzic – jeden z najbardziej cenionych w Polsce medioznawców i filmoznawców, wykładowca uczelni polskich i amerykańskich, redaktor naczelny kwartalnika „Kultura Popularna”, ekspert i doradca stacji telewizyjnych. Interesuje się tematyką kultury popularnej oraz problematyką nowych mediów, w szczególności telewizji i internetu. Autor wielu monografii, ostatnio – Kuba i inni. Twarze i maski popkultury. Marta Dymek – autorka wegańskiego bloga Jadłonomia. Publikuje w nowojorskim „Chickpea Magazine”. Jej artykuły na temat wegańskiej kuchni drukowano także między innymi w „Świecie Win” i magazynie „VEGE”. Prowadzi wegańskie warsztaty kulinarne i kursy gotowania.

[2] Terra Madre (z hiszp. Matka Ziemia) to sieć zrzeszająca przede wszystkim rolników, drobnych i średnich przedsiębiorców produkujących naturalną żywność, z poszanowaniem zasad zrównoważonego rozwoju.

[3] Celem projektu Arka Smaku jest odbudowa bioróżnorodności jako sprzeciw wobec unifikacji i globalizacji smaków i potraw. Ma temu służyć między innymi stworzenie szczegółowej listy konkretnych potraw i produktów oraz ochrona zagrożonych gatunków roślin i zwierząt wykorzystywanych w kuchni. Do tej pory na liście Arki Smaków znalazły się między innymi tradycyjnie wytwarzane polskie oscypki, ziemniaki andyjskie rosnące w Peru, hodowana we Francji świnia gaskońska czy hiszpańska czarna fasola tolosa.

Część I
Jedzenie w (nie)świadomości

Joanna Mroczkowska
Praca w domu czy gospodarstwie: wartościowanie zajęć domowych kobiet wiejskich

Dostępne w wersji pełnej

Dominika Potkańska
Zmierzch epoki tradycyjnego konsumenta, czyli jak wspólne zakupy ekologicznej żywności kształtują tożsamość społeczną młodych Polaków. Odradzający się ruch żywieniowy kooperatyw spożywczych w Polsce – przykład Warszawy

Dostępne w wersji pełnej

Ariel Modrzyk
Marnotrawstwo żywności. Zarys podstawowych uwarunkowań ekonomicznych i kulturowych

Dostępne w wersji pełnej

Agnieszka Długosz
Tomasz Trąbiński
Uważne jedzenie jako forma praktyki duchowej i filozofia codzienności

Dostępne w wersji pełnej

Część II
Konteksty wybranych reprezentacji jedzenia w kulturze współczesnej

Karol Jachymek
Wszystko czerwone.
Coca-cola, PRL i kino polskie

Dostępne w wersji pełnej

Joanna Jeśman
Sztuka kulinarna postczłowieka, czyli bioartystyczny Master Chef

Dostępne w wersji pełnej

Monika Sońta
Blogowi profesjonaliści w kuchni, czyli o energii społecznej przełożonej na internetowe statystyki

Dostępne w wersji pełnej

Katarzyna Twardowska
„Baby do garów!”, czyli feminizm od kuchni. Kulinaria w perspektywie genderowej

Dostępne w wersji pełnej

Agata Ciastoń
Kucharz na szklanym ekranie, czyli o różnorodnych obliczach programów kulinarnych

Dostępne w wersji pełnej

Część III
Między etyką a fizjologią, między pragnieniem a potrzebą

Mateusz Skrzeczkowski
Sprawstwo w obliczu granicznego doświadczenia głodu w lagrze – niemoralności heroicznej etyki

Dostępne w wersji pełnej

Radosław Filip Muniak
Filozofia kanibalizmu

Dostępne w wersji pełnej

Aleksandra Drzał-Sierocka
Food film na opak. Antyestetyczny wymiar jedzenia w filmach Wielkie żarcie, Super Size Me oraz Kucharz, złodziej, jego żona i jej kochanek

Dostępne w wersji pełnej

O autorach

Dostępne w wersji pełnej

Recenzja: prof. Anna Zeidler-Janiszewska

Copyright by Wydawnictwo Naukowe Katedra 2013

Wszystkie prawa zastrzeżone

Publikacja dofinansowana z funduszy

Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej

Wydanie pierwsze

Gdańsk 2014

Projekt okładki: Anna M. Damasiewicz

Grafika na okładce: © Santalucia Art Inc. | Depositphotos.com

ISBN 978-83-63434-81-6

Wydawnictwo Naukowe Katedra

http://wnkatedra.pl

email: redakcja@wnkatedra.pl

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl